Issuu

tele scoop 3

Ruben Foubert Matthias Herreman Eveline Smets Chris Van Broeck Annemie Van Cleemput Ria Van Mol Coördinatie: Annemie Van Cleemput

Je les in eigen handen Ontdek het onlineleerplatform iDiddit! Vooraan in dit boek vind je de activatiecode. Activeer snel je account op www.ididdit.be en maak er een geweldig schooljaar van!

ISBN 978-94-647-0834-9

608597

vanin.be

Doorstroom finaliteit

Via www.ididdit.be heb je toegang tot het onlineleerplatform bij TeleScoop.

Heb je nog geen account? Ga naar myvanin.be en registreer je. Registreer je via een Smartschool-account? Koppel dan je e-mailadres aan je account.

Heb je je account aangemaakt? Meld je aan op myvanin.be. Activeer onderstaande code. Klik op het geactiveerde leermiddel om ermee aan de slag te gaan op iDiddit. Lukt het niet om de code te activeren? Neem dan contact op met onze klantendienst.

tele

LET OP: DEZE CODE IS UNIEK, EENMALIG TE ACTIVEREN EN GELDIG VOOR EEN PERIODE VAN 12 MAANDEN NA ACTIVATIE

tele

Ruben Foubert

Matthias Herreman Eveline Smets

Chris Van Broeck

Annemie Van Cleemput Ria Van Mol

Coördinatie: Annemie Van Cleemput

Dit leermiddel is onderdeel van de lesmethode TeleScoop van Uitgeverij VAN IN. Het is ontwikkeld met de intentie dat iedere leerling zich herkent en thuis voelt in beeld en tekst. Heb je op- of aanmerkingen, dan kun je contact opnemen met Uitgeverij VAN IN.

Fotokopieerapparaten zijn algemeen verspreid en vele mensen maken er haast onnadenkend gebruik van voor allerlei doeleinden. Jammer genoeg ontstaan boeken niet met hetzelfde gemak als kopieën. Boeken samenstellen kost veel inzet, tijd en geld. De vergoeding van de auteurs en van iedereen die bij het maken en verhandelen van boeken betrokken is, komt voort uit de verkoop van die boeken. In België beschermt de auteurswet de rechten van deze mensen.

Wanneer u van boeken of van gedeelten eruit zonder toestemming kopieën maakt, buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen, ontneemt u hen dus een stuk van die vergoeding. Daarom vragen auteurs en uitgevers u beschermde teksten niet zonder schriftelijke toestemming te kopiëren buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen. Verdere informatie over kopieerrechten en de wetgeving met betrekking tot reproductie vindt u op www.reprobel.be. Ook voor het digitale lesmateriaal gelden deze voorwaarden. De licentie die toegang verleent tot dat materiaal is persoonlijk. Bij vermoeden van misbruik kan die gedeactiveerd worden. Meer informatie over de gebruiksvoorwaarden leest u op www.ididdit.be.

De uitgever heeft ernaar gestreefd de relevante auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Wie desondanks meent zekere rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht zich tot de uitgever te wenden.

Credits foto’s en figuren

p. 71 gezinsplanning in China © World of Stamps / Shutterstock.com, p. 79 geboortebeleid in India © Boris 15 / Shutterstock.com, senioren Azië © Boris 15 / Shutterstock.com, p. 80 eenkindbeleid in China © Tony V3112 / Shutterstock.com, Mao Zedong © Claudio Zaccherini / Shutterstock.com, jeugd in Niger © Barktumler / Shutterstock.com, p. 107 Cargill-fabriek © Mike Mareen / Shutterstock.com, p. 108 melkkoeien bedrijven © Agentschap Landbouw en Zeevisserij op basis van Statbel (Algemene Directie Statistiek - Statistics Belgium), p. 117 teeltvrije strook © Vlaamse Landmaatschappij, p. 121 zuurstofarme zones © VRT / Breitburg, D., M. Gregoire, K. Isensee (eds.), CC BY-SA 3.0, p. 126 PAKT Antwerpen © Maxim Hectors / Shutterstock.com, p. 135 metalen in mobiele telefoons © Volkskrant, p. 136 herkomst kritieke grondstoffen © Benjamin Sprecher, Leiden-Delft-Erasmus Universities, p. 140 Samsung Noida © A4ASHISHMISHRA / Shutterstock.com, p. 143 Volvo EX30 © Veyron Photo / Shutterstock.com, p. 147 ArcelorMittal Gent © Make more Aerials / Shutterstock.com, p. 148 kledingfabriek Java © RWicaksono / Shutterstock.com, jeansfabriek Lesotho © Lesotho-based MNN Centre for Investigative Journalism, supported by the Pulitzer Center, p. 153 mijn Kolwezi © Jean-Mobert Senga voor Amnesty International, p. 159 vergroeningsproject ArceloMittal © Belgaimage Credits video’s

p. 116 nitraat in grondwater © Vlaamse Milieumaatschappij, p. 128 druppelirrigatie Kruisem © Agentschap Landbouw en Zeevisserij, p. 157 groen staal © Fix Media

Eerste druk 2026 ISBN 978-94-647-0834-9 D/2026/0078/25 Art. 608597/01 NUR 126/128

Coverontwerp: Banananas Ontwerp binnenwerk: Banananas, B.AD Figuren en grafieken: Geert Verlinde Illustraties: Goed Blauw Opmaak: Barbara Vermeersch

Inhoud Werken met TeleScoop iDiddit: het onlineleerplatform bij TeleScoop

4 6

Blik op de wereldkaart

1 Wereldkaart versus wereldbeeld

1 De aarde is een systeem 2 Het natuurlijk broeikaseffect 3 De natuurlijke koolstofcyclus

16 23 31

De bewoonde aarde

1 2 3 4

42 53 69 78

Het klimaatsysteem van de aarde

Het systeem aarde biedt kansen Bevolkingscijfers liegen niet De Great Acceleration verklaard Geboortebeleid: meer of minder kinderen?

Landbouw tussen groei en grenzen

1 2 3 4

88 101 116 125

Voedselproductie in een veranderende wereld Voedselproductie: lokaal of globaal? Het systeem aarde onder druk Het kan anders!

133

1 Race naar grondstoffen 2 Industrie zet druk op de aarde 3 Het kan anders!

134 145 155

Industrie in transitie

Referentiekaart België Referentiekaart Europa Referentiekaart wereld

WERKEN MET TELESCOOP 3 TeleScoop bestaat uit een leerwerkboek en digitaal materiaal dat je op iDiddit terugvindt.

1 DE AARDE IS EEN SYSTEEM

TeleScoop bestaat uit vijf thema’s. Elk thema herken je aan de specifieke themakleur. Een thema start met een themapagina en een overzicht van de verschillende hoofdstukken.

KERNVRAAG WAAROM IS DE AARDE EEN SYSTEEM?

LEERWERKBOEK

Dit overzicht geeft je inzicht in welke onderdelen je waar kunt vinden.

1 CHECK-IN

In de lessen van de eerste graad heb je de relaties tussen en binnen landschapsvormende lagen onderzocht.

Elk hoofdstuk is op dezelfde manier opgebouwd. We starten met een cartoon en een kernvraag. Het antwoord op de vraag in de cartoon vind je op iDiddit aan het eind van het hoofdstuk.

Op de wereldkaart kun je de grote reliëf-, klimaat- en vegetatiezones aanduiden en benoemen. Nu zoomen we uit en bekijken we de aarde vanop afstand.

In OP ONDERZOEK krijg je alle leerstof overzichtelijk aangeboden. Doorheen het thema staan belangrijke nieuwe vet gedrukt. In het leerwerkboek én 2 OPbegrippen ONDERZOEK op iDiddit vind je de verklaring in een begrippenlijst. 1 Energie en materie veranderen een systeem De aarde is de enige planeet die we kennen waarop levende wezens voorkomen. Satellietopnames vanuit

de ruimte vertellen ons heel wat over het aardoppervlak en de dampkring. Alles op aarde maakt deel uit van een van de vier sferen. Ontdek online op iDiddit wat in elke sfeer thuishoort.

Vervolgens ga je in ieder hoofdstuk in vier fases aan de slag met de leerinhouden:

De continenten, dampkring, oceanen en het leven op aarde veranderen voortdurend. Ze werken op oneindig veel manieren samen. Daarom is de aarde een systeem, een geheel van elementen die elkaar beïnvloeden. Stel je een beker met water voor als een eenvoudig systeem. Aan dat systeem kan energie of materie toegevoegd worden,

CHECK-IN OP ONDERZOEK AAN DE SLAG TEST JEZELF

of het kan net energie of materie verliezen. Je kent die

1 2 3 4

twee begrippen uit de lessen natuurwetenschappen. We spreken van een geïsoleerd systeem als het afgesloten is van de omgeving en er dus geen materie of energie in of uit kan. Bij een open systeem kunnen er materie en energie in en uit.

geïsoleerd systeem

Bij een gesloten systeem kan er geen materie in of uit, maar wel

Fig. 2.1

open systeem

gesloten systeem

Soorten systemen

energie.

THEMA

START HOOFDSTUK

Op iDiddit vind je per thema ook: - begrippenlijsten - checklists met lesdoelen - kennisclips bij vaardigheden - interactieve ontdekplaten - terreinfiches - uitbreiding: Mag het iets meer zijn? Wie wil, kan op iDiddit ook eigen notities bijhouden.

WERKEN MET TELESCOOP 3

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

TELESCOOP 3D_THEMA 2 DE KOOLSTOFKRINGLOOP_V2.indd 16

KERNVRAAG

Op iDiddit vind je alle informatie die ook in je boek terug te vinden is. Dat wil zeggen dat alle teksten, illustraties en opdrachten op papier ook digitaal aangeboden worden. De CHECK-IN en TEST JEZELF vind je uitsluitend online. Je kunt dus kiezen hoe je met TeleScoop aan de slag wilt gaan.

CHECK-IN

18/12/2025 09:16

OP ONDERZOEK

De eerste fase CHECK-IN activeert je voorkennis als start van het hoofdstuk. Deze opdracht vind je alleen op iDiddit terug.

4 Sferen beïnvloeden elkaar

3 AAn de SlAG

Er vinden heel wat processen plaats tussen de sferen. Die noemen we interacties of wisselwerkingen.

Bijvoorbeeld:

Dalende vruchtbaarheid

De bodem levert voedsel aan planten (fig. 2.4).

Onderzoek hoe scholing en ontwikkeling het vruchtbaarheidscijfer beïnvloeden. Raadpleeg de grafieken

De rivier spoelt zand weg (fig. 2.5).

online en beantwoord de vragen hierbij.

Wind zorgt voor golven in de zee (fig. 2.6).

Bomen geven zuurstof aan de lucht (fig. 2.7).

In de derde fase ga je begeleid zelfstandig AAN DE SLAG met de nieuwe leerinhouden. Je kunt de oefeningen op papier of digitaal maken. a

Ga naar de online grafiek over het verband tussen de scholingsgraad voor vrouwen en de vruchtbaarheid. Laat de tijdlijn lopen.

- Hoe bewegen de bolletjes van de meeste landen?

- Welk besluit kun je hieruit trekken?

b Ga naar de online grafiek over het verband tussen HDI en vruchtbaarheid. Laat de tijdlijn lopen. - Hoe bewegen de bolletjes van de meeste landen?

Fig. 2.4

Fig. 2.5

Interactie geosfeer en biosfeer

Interactie hydrosfeer en geosfeer

Op iDiddit is het lesmateriaal bovendien verrijkt met interessante filmpjes en hyperlinks. In elk thema vind je extra materiaal via ‘Interessant om weten’ of ‘Mag het iets meer zijn’? (enkel op iDiddit). Dit is uitbreiding bovenop de basisleerstof. 2 Hoe wordt de veeteelt duurzaam? Vul het causaal diagram aan. Om meer duurzaam voedsel te produceren veestapel kleiner worden. Heb je extra tijd, dan kun je hiermee aan moet dedeslag. Fig. 2.6

Fig. 2.7

Interactie atmosfeer en hydrosfeer

Interactie atmosfeer en biosfeer

Bekijk ook hoe gps-technologie hierbij een rol kan spelen.

De overheid investeert in projecten die alleenstaanden aan hun ideale partner

gewas-

moeten koppelen.

De overheid beslist om anticonceptiemiddelen voor iedereen toegankelijk te maken.

–

Fig. 2.8 Vervuiling door een nikkelmijn lachgas in (N Mindanao + O) (Filipijnen) 2

broeikasgassen

Dorpsbewoners krijgen voorlichting over gezonde voeding.

Soms is het handig om een grafiek, nieuwsartikel of videofragment online te bekijken. Zie je dit icoon, dan kun je op iDiddit het materiaal raadplegen. Indien dit op school toegestaan is, kun je de pagina ook scannen met de VAN IN Plus-app. Het parlement keurde onlangs een immigratiewet goed met als doel

klimaat-

honderdduizenden buitenlandse arbeidskrachten aan te trekken om de vele

verandering

openstaande vacatures in te vullen.

Vorig jaar leerde je al dat ontbossing en klimaatverandering het Amazonewoud bedreigen. Door de kap van

–

bomen en de opwarming van de aarde wordt het regenwoud + droger en warmer. Hierdoor kan het veranderen

– veel CO2 op. in een soort savanne of zelfs een woestijn. Een slechte zaak, want een regenwoud neemt gps-technologie

Als er meer CO2 vrijkomt, dan warmt de aarde verder op. Ontbossing leidt ook tot veranderingen in

biodiversiteit

windpatronen en het verdwijnen van biodiversiteit (planten en dieren). Als we de bomenkap stoppen, kunnen we het regenwoud misschien nog redden en zal de aarde minder opwarmen.

stikstof (N)

waterkwaliteit

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

–

hoeveelheid 18

land

maken aan kindhuwelijken.

opbrengst

activiteiten veroorzaken problemen. Door mijnbouw vervuilen + we de bodem, het water en de lucht (fig. 2.8). Ontbossing kan

Lees de verschillende maatregelen.

b Noteer bij elke maatregel of hij past binnen de geboortepolitiek van Japan of Niger.

meer kinderen te krijgen. Zo zouden er extra kinderdagverblijven bijkomen.

alle sferen voor grondstoffen, voedsel, water en lucht. Deze

Interessant om weten

De regering belooft maatregelen te treffen die jonge koppels moeten aanzetten om

afbreken. De mens, die deel uitmaakt van de biosfeer, gebruikt

bemesten

een overheid kan doen om de groei van de bevolking te regelen.

methaan (CH4)

de vier sferen. Zo kunnen ze landschappen opbouwenveestapel en weer

–

Verschillen in bevolkingsgroei zorgen voor een andere aanpak in geboortepolitiek. Onderzoek wat

De regering heeft met de hulp van Unicef een actieplan ontwikkeld om een einde te

Natuurlijke processen zoals vulkaanuitbarstingen, aardbevingen,

dan weer leiden tot woestijnvorming en dat wijzigt het klimaat.

2 Geboortepolitiek

geboortepolitiek

a Zeten bijmens de pijlen een + bij een versterkende relatie (de variabelen bewegen in dezelfde richting) en een – 5 Natuur veranderen het aardse systeem bij een verzwakkende relatie (de variabelen bewegen in tegengestelde richting). erosie en klimaatveranderingen hebben een grote invloed op

- Welk besluit kun je hieruit trekken?

b Formuleer een besluit door volgende zinnen te vervolledigen:

TELESCOOP 3D_THEMA 2 DE KOOLSTOFKRINGLOOP_V2.indd 18

18/12/2025 09:22

4 Geboortebeleid: meer of minder kinderen?

TELESCOOP 3D_THEMA 3 DE BEWOONDE AARDRE.indd 81

18/12/2025 09:24

- over het milieu: Door meer gebruik van gps-technologie neemt de bemesting en dus de hoeveelheid

stikstof (nitraat) in de bodem af en nemen de biodiversiteit en waterkwaliteit toe.

AAN DE SLAG

TEST JEZELF

- over het klimaat: Door de afname van de veestapel daalt de uitstoot van broeikasgassen en

VOLGEND HOOFDSTUK

SYNTHESE

remt de klimaatverandering af.

3 Druppelirrigatie

Bekijk via iDiddit het infofilmpje over druppelirrigatie in Kruisem. a

Wat is druppelirrigatie?

waarbij water via slangetjes druppelvind voor druppel rechtstreeks BijMethode de vierde fase TESTof buisjes JEZELF je in je bij de wortels van planten wordt afgegeven boek een overzicht van de oefeningen die op b Geef twee voordelen van druppelirrigatie. iDiddit te vinden zijn. Je kunt er individueel de - Er is geen verdamping want het water gaat direct in de bodem. - Er is precies genoeg waterhoofdstuk dat rechtstreeks naar de wortel van de plant gaat. leerstof van het mee inoefenen.

Na ieder thema vind je een BEGRIPPENLIJST. Op iDiddit kun je de betekenis van de begrippen ook makkelijk raadplegen bij de lesblokken.

4 TEsT JEzELF  1

Veestapel afbouwen

 2 Overbemesting voorkomen  3

Elk hoofdstuk eindigt met een gestructureerde synthese. Zo krijg je een handig overzicht van de belangrijkste leerinhouden per hoofdstuk.

Smart farming

 4 Gps- en computertechnologie

128

THEMA 4 LAndbouw TussEn groEi En grEnzEn

synTHEsE

TELESCOOP 3D_THEMA 4 LANDBOUW TUSS GROEI EN GRENZEN.indd 128

milieuvriendelijk

18/12/2025 09:30

landbouwareaal en veestapel in balans geodata gps-technologie

PRECISIELANDBOUW

precisiebemesting

BIOLOGISCHE LANDBOUW

LANDBOUW: HET KAN OOK ANDERS.

WERKEN MET TELESCOOP 3 STADSLANDBOUW

neemt de bemesting en dus de hoeveelheid

op daken en

Het onlineleerplatform bij TeleScoop

Mijn lesmateriaal Hier vind je alle inhouden uit het boek, maar ook meer, zoals checklists, ontdekplaten, filmpjes, extra oefeningen ...

Extra materiaal Bij bepaalde stukken theorie of oefeningen kun je extra materiaal openen. Dat kan een videofragment zijn, een begrippenlijst, een extra bron of een leestekst. Dit materiaal helpt je om de leerstof onder de knie te krijgen. Opdrachten Hier kan de leerkracht opdrachten voor jou klaarzetten.

Resultaten Wil je weten hoever je staat met oefeningen en opdrachten? Hier vind je een overzicht van je resultaten.

Notities Maakte je aantekeningen bij een bepaalde inhoud? Via je notities kun je ze terug oproepen.

Meer weten? Ga naar www.ididdit.be

Dit icoon geeft aan dat er aanvullend lesmateriaal of een didactische animatie op iDiddit staat. Soms is het handig dat je extra lesinformatie of een videofragment zelf kunt bekijken of beluisteren op je smartphone. Als je dit icoon ziet, open dan de VAN IN Plus-app en scan de pagina.

VAN IN Plus

IDIDDIT

tele

Blik op de wereldkaart

WERELDKAART VERSUS WERELDBEELD

KERNVRAAG HOE STELLEN WE DE WERELD VOOR OP EEN KAART?

1 CHECK-IN

In de eerste graad maakte je al kennis met de wereldkaart. Je leerde over de sterrenkundige ligging en de ligging van continenten, werelddelen en oceanen. Je bestudeerde kaarten met klimaten, regenwouden, aardbevingen en vulkanen. Ook de namen van de breedtecirkels, lengtelijnen, halfronden en polen zijn je niet onbekend.

Maar ... wat als je de wereld op meer dan één manier kunt voorstellen? Wat als jouw beeld van de wereld niet helemaal overeenkomt met de werkelijkheid? Je ontdekt in deze les hoe de wereldkaart ons wereldbeeld vormt, en hoe we kritisch kunnen kijken naar de manier waarop onze aarde wordt weergegeven. Tijd voor een blikopener!

2 OP ONDERZOEK 1

Van bol naar plat vlak

Op iDiddit vind je een filmpje over de projectie van kaarten. In je atlas staan veel verschillende wereldkaarten. Ook in je

vaklokaal hangt een wereldkaart. Al deze kaarten verschillen qua grootte, vorm, voorstellingswijze, thema … Om kaarten goed te lezen, moeten we rekening houden met de

problemen die gepaard gaan met de omzetting van een bol naar een plat vlak. Probeer maar eens om de schil van een

sinaasappel of mandarijntje op een plat vlak te leggen en de oorspronkelijke vorm te behouden. Dat is onmogelijk. Om de aarde of een deel ervan op kaarten voor te stellen, zijn een aantal kunstgrepen nodig. Kaartenmakers brengen de bol over op een vlak, of op een lichaam dat kan ‘opengelegd’ worden tot een plat vlak, zoals een cilinder of een kegel. Dat zijn kaartprojecties.

In je atlas zie je enkele voorbeelden bij het thema ‘cartografie’ of bij het kaartblad ‘kaartprojecties’. Fig. 1.1

THEMA 1 Blik op de wereldkaart

Kaartprojectie: van bol naar plat vlak

2 Belangrijke vervormingen Elke kaart heeft vervormingen, een volledig correcte kaart bestaat niet. Je kunt de vervormingen van elke kaart en elke kaartprojectie vergelijken met de enige juiste voorstelling, de wereldbol of globe. Equidistante cilindrische afbeelding (afstandsgetrouw langs meridianen)

Fig. 1.2

Twee cilinderprojecties

3 Centraal op de kaart

Conforme cilindrische projectie van Mercator (hoekgetrouw)

De wereldkaarten in onze atlassen hebben vaak een constante: centraal op de kaart liggen Europa en Afrika met de nulmeridiaan. Op andere plaatsen in de wereld ligt vaak een ander continent

centraal op de kaart (fig. 1.3).

Fig. 1.3

De exportgebieden van Australië

4 De kaart in je hoofd

De kaart in ons hoofd is onze mentale kaart. Die krijgt geleidelijk aan vorm en is bepaald door persoonlijke ervaringen, zoals reizen,

lessen op school, boeken die je las, informatie uit de media …

Politieke, culturele en maatschappelijke gebeurtenissen geven we zo een plaats op onze kaart. Geen enkele mentale kaart is juist of fout, want ieder van ons slaat andere feiten in het geheugen op.

Fig. 1.4

Voorbeeld van een mentale kaart 1 WERELDKAART VERSUS WERELDBEELD

3 AAN DE SLAG 1

De wereld in je hoofd Onderzoek je eigen wereldbeeld. a

Teken de wereldkaart zoals ze in je hoofd zit. Duid België aan met een

. Vergelijk nu jouw tekening met

die van je buur. Wat is (ongeveer) gelijkend? Wat is verschillend?

b Analyseer je zelfgetekende kaart aan de hand van de onderstaande tabel. Vergelijk met de wereldkaart uit

Dit is het werelddeel met de meest duidelijke vorm.

Dit werelddeel tekende ik het minst nauwkeurig.

Dit werelddeel ben ik vergeten.

4 Dit werelddeel staat in het midden van mijn schets.

2 Hoe wijkt mijn wereldbeeld af van de wereldkaart?

Onderzoek in welke mate jouw getekende wereldkaart beantwoordt aan de werkelijkheid. Vergelijk je schets met de vorm, onderlinge grootte en ligging van de werelddelen op de wereldbol of globe. a

Beantwoord de vragen: Welk werelddeel …

- ligt centraal op de wereldbol?

- heb je in verhouding te groot getekend? - heb je in verhouding te klein getekend?

- heb je in verhouding tot de andere werelddelen juist getekend?

b Jouw mentale kaart verschilt nogal wat van de afbeelding op de globe. Wat is het probleem met het afbeelden van de wereld op een kaart?

THEMA 1 Blik op de wereldkaart

Antarctica

Oceanië

Azië

Europa

Afrika

Zuid-Amerika

Noord-Amerika

je atlas en zet kruisjes in de juiste kolommen.

3 Wat is het midden van de kaart? Op kaarten die wij gebruiken staat Europa centraal. Dat lijkt vanzelfsprekend. Maar hoe zien kaarten eruit die in andere werelddelen gebruikt worden? Bestudeer telkens de kaart en beantwoord de vragen. a

Wat is er anders op de kaart in vergelijking met ons wereldbeeld?

b In welk land of werelddeel kan deze kaart het best gebruikt worden? c

Teken op elke kaart de evenaar en de nulmeridiaan in het rood.

IN b

Interessant om weten De wereldkaart waarop Europa centraal staat, wordt wereldwijd het meest gebruikt. Zelfs in Amerika is men fan van die weergave. Als je Amerika centraal plaatst, wordt Azië immers in twee delen gesplitst en dat is niet praktisch.

1 WERELDKAART VERSUS WERELDBEELD

4 Mijn vliegtuigreis in kaart gebracht Stel, je reist met het vliegtuig van Brussel naar San Francisco. De rode lijn stelt de reis voor zoals je die op een kaart ziet, de groene lijn zoals je die op de globe waarneemt. Wat valt je op?

• Brussel

San Francisco •

V20

5 Vertekend wereldbeeld

Vergelijk de onderstaande kaarten met de globe. Wat klopt qua verhoudingen? Duid aan. En welke opvallende vervorming zie je? Noteer bij elke kaart.

Projectie van Gall-Peters

Op deze kaart kloppen de vormen van de landen /

de onderlinge oppervlakten.

Antarctica en Groenland worden

Afrika en Zuid-Amerika zijn op de projectie van

Mercatorprojectie

en Afrika en Zuid-Amerika

afgebeeld.

Gall-Peters

Interessant om weten Dit is het logo van de Verenigde Naties. Deze afbeelding van de wereld verschilt van wat we gewoon zijn: de noordpool staat centraal, de aarde is ‘opengeplooid’. Om geen enkel land te bevoordelen koos men voor deze weergave.

THEMA 1 Blik op de wereldkaart

6 Mentale kaarten Bekijk de onderstaande ‘mentale kaarten’ van leerlingen uit andere landen. Beantwoord de vragen. Noteer bij elke kaart de naam van het land waar je denkt dat ze gemaakt is.

b Wat valt op als mensen kenmerken moeten geven van andere regio’s?

7 De referentiekaart van de wereld Herhaal je kennis van de referentiekaart van de wereld. Maak gebruik van je atlas. a

Noteer de namen van de werelddelen en oceanen op de juiste plaats op de figuur.

b Benoem de gekleurde referentielijnen (in rood, blauw, geel en oranje) op de kaart.

3000 km

op de evenaar

Van elke belangrijke gebeurtenis op de wereld kun je de ligging opzoeken in je atlas. Als je die plaats aanvult op de referentiekaart (achteraan in je leerwerkboek), krijg je een goed beeld van waar wat gebeurd is.

4 TEST JEZELF  1

Mentale kaart van de wereld

 2 Referentiekaart van de wereld 1 WERELDKAART VERSUS WERELDBEELD

SYNTHESE VAN GLOBE NAAR WERELDKAART TOT MENTALE KAART

DE WERELDBOL

= enige juiste voorstelling

ELEMENTEN: - werelddelen - oceanen

3D  2D: altijd vervormingen

MENTALE KAART = ons persoonlijk wereldbeeld

OPGEBOUWD UIT:

REFERENTIEKAART = basiskaart van de wereld

OF GLOBE

- breedte- en lengtelijnen

- persoonlijke ervaringen: bv. - eigen omgeving - reizen - …

- invloed van de media: bv.

WERELDKAARTEN VERSCHILLEN:

- nieuws

- vorm van de werelddelen

- sociale media - …

- oppervlakte van de landen - centrum van de kaart

bv. op onze kaarten staan

politieke, maatschappelijke

Europa en Afrika centraal

en culturele gebeurtenissen

THEMA 1 Blik op de wereldkaart

- beeld hangt af van sociale,

tele

HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE 16

2 Het natuurlijk broeikaseffect

3 De natuurlijke koolstofcyclus

1 De aarde is een systeem

1 DE AARDE IS EEN SYSTEEM

KERNVRAAG WAAROM IS DE AARDE EEN SYSTEEM?

1 CHECK-IN

In de lessen van de eerste graad heb je de relaties tussen en binnen landschapsvormende lagen onderzocht. Op de wereldkaart kun je de grote reliëf-, klimaat- en vegetatiezones aanduiden en benoemen. Nu zoomen

we uit en bekijken we de aarde vanop afstand. De aarde is de enige planeet die we kennen waarop levende wezens voorkomen. Satellietopnames vanuit de ruimte vertellen ons heel wat over het aardoppervlak en de dampkring. Alles op aarde maakt deel uit van een van de vier sferen. Ontdek online op iDiddit wat in elke sfeer thuishoort.

2 OP ONDERZOEK

1 Energie en materie veranderen een systeem

voor als een eenvoudig systeem. Aan dat systeem kan energie

of materie toegevoegd worden,

of het kan net energie of

materie verliezen. Je kent die twee begrippen uit de lessen natuurwetenschappen.

We spreken van een geïsoleerd systeem als het afgesloten is van de omgeving en er dus geen materie of energie in of uit kan. Bij een open systeem kunnen er materie en energie in en uit.

geïsoleerd systeem

Bij een gesloten systeem kan er geen materie in of uit, maar wel

Fig. 2.1

energie.

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

Soorten systemen

open systeem

gesloten systeem

2 Energie voor onze planeet Welke energiebronnen veroorzaken van binnenuit en buitenaf veranderingen in het systeem aarde? Van buitenaf beïnvloedt zonne-energie het weer

de aarde hitte op, die zich naar het aardoppervlak

en het klimaat op aarde. Ze is essentieel voor

verplaatst. Hierdoor kunnen aardplaten bewegen,

fotosynthese en speelt daardoor een belangrijke rol

wat aardbevingen en vulkanisme veroorzaakt.

in het leven van mens en dier.

Fig. 2.2

Energiebronnen van binnenuit en buitenaf

Van binnenuit wekken kernreacties in de kern van

De aarde is een gesloten systeem. Ze krijgt voortdurend energie van de zon en ze straalt die energie weer uit in

de ruimte. Er komt bijna geen materie bij en er gaat bijna geen materie weg.

3 De sferen van de aarde

Bekijk de kennisclip over de vier sferen van de aarde.

Het aardse systeem bestaat uit vier onderling verbonden sferen. De term sfeer komt van het Griekse ‘sphaira’ of bol. Ook de namen van de sferen ontlenen we aan het Grieks. De vier sferen beïnvloeden elkaar voortdurend: de atmosfeer, de gasvormige laag die ons omhult en beschermt;

de hydrosfeer, al het water op, onder en boven het aardoppervlak;

de geosfeer, de vaste, rotsachtige buitenkant en het binnenste van de planeet;

de biosfeer, alle levende organismen.

hydrosfeer

Fig. 2.3

atmosfeer

biosfeer

geosfeer

De vier sferen 2 DE AARDE IS EEN SYSTEEM

4 Sferen beïnvloeden elkaar Er vinden heel wat processen plaats tussen de sferen. Die noemen we interacties of wisselwerkingen. -

De bodem levert voedsel aan planten (fig. 2.4).

De rivier spoelt zand weg (fig. 2.5).

Wind zorgt voor golven in de zee (fig. 2.6).

Bomen geven zuurstof aan de lucht (fig. 2.7).

Interactie geosfeer en biosfeer

Fig. 2.5

Interactie hydrosfeer en geosfeer

Fig. 2.4

Bijvoorbeeld:

Fig. 2.6

Interactie atmosfeer en hydrosfeer

Fig. 2.7

Interactie atmosfeer en biosfeer

5 Natuur en mens veranderen het aardse systeem Natuurlijke processen zoals vulkaanuitbarstingen, aardbevingen, erosie en klimaatveranderingen hebben een grote invloed op

de vier sferen. Zo kunnen ze landschappen opbouwen en weer afbreken. De mens, die deel uitmaakt van de biosfeer, gebruikt alle sferen voor grondstoffen, voedsel, water en lucht. Deze

activiteiten veroorzaken problemen. Door mijnbouw vervuilen we de bodem, het water en de lucht (fig. 2.8). Ontbossing kan

dan weer leiden tot woestijnvorming en dat wijzigt het klimaat.

Fig. 2.8 Vervuiling door een nikkelmijn in Mindanao (Filipijnen)

Interessant om weten Vorig jaar leerde je al dat ontbossing en klimaatverandering het Amazonewoud bedreigen. Door de kap van bomen en de opwarming van de aarde wordt het regenwoud droger en warmer. Hierdoor kan het veranderen in een soort savanne of zelfs een woestijn. Een slechte zaak, want een regenwoud neemt veel CO2 op. Als er meer CO2 vrijkomt, dan warmt de aarde verder op. Ontbossing leidt ook tot veranderingen in windpatronen en het verdwijnen van biodiversiteit (planten en dieren). Als we de bomenkap stoppen, kunnen we het regenwoud misschien nog redden en zal de aarde minder opwarmen.

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

3 AAN DE SLAG 1

Het systeem aarde Wat voor een systeem is de aarde? Duid het juiste antwoord aan.  De aarde is een open systeem: ze krijgt energie van de zon en er gaat ook weer energie naar buiten. Er valt ook heel wat materie op de aarde en er gaat ook veel materie weer weg.  De aarde is een geïsoleerd systeem: er kan geen energie van de zon binnen of buiten. Er komt helemaal geen materie bij en er gaat geen materie weg.  De aarde is een gesloten systeem: ze krijgt voortdurend energie van de zon en ze straalt die energie ook

2 Sferen en elementen

weer uit. Er komt echter bijna geen materie bij en er gaat bijna geen materie weg.

Kun je de volgende elementen aan een sfeer toewijzen? Noteer per sfeer minstens drie voorbeelden.

algen en bacteriën – bergen – fossielen – gassen – gletsjers – grondwater – klei- en zanddeeltjes – lava –

de atmosfeer:

de biosfeer:

de geosfeer:

de hydrosfeer:

lucht – meren en rivieren – planten en dieren – rotsen – schimmels – wolken – zeeën en oceanen

3 Sferen in verandering

De vier sferen zijn onderhevig aan natuurlijke en ook menselijke invloeden. Welke invloeden kunnen de vier

natuurlijke invloeden

menselijke invloeden

sferen veranderen? Noteer bij elke sfeer een voorbeeld in de juiste kolom.

geosfeer

hydrosfeer

atmosfeer

biosfeer

2 DE AARDE IS EEN SYSTEEM

4 Sferen in interactie Welke sferen werken op elkaar in? Bestudeer beide foto’s. a

Tussen welke twee sferen is er een interactie? Duid aan.

b Leg deze wisselwerking kort uit.

Volcán de Fuego (Guatemala)

Seven Sisters (Verenigd Koninkrijk)

atmosfeer – biosfeer – geosfeer – hydrosfeer

5 Het systeem aarde

De figuur hieronder toont het systeem aarde met de vier sferen. De pijlen geven de wisselwerkingen tussen de sferen aan. Bekijk de figuur aandachtig en beantwoord de vragen.

atmosfeer

biosfeer

hydrosfeer geosfeer

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

Welke sfeer oefent invloed uit op een andere sfeer? Noteer het nummer bij de overeenstemmende pijl op de figuur. Let op: er staan telkens twee pijlen tussen twee sferen. Kies de pijl met de juiste richting. 1

De wind slijt rotsen af.

Als gevolg van aardbevingen kunnen tsunami’s ontstaan.

Door vulkaanuitbarstingen komen hete gassen in de dampkring.

Vruchtbare landbouwgrond zorgt voor hogere oogstopbrengsten.

CO2 uit de lucht lost op in de oceanen.

Water verdampt uit de oceanen.

b Kun je bij pijlen 7 tot 12 zelf een voorbeeld van een wisselwerking of interactie bedenken? Vul aan.

4 TEST JEZELF  1

De aarde is een systeem

 2 Sferen herkennen  3

Sferen en elementen

 4 Wisselwerking tussen sferen

2 DE AARDE IS EEN SYSTEEM

SYNTHESE HET SYSTEEM AARDE

De hydrosfeer bestaat

korst met gesteenten,

uit oceanen, meren,

lava, mantel en kern.

rivieren, ijs, grondwater en waterdamp.

Onderlinge relaties:

De atmosfeer bestaat

De biosfeer bestaat

uit de gasvormige laag

uit planten, dieren,

rond de aarde (lucht).

micro-organismen

De geosfeer bestaat uit

en mensen.

- interacties of wisselwerkingen: de sferen zijn onderling verbonden en beïnvloeden elkaar - processen die plaatsvinden tussen de sferen: bv. de waterkringloop, verwering …

- De aarde is een systeem, omdat het een geheel van elementen is die elkaar beïnvloeden.

Voorbeelden van interacties:

- tussen geosfeer en atmosfeer: bv. vulkanen stoten gassen uit

- tussen hydrosfeer en geosfeer: bv. gesteenten verweren door neerslag

- tussen biosfeer en atmosfeer: bv. mensen ademen lucht in

- tussen biosfeer en hydrosfeer: bv. vissen leven in het water - tussen alle sferen onderling:

bv. planten halen voedsel uit de bodem, nemen water op, halen CO2 uit de lucht en geven O2 af

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

2 HET NATUURLIJK BROEIKASEFFECT

KERNVRAAG HOE ZORGT HET NATUURLIJK BROEIKASEFFECT VOOR EEN LEEFBARE TEMPERATUUR OP AARDE?

1 CHECK-IN

Onze atmosfeer werkt als een broeikas. Bepaalde gassen in de atmosfeer houden warmte vast. Om welke gassen

gaat het? En hoe warmt de aarde dan op? Test op iDiddit je kennis over broeikasgassen.

2 OP ONDERZOEK 1

Soorten stralingen

Overal om ons heen is er straling. Elke dag worden we eraan blootgesteld, vaak zonder dat we het beseffen.

Denk maar aan zichtbaar licht, microgolven en infraroodstralen. Je leerde in de lessen natuurwetenschappen dat de verzameling van al die stralingen het stralingsspectrum genoemd wordt. Stralen verplaatsen zich als golven. Soms hebben ze veel energie en trillen ze snel met korte golven, zoals bijvoorbeeld x-stralen. Andere zijn minder

energierijk: ze trillen langzaam en met lange golven, zoals radiogolven (fig. 2.9).

Fig. 2.9

Het stralingsspectrum

2 HET NATUURLIJK BROEIKASEFFECT

2 Het broeikaseffect Waarom is het in een broeikas of serre warmer dan er buiten? Zonlicht dringt gemakkelijk door het glas van een broeikas en wordt in de aarde omgezet in warmte. Deze warmte (infrarode straling) wordt deels vastgehouden door het glas, waardoor de temperatuur in de broeikas stijgt. Dat is ideaal voor planten. Het natuurlijk broeikaseffect is te vergelijken met een serre, maar dan op veel grotere schaal. Net zoals het glas van

een broeikas de warmte van de zon vasthoudt, zorgt onze atmosfeer ervoor dat de aarde niet ijskoud wordt. Bekijk de kennisclip over het

Fig. 2.10 Werking van een broeikas of serre

natuurlijk broeikaseffect.

De zon stuurt energie naar de aarde in de vorm van kortgolvige straling (geel). Wat er vervolgens met die straling gebeurt, zie je stap voor stap in de figuur (fig. 2.11): -

Bijna een derde van deze zonnestraling (30 %) wordt door het aardoppervlak en de atmosfeer teruggekaatst

of gereflecteerd in de ruimte. Dit reflectievermogen noemen we het albedo-effect. -

De gassen in de atmosfeer slorpen een deel van de straling (20 %) op, waardoor de dampkring opwarmt.

Ongeveer de helft van alle zonnestraling (50 %) wordt door de aarde opgenomen of geabsorbeerd.

Natuurlijke broeikasgassen in de atmosfeer, zoals koolstofdioxide (CO2), waterdamp (H2O), methaan (CH4)

Deze geabsorbeerde kortgolvige straling wordt omgezet in langgolvige warmtestraling (oranje). en lachgas (N2O), houden een groot deel van deze warmte vast en stralen dit terug naar het aardoppervlak.

Net zoals glas laten ze de langgolvige straling of warmte moeilijk door. Het aardoppervlak wordt dus niet alleen verwarmd door de zon, maar ook door deze teruggestraalde warmte uit de aarde. Zonder dit effect zou de aarde gemiddeld - 18 °C zijn in plaats van + 15 °C. Het natuurlijk broeikaseffect is dus onmisbaar voor het leven op aarde.

De aarde koelt weer af door warmte uit te stralen (70 %). Instraling door de zon (100 %) en uitstraling (30 % + 70 %) zijn in evenwicht. Dit is de energiebalans van de aarde.

reflectie door wolken en stofdeeltjes

reflectie op het aardoppervlak

albedo

warmtestraling vrijgegeven door de aarde

absorptie van lichtstralen door het aardoppervlak

omzetting van kortgolvige lichtstralen naar langgolvige warmtestralen Fig. 2.11 Het natuurlijk broeikaseffect

verlies van warmte in de ruimte

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

CO2

CH4 N2O warmtestraling gevangen door broeikasgassen

H2O

Interessant om weten Het deel kortgolvige sneeuw 80-95 %

zonnestraling dat wordt teruggekaatst is de albedo.

maan 6-8 %

Daardoor is de aarde zichtbaar vanuit de ruimte. Lichte oppervlakken, zoals ijs en sneeuw, kaatsen veel zonnestraling terug en

baksteen 20-40 %

beton watermassa 17-27 % 10-60 % (afhankelijk van de invalshoek van de zon)

bossen 10-20 %

hebben een hoge albedo. zoals een asfaltweg, absorberen de straling en hebben een lage albedo.

landbouwgewassen 10-25 % zwart asfalt 5-10 %

Donkere oppervlakken,

licht dak 35-50 %

grasland 25-30 %

donker dak 8-18 %

Fig. 2.12 Albedowaarden van verschillende aardoppervlakken

3 Het klimaatsysteem van de aarde Het klimaat is een samenspel van de atmosfeer (die zonne-energie doorlaat en warmte vasthoudt), de hydrosfeer (met oceanen die warmte opnemen en verdelen), de biosfeer (met planten die CO2 opnemen en O2 produceren) en de geosfeer (met vulkanen die

gassen uitstoten). Deze vier sferen beïnvloeden elkaar voortdurend en vormen samen het klimaatsysteem van de aarde. Het klimaat en de veranderingen die het ondergaat, zijn dus het gevolg van de interacties

tussen de vier sferen.

Fig. 2.13 Klimaat als samenspel tussen de vier sferen

Je weet al dat er door verbranding van fossiele brandstoffen meer CO2 in de lucht komt. Meer CO2 leidt tot hogere temperaturen. De toename van broeikasgassen door menselijke activiteiten versterkt het broeikaseffect, wat leidt tot klimaatverandering.

Fig. 2.14 Verbranding van fossiele brandstoffen

2 HET NATUURLIJK BROEIKASEFFECT

3 AAN DE SLAG 1

Soorten stralingen Onderzoek het stralingsspectrum (fig. 2.9) en beantwoord de vragen. a

Zijn onderstaande stellingen juist of fout? Verbeter de foute stellingen. juist 1

fout

Infrarood, licht en ultraviolet zijn zichtbare stralingen voor de mens.

Geluidsgolven maken deel uit van het stralingsspectrum.

Straling met een iets langere golf dan rood licht is ultraviolette straling.

4 Violet licht heeft een kortere golflengte dan rood licht.

Stralen met een kortere golflengte dan ultraviolet zijn gevaarlijk.

6 Radiogolven verplaatsen zich met de kortste golflengte.

b In de studie van het broeikaseffect onderzoeken we vooral het zichtbare licht en infraroodstralen. Welke straling verplaatst zich met de kortste golven en welke met de langste? korte golven:

lange golven:

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

2 Het natuurlijk broeikaseffect

Bekijk de kennisclip. Verduidelijk het natuurlijk broeikaseffect aan de hand van de figuur.

legende kortgolvige straling langgolvige straling (IR) broeikasgassen

Duid met stippen (zie symbool in legende) aan waar de broeikasgassen zich bevinden.

b Noteer de nummers van de uitspraken op de juiste plaats op de figuur. 1

Kortgolvige straling of lichtstralen kunnen ongehinderd door de atmosfeer.

Een deel van de warmte ontsnapt weer in de ruimte.

In de aarde wordt kortgolvige straling omgezet in langgolvige straling.

4 De broeikasgassen houden het grootste deel van de warmte in de atmosfeer tegen. 5

De aarde weerkaatst een deel van de kortgolvige straling.

6 De onderste laag van de atmosfeer warmt op.

Broeikasgassen zijn onmisbaar voor het leven op aarde. Waarom? Leg bondig uit.

Een deel van de lichtstralen wordt gereflecteerd in de atmosfeer.

2 HET NATUURLIJK BROEIKASEFFECT

3 Natuurlijke broeikasgassen Bekijk de tabel. In de eerste kolom vind je de formules van de belangrijkste natuurlijke broeikasgassen. Gebruik de hyperlink om de tabel aan te vullen. a

Noteer in de tweede kolom de naam van het broeikasgas.

b Lees de tekst en noteer hoe deze gassen op natuurlijke wijze in de atmosfeer terechtkomen. formule

naam broeikasgas

komt op natuurlijke wijze in de atmosfeer door:

H2O

CO2

CH4

of moerasgas;

N2O

distikstofoxide of

omzetting van organische stof in de bodem door micro-organismen

4 Ken je begrippen!

Maak duo’s. Verbind telkens twee begrippen. infrarood

broeikasgas reflectie

warmte vasthouden

glas isoleren licht weerkaatsing

kortgolvige straling

warmte

atmosfeer

methaan

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

5 Natuurlijk broeikaseffect in beeld Waarom komen broeikasgassen in de atmosfeer? Bekijk de onderstaande foto’s en benoem telkens de oorzaak. Koppel hieraan ook telkens het natuurlijke broeikasgas dat past. Kies uit:

CO2 – H2O – N2O – CH4

oorzaak:

broeikasgas:

oorzaak:

broeikasgas:

oorzaak:

broeikasgas:

oorzaak:

broeikasgas:

4 TEST JEZELF  1

Het natuurlijk broeikaseffect

 2 Het klimaat en de vier sferen 2 HET NATUURLIJK BROEIKASEFFECT

SYNTHESE HET NATUURLIJK BROEIKASEFFECT De zon straalt energie uit naar de aarde.

Een deel van de zonnestraling wordt weerkaatst.

Dit is vooral kortgolvige straling.

Dit is de albedo.

reflectie door wolken en stofdeeltjes albedo

warmtestraling vrijgegeven door de aarde

CO2

CH4

N2O

warmtestraling gevangen door broeikasgassen

H2O

absorptie van lichtstralen door het aardoppervlak

verlies van warmte in de ruimte

reflectie op het aardoppervlak

omzetting van kortgolvige lichtstralen naar langgolvige warmtestralen

Het aardoppervlak straalt

Het aardoppervlak absorbeert

Broeikasgassen houden

een deel van de zonnestraling

die warmte uit in de vorm

langgolvige straling vast,

en zet die om in warmte.

van infraroodstraling.

waardoor de aarde opwarmt.

Dit is langgolvige straling.

Broeikasgassen die op natuurlijke wijze in de atmosfeer komen: - waterdamp: verdamping van water uit oceanen, rivieren …

- koolstofdioxide: vulkanisme, bosbranden en afbraak van organisch materiaal - methaan: moerassen en vertering door herkauwers

- lachgas: omzetting organische stoffen in de bodem

Het is een natuurlijk proces dat de temperatuur op aarde regelt. Zonder dit effect was het op aarde 33 °C kouder. Het natuurlijk broeikaseffect is onmisbaar voor het leven op aarde. De toename van broeikasgassen door menselijke activiteiten versterkt dit effect, wat leidt tot klimaatverandering. Het klimaat en de klimaatverandering zijn het resultaat van de wisselwerking tussen de vier sferen.

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

3 DE NATUURLIJKE KOOLSTOFCYCLUS

KERNVRAAG HOE WERKT DE NATUURLIJKE KOOLSTOFCYCLUS?

1 CHECK-IN

Koolstof (aangeduid met symbool C, van het Engelse carbon) is een van de belangrijkste bouwstenen voor

het leven op aarde. Koolstof kan de ene dag deel uitmaken van een plant, de volgende dag van een dier en

de dag daarna kan ze met het water van een rivier naar de zee stromen. Koolstof maakt zowel deel uit van levende wezens als van niet-levende wezens zoals water, lucht en zelfs rotsen. In dit hoofdstuk onderzoeken we op welke

manieren koolstof zich verplaatst tussen de vier sferen. Een van die processen is fotosynthese. Ontdek op iDiddit hoe de vier sferen daarbij samenwerken.

2 OP ONDERZOEK

De natuurlijke koolstofkringloop

Bekijk vooraf het filmpje ‘Wat is de koolstofcyclus?’

Je weet al dat de aarde met de atmosfeer een gesloten systeem vormt. Er komt bijna geen materie bij en er verdwijnt ook bijna geen materie. De hoeveelheid koolstof op aarde blijft dus ongewijzigd, maar is wel in

beweging. Hier lees je hoe koolstof zich van de ene sfeer naar de andere verplaatst.

Fig. 2.15 Groen bladerdak van een mangrovebos 2 DE NATUURLIJKE KOOLSTOFCYCLUS

waterdamp of H2O

wolk = waterdruppels 1 CO2

CO2

fotosynthese 2 3

5 6

7 ademhaling

vertering 4

oplossen

koolstofverbindingen (C) steenkool, aardolie en aardgas = fossiele brandstoffen 11

10 inkolen

CO2

9 sedimentatie

Koolstof in de atmosfeer 1

Fig. 2.16 Menselijke invloed op de koolstofkringloop

Koolstof komt in de dampkring voor in de vorm van koolstofdioxide of CO2.

Koolstof in planten en dieren

2 Groene planten zoals varens of bomen zetten CO2-gas uit de lucht om in suikers door fotosynthese. 3

Tijdens hun groei gebruiken planten koolstof voor hun weefselopbouw. Ze bestaan dus vooral uit koolstofverbindingen.

4 De strooisellaag bestaat uit dode bladeren, naalden en takken die verteren. Die laag maakt deel uit van de bodem.

Wanneer plantenresten verteren, komt er weer CO2 in de lucht vrij.

6 Dieren en ook mensen eten planten. Zo nemen ze ook koolstof op.

Dierlijke organismen, en wij dus ook, ademen CO2 weer uit.

Fossiele brandstoffen

8 Ook plankton en algen in de oceanen doen aan fotosynthese.

9 Wanneer plankton en algen afsterven en op de zeebodem bedekt worden met een dikke laag zand of klei, ontstaat na tientallen miljoenen jaren aardolie. Dat proces noemen we sedimentatie.

10 Ook overblijfselen van planten die miljoenen jaren geleden leefden in moerassen, veranderen diep onder de grond in veen, bruin- en steenkool. We noemen dat inkolen. In die gesteentelagen zit de koolstof tot honderden miljoenen jaren gevangen.

11 Deze versteende overblijfselen van planten zijn brandbaar: dit zijn fossiele brandstoffen.

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

Interessant om weten Koolstof in gesteentelagen CO2 uit de lucht lost ook op in het oceaanwater. Koralen, schelpen, zee-egels en heel kleine eencelligen halen CO2-gas uit het water en binden het met calcium. Zo bouwen ze hun skelet uit kalk op. Wanneer die zeeorganismen naar de zeebodem zinken of sedimenteren, worden krijt- of kalksteenlagen gevormd. Vulkaanuitbarstingen brengen koolstof die in Fig. 2.17 De Tungurahua: actieve vulkaan in Ecuador

gesteenten is opgeslagen deels terug in de atmosfeer.

2 Koolstofputten en koolstofbronnen

Koolstof is overal op aarde aanwezig en circuleert dus voortdurend doorheen het hele systeem: in de hydrosfeer, de geosfeer (de bodem), de biosfeer en de atmosfeer. In de oceaan zit ongeveer 50 keer meer koolstof dan in de biosfeer, en in de atmosfeer zo’n 19 keer meer koolstof dan in de biosfeer.

Er zijn heel wat plaatsen waar koolstof voor lange tijd opgeslagen blijft, bijvoorbeeld de oceanen, de bodem of steenkoollagen. We noemen ze koolstofputten, Andere plaatsen laten koolstof weer vrij, bijvoorbeeld bij

bosbranden of vulkaanuitbarstingen. Dat zijn koolstofbronnen.

Fig. 2.18 Koolstofputten

3 Menselijke invloed op de koolstofcyclus Wanneer aardolie, aardgas of steenkool verbrandt, wordt de opgeslagen koolstof (C) weer gebonden aan zuurstof (O2). Op die manier ontstaat CO2 die in de lucht terechtkomt. Waterdamp (H2O) blijft niet in de atmosfeer hangen. Wanneer waterdamp condenseert, valt die in de vorm van

regen weer op de aarde. CO2 blijft wel aanwezig en stapelt zich op in de dampkring. Je weet al dat de aarde steeds meer opwarmt door het toenemende gehalte aan het broeikasgas CO2 in de atmosfeer.

2 DE NATUURLIJKE KOOLSTOFCYCLUS

3 AAN DE SLAG 1

De natuurlijke koolstofkringloop Maak de koolstofkringloop duidelijk op de onderstaande figuur en voer de opdrachten uit.

CO2

CO2 vulkaanuitbarsting fotosynthese

plankton en algen

zeeorganismen

groene planten

groene planten aardolie

strooisellaag (humus)

dieren en mensen

kalksteen

steenkool

Noteer op de figuur de namen van de sferen in het juiste kadertje:

‘GS’ in de geosfeer, ‘HS’ in de hydrosfeer, ‘AS’ in de atmosfeer en ‘BS’ bij de biosfeer.

b Noteer de nummers van deze zinnen in het juiste cirkeltje op de figuur. 1

Koolstof komt in de dampkring voor in de vorm van koolstofdioxide of CO2.

Door bosbranden komt de opgeslagen koolstof in de vorm van CO2 weer vrij in de atmosfeer.

Een uitbarsting van vulkanen brengt een deel van de koolstof die in gesteenten is opgeslagen terug in de atmosfeer.

Zeeorganismen halen CO2 uit het water en binden het met calcium. Zo wordt kalksteen gevormd.

Wanneer plankton en algen afsterven en bedekt worden met een dikke laag zand of klei, ontstaat na tientallen miljoenen jaren aardolie. Dat proces noemen we sedimentatie.

Groene planten (varens, bomen …) zetten CO2 uit de lucht om in suikers door fotosynthese.

Dieren en mensen eten planten en nemen zo koolstof op. Ze ademen CO2 weer uit.

Ook plankton en algen in de oceanen doen aan fotosynthese.

Afgestorven planten veranderen diep onder de grond in veen, bruin- en steenkool.

We noemen dat inkolen.

De strooisellaag bestaat uit dode bladeren, naalden en takken die verteren. Die laag maakt deel uit van de bodem. Wanneer plantenresten verteren, komt er weer CO2 in de lucht vrij.

CO2 uit de lucht lost op in het oceaanwater.

Koralen, schelpen, zee-egels en heel kleine eencelligen met een kalkskelet leven in de oceanen.

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

2 Koolstof circuleert tussen de sferen Onderzoek nu de kringloop van koolstof. Maak gebruik van de info uit oefening 1. Hoe verplaatst koolstof zich tussen de sferen? Vul de tabel aan en noteer ook de sfeer (GS, HS, AS en BS) erbij. van

sfeer

naar

sfeer

fotosynthese

lucht

planten

eten/voedsel

uitademen

verteren

inkolen

kalksteenvorming

sedimentatie

uitbarsting

3 Koolstofputten en koolstofbronnen

proces

Er zijn heel wat plaatsen waar koolstof voor lange tijd opgeslagen blijft. Beantwoord de vragen. Plaats de volgende begrippen in de juiste kolom.

bosbranden – kalksteen – oceanen – ontbossing – plankton – steenkoollagen – tropisch regenwoud – verbranding van fossiele brandstoffen – vulkaanuitbarstingen

koolstofputten

koolstofbronnen

b Vergelijk je antwoorden in beide kolommen en duid aan wat correct is. -

De opslag van koolstof in putten gebeurt vooral door natuurlijke / menselijke processen.

Ze verlopen meestal traag / snel.

Het vrijkomen van koostof is vooral het gevolg van natuurlijke / menselijke processen.

Ze verlopen meestal traag / snel.

2 DE NATUURLIJKE KOOLSTOFCYCLUS

4 Koolstofprocessen Bekijk de foto’s. Noteer het juiste proces van koolstof onder elke foto.  Tip: zie oefening 1.

CO2

b Op welke foto’s zie je een proces waarbij CO2 vrijkomt en gaat het dus om een koolstofbron?

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

5 Menselijke invloed Ook de mens zorgt voor een toename van CO2 in de atmosfeer. Bekijk de figuur en beantwoord de vragen. waterdamp of H2O

verbranding van fossiele brandstoffen C + O2

wolk = waterdruppels

CO2 CO2

fotosynthese

ademhaling vertering

verbranding

oplossen CO2

koolstofverbindingen (C) steenkool, aardolie en aardgas = fossiele brandstoffen

inkolen

Op de figuur kun je de korte en de lange koolstofcyclus herkennen. -

Overtrek de pijlen die de korte cyclus weergeven met groen. Leg deze uit.

Overtrek de pijlen die de lange cyclus weergeven met oranje. Leg deze uit.

sedimentatie

b Welk verschil zie je nog tussen de lange en de korte cyclus?

Meer CO2 in de lucht is een probleem, maar meer waterdamp niet.

Hoe komt dat? Denk hierbij aan de watercyclus.

4 TEST JEZELF  1

Ken je begrippen!

 2 Verplaatsing koolstof tussen sferen  3

Koolstofbron of koolstofput?

2 DE NATUURLIJKE KOOLSTOFCYCLUS

SYNTHESE DE KOOLSTOFKRINGLOOP

de natuurlijke

opnemen van

kringloop van

koolstof

doorgeven van koolstof

koolstof (C) tussen de vier

Op het land:

Planten

sferen

planten

dienen als

nemen CO2

voedsel voor

op door middel van korte

KOOLSTOFBRONNEN EN

PROCESSEN

fotosynthese.

dieren.

-PUTTEN vrijkomen van

koolstofbron:

koolstofput:

koolstof

plaats waar

CO2 vrijkomt in

CO2 wordt

de atmosfeer

opgeslagen

WAT?

vertering

van planten

ademhaling van dieren

- bosbranden

- oceanen

- vulkanen

- atmosfeer

- …

- planten

vulkaan-

koolstofcyclus In de

uitbarstingen

oceanen: zee-

koolstofcyclus

organismen

lange

- bodem en

gesteentelagen (o.a. fossiele

brandstoffen en kalksteen)

leggen CO2

vast.

Door fossiele brandstoffen zoals aardgas, aardolie en steenkool te verbranden, brengt de mens grote

hoeveelheden CO2 in de atmosfeer.

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

BEGRIPPENLIJST HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE hoofdstuk

begrip

definitie

de absorptie

het opnemen of opslorpen van licht- of warmtestraling

de albedo

reflectie van de inkomende zonnestralen door de aarde en de wolken

de atmosfeer

of dampkring; gasvormige laag rond de aarde

de biosfeer

gedeelte van de aarde dat alle levende wezens omvat

het broeikasgas

een gas in de atmosfeer dat de warmte vasthoudt

de dampkring

of atmosfeer; gasvormige laag rond de aarde

de energiebalans van de aarde

de verhouding tussen de energie die de aarde ontvangt en de energie die

de fossiele brandstoffen

planten dierresten die miljoenen jaren geleden leefden en die in

de fotosynthese

het proces waarbij een plant zonne-energie gebruikt om uit water en

3 3

de aarde weer uitstraalt naar de ruimte

de aardkorst zijn omgezet in energiebronnen (steenkool, aardolie en -gas) koolstofdioxide voedingsstoffen zoals glucose op te bouwen

de geosfeer

deel van de aarde dat de gesteenten van de aardkern, aardmantel en

aardkorst omvat

de hydrosfeer

alle vormen van water op aarde

infraroodstralen

straling met een grotere golflengte dan licht; IR voelt als warmtestraling

inkolen

het proces waarbij afgestorven planten diep onder de grond veranderen

in veen, bruin- en steenkool

interageren

op elkaar inwerken; twee of meer elementen die elkaar beïnvloeden

de koolstofbron

plaats waar koolstof of CO2 vrijkomt in de atmosfeer; bv. door bosbranden,

vulkaanuitbarstingen, verbranding fossiele brandstoffen …

koolstofdioxide (CO2)

kleurloos en geurloos gas dat van nature in de atmosfeer voorkomt

de koolstofkringloop

of koolstofcyclus; de natuurlijke kringloop van koolstof op aarde tussen de vier sferen (geosfeer, hydrosfeer, atmosfeer en biosfeer)

de koolstofput

of het koolstofreservoir; plaats in de geosfeer (bodem) waar koolstof voor lange tijd opgeslagen blijft

de kortgolvige straling

lichtstraling

het lachgas (N2O)

een krachtig broeikasgas

de langgolvige straling

warmte- of infraroodstraling

methaan (CH4)

brandbaar gas dat ontstaat wanneer organisch materiaal verteert

microgolven

straling met een grotere golflengte dan infrarood; gebruikt voor radio en

andere communicatie 2 2

het natuurlijk broeikaseffect

het proces waarbij gassen in de atmosfeer zonne-energie vasthouden,

de reflectie

de weerkaatsing

waardoor de aarde op een leefbare temperatuur blijft

THEMA 2 BEGRIPPENLIJST

HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE hoofdstuk 1

begrip

definitie

de satelliet

object dat, bemand of onbemand, rond een planeet draait, ten dienste van onderzoek of allerhande toepassingen

de sedimentatie

proces waarbij deeltjes worden vervoerd of afgezet, bijvoorbeeld in zee

het stralingsspectrum

verzameling van zichtbare en onzichtbare straling die ons omringt

het systeem

een geheel van elementen die elkaar beïnvloeden bv. het systeem aarde

het versterkt broeikaseffect

het proces waarbij de mens meer broeikasgassen in de atmosfeer brengt,

het zichtbare licht

straling uit het stralingsspectrum die we kunnen zien en waardoor

waardoor het natuurlijk broeikaseffect versterkt en de aarde opwarmt we voorwerpen kunnen waarnemen

THEMA 2 HET KLIMAATSYSTEEM VAN DE AARDE

tele

De bewoonde aarde 42

2 Bevolkingscijfers liegen niet

3 de Great Acceleration verklaard

4 Geboortebeleid: meer of minder kinderen?

1 Het systeem aarde biedt kansen

1 HET SYSTEEM AARDE BIEDT KANSEN

KERNVRAAG WELKE FACTOREN BEPALEN DE SPREIDING VAN DE BEVOLKING OP AARDE?

1 CHECK-IN

De mens maakt niet alleen deel uit van de biosfeer, hij oefent er ook een grote invloed op uit. De eerste mensen verspreidden zich over alle continenten in een periode die ongeveer

150 000 jaar geleden begon. Ondertussen wonen er meer dan 8 miljard mensen op de aarde. Dat zijn ongeveer 55 mensen

per vierkante kilometer landoppervlakte. Dat valt op zich mee,

maar de bevolking is heel onregelmatig verspreid over de wereld. Sommige gebieden zijn onbewoond, terwijl in andere gebieden

60 000 inwoners per vierkante kilometer wonen. In dit hoofdstuk

onderzoeken we die ongelijke spreiding van de mens op de aarde.

Fig. 3.1

Kathmandu (Nepal)

2 OP ONDERZOEK

SPREIDING VAN DE BEVOLKING OP AARDE

Hoe heeft de bevolking zich over de aarde verspreid? De wereldbevolking is niet gelijkmatig verdeeld over

de aarde. Sommige gebieden zijn dichter bevolkt dan andere. Dat is het gevolg van verschillende factoren.

noordpoolcirkel

kreeftskeerkring

evenaar

steenbokskeerkring

3000 km

op de evenaar

Fig. 3.2

minder dan 1 inw./km2

50 – 100 inw./km2

1 – 10 inw./km2

100 – 200 inw./km2

10 – 50 inw./km2

meer dan 200 inw./km2

Wereldkaart bevolkingsspreiding

THEMA 3 De bewoonde aarde

zuidpoolcirkel

1.1 FYSISCHE FACTOREN Fysische factoren zijn natuurlijke kenmerken die bepalen hoe aantrekkelijk een gebied is om te wonen. Ze hebben een invloed op de bevolkingsspreiding en de bevolkingsdichtheid. Klimaat •

Mensen geven de voorkeur aan gebieden met een gematigd klimaat, waar de temperaturen niet te extreem zijn en er voldoende neerslag valt.

•

Gebieden waar weinig of geen mensen wonen zijn bijvoorbeeld woestijnen (te droog, zoals de Sahara)

en de poolgebieden (te koud, zoals Antarctica).

Fig. 3.3 De Marokkaanse Sahara

Reliëf •

Vlaktes zijn meestal dichter bevolkt, omdat ze

•

Bergachtige gebieden hebben een lage bevolkings-

geschikter zijn voor landbouw en infrastructuur. dichtheid, omdat ze moeilijk toegankelijk zijn.

Meer dan de helft van de wereldbevolking woont lager

•

dan 200 meter boven zeeniveau.

Fig. 3.4 Het dorp Phu in de Nar Phu-vallei (Nepal)

Bodem •

Dichtbevolkte gebieden hebben vaak vruchtbare grond, wat landbouwactiviteiten mogelijk maakt.

•

Onvruchtbare bodems zijn minder geschikt voor landbouw en trekken minder inwoners aan.

Waterbeschikbaarheid •

Water is essentieel voor de drinkwatervoorziening,

de landbouw en de industrie.

•

Riviervlakten en kustgebieden zijn vaak dichtbevolkt: ze bieden toegang tot water, transport en handel.

Droge gebieden, zoals woestijnen, zijn dunbevolkt

•

vanwege het gebrek aan water. Fig. 3.5 Bangkok (Thailand)

Natuurlijke hulpbronnen De aanwezigheid van grondstoffen, zoals steenkool en aardolie, kan industrie en werkgelegenheid aantrekken. Dat leidt tot een hogere bevolkingsdichtheid.

Fig. 3.6 Lood- en zinkmijn in Broken Hill (Australië)

1 HET SYSTEEM AARDE BIEDT KANSEN

1.2 MENSELIJKE FACTOREN Naast de fysische factoren zoals klimaat, reliëf, bodem en beschikbaarheid van water en grondstoffen, zijn ook economische, sociale en politieke aspecten bepalend voor de bevolkingsdichtheid. Economische factoren Werkgelegenheid, goede transportmogelijkheden en basisinfrastructuur (water, elektriciteit, riolering, aardgas) trekken mensen aan. De aanwezigheid van industrie en handelsmogelijkheden stimuleert

bovendien economische groei.

Fig. 3.7 Petrochemische industrie in Antwerpen

Sociale factoren Gebieden met voldoende veiligheid, goed bereikbare scholen, winkels, sport- en cultuurinfrastructuur en toegankelijke gezondheidszorg, zoals ziekenhuizen en

huisartsen, zijn aantrekkelijker om te wonen.

Fig. 3.8 Universitair Ziekenhuis Antwerpen (UZA)

Politieke factoren

Stabiele overheden, een rechtvaardige wetgeving

(bijvoorbeeld inzake immigratie), goed functionerende openbare diensten en een gunstig belastingbeleid

zorgen voor een leefomgeving waarin mensen zich

veilig en ondersteund voelen.

THEMA 3 De bewoonde aarde

Fig. 3.9 Het Virginie Loveling-gebouw in Gent

2 EVOLUTIE VAN DE WERELDBEVOLKING Sinds het ontstaan van de mens, ongeveer 300 000 jaar geleden, is de wereldbevolking voortdurend blijven groeien. In 10 000 v.C. leefden naar schatting zo’n 4 miljoen mensen op aarde, in 3000 v.C. waren dat er al ongeveer 15 miljoen. Tegen 1800 telde de wereld net geen miljard mensen. Pas in de voorbije eeuw ging de groei echt snel. In 1950 leefden er zo’n 2,5 miljard mensen op aarde; vandaag zijn dat er al meer dan 8 miljard. 1800

2025

15 miljoen mensen

1 miljard mensen

3000 v.C.

8 miljard mensen

aantal inwoners per km2

Fig. 3.10 Evolutie van de bevolkingsdichtheid

De bevolkingsgroei is grotendeels het gevolg van verbeteringen in de gezondheidszorg, betere hygiëne en

voedselproductie. Daardoor leven mensen langer en daalt de kindersterfte. Zo’n snelle toename noemen we een bevolkingsexplosie. De groeicurve heeft de vorm van een hockeystick: lange tijd bleef de groei beperkt,

maar daarna volgde een plotselinge en sterke stijging (fig. 3.11).

9 8

8,3 miljard in 2026 8,23 miljard in 2025 7,8 miljard in 2020 7 miljard in 2011

6 miljard in 1999

5 miljard in 1987

4 miljard in 1975

3 miljard in 1960

miljard

VA 7

2 miljard in 1928 1,65 miljard in 1900

990 miljoen in 1800 600 miljoen in 1700 190 miljoen in 0

4 miljoen in 10000 v.C.

0 10000 v.C.

8000 v.C.

6000 v.C.

4000 v.C.

2000 v.C.

2030

Fig. 3.11 Evolutie van de wereldbevolking gedurende de laatste 12 000 jaar (bron: ourworldindata.org)

Bekijk de kennisclip over de Great Acceleration. Vanaf 1950 nam de welvaart in de meeste westerse landen sterk toe. Goedkope energie en groeiende wereldhandel zorgden voor een stijgende wereldwijde consumptie. Heel wat economische activiteiten begonnen na de Tweede Wereldoorlog sterk te groeien, en dat proces versnelde alsmaar. Deze periode staat bekend als de Great Acceleration of de Grote Versnelling. 1 HET SYSTEEM AARDE BIEDT KANSEN

Het wereldwijde bruto binnenlands product (bbp) steeg van ongeveer 9 biljoen dollar in 1950 tot bijna 100 biljoen dollar in 2024. Het bbp is de totale waarde van alle goederen en diensten die in een gebied in één jaar worden geproduceerd. Door de Grote Versnelling zijn consumptie en productie sterk toegenomen. Deze toename draagt, meer nog dan het groeiende bevolkingsaantal, bij aan de uitputting van Fig. 3.12 Textielfabriek in Dhaka (Bangladesh)

hulpbronnen en de vervuiling van het milieu.

De 20ste eeuw kende een bevolkingsexplosie. Maar verwachten we voor de 21ste eeuw hetzelfde? Een

bevolkingsprognose is een schatting van de toekomstige grootte en samenstelling van een bevolking. Zulke prognoses zijn gebaseerd op huidige trends in demografische factoren zoals geboorte, sterfte en migratie

(in- en uitwijking). Ze helpen ons om beter voorbereid te zijn op de maatschappelijke en ecologische uitdagingen van de toekomst. Daarbij gaat het niet alleen om de vraag hoeveel mensen er zullen zijn, maar ook om hoe we samen willen leven op een leefbare aarde.

Interessant om weten

Over een paar decennia zullen er minder mensen op aarde

wonen. In bijna elk land krijgen gezinnen alsmaar minder kinderen. Tegen 2100 zal in 97 % van de landen het

geboortecijfer te laag zijn om de bevolking op peil te houden. In landen als China kan het aantal inwoners zelfs halveren.

Vroeger vreesden we voor overbevolking. Nu krijgen landen

steeds vaker te maken met vergrijzing en bevolkingskrimp.

De wereldbevolking blijft de komende jaren nog wel groeien – tot ongeveer 10,3 miljard in 2084 – maar daarna zal die waarschijnlijk dalen. Minder mensen klinkt misschien positief: minder vervuiling, minder files, minder druk op de arbeidsmarkt. Ideaal, toch?

Maar een te snelle bevolkingsdaling brengt ook problemen met zich mee. Als er steeds meer ouderen zijn en steeds minder jongeren om te werken, komt er druk op pensioenen en gezondheidszorg. Een kleinere groep

werkenden moet dan zorgen voor een groeiende groep ouderen. Dat kan onze samenleving zwaar belasten.

THEMA 3 De bewoonde aarde

3 AAN DE SLAG 1

Groeiende wereldbevolking Ga naar het onlinelesmateriaal en open de hyperlink. Onderzoek hoe snel de wereldbevolking de voorbije 2 000 jaar groeide. Beantwoord de vragen. a

Hoeveel mensen vertegenwoordigt één geel of rood bolletje?

b Welke drie regio’s waren het dichtst bevolkt bij het begin van onze jaartelling (YEAR 1)?

Waarom waren die regio’s dichtbevolkt volgens jou? Duid de mogelijke redenen aan.  gematigd klimaat  voldoende autosnelwegen  vruchtbare bodem  tewerkstelling in de industrie

 laaggelegen gebieden

 beschikbaarheid van water

 energie-infrastructuur (elektriciteit, aardgas)  transport- en handelsmogelijkheden

d Schuif het balkje verder tot het jaar 1800. Zijn de gebieden met een hoge bevolkingsdichtheid gewijzigd?

Duid de juiste uitspraken aan.

 Het oosten van China is nog steeds dichtbevolkt.  India is nog altijd heel dichtbevolkt.

 Aan de kusten van Australië wonen nu veel mensen.  Het oosten van Noord-Amerika is nu dichtbevolkt.

 In Europa ligt het zwaartepunt nu noordelijker, namelijk in West-Europa. e

Wat merk je in verband met de groei van de bevolking vanaf die periode?

Hoe verloopt de groei in de 19de en de 20ste eeuw?

2 Bevolkingsspreiding in de wereld

Bekijk op de volgende pagina de wereldkaart met de bevolkingsspreiding. Onderzoek de dunbevolkte en dichtbevolkte gebieden en beantwoord de vragen. Gebruik je atlas.

Bekijk de dunbevolkte gebieden (cijfers 1 tot 4) op de kaart. Leg per cijfer uit welke fysische factor de lage bevolkingsdichtheid verklaart.

3 4

1 HET SYSTEEM AARDE BIEDT KANSEN

b Focus nu op de dichtbevolkte gebieden op de kaart. Welke fysische factoren zorgen ervoor dat ze aantrekkelijk zijn om er te wonen? Voer onderstaande opdrachten uit en formuleer een besluit. - Omcirkel West-Europa, India en het oosten van China in het blauw op de wereldkaart. - Beschrijf het reliëf zo nauwkeurig mogelijk. Noteer minstens twee opvallende reliëfgebieden. 1 4

kreeftskeerkring

noordpoolcirkel

4 2 0

3000 km

op de evenaar

evenaar

minder dan 1 inw./km2

50 – 100 inw./km2

1 – 10 inw./km2

100 – 200 inw./km2

10 – 50 inw./km

meer dan 200 inw./km2

steenbokskeerkring

zuidpoolcirkel

- West-Europa:

Wereldkaart bevolkingsspreiding

- het oosten van China:

- India:

 Besluit:

Noteer de belangrijkste klimaattypes. Formuleer daarna een besluit. - West-Europa:

- het oosten van China:

- India:

 Besluit:

d Welke drie natuurlijke rijkdommen spelen een belangrijke rol zodat mensen in hun levensonderhoud kunnen voorzien? Noteer er ook telkens een reden bij. - - -

THEMA 3 De bewoonde aarde

3 De bevolkingsexplosie Blijft de wereldbevolking onbeperkt groeien? Onderzoek hoe de bevolking aangroeide vanaf het midden van de 20ste eeuw. Beantwoord de vragen. a

Ga naar iDiddit en open de hyperlink. Vul de tabel aan: Hoeveel mensen zijn er op aarde ... ? aan het begin van de les?

aan het einde van de les?

tijdens de les bijgekomen?

b Onderzoek hoe snel de wereldbevolking aangroeit met behulp van figuur 3.11 (p. 45).

met telkens 1 miljard inwoners aan?

- Beschrijf het verloop van de curve.

- Bekijk op de curve de verticale as tussen 1975 en 2024. In hoeveel jaar tijd groeit de wereldbevolking

- De vorm van de curve kun je vergelijken met

4 Groeiende problemen

Hoe bedreigt de bevolkingsgroei onze planeet? Bekijk de tekeningen en noteer de bedreigingen.

1 HET SYSTEEM AARDE BIEDT KANSEN

5 De Grote Versnelling Vergelijk de curve van de wereldbevolking met de curves die het verbruik en de productie van een aantal

1800

1850

1900

1950

0 1750

2020

waterverbruik 4

25 20 15 10

1900

1950

2020

3 2

0 1750

1800

1850

1900

1950

2020

1900

1950

2020

papierproductie

5 1850

120

0 1750

2020

duizend km3

duizend dammen

1950

verbruik van kunstmest

160

1800

200

stuwdammen

0 1750

energieverbruik

miljoen ton

wereldbevolking 8 7 6 5 4 3 2 1 0 1750 1800 1850 1900

exajoule (EJ)

miljard

goederen en voorzieningen weergeven. Beantwoord de vragen.

3 2 1

1800

1850

1900

1950

2020

0 1750

1800

1850

Grafieken socio-economische ontwikkelingen (bron data: igbp.net)

Wat valt er op als je de curves met elkaar vergelijkt?

b In welk jaar situeer je de knik? c

Hoe verklaar je de vorm van de curves?

d Kun je nog andere producten bedenken waarvan de vraag en dus ook de productie en consumptie sterk toenemen als gevolg van de sterk stijgende wereldbevolking?

THEMA 3 De bewoonde aarde

6 Kijk in de toekomst Bekijk de grafiek met de bevolkingsprognose voor deze eeuw. Beantwoord de vragen.

gemiddelde jaarlijke groei totale bevolking

PROGNOSE

jaarlijkse bevolkingsgroei (in miljoen)

1980

2000

2020

2040

2060

2080

–20 1951

totale bevolking (miljard inwoners)

100

2100

Bevolkingsprognose 21ste eeuw (bron data: ourworldindata.org)

Hoe ziet volgens deze prognose de jaarlijkse bevolkingsgroei eruit in het vervolg van de eeuw?

Gebruik de grafiek online om de data per jaartal te raadplegen. - Hoeveel mensen komen er dit jaar bij (afgerond)? - Markeer wat juist is.

Dit zijn er de volgende jaren minder – evenveel – meer.

- Wat merk je na 2085?

b Onderzoek nu de curve met de totale bevolking. - Wat merk je hier voor 2085?

- Hoeveel mensen wonen er dan op aarde?

Hoe evolueert de wereldbevolking deze eeuw verder? Formuleer een besluit.

4 TEST JEZELF  1

Invloed fysische factoren

 2 Invloed menselijke factoren

1 HET SYSTEEM AARDE BIEDT KANSEN

SYNTHESE 1 SPREIDING VAN DE WERELDBEVOLKING De mens is niet gelijkmatig over de aarde verspreid. De bevolkingsdichtheid varieert sterk per regio. Verschillende factoren bepalen de aantrekkelijkheid van een gebied om er te wonen. Fysische factoren KLIMAAT aantrekkelijk: gematigd nat klimaat

•

onaantrekkelijk: te droog, te warm of te koud klimaat

•

RELIËF •

aantrekkelijk: vlaktes en plateaus

•

onaantrekkelijk: gebergtes

NATUURLIJKE RIJKDOMMEN

bv. aanwezigheid van water, vruchtbare bodem, grondstoffen en energiebronnen

Menselijke factoren ECONOMISCHE FACTOREN

SOCIALE FACTOREN

POLITIEKE FACTOREN

bv. werkgelegenheid,

bv. veiligheid, nabijheid van

bv. openbare diensten, sociale

scholen, ziekenhuizen en

zekerheid (ondersteuning bij

(wegen, openbaar vervoer,

winkels, sociale voorzieningen

ziekte, werkloosheid, ouderdom,

(lucht)havens), infrastructuur

(zoals kinderopvang),

verbouwing ...), gelijke rechten

voor nutsvoorzieningen (water,

infrastructuur voor sport,

voor iedereen, politieke

elektriciteit, riolering, aardgas) …

cultuur en ontspanning …

stabiliteit en beleid …

transportmogelijkheden

2 SNELLE GROEI VAN DE WERELDBEVOLKING

Hockeystickcurve

een explosieve toename sinds ongeveer 1950

Great Acceleration of Grote Versnelling

7,8 miljard in 2020 7 miljard in 2011

miljard

= groei wereldbevolking in de vorm van een hockeystick met

8,3 miljard in 2026 8,23 miljard in 2025

6 miljard in 1999

5 miljard in 1987

4 miljard in 1975

3 miljard in 1960

2 miljard in 1928 1,65 miljard in 1900

990 miljoen in 1800 600 miljoen in 1700 190 miljoen in 0

4 miljoen in 10000 v.C.

0 10000 v.C.

8000 v.C.

6000 v.C.

4000 v.C.

2000 v.C.

2030

= een periode van versnelde groei sinds het midden van de 20ste eeuw -

TOENEMENDE VRAAG, PRODUCTIE EN HANDEL: de bevolkingsgroei leidt tot een sterke toename van de vraag naar water, voedsel, huisvesting, transport, grondstoffen, energie, consumptiegoederen ...

DRUK OP DE PLANEET: de stijgende vraag naar producten verhoogt de druk op het milieu wereldwijd.

AFREMMENDE GROEI: hoewel de wereldbevolking nog toeneemt, vertraagt het groeitempo. Naar verwachting bereikt ze eind 21ste eeuw een piek, waarna een stabiele of zelfs dalende trend mogelijk is.

THEMA 3 De bewoonde aarde

2 BEVOLKINGSCIJFERS LIEGEN NIET

KERNVRAAG WELKE FACTOREN BEPALEN HET BEVOLKINGSAANTAL IN EEN LAND?

1 CHECK-IN

De bevolking van een land kan groeien of krimpen. Dat komt door twee belangrijke processen: natuurlijke groei en migratie. Natuurlijke groei in een bepaald gebied is het verschil tussen het aantal geboortes en het aantal

overlijdens. Migratie houdt in dat mensen verhuizen van de ene woonplaats naar een andere, binnen hetzelfde

land of over landsgrenzen heen. Beide processen bepalen mee hoe onze wereld eruitziet en waar mensen wonen.

2 OP ONDERZOEK

Wat bepaalt de bevolkingsgroei?

In 2025 leven er meer dan 8,2 miljard mensen op onze aardbol. Maar daar blijft het niet bij: de wereldbevolking groeit in snel tempo verder. We zitten allemaal op deze ene planeet en moeten de beschikbare middelen samen delen (fig. 3.13). Maar zijn er wel genoeg middelen voor iedereen?

Om de bevolkingsgroei te onderzoeken, maken we gebruik van demografische indicatoren. De demografie is de wetenschap die zich bezighoudt met de grootte, structuur, spreiding en evolutie van de bevolking. Om landen goed met elkaar te kunnen vergelijken,

drukken we die indicatoren uit per 1 000 inwoners. Dat noemen we het promille (‰).

Fig. 3.13 “We zijn allemaal astronauten op een klein ruimteschip dat de aarde heet.” (R. Buckminster Fuller)

1.1 NATUURLIJKE AANGROEI De bevolking van een land groeit als er meer mensen geboren worden dan er sterven. Het geboortecijfer geeft aan hoeveel kinderen er per 1 000 inwoners per jaar worden geboren. Het sterftecijfer toont hoeveel mensen er per 1 000 inwoners per jaar overlijden. Het verschil tussen beide cijfers noemen we de natuurlijke aangroei, ook wel de natuurlijke aanwas of het geboorteoverschot. Is het geboortecijfer hoger dan het sterftecijfer, dan is de natuurlijke aangroei positief. Is het geboortecijfer lager dan sterftecijfer, dan spreken we van een negatieve natuurlijke aangroei. De natuurlijke aangroei wordt meestal uitgedrukt per 100 inwoners (in procent of %).

2 Bevolkingscijfers liegen niet

-2%

Data source: UN, World Population Prospects

Fig. 3.14 Natuurlijke aangroei in de wereld (2023)

-1%

-3%

OurWorldinData.org/population-growth | CC BY

Wereldwijd zien we de hoogste percentages van natuurlijke groei vooral in Afrika ten zuiden van de Sahara

(fig. 3.14). In deze regio worden veel meer kinderen geboren dan er mensen sterven, wat leidt tot een snelle bevolkingstoename. In veel Europese landen en delen van Oost-Azië is de natuurlijke aangroei veel lager of zelfs negatief. Daar ligt het geboortecijfer dicht bij het sterftecijfer, of sterven er zelfs meer mensen dan er geboren worden. Dat kan op lange termijn leiden tot een bevolkingsafname.

1.2 MIGRATIE

Migratie betekent dat mensen verhuizen van het ene land naar het andere. Wie zo’n grens oversteekt om zich elders te vestigen, is een migrant. Het migratiesaldo van een land is het verschil tussen het aantal immigranten (inwijkelingen) en het aantal emigranten (uitwijkelingen) per 1 000 inwoners in een bepaald jaar (fig. 3.15).

+29—

+22–28

+16–21 +11–15 +7–10 +4–6 +2–3 +1

0‰

–1

–2–3 –4–6

–7–10 –11–15 –16–21 –22–28 –29—

Fig. 3.15 Migratiesaldo in ‰ in de wereld (2023)

THEMA 3 De bewoonde aarde

Een positief migratiesaldo (meer immigratie dan emigratie) komt vaak voor in economisch welvarende landen met veel werkgelegenheid, politieke stabiliteit en een hoge levensstandaard. Denk aan delen van NoordAmerika, West-Europa en sommige landen in het Midden-Oosten. Ook landen die veel vluchtelingen opvangen kunnen tijdelijk een positief saldo hebben. Een negatief migratiesaldo zien we meestal in landen die kampen met armoede, conflicten, politieke instabiliteit of weinig toekomstperspectief. Zo valt bijvoorbeeld Oekraïne duidelijk op de kaart op. Het migratiesaldo kan snel veranderen door politieke gebeurtenissen, economische schommelingen of sociale ontwikkelingen – zoals oorlog, natuurrampen of strengere migratiewetten.

1.3 TOTALE BEVOLKINGSGROEI De wereldkaart van de totale bevolkingsgroei toont de combinatie van natuurlijke groei en het migratiesaldo.

Zo krijg je het meest volledige beeld van hoe de bevolking in verschillende regio’s wereldwijd evolueert (fig. 3.16).

Fig. 3.16 Totale bevolkingsgroei in de wereld (2023)

In landen in Afrika ten zuiden van de Sahara zien we de hoogste totale bevolkingsgroei. Die regio combineert vaak hoge geboortecijfers met een beperkt negatief migratiesaldo. Dat leidt tot een snelle bevolkingstoename.

In Europa en Oost-Azië ligt de natuurlijke groei laag of zelfs negatief. Sommige van deze landen zien toch een lichte groei dankzij een positief migratiesaldo. Landen met zowel een lage natuurlijke aangroei als een negatief migratiesaldo ervaren daarentegen een versnelde bevolkingsafname.

2 Bevolkingscijfers liegen niet

2 Hoe meten we de bevolkingsgroei? Sommige landen groeien razendsnel, terwijl andere met dalende bevolkingscijfers kampen. Om die verschillen te begrijpen, gebruiken we een aantal meetinstrumenten. Die leveren cijfers op over hoe snel de bevolking verandert, hoeveel kinderen mensen gemiddeld krijgen, hoe oud mensen worden en hoe de bevolking is opgebouwd naar leeftijd. Zo kunnen we verschillen bevolking zich in de toekomst zal ontwikkelen.

2.1 VERDUBBELINGSTIJD

Fig. 3.17 Elke bevolkingspiramide vertelt een verhaal over groei, vergrijzing of verjonging

tussen landen verklaren én beter voorspellen hoe een

De snelheid waarmee een bevolking groeit, wordt uitgedrukt in de verdubbelingstijd. Dat is het aantal jaren dat een bevolkingsaantal nodig heeft om zich te verdubbelen. Hoe minder jaren er nodig zijn om de bevolking te verdubbelen, hoe sneller die zal groeien.

800

1543

594 jaar (van 0,375 tot 0,75 miljard)

1737

500 400

verdubbelingstijd (in jaar)

600

300

1803

269 jaar (van 0,5 tot 1 miljard)

200

0 1500

1928

100

1600

1700

1800

1900

m ot 2

) jard mil d) 3 r t to lja 1,5 4 mi van 2 tot ( r jaa an 95 jaar (van 5,5 tot 11 miljard) in 2088 76 aar (v j 7 69 jaar (van 5 tot 10 miljard) in 2056 4 49 jaar (van 4 tot 8 miljard) in 2024 37 jaar (van 2,5 tot 5 miljard) in 1987 an

rd)

ilja

(v aar

1975

700

Het duurde 697 jaar voor de wereldbevolking om te verdubbelen – van 0,25 miljard in 837 tot 0,5 miljard in 1543.

2000

2100

Fig. 3.18 Verdubbelingstijd van de wereldbevolking (bron data: ourworldindata.org)

2.2 VRUCHTBAARHEIDSCIJFER In België kregen mensen vroeger meer kinderen dan nu. Het vruchtbaarheidscijfer is het gemiddelde aantal kinderen dat een vrouw krijgt tijdens haar vruchtbare periode. Dat cijfer is de afgelopen decennia gedaald. Om de bevolking van een land stabiel te houden, is een vruchtbaarheidscijfer van 2,1 nodig. Twee kinderen zijn nodig om de ouders te vervangen, en de extra 0,1 dient als reserve omdat niet elk kind de vruchtbare leeftijd bereikt.

THEMA 3 De bewoonde aarde

0 geboortes 2 geboortes 4 geboortes 6 geboortes 1 geboortes 3 geboortes 5 geboortes 7 geboortes Data source: UN, World Population Prospects

OurWorldinData.org/fertility-rate | CC BY

Fig. 3.19 Vruchtbaarheidscijfer per vrouw wereldwijd (2023)

2.3 LEVENSVERWACHTING

De levensverwachting bij de geboorte geeft aan hoelang iemand gemiddeld nog zal leven. Figuur 3.20 toont de wereldwijde levensverwachting van mannen en vrouwen samen. Volgens Statbel, het Belgische statistiekbureau, bedroeg de levensverwachting bij geboorte in België in 2024 gemiddeld 82,4 jaar voor de totale bevolking. In het

Vlaams Gewest steeg die verwachting van 78,5 jaar in 2000 naar 84,1 jaar in 2024. In het Brussels Hoofdstedelijk

Gewest steeg ze in dezelfde periode van 77,9 jaar naar 82,2 jaar.

40 jaar

45 jaar

50 jaar

55 jaar

60 jaar

65 jaar

70 jaar

Data source: Human Mortality Database (2024); UN, World Population Prospects

75 jaar

80 jaar

85 jaar

OurWorldinData.org/life-expectancy | CC BY

Fig. 3.20 Levensverwachting wereldwijd (2023)

2 Bevolkingscijfers liegen niet

2.4 LEEFTIJDSSTRUCTUUR Om de leeftijdsstructuur van een land te onderzoeken, gebruiken we een leeftijdshistogram of leeftijdspiramide. Dat is een grafiek waarin de bevolking wordt verdeeld in leeftijdsklassen van telkens vijf jaar. De verticale as toont de leeftijdsklassen. De horizontale balken geven aan hoeveel vrouwen (roos) en mannen (blauw) er in elke leeftijdsklasse zitten. In het onderstaande leeftijdshistogram (fig. 3.21) is de waarde van de horizontale balken

uitgedrukt in absolute cijfers: het werkelijke aantal mannen en vrouwen in elke leefijdsgroep.

Fig. 3.21 Leeftijdshistogram van België (2024)

De verhouding tussen jongeren en ouderen heeft een grote invloed op de bevolkingsgroei. In een land met veel jongeren is het geboortecijfer meestal hoog. Zijn er vooral ouderen in verhouding tot het aantal jongeren, dan spreken we van vergrijzing. Die treedt op bij een combinatie van hoge levensverwachting en dalend geboortecijfer. In een vergrijzende bevolking is het aandeel van de oudste generatie hoger, waardoor ook

het sterftecijfer stijgt.

THEMA 3 De bewoonde aarde

3 AAN DE SLAG 1

Natuurlijke aangroei: België versus China Hoe snel groeit de bevolking in een land aan? Maak de opdrachten om de patronen en oorzaken van bevolkingsgroei in verschillende delen van de wereld beter te begrijpen. a

Bereken het geboorte- en sterftecijfer van België in de tabel. Rond af tot op één cijfer na de komma. Schrijf je bewerking erbij.

b Hoe bereken je de natuurlijke aangroei? Noteer de juiste formule.

Bereken nu de natuurlijke aangroei in % en in ‰ voor zowel België als China. Vul aan in de tabel. België: 11 800 000 inwoners

aantal

108 680

geboortes

aantal

in 2024

geboortecijfer

sterftecijfer

in 2024 in 2024

112 131

sterfgevallen

in 2024

natuurlijke groei in ‰:

natuurlijke groei in %:

China: 1 420 000 000 inwoners

aantal

9 540 000

aantal

geboortes

sterfgevallen

in 2024

geboortecijfer

6,7 ‰

in 2024

sterftecijfer

10 930 000

7,7 ‰

in 2024

natuurlijke groei in ‰: natuurlijke groei in %:

d Markeer wat juist is. - In België ligt het aantal geboortes en sterfgevallen lager/ hoger dan in China. - Het geboortecijfer en sterftecijfer liggen lager/ hoger in België. - Dit wil zeggen dat ondanks het veel kleinere absolute aantal, er per 1 000 inwoners in België er meer / minder kinderen geboren worden. - Dat er per 1 000 inwoners in China meer / minder mensen sterven. 2 Bevolkingscijfers liegen niet

2 Internationale migratie in België Onderzoek de internationale migratie voor België in 2024. Bereken en interpreteer de cijfers. a

Gebruik de gegevens in de tabel om het internationale immigratie- en emigratiecijfer van België te berekenen. Rond af tot één cijfer na de komma en noteer je berekening.

b Hoe bereken je het migratiesaldo? Noteer de juiste formule.

Bereken nu het migratiesaldo in % en in ‰ voor België. Vul aan in de tabel.

aantal

194 887

immigranten

België: 11 800 000 inwoners

aantal

128 538

emigranten

in 2024

immigratiecijfer

emigratiecijfer

in 2024

migratiesaldo in ‰: migratiesaldo in %:

d Wat betekenen de cijfers in de tabel? Beoordeel de stellingen: juist of fout?

Er zijn meer mensen die uit andere landen in België komen wonen dan dat er mensen uit België verhuizen naar een ander land.

Een positief migratiesaldo doet de bevolking groeien.

THEMA 3 De bewoonde aarde

juist

fout

3 Totale bevolkingsgroei in België Onderzoek hoe snel de bevolking in België aangroeit. a

Hoe meet je de bevolkingsgroei? Plaats eerst alle begrippen juist in het schema. Kies uit: migratiesaldo – geboortecijfer – bevolkingsgroei – immigratie – natuurlijke aangroei – sterftecijfer – emigratie

b Bereken nu volgens de juiste formules de natuurlijke aangroei, het migratiesaldo en de bevolkingsgroei

in % en in ‰. Vul deze cijfers in het schema aan.

9,5 ‰

9,2 ‰

16,6 ‰

10,9 ‰

Wat betekenen de cijfers in de tabel? Beoordeel de stellingen: juist of fout? juist

fout

Er is een negatieve natuurlijke aangroei in België. Er is een negatief migratiesaldo in België. Er zijn meer inwijkelingen dan dat er mensen geboren worden in België. De Belgische bevolking groeit door een positief migratiesaldo, ondanks de negatieve natuurlijke aangroei. Zonder immigratie daalt het Belgische bevolkingsaantal.

2 Bevolkingscijfers liegen niet

4 Evolutie van de Belgische bevolking Hoe evolueerde de bevolking in België tot 2024 en hoe ziet de prognose er op lange termijn uit? Beantwoord de vragen aan de hand van de cijfergegevens in de grafiek.

140 000 internationaal migratiesaldo natuurlijke aangroei

120 000 100 000

80 000 60 000 40 000 20 000 0

–40 000 1992

–20 000

2002

2012

2022

2032

2042

2052

2062

2072

Bron: 1992-2024 Statbel; prognose voor 2024-2072 Federaal Planbureau

Bevolkingsgroei in België

Wat betekenen de stippellijnen op de figuur?

b Markeer wat juist is.

- De natuurlijke aangroei in België is in 2024 negatief / rond de nulgroei / positief. - Het migratiesaldo in België is in 2024 negatief / rond de nulgroei / positief.

In het jaar 2020 is de natuurlijke aangroei plots sterk negatief en daalt ook tegelijkertijd het internationale migratiesaldo. Verklaar.

d Wat is de oorzaak van de stijging van het internationale migratiesaldo in 2022?

Wat gebeurt er met de natuurlijke aangroei na 2040?

Zal vanaf 2040 de bevolking dan afnemen?

THEMA 3 De bewoonde aarde

5 Bevolkingsgroei meten

Bekijk de wereldkaart met de bevolkingsevolutie en los hierbij de vragen op.

Wereldkaart bevolkingsevolutie

Op welke manier wordt de evolutie van de bevolking in je atlas weergegeven?

b Hoeveel bedraagt de verdubbelingstijd in België?

Welk werelddeel kent de kortste verdubbelingstijd?

d Beoordeel de uitspraken over de evolutie van de verdubbelingstijd op figuur 3.18 (p. 56). Juist of fout? juist

fout

De verdubbelingstijd van de wereldbevolking bleef doorheen de geschiedenis constant.

De verdubbelingstijd van de wereldbevolking was het kortst in de tweede helft van de 20ste eeuw.

Sinds het einde van de 20ste eeuw is de verdubbelingstijd van de wereldbevolking opnieuw aan het afnemen. Op dit moment verdubbelt de wereldbevoking sneller dan ooit tevoren. Een langere verdubbelingstijd betekent dat de bevolking minder snel groeit.

2 Bevolkingscijfers liegen niet

6 Leeftijdsstructuur van België Het geboorte- en sterftecijfer beïnvloeden de leeftijdsstructuur van de bevolking en omgekeerd. Onderzoek de leeftijdsstructuur van de bevolking in België. a

Bekijk de leeftijdshistogrammen. - Wat wordt op de verticale as afgebeeld? - Wat wordt op de horizontale as afgebeeld?

b Zet op het gepaste histogram een kruisje in de balk waartoe jij behoort. Houd het jaartal goed in de gaten.

- voor jongens?

- voor meisjes?

Wat is het aandeel van jouw leeftijdsklasse?

Lees de infotekst. Plaats de nummers bij de namen in het leeftijdshistogram van 1990 en 2025.

Omar (1) wordt in 1988 geboren als eerste zoon van Nele (2), die dan 22 jaar is. Haar man Youssef (3) is drie jaar ouder dan zij. Ze leerden elkaar kennen toen ze samen in Leuven studeerden. Omar gaat naar het kinderdagverblijf, maar elke donderdag wordt hij opgevangen door oma Rita (4). Zij is zestig jaar ouder dan Omar en net met pensioen. In 2006 start hij zijn studies geneeskunde. Twaalf jaar later vertrekt hij samen met zijn vriendin Sarah (5) met Artsen zonder Grenzen op stage naar Bangladesh. Zij is zeven jaar ouder en heeft al als vroedvrouw in Afghanistan gewerkt. In januari 2025 keert hij terug naar huis en krijgt daar te horen dat zijn opa Paul (6) op 96-jarige leeftijd overleden is.

België (1990)

0 % 100+ 0 % vrouw 0 % 95-99 0 % 0,1 % 90-94 0,2 % 0,3 % 85-89 0,7 % 0,7 % 80-84 1,4 % 1,2 % 75-79 1,9 % 1,3 % 70-74 1,7 % 2,5 % 65-69 2,9 % 2,7 % 60-64 2,9 % 2,8 % 55-59 3,0 % 2,8 % 50-54 2,9 % 2,8 % 45-49 2,8 % 3,6 % 40-44 3,6 % 3,7 % 35-39 3,6 % 4,0 % 30-34 3,8 % 4,1 % 25-29 4,0 % 3,8 % 20-24 3,6 % 3,4 % 15-19 3,2 % 3,1 % 10-14 2,9 % 3,1 % 5-9 2,9 % 3,0 % 0-4 2,9 % 6% 4% 2% 0% 0% 2% 4% 6%

10 %

Leeftijdshistogram België 1990

(2025) België (2020)

0 % 100+ 0 % vrouw vrouw 0,10 % 95-99 0,2 % 0,3 0,6 % 0,2 % 90-94 0,7 % 85-89 1,2 % 1,1 % 80-84 1,5 1,6%% 1,9 75-79 1,5%% 1,82,3 %% 2,4 % 70-74 2,6 2,2 2,5 % 2,9 65-69 3,1%% 2,6%% 2,8 3,3 60-64 3,4%% 3,2%% 3,2 3,4%% 55-59 3,3 3,5 3,4 % 3,3%% 50-54 3,2 3,5 3,4%% 3,2%% 45-49 3,2 3,4 3,2%% 3,2%% 40-44 3,2 3,3 3,2%% 3,2%% 35-39 3,3 3,3 3,3 %% 3,2%% 30-34 3,2 3,2 3,2%% 3,0%% 25-29 2,9 3,2 3,1%% 2,9%% 20-24 2,8 2,9 2,8 %% 3,0 15-19 2,9%% 2,8 % 2,7 2,9%% 10-14 2,8 3,0 2,8 %% 5-9 2,6 3,02,7 %% 2,8%% 0-4 2,32,7 %% 2,82,4 %% 4% 2% 0% 0% 2% 4% 6%

man man

man

10 %

Leeftijdshistogram België 2025

d Vergelijk nu beide leeftijdshistogrammen. Wat is de invloed van de tijd hierop?

THEMA 3 De bewoonde aarde

10 %

7 Geboorte- en sterftecijfers V6

Welke factoren bepalen of en hoe sterk de bevolking van een land aangroeit? Onderzoek met je atlas. a

Zoek in je atlas de wereldkaart met het geboortecijfer. Vergelijk voor Europa en het deel van Afrika ten zuiden van de Sahara de geboortecijfers. Wat stel je vast?

Ouderen in Europa

Jonge kinderen in Sub-Sahara-Afrika

b Hoe kun je dat verschil verklaren? Zoek de verklaring in je atlas. Gebruik de kaarten over het aantal jongeren, het aantal ouderen en de zuigelingensterfte. - In Sub-Sahara-Afrika:

- In Europa:

Zoek de wereldkaart met het sterftecijfer. Vergelijk voor Duitsland en Peru de sterftecijfers. Wat stel je vast?

Woonzorgcentrum in Duitsland

Jongeren in Peru

d Hoe kun je dat verschil verklaren? Zoek de verklaring opnieuw in je atlas. De onderschriften bij de foto’s zetten je op weg om de juiste atlaskaart(en) te vinden.

Geboorte- en sterftecijfers zijn dus afhankelijk van de leeftijdsstructuur van de bevolking. Markeer wat past. - In landen met een jonge bevolking is het geboortecijfer laag / hoog en het sterftecijfer laag / hoog. - In landen met een oudere bevolking is het geboortecijfer laag / hoog en het sterftecijfer laag / hoog.

2 Bevolkingscijfers liegen niet

8 Vruchtbaarheidscijfers Het aandeel jongeren en ouderen in een land heeft duidelijk impact op de bevolkingsgroei. Om die invloed uit te schakelen, onderzoeken we de groei aan de hand van het vruchtbaarheidscijfer. 9 geboortes 8 geboortes 7 geboortes Niger

6 geboortes

5 geboortes 4 geboortes

Rwanda

3 geboortes

wereld Iran België Italië Taiwan

2 geboortes 1 geboortes 0 geboortes

1947

1960

1970

1980

1990

2000

Data source: UN WPP (2024); HFD (2024)

2010

2023

OurWorldinData.org/fertility-rate | CC BY

Aantal kinderen per vrouw (bron: ourworldindata.org)

Bekijk de bovenstaande figuur en lees de omschrijvingen in de tabel op de volgende pagina. Vul op basis hiervan de namen van de landen in kolom 1 aan.

b Lees op de grafiek het vruchtbaarheidscijfer per land voor het jaar 2023 af. Noteer in kolom 2. Kies uit: hoog – gemiddeld – laag

Zoek de landen op de kaart van de (extreme) armoede in je atlas. Bekijk de legende en noteer in kolom 3 of ze arm, gemiddeld of rijk zijn. Kies uit:

zeer arm – arm – gemiddeld – rijk – zeer rijk

d Zoek dezelfde landen op de kaart met analfabetisme. Noteer in kolom 4 in welke mate de bevolking kan lezen en/of schrijven in de moedertaal (of andere taal). Kies uit: zeer laag – laag – gemiddeld – hoog – zeer hoog

Zoek in de atlas de levensverwachting van deze landen op. Bekijk de legende en noteer in kolom 5

de ingeschatte verwachting voor deze landen. Kies uit:

THEMA 3 De bewoonde aarde

laag – gemiddeld – hoog

land

vruchtbaarheid

In dit land is het vruchtbaarheidscijfer in 2023 iets lager dan 1 kind per vrouw. Er zijn nochtans veel interessante maatregelen om meer kinderen te krijgen: goedkope kinderopvang, lang zwangerschapsverlof en betaald onderwijs voor elk tweede kind.

In dit land is het vruchtbaarheidscijfer de afgelopen 30 jaar met 70 % gedaald. Dat is de grootste daling in de menselijke geschiedenis.

In dit arme land groeit de bevolking heel snel aan. Pas in 2016 daalde het aantal kinderen per vrouw onder de 7.

Dit land in Afrika heeft een veel lager vruchtbaarheidscijfer omdat de overheid er een actieve geboortepolitiek voert, onder andere door voorbehoedsmiddelen te voorzien.

In dit Europees land zorgt de ongunstige socio-economische situatie voor een zeer laag vruchtbaarheidscijfer.

rijkdom

zeer laag

hoog

zeer rijk

levensverwachting

gemiddeld

Bestudeer nu de bovenstaande ingevulde tabel. Wat kun je besluiten? Markeer wat juist is.

analfabetisme

- In arme landen krijgen vrouwen minder / meer kinderen. - In rijke landen is het analfabetisme laag / hoog. - Hoe rijker het land, hoe lager/ hoger het vruchtbaarheidscijfer. - Hoe hoger de bevolking geschoold is, hoe minder / meer kinderen een vrouw krijgt. - In arme landen met een laagopgeleide bevolking, zal je minder oud / ouder worden.

4 TEST JEZELF  1

Natuurlijke bevolkingsgroei

 2 Leeftijdshistogrammen

2 Bevolkingscijfers liegen niet

SYNTHESE bevolkingsgroei berekenen

MIGRATIESALDO

= natuurlijke aanwas,

= een positief

geboorteoverschot

of negatief saldo

geboortecijfer

sterftecijfer

= aantal geboortes

= aantal sterfgevallen

per 1 000 inwoners

NATUURLIJKE AANGROEI

aantal immigranten

aantal emigranten

= inwijkelingen

= uitwijkelingen

per 1 000 inwoners

VERDUBBELINGSTIJD = aantal jaren dat de bevolking nodig heeft

VRUCHTBAARHEIDS-

LEVENSVERWACHTING

LEEFTIJDSSTRUCTUUR

CIJFER

= hoelang een persoon

= samenstelling van

= gemiddeld aantal

gemiddeld zal leven

bevolking verdeeld over

kinderen dat een vrouw

om te verdubbelen

bevolkingsgroei meten

leeftijdsgroepen

krijgt tijdens haar

 korte verdubbelingstijd

vruchtbare periode

= snelle bevolkingsgroei

 lange verdubbelingstijd

< 2,1: bevolking daalt

= trage bevolkingsgroei

= 2,1: bevolking stabiliseert

> 2,1: bevolking stijgt

THEMA 3 De bewoonde aarde

 dit wordt voorgesteld in een leeftijdshistogram

DE GREAT ACCELERATION VERKLAARD KERNVRAAG WAT VERKLAART DE SNELLE GROEI VAN DE WERELDBEVOLKING?

1 CHECK-IN

Je weet al dat de wereldbevolking de voorbije decennia sterk is toegenomen. Maar hoe komt het dat die

groei eigenlijk al ruim twee eeuwen geleden begon? Welke factoren lagen aan de basis van die wereldwijde

bevolkingsgroei? En waarom versnelde dat proces nog meer in de 20ste eeuw?

2 OP ONDERZOEK 1

De demografische transitie

De natuurlijke aangroei – het verschil tussen geboortes en sterfgevallen – kan van regio tot regio sterk verschillen. In Afrika ten zuiden van de Sahara vinden we de hoogste natuurlijke groei: daar zijn veel meer geboortes dan sterfgevallen, waardoor de bevolking snel groeit. In veel Europese landen en delen van Oost-Azië is de natuurlijke groei veel lager, of zelfs negatief. Dat betekent dat de bevolking er daalt. Hoe dat komt, ontdek je hier. De spectaculaire bevolkingsexplosie van de afgelopen twee eeuwen is het gevolg van de demografische transitie. Een transitie is een overgang of verandering. In dit geval: van een situatie met veel geboortes én veel sterfgevallen naar een situatie met weinig geboortes én weinig sterfgevallen.

2 De transitie in fases

De demografische transitie verloopt in vijf fases. Elk land doorloopt dezelfde volgorde, maar niet elk land bevindt zich in dezelfde fase volgens het transitiemodel (fig. 3.22). Landen met een hoog inkomen, zoals in Europa en Noord-Amerika, bevinden zich in fase 4 of 5. In die fases is het geboortecijfer sterk gedaald en kan de bevolking zelfs beginnen krimpen. In veel landen met een laag inkomen, zoals in Afrika, zijn de geboortecijfers nog hoog. De transitie is daar nog volop bezig, waardoor de bevolking er sterk blijft groeien.

3 de Great Acceleration verklaard

fase

1 hoogstationaire fase

2 vroege expansiefase geboortecijfer

40 ‰

3 late expansiefase

4 laagstationaire fase

5 afnemende fase

30 ‰ sterftecijfer

20 ‰ 10 ‰

natuurlijke aangroei totale bevolking

tijd Fig. 3.22 Het demografische transitiemodel

2.1 DE HOOGSTATIONAIRE FASE

In de eerste fase blijven de bevolkingsaantallen voor lange tijd stabiel. Zowel het geboortecijfer als het sterftecijfer liggen hoog, waardoor de natuurlijke aangroei verwaarloosbaar is. De bevolking stagneert en blijft, ondanks veel geboortes, nagenoeg stationair.

De vele geboortes zijn in belangrijke mate een gevolg van de hoge kindersterfte. Door een gebrek aan medische kennis, slechte hygiënische omstandigheden en wijdverspreide ondervoeding overleeft een aanzienlijk deel van

de kinderen de eerste levensjaren niet. Gezinnen kiezen bewust voor veel kinderen, in de hoop dat er voldoende overleven. Kinderen hebben op jonge leeftijd vaak al een economische waarde: ze helpen mee als werkkracht. Op latere leeftijd zijn ze een vorm van sociale zekerheid: ze worden geacht voor hun ouders te zorgen. Ook het sterftecijfer blijft hoog. Door de ontoereikende medische voorzieningen en een gebrekkig begrip van hygiëne worden

ziektes gemakkelijk verspreid en eisen epidemieën geregeld een

zware tol. Het leven is onzeker, met een lage levensverwachting als gevolg. Vanaf 1750 maakte Engeland als eerste de

demografische transitie door. De tweede fase startte er bij het begin van de industriële revolutie.

Fig. 3.23 Een Britse familie in 1800

2.2 DE VROEGE EXPANSIEFASE

In de tweede fase neemt de natuurlijke aangroei sterk toe

(= expansie). Het sterftecijfer daalt snel dankzij verbeteringen in de medische zorg, een betere hygiëne en een efficiëntere voedselproductie. Vooral de kindersterfte neemt sterk af, waardoor meer mensen de volwassen leeftijd bereiken en de levensverwachting stijgt. Het geboortecijfer blijft in deze fase nog steeds hoog. Culturele en godsdienstige gewoontes, economische motieven en een gebrek aan kennis over geboortebeperking zorgen ervoor dat men nog steeds kiest voor veel kinderen. Het gevolg is een demografische explosie: er worden veel kinderen geboren, én steeds meer mensen blijven langer in leven.

Fig. 3.24 Een kroostrijk Afrikaans gezin

THEMA 3 De bewoonde aarde

Het bevolkingsaantal groeit in deze fase snel.

2.3 DE LATE EXPANSIEFASE In de derde fase zet de bevolkingsgroei zich voort, maar begint hij geleidelijk af te remmen. Niet alleen blijft het sterftecijfer verder dalen, ook het geboortecijfer begint nu gevoelig af te nemen. De daling van het geboortecijfer is het gevolg van maatschappelijke veranderingen. Door de dalende kindersterfte is het niet langer noodzakelijk om veel kinderen te krijgen. Bovendien verdwijnt de economische functie van kinderen geleidelijk: het verbod op kinderarbeid en de invoering van de leerplicht maken dat kinderen niet langer bijdragen aan het gezinsinkomen. Ze worden eerder een kost dan een hulp.

Fig. 3.25 Schoolgaande jeugd in 1946

Ook de positie van de vrouw verandert: vrouwen krijgen meer rechten, nemen vaker deel aan het arbeidsleven

en kiezen bewust voor kleinere gezinnen. Tegelijk neemt de invloed van de godsdienst op de gezinsplanning af, waardoor contraceptie breder aanvaard en toegepast wordt.

De natuurlijke aangroei blijft groot, maar neemt naar het einde van deze fase merkbaar af. Dankzij medische vooruitgang (vaccinaties, medicatie, betere gezondheidszorg ...) blijft het sterftecijfer licht dalen en stijgt de levensverwachting verder.

2.4 DE LAAGSTATIONAIRE FASE In de vierde fase blijven de sterftecijfers laag, terwijl het

geboortecijfer verder daalt. Die daling is het gevolg van

veranderingen in levensstijl en gezinsplanning: koppels trouwen

op latere leeftijd en kiezen bewust voor een kleiner gezin dankzij de ruime beschikbaarheid van voorbehoedsmiddelen. Daarnaast

verschuift de maatschappelijke focus. Meer aandacht gaat uit naar comfort, consumptie, reizen en culturele activiteiten. Kinderen

worden minder als economische meerwaarde beschouwd en meer als een kostenpost binnen het gezinsbudget. Het sterftecijfer daalt nog licht verder, vooral door de toenemende levensverwachting en de verbeterde zorg voor ouderen.

Fig. 3.26 Gezinsplanning in China

Tegen het einde van deze fase liggen het geboortecijfer en sterftecijfer dicht bij elkaar. De natuurlijke groei neemt af en stabiliseert uiteindelijk rond de nulgroei: de bevolking blijft dus min of meer stabiel.

2.5 DE AFNEMENDE OF ONTGROENINGSFASE In deze laatste fase slaat de natuurlijke groei om in een negatieve trend: er sterven jaarlijks meer mensen dan er geboren worden. Het geboortecijfer is gedaald tot onder het sterftecijfer, wat leidt tot een afnemende bevolking. De samenleving vergrijst. Het aandeel ouderen neemt toe, terwijl het aantal jongeren sterk afneemt. Deze ontgroening zorgt ervoor dat het vruchtbaarheidscijfer laag blijft: er zijn eenvoudigweg minder vrouwen in de vruchtbare leeftijd, en zij kiezen gemiddeld voor weinig of geen kinderen.

Fig. 3.27 Laag geboortecijfer door vergrijzing van de bevolking

3 de Great Acceleration verklaard

3 AAN DE SLAG 1

Evolutie van geboorte- en sterftecijfers in België Onderzoek de bevolkingsevolutie in ons land en pas dit toe op een Belgische familie.

De demografische transitie: daling van het sterftecijfer gevolgd door een daling van het geboortecijfer Zowel het geboorte- als het sterftecijfer worden uitgedrukt per 1 000 inwoners. geboortecijfer sterftecijfer bevolking

IN 10

0 1830

1860

1880

1900

1920

1940

1960

1980

0 2000

2020 2024

Evolutie Belgische bevolking (bron: ourworldindata.org)

Hoe evolueren het geboorte- en sterftecijfer in België vanaf het einde van de 19de eeuw tot nu?

b Hoe bereken je de natuurlijke aangroei?

Het geboortecijfer en sterftecijfer zijn aangeduid in de grafiek. Hoe kun je de natuurlijke aangroei

aanduiden in de grafiek? Arceer de natuurlijke aangroei in blauw op de grafiek.

d Lees de tekst in de tabel. Plaats de nummers en de eerste letters van de namen van de personen op de juiste plaats op de curve van het geboorte- of sterftecijfer. Markeer de reden waarom je het nummer bij het geboorte- of sterftecijfer plaatst geel in de tekst. Theophile Peeters (1) wordt geboren op 7 januari 1883. Hij is het zevende kind van de twaalf kinderen van zijn ouders Gustaaf en Philomena. De kindersterfte daalt op dat moment in België. Dankzij voldoende en gezondere voeding en een betere hygiëne blijven tien van de twaalf kinderen van het gezin in leven. Zijn moeder Philomena (2) overlijdt als hij 22 jaar is. Hij wordt aangesteld als voogd voor zijn jongere broers en zussen.

THEMA 3 De bewoonde aarde

miljoen

per duizend (in ‰)

Hij trouwt in januari 1913 met Leontine. Zij zal een maand later hun oudste zoon op de wereld zetten. Nog een jaar later wordt zijn zusje Anna (3) geboren. Voorbehoedsmiddelen bestaan in die periode nog niet. Theophile (4) wordt opgeroepen als soldaat bij de infanterie. In augustus 1914 sneuvelt hij in de buurt van Luik als een van de eerste Belgen. Leontine (5) overlijdt in oktober 1918 tijdens de tweede golf van de Spaanse griep. Haar twee kinderen zijn nu wezen. Ze worden liefdevol opgevangen in een pleeggezin. De Spaanse griep maakt in België bijna 300 000 slachtoffers. De bevolking neemt af. Anna Peeters trouwt in 1933 met de zoon van haar pleegouders, Cyriel Van de Walle. Hun oudste dochter Christiane (6) wordt op kerstdag 1934 geboren. Omdat in die periode kinderen verplicht zijn om naar school te gaan in België,

daalt het geboortecijfer. Het economisch nut van kinderen neemt af.

Onmiddellijk na de oorlog volgt de babyboom: een periode waarin aanzienlijk meer kinderen

geboren worden. Anna krijgt nog een nakomertje: in 1951 ziet de kleine Jan (7) het levenslicht. Christiane trouwt met Achilles Deprez en zij kiezen bewust voor een gezin met drie kinderen. Hun oudste zoon Erik (8) wordt in 1958 geboren. Er volgen nog een dochter en een zoon. Dan is het gezin compleet. Dat kan dankzij het gebruik van de anticonceptiepil.

Wanneer de oudste dochter van Erik, Kristel (9), ter wereld komt in 1991, zijn er in België net 10 miljoen inwoners. Aisha (10). f

Kristel gaat samenwonen met haar vriend Yassin en zij krijgen in maart 2021 hun eerste kindje,

Plaats de foto’s ter illustratie bij de bovenstaande tekst. Noteer de letters in de tabel.

3 de Great Acceleration verklaard

2 België in het demografische transitiemodel Bestudeer opnieuw de grafiek van de Belgische bevolking. Beantwoord de vragen.

5 0 1830

1860

1880

1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020 2024

Evolutie Belgische bevolking (bron: ourworldindata.org)

Teken blauwe verticale lijnen die de fases van het demografische transitiemodel afbakenen.

b Noteer de nummers van de vier fases op dezelfde grafiek. c

Bepaal aan de hand van de bovenstaande grafiek de natuurlijke aangroei en in welke fase van het

demografisch transitiemodel ons land zich bevindt. - natuurlijke aangroei:

- fase demografisch transitiemodel:

3 De demografische transitie in andere landen

De bevolkingsevolutie van de meeste landen verloopt volgens het demografische transitiemodel.

Onderzoek dit nu voor andere landen dan België. a

Ga na hoe het geboortecijfer evolueert. Lees de redenen daarvoor af uit de tabel. Kies uit:

hoog – snelle daling – laag – verdere daling tot stilstand – hoog

b Ga na hoe het sterftecijfer evolueert. Lees de redenen daarvoor af uit de tabel. Kies uit:

stilstand – lichte toename – snelle daling – lichte daling – hoog

Ga na hoe de natuurlijke aangroei evolueert. Noteer dit in de tabel. Kies uit: stilstand – lichte toename – toename neemt af – sterke toename – afname

Noteer per fase een land. Raadpleeg de wereldkaart van de natuurlijke aangroei (fig. 3.14 op p. 54) of de kaarten via de hyperlinks bij het onlinelesmateriaal. Kies uit: D.R. Congo – China – Portugal – Frankrijk – Mexico – Rusland – België – Verenigde Staten – Marokko – Niger – Turkije

miljoen

per duizend (in ‰)

THEMA 3 De bewoonde aarde

1 hoogstationaire fase

fase

2 vroege expansiefase

3 late expansiefase

4 laagstationaire fase

5 afnemende fase

geboortecijfer

40 ‰ 30 ‰

sterftecijfer

20 ‰

natuurlijke aangroei

10 ‰

totale bevolking

- dalende

- gezinsplanning

laag vrucht-

- invoer van

baarheidscijfer

- kinderen zijn sociale zekerheid (werkkrachten, opvang van ouders

redenen

geboortecijfer

- hoge kindersterfte

bij ziekte en op oude dag …)

kindersterfte

voorbehoeds-

- geen kinder-

middelen

arbeid meer,

kinderen gaan naar school

- betere

levensstandaard

- vrouwenrechten

- ziekten en epidemieën

- geboortepolitiek

- gebrekkige

- dalende

stijgende levensverwachting

kindersterfte

redenen

verouderde bevolking

voedsel-

hygiëne

- ontoereikende

- toenemende

sterftecijfer

- hongersnoden

productie

- verbeterde

medische hulp

medische zorg en hygiëne

- verbeterd transport

- levensver-

aangroei

voorbeelden

natuurlijke

wachting stijgt

geen enkel land meer

tijd

3 de Great Acceleration verklaard

4 Leeftijdshistogrammen en het demografische transitiemodel De vorm van een leeftijdshistogram volgt de fases van de demografische transitie. Herken je de onderstaande kenmerken in elk histogram? Noteer de juiste fase in de tabel. 1 Er worden nog veel kinderen geboren. Doordat er minder kinderen sterven, worden de onderste balken van het histogram breder. 2 De bevolking vergrijst, waardoor het sterftecijfer hoog is. Er worden weinig kinderen geboren. Het histogram heeft daardoor een smalle basis en een brede top. 3 In elke leeftijdsklasse overlijden mensen. Hoe hoger in het histogram, hoe smaller de balken. De brede basis wijst op veel jongeren en een hoog geboortecijfer. 4 De bevolking is stabiel. Door de stijgende levensverwachting wordt de top wordt breder. door een dalend geboortecijfer. Fase 2: hoog geboortecijfer, sterftecijfer daalt

0,7 % 100+ 0,7% vrouw 1% 95-99 1% 1,3 % 90-94 1,3 % 1,6 % 85-89 1,6 % 1,9 % 80-84 1,9 % 2,2 % 75-79 2,2 % 2,5 % 70-74 2,5 % 2,8 % 65-69 2,8 % 3,1% 60-64 3,1 % 3,4 % 55-59 3,4 % 3,8 % 50-54 3,8 % 4,1 % 45-49 4,1 % 4,4 % 40-44 4,4 % 4,7 % 35-39 4,7 % 5% 30-34 5% 5,3 % 25-29 5,3 % 5,6 % 20-24 5,6 % 5,9 % 15-19 5,9 % 6,2 % 10-14 6,2 % 8,6 % 5-9 8,6 % 8,8 % 0-4 8,8% 10 % 8% 6% 4% 2% 0% 0% 2% 4% 6% 8% 10 %

0 % 100+ 0 % vrouw 0 % 95-99 0 % 0 % 90-94 0 % 0,1 % 85-89 0,1 % 0,2 % 80-84 0,2 % 0,3 % 75-79 0,3 % 70-74 0,5 % 0,6 % 65-69 0,7 % 0,8 % 60-64 0,9 % 1,0 % 55-59 1,1 % 1,2 % 50-54 1,3 % 1,4 % 45-49 1,7 % 1,8 % 40-44 2,0 % 2,1 % 35-39 2,3 % 2,4 % 30-34 2,7 % 2,6 % 25-29 3,3 % 3,3 % 20-24 4,1 % 4,0 % 15-19 5,4 % 5,3 % 10-14 6,5 % 6,4 % 5-9 7,7 % 7,5 % 0-4 9,3 % 9,0 % 10 % 8% 6% 4% 2% 0% 0% 2% 4% 6% 8% 10 %

0 % 100+ 0 % vrouw 0 % 95-99 0 % 0 % 90-94 0,1 % 0,1 % 85-89 0,1 % 0,2 % 80-84 0,3 % 0,3 % 75-79 0,5 % 0,5 % 70-74 0,6 % 0,7 % 65-69 0,9 % 60-64 1,0 % 1,1 % 1,2 % 55-59 1,3 % 1,4 % 50-54 1,5 % 45-49 1,8 % 1,8 % 40-44 2,1 % 2,1 % 2,7 % 35-39 2,8 % 30-34 3,2 % 3,4 % 25-29 3,9 % 4,1 % 4,7 % 20-24 4,9 % 15-19 5,7 % 5,8 % 10-14 6,3 % 6,2 % 5-9 6,6 % 6,4 % 0-4 7,0 % 6,7 % 8% 6% 4% 2% 0% 0% 2% 4% 6% 8% man

10 %

0 % 100+ 0 % vrouw 0 % 95-99 0 % 0,1 % 90-94 0,1 % 0,2 % 85-89 0,2 % 0,3 % 80-84 0,4 % 0,5 % 75-79 0,6 % 0,7 % 70-74 0,8 % 1,0 % 65-69 1,1 % 60-64 1,3 % 1,4 % 1,7 % 55-59 1,9 % 2,1 % 50-54 2,4 % 45-49 2,6 % 2,8 % 40-44 3,0 % 3,3 % 3,5 % 35-39 3,8 % 30-34 3,7 % 4,0 % 25-29 4,0 % 4,2 % 4,3 % 20-24 4,5 % 15-19 4,9 % 4,8 % 10-14 5,0 % 4,8 % 5-9 5,0 % 4,9 % 0-4 5,0 % 4,8 % 6% 4% 2% 0% 0% 2% 4% 6%

10 %

0 % 100+ 0 % vrouw 0 % 95-99 0 % 0,1 % 90-94 0,1 % 0,2 % 85-89 0,3 % 0,5 % 80-84 0,6 % 75-79 0,8 % 1,0 % 1,2 % 70-74 1,5 % 1,6 % 65-69 2,0 % 60-64 2,1 % 2,4 % 2,5 % 55-59 2,9 % 2,7 % 50-54 3,1 % 45-49 3,0 % 3,3 % 40-44 3,3 % 3,5 % 3,7 % 35-39 3,8 % 30-34 3,8 % 3,8 % 25-29 3,9 % 3,9 % 4,0 % 20-24 3,8 % 15-19 4,0 % 3,9 % 10-14 4,0 % 3,8 % 5-9 3,9 % 3,7 % 0-4 3,7 % 3,5 % 6% 4% 2% 0% 0% 2% 4% 6% man

man

10 %

man

Fase 5: hoger sterftecijfer dan geboortecijfer

Fase 4: toenemende levensverwachting

Fase 3: snelle daling van het geboortecijfer

Fase 1: hoog geboorte- en sterftecijfer man

5 De basis van het histogram wordt smaller. Elke jongere leeftijdsklasse is kleiner dan de vorige,

5 Demografische transitie in de toekomst

De demografische transitie verloopt niet overal gelijktijdig. Hoe verloopt ze in de toekomst?

Bekijk de prognoses voor de verschillende regio’s in de wereld. a

Naar welke fase evolueren de landen in Noord- en

Bevolkingsgroei per regio

miljard

wereld – voorspelling Azië – voorspelling Afrika – voorspelling Europa – voorspelling Noord-Amerika – voorspelling Zuid-Amerika – voorspelling

Zuid-Amerika, en Europa?

b Wanneer gaat Azië als regio over

van fase 4 naar fase 5?

Welke fase doorloopt Afrika in deze eeuw?

4 TEST JEZELF  1

Demografische transitie

 2 Leeftijdshistogrammen

THEMA 3 De bewoonde aarde

0 1960

1980

Bevolkingsgroei per regio

2000

2020

2040

2060

2080

2100

10 %

SYNTHESE DEMOGRAFISCHE TRANSITIE = de overgang van hoge naar lage geboorte- en sterftecijfers

fase

1 hoogstationaire fase

40 ‰

2 vroege expansiefase geboortecijfer

3 late expansiefase

4 laagstationaire fase

5 afnemende fase

sterftecijfer

20 ‰ 10 ‰

30 ‰ natuurlijke aangroei

totale bevolking

tijd

en sterftecijfer beide hoog - kleine natuurlijke

- geboortecijfer

daalt  betere

daalt  minder

en sterftecijfer

is lager dan

voeding en

economisch

zijn beide laag

sterftecijfer

medische

nut en invoe-

verzorging

ring leerplicht

- natuurlijke

aangroei

- sterftecijfer

- geboortecijfer

neemt toe

- kleine

- natuurlijke

natuurlijke

aangroei is

aangroei

negatief

neemt af

 De bevolking

 De bevolkings-

 De groei komt

 De bevolking

groeit amper.

groeit sterk.

groei remt af.

tot stilstand.

neemt af.

0 % 100+ 0 % vrouw 0 % 95-99 0 % 0,1 % 90-94 0,1 % 0,2 % 85-89 0,2 % 0,3 % 80-84 0,4 % 0,5 % 75-79 0,6 % 0,7 % 70-74 0,8 % 1,0 % 65-69 1,1 % 1,3 % 60-64 1,4 % 1,7 % 55-59 1,9 % 2,1 % 50-54 2,4 % 2,6 % 45-49 2,8 % 3,0 % 40-44 3,3 % 3,5 % 35-39 3,8 % 3,7 % 30-34 4,0 % 4,0 % 25-29 4,2 % 4,3 % 20-24 4,5 % 4,9 % 15-19 4,8 % 5,0 % 10-14 4,8 % 5,0 % 5-9 4,9 % 5,0 % 0-4 4,8 % 6% 4% 2% 0% 0% 2% 4% 6%

0 % 100+ 0 % vrouw 0 % 95-99 0 % 0,1 % 90-94 0,1 % 0,2 % 85-89 0,3 % 0,5 % 80-84 0,6 % 0,8 % 75-79 1,0 % 1,2 % 70-74 1,5 % 1,6 % 65-69 2,0 % 2,1 % 60-64 2,4 % 2,5 % 55-59 2,9 % 2,7 % 50-54 3,1 % 3,0 % 45-49 3,3 % 3,3 % 40-44 3,5 % 3,7 % 35-39 3,8 % 3,8 % 30-34 3,8 % 3,9 % 25-29 3,9 % 4,0 % 20-24 3,8 % 4,0 % 15-19 3,9 % 4,0 % 10-14 3,8 % 3,9 % 5-9 3,7 % 3,7 % 0-4 3,5 % 6% 4% 2% 0% 0% 2% 4% 6%

0 % 100+ 0 % vrouw 0 % 95-99 0 % 0 % 90-94 0 % 0,1 % 85-89 0,1 % 0,2 % 80-84 0,2 % 0,3 % 75-79 0,3 % 0,5 % 70-74 0,6 % 0,7 % 65-69 0,8 % 0,9 % 60-64 1,0 % 1,1 % 55-59 1,2 % 1,3 % 50-54 1,4 % 1,7 % 45-49 1,8 % 2,0 % 40-44 2,1 % 2,3 % 35-39 2,4 % 2,7 % 30-34 2,6 % 3,3 % 25-29 3,3 % 4,1 % 20-24 4,0 % 5,4 % 15-19 5,3 % 6,5 % 10-14 6,4 % 7,7 % 5-9 7,5 % 9,3 % 0-4 9,0 % 10 % 8% 6% 4% 2% 0% 0% 2% 4% 6% 8% 10 %

0 % 100+ 0 % vrouw 0 % 95-99 0 % 0 % 90-94 0,1 % 0,1 % 85-89 0,1 % 0,2 % 80-84 0,3 % 0,3 % 75-79 0,5 % 0,5 % 70-74 0,6 % 0,7 % 65-69 0,9 % 1,0 % 60-64 1,1 % 1,2 % 55-59 1,3 % 1,4 % 50-54 1,5 % 1,8 % 45-49 1,8 % 2,1 % 40-44 2,1 % 2,7 % 35-39 2,8 % 3,2 % 30-34 3,4 % 3,9 % 25-29 4,1 % 4,7 % 20-24 4,9 % 5,7 % 15-19 5,8 % 6,3 % 10-14 6,2 % 6,6 % 5-9 6,4 % 7,0 % 0-4 6,7 % 8% 6% 4% 2% 0% 0% 2% 4% 6% 8% man

man

10 %

man

10 %

man

10 %

man

THEMA 3 synthese

4 GEBOORTEBELEID: MEER OF MINDER KINDEREN?

KERNVRAAG HOE KAN DE OVERHEID DE EVOLUTIE VAN DE BEVOLKING BEÏNVLOEDEN?

1 CHECK-IN

In sommige landen, vooral in Afrika, groeit de bevolking erg snel. In andere landen krimpt ze. In beide gevallen

komt de samenleving onder druk te staan. Een snel groeiende bevolking vraagt meer voedsel, water, energie en grondstoffen. Dat kan leiden tot schaarste en stijgende prijzen. In landen waar de bevolking afneemt, zijn er te

weinig werkenden om de groeiende groep ouderen te ondersteunen. Overheden wereldwijd proberen daarom de bevolkingsgroei te beïnvloeden, zowel bij een tekort als bij een teveel aan geboortes.

2 OP ONDERZOEK 1

VRUCHTBAARHEID EN SCHOLING VAN MEISJES

In de vorige hoofdstukken zag je hoe sterk de groei van de bevolking tussen regio’s kan verschillen. Regeringen kunnen maatregelen nemen die de vruchtbaarheid van meisjes beïnvloeden, bijvoorbeeld door onderwijs te stimuleren. Hoe langer meisjes naar school gaan en hoe later ze trouwen, hoe kleiner het gemiddeld aantal kinderen dat ze krijgen. Onderwijs vergroot hun kansen en hun kennis over gezondheid en gezinsplanning.

vruchtbaarheidscijfer (gemiddeld aantal kinderen per moeder)

Niger

Afghanistan

gemiddeld aantal jaren onderwijs genoten (vrouwen 25+)

Jemen

Ghana

Filipijnen

Maleisië Verenigde Staten Argentinië België Zweden

Fig. 3.28 Verband tussen vruchtbaarheid en onderwijs (bron data: ourworldindata.org, Statbel)

THEMA 3 De bewoonde aarde

2 DE HUMAN DEVELOPMENT INDEX (HDI) HDI staat voor de Human Development Index of de Index van de Menselijke Ontwikkeling. Het is een maatstaf die door de Verenigde Naties wordt gebruikt om de ontwikkelingsgraad van landen te meten en te vergelijken. De HDI is gebaseerd op drie belangrijke factoren van de menselijke ontwikkeling (fig. 3.29): hoe gezond mensen leven (gezondheid), hoeveel scholing ze krijgen (kennis) en hoe hoog het inkomen per inwoner is (levensstandaard).

KENNIS

EEN BEHOORLIJKE LEVENSSTANDAARD

Levensverwachting bij de geboorte

HDI

LANG EN GEZOND LEVEN

Aantal jaren scholing van volwassenen Het verwachte aantal jaren scholing voor kinderen

Human Development Index

Het bruto nationaal inkomen (bni) per inwoner

Fig. 3.29 De drie pijlers van de Human Development Index (HDI)

De HDI geeft een score tussen 0 en 1, waarbij een hogere score duidt op een hogere mate van menselijke ontwikkeling. Landen met een hoge HDI hebben doorgaans lagere vruchtbaarheidscijfers. Met de socio-economische ontwikkeling zien we vaak een verschuiving van grotere naar kleinere gezinnen: door onder meer betere toegang tot gezondheidszorg en anticonceptie, een hogere status van vrouwen en

veranderende economische behoeften.

3 HOE LANDEN OMGAAN MET HET TEVEEL OF TEKORT AAN GEBOORTES Overal ter wereld proberen overheden invloed uit te oefenen op het aantal kinderen dat er geboren wordt. In landen waar de bevolking snel groeit, proberen ze het geboortecijfer af te remmen. In andere landen zie je het tegenovergestelde: er zijn weinig jonge mensen en veel ouderen, dus daar willen overheden het aantal geboortes net doen stijgen.

Ingrijpen door de overheid verschilt dus van land tot land,

Fig. 3.30 Geboortebeleid in India in de 20ste eeuw

afhankelijk van hoeveel kinderen men wenselijk acht. De

maatregelen die de overheid daarvoor neemt, noemen we het geboortebeleid of de geboortepolitiek. Figuur 3.30 toont een Indiase postzegel uit een campagne voor geboortebeperking.

3.1 JAPAN: EEN SNEL GRIJZENDE BEVOLKING Japan kampt al jarenlang met een alarmerend laag geboortecijfer en is een van de snelst vergrijzende landen ter wereld. Dat zet de sociale zekerheid (zoals de ziekteverzekering en pensioenen), de economie en de arbeidsmarkt zwaar onder druk.

Fig. 3.31 Vergrijzing in Japan

4 Geboortebeleid: meer of minder kinderen?

De Japanse overheid probeert met verschillende maatregelen het aantal kinderen weer omhoog te krijgen: -

financiële steun voor de kosten van een bevalling;

kinderbijslag voor gezinnen met kinderen;

ouderschapsverlof om werk en gezin beter te combineren;

uitbreiding van kinderopvang, inclusief gratis opvang;

subsidies voor studiekosten in het hoger onderwijs.

3.2 CHINA: VAN EEN NAAR DRIE KINDEREN China voerde in 1979 een streng eenkindbeleid in uit bezorgdheid voor overbevolking en om de economische groei te versnellen. Dat leidde tot een sterke daling van het geboortecijfer.

De maatregelen waren ingrijpend: hoge boetes wanneer je

een tweede kind kreeg, verlies van sociale voordelen, en soms verplichte sterilisaties of abortussen.

Fig. 3.32 Het voormalige eenkindbeleid in China

Toen een vergrijzende bevolking en een kleiner wordende beroepsbevolking de economie bedreigden,

versoepelde China naar een tweekindbeleid (2015) en later naar een driekindbeleid (2021). Maar het geboortecijfer blijft laag door de grote werkdruk en hoge kosten voor wonen en onderwijs. Het is nog onzeker of het driekindbeleid de demografische problemen zal oplossen.

Interessant om weten

De Grote Sprong Voorwaarts (1958-1962) was een ambitieus maar rampzalig economisch plan van leider Mao Zedong. Het had als

doel om China snel te industrialiseren en de landbouwproductie te

verhogen. Door onrealistische doelen en dwangmaatregelen leidde het tot een enorme hongersnood waarbij miljoenen mensen

omkwamen.

3.3 NIGER: EEN JONGE, SNELGROEIENDE BEVOLKING De situatie in Niger staat in schril contrast met die van China of Japan. Niger heeft een van de hoogste geboortecijfers ter wereld. Cultuur en religie spelen een grote rol, waardoor meisjes erg jong trouwen en grote gezinnen vaak als

wenselijk worden gezien.

Fig. 3.33 Schoolgaande jeugd in Niamey (Niger)

De snelle bevolkingsgroei in Niger leidt tot grote problemen: er is druk op schaarse natuurlijke hulpbronnen, voedselonzekerheid en armoede. De infrastructuur raakt overbelast, de jeugdwerkloosheid is hoog en de toegang tot onderwijs en gezondheidszorg is beperkt. Dat belemmert de economische ontwikkeling.

Dit zijn de maatregelen die de Nigerese overheid neemt:

inspanningen doen om kindhuwelijken af te schaffen;

zorgen voor een betere toegang tot voorbehoedsmiddelen en voorlichting;

onderwijs voor meisjes bevorderen;

religieuze leiders betrekken om boodschappen rond gezinsplanning te promoten.

THEMA 3 De bewoonde aarde

3 AAN DE SLAG 1

Dalende vruchtbaarheid Onderzoek hoe scholing en ontwikkeling het vruchtbaarheidscijfer beïnvloeden. Raadpleeg de grafieken online en beantwoord de vragen hierbij. a

Ga naar de online grafiek over het verband tussen de scholingsgraad voor vrouwen en de vruchtbaarheid. Laat de tijdlijn lopen. - Hoe bewegen de bolletjes van de meeste landen?

- Welk besluit kun je hieruit trekken?

b Ga naar de online grafiek over het verband tussen HDI en vruchtbaarheid. Laat de tijdlijn lopen. - Hoe bewegen de bolletjes van de meeste landen?

- Welk besluit kun je hieruit trekken?

2 Geboortepolitiek

Verschillen in bevolkingsgroei zorgen voor een andere aanpak in geboortepolitiek. Onderzoek wat een overheid kan doen om de groei van de bevolking te regelen. Lees de verschillende maatregelen.

b Noteer bij elke maatregel of hij past binnen de geboortepolitiek van Japan of Niger. geboortepolitiek

land

De regering heeft met de hulp van Unicef een actieplan ontwikkeld om een einde te maken aan kindhuwelijken.

De regering belooft maatregelen te treffen die jonge koppels moeten aanzetten om meer kinderen te krijgen. Zo zouden er extra kinderdagverblijven bijkomen. De overheid investeert in projecten die alleenstaanden aan hun ideale partner

moeten koppelen.

De overheid beslist om anticonceptiemiddelen voor iedereen toegankelijk te maken.

Dorpsbewoners krijgen voorlichting over gezonde voeding.

Het parlement keurde onlangs een immigratiewet goed met als doel honderdduizenden buitenlandse arbeidskrachten aan te trekken om de vele

openstaande vacatures in te vullen.

4 Geboortebeleid: meer of minder kinderen?

Vul aan welke landen het gewenste geboortebeleid kunnen voeren. Plaats ze in de juiste kolom. Raadpleeg daarvoor de wereldkaart met de natuurlijke groei (fig. 3.14). Rusland – India – D.R. Congo – Hongarije – Spanje – Ethiopië

verlagen van het aantal geboortes door: - inzetten op voorlichting - toegang tot anticonceptie

3 Welvaart en bevolkingsgroei 1

verhogen van het aantal geboortes door: - financiële steun aan gezinnen bij geboorte - belastingvoordelen voor grote gezinnen

Onderzoek wat de beste manier is om de snelle groei van de wereldbevolking af te remmen. Bekijk het filmpje en beoordeel de stellingen. Verbeter indien fout.

juist

Kinderen in arme landen redden, leidt tot overbevolking in de wereld.

In arme landen worden de ouders gemiddeld vervangen door twee van hun kinderen.

In landen waar de kindersterfte het hoogst is, groeit de bevolking ook het snelst aan.

4 Wereldwijd wonen er zeker 5 miljard mensen in een arm land.

Enkel in Europa en de Verenigde Staten hebben ouders gemiddeld twee kinderen.

6 Wanneer elk gezin twee kinderen heeft, groeit de bevolking niet meer aan.

In gezinnen waar de welvaart toeneemt, worden er minder kinderen geboren.

8 De Verenigde Naties (VN) verwachten dat de wereldbevolking tegen het einde van de 21ste eeuw stopt met groeien.

THEMA 3 De bewoonde aarde

fout

2 Onderzoek de relaties tussen de demografische indicatoren. a

Lees de eerste stelling in de tabel als voorbeeld. Noteer nu zelf in de tabel enkele stellingen die je aan de hand van de gegeven bevolkingsfactoren maakt (zie schema bij opgave d).

b Beoordeel nu de relaties tussen de factoren. Versterken of verzwakken ze elkaar? - Stijgen of dalen de factoren allebei? Noteer een + in de laatste kolom. - Stijgt de ene en daalt de andere factor? Noteer een – in de laatste kolom. +/– 1

Wanneer het aantal geboortes afneemt, neemt de bevolkingsgroei af.

Vul nu op basis van de bevolkingsfactoren en jouw stellingen het causaal diagram in.

d Formuleer nu met behulp van het diagram een besluit.

bevolkingsaantal

geboortecijfer

sterftecijfer

– levensverwachting

scholingsgraad (meisjes)

welvaart (bnp/inw.)

vruchtbaarheidscijfer

- Wanneer de welvaart toeneemt,

 Besluit:

4 TEST JEZELF  1

Geboortecijfers en bevolkingsgroei

 2 Geboortebeleid in China

4 Geboortebeleid: meer of minder kinderen?

SYNTHESE GEBOORTEPOLITIEK = ingrijpen op het aantal geboortes

afname van de bevolking bv. Japan

Problemen:

snelle groei van de bevolking bv. China (in het verleden), Niger

Problemen:

•

schaarse hulpbronnen en voedsel

•

te weinig infrastructuur

•

te weinig scholen, werk …

Geboortebeleid

•

vergrijzing van de bevolking

•

tekort aan werkkrachten

•

hoge kosten voor pensioenen en ouderenzorg

Geboortebeleid

= gericht op het afremmen van geboortes

= gericht op het stijgen van geboortes

eenkindbeleid (bv. China in het verleden)

•

financiële voordelen (bv. kinderbijslag)

•

voorlichting en toegang tot anticonceptie

•

plaatsen voor kinderopvang

•

meer meisjes naar school (bv. Niger)

•

maatregelen om werk en gezin te combineren

•

THEMA 3 De bewoonde aarde

BEGRIPPENLIJST DE BEWOONDE AARDE hoofdstuk

begrip

definitie

het analfabetisme

ongeletterdheid; het niet kunnen lezen of schrijven (boven 15 jaar)

de bevolkingsdichtheid

het gemiddeld aantal inwoners dat op 1 km2 leeft

de bevolkingsexplosie

zeer snelle groei van de wereldbevolking sinds 1950

de bevolkingsgroei

de som van de natuurlijke aangroei en het migratiesaldo

de bevolkingsprognose

de voorspelling van de groei en samenstelling van de bevolking

de bevolkingsspreiding

de manier waarop mensen over een bepaald gebied verdeeld zijn;

het bruto binnenlands product (bbp)

de totale waarde van alle goederen en diensten die in een land in een jaar

de contraceptie

het voorkomen van zwangerschap door gebruik van verschillende middelen

de demografie

de wetenschap of studie die de grootte, samenstelling, spreiding en

geeft aan waar mensen dicht bij elkaar of ver uit elkaar wonen worden geproduceerd

evolutie van de bevolking bestudeert

een cijfer dat iets zegt over de kenmerken of evolutie van een bevolking,

de demografische transitie

proces waarbij een land in vijf fases evolueert van hoge geboorte- en

zoals het geboorte-, sterfte- of vruchtbaarheidscijfer sterftecijfers naar lage geboorte- en sterftecijfers

de demografische indicator

de emigrant

of uitwijkeling; iemand die zijn of haar land verlaat om zich in een ander land te vestigen

de expansie

de uitbreiding

de expansiefase

periode in de demografische transitie; de bevolking groeit sterk doordat het sterftecijfer daalt en het geboortecijfer hoog blijft

het geboortebeleid

of de geboortepolitiek; een reeks maatregelen van de overheid om het aantal geboortes te beïnvloeden

het geboortecijfer

het aantal geboortes per 1 000 inwoners per jaar in een land

de gezinsplanning

het bewust bepalen van het aantal kinderen dat een gezin wil en

het moment waarop ze geboren worden

de Great Acceleration

of de Grote Versnelling; periode sinds 1950 waarin bevolking, productie en

de hockeystickcurve

vorm van een grafiek (bv. over bevolking) die een plotse sterke groei toont

consumptie razendsnel toenemen na een lange trage toename

de Human Development Index (HDI)

of Index van de Menselijke Ontwikkeling; een maatstaf om

de immigrant

of inwijkeling; iemand die van een ander land komt om zich in jouw land

de ontwikkelingsgraad van landen te meten; houdt rekening met gezondheid, kennis en de levensstandaard te vestigen

het leeftijdshistogram

of de leeftijdspiramide; een grafiek die de verdeling of samenstelling van de bevolking toont volgens leeftijd en geslacht THEMA 3 BEGRIPPENLIJST

DE BEWOONDE AARDE hoofdstuk

begrip

definitie

de levensverwachting

het gemiddeld aantal jaren dat iemand bij de geboorte naar verwachting

de migrant

iemand die naar een andere streek of land verhuist

het migratiesaldo

het verschil tussen het aantal immigranten en het aantal emigranten in

nog zal leven (bij dezelfde levensomstandigheden)

een land in één jaar

de natuurlijke aangroei

het geboorteoverschot of de natuurlijke aanwas; het verschil tussen

de ontgroening

de daling van het aandeel jongeren in de totale bevolking, meestal doordat

het geboortecijfer en het sterftecijfer

er minder kinderen worden geboren 2

het promille (‰)

een promille betekent per duizend mensen; bv. een geboortecijfer van 12‰ wil zeggen dat er jaarlijks 12 kinderen worden geboren per 1 000 inwoners

de scholingsgraad

het percentage van de bevolking dat onderwijs gevolgd heeft of een bepaald opleidingsniveau bereikt heeft

de sociale zekerheid

systeem waarbij de overheid zorgt voor financiële steun bij verlies van inkomen, zoals bij ziekte, werkloosheid of ouderdom

stagneren

tot stilstand komen

stationair

stilstaand of niet veranderen

de stationaire fase

periode in de demografische transitie; fase met weinig tot geen groei omdat geboorte- en sterftecijfer ongeveer even hoog zijn

het sterftecijfer

de transitie

het aantal sterfgevallen per 1 000 inwoners per jaar in een land een geleidelijke overgang van de ene situatie naar een andere;

bv. de demografische transitie

de trend

de algemene richting waarin iets evolueert of zich ontwikkelt over een langere periode

de verdubbelingstijd

geeft aan hoe snel een bevolking groeit; de tijd (in aantal jaren) die nodig is om de bevolking te verdubbelen

de vergrijzing

de toename van het aandeel ouderen (65-plussers) in de totale bevolking

het vruchtbaarheidscijfer

het gemiddeld aantal kinderen dat een vrouw krijgt tijdens de vruchtbare

de welvaart

mate waarin mensen in materiële behoeften kunnen voorzien

periode in haar leven

THEMA 3 De bewoonde aarde

tele

Landbouw tussen groei en grenzen 88

2 Voedselvoorziening: lokaal of globaal?

101

3 Het systeem aarde onder druk

116

4 Het kan anders!

125

1 Voedselproductie in een veranderende wereld

VOEDSELPRODUCTIE IN EEN VERANDERENDE WERELD KERNVRAAG HOE ZORGEN WE ERVOOR DAT ER GENOEG ETEN IS VOOR IEDEREEN?

1 CHECK-IN

Voedsel is levensnoodzakelijk. Het aantal mensen op aarde blijft toenemen. Tegelijkertijd stijgt de consumptie in

opkomende economieën. Daardoor groeit de vraag naar voedsel. Meer voedsel produceren legt een grote druk op het systeem aarde. We moeten op zoek gaan naar duurzame manieren om aan voedsel te geraken. Ontdek in de oefening op iDiddit wat je al weet over duurzame voeding.

2 OP ONDERZOEK

Voedselvoorziening

Zoals je in het vorige thema leerde, is de bevolkingsgroei de laatste decennia exponentieel gestegen. Dat heeft uiteraard gevolgen voor de voedselvoorziening: steeds meer mensen moeten gevoed worden. Bovendien zorgen mensen minder vaak zelf voor hun eten via een eigen moestuin, omdat ze in steden wonen. Figuur 4.1 toont het landgebruik in de wereld. Het stedelijke gebied beslaat slechts een kleine oppervlakte in vergelijking met de oppervlakte aan akkerland, weiland en bos. Toch woont meer dan de helft van de wereldbevolking in steden. Die mensen zijn meestal afhankelijk van voedselproductie buiten de stad, waardoor de druk op landbouwgronden

en op het platteland blijft toenemen.

stedelijk gebied

bewoond gebied akkerland weiland bos ongerept gebied Fig. 4.1

Landgebruik in de wereld (bron: ecotope.org; bloomberg.com)

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

Om aan landbouw te doen is kapitaal nodig. Een goede graadmeter hiervoor is het bruto binnenlands product per inwoner (bbp/inw.). In een land met een hoog bbp per inwoner worden veel goederen geproduceerd en is de dienstverlening uitgebreid. De meeste inwoners hebben in deze landen genoeg financiële middelen om in hun basisbehoeften zoals voedsel en huisvesting te voorzien. Naarmate de materiële welvaart stijgt – uitgedrukt in een hoger bbp per inwoner – neemt de koopkracht toe. Mensen kunnen zich daardoor niet alleen meer, maar ook betere en gevarieerdere producten veroorloven. Dat leidt tot een hogere consumptie van duurdere

voedingsmiddelen, zoals vlees. Die

toegenomen vraag weerspiegelt zich

in de grote variatie en het ruime aanbod

Fig. 4.2

in onze supermarkten.

Variatie aan groenten en fruit in een supermarkt

2 Landbouwareaal vergroten en intensiveren

In de afgelopen decennia is de wereldbevolking sterk toegenomen, een evolutie die je al kent als de Grote

Versnelling of Great Acceleration. Om meer voedsel te produceren, hebben landbouwers twee mogelijkheden: het landbouwareaal uitbreiden;

intensiveren, of de opbrengst per hectare aanzienlijk verhogen.

Dankzij verbeterde landbouwmethodes levert een gemiddelde hectare nu drie keer zoveel

graan op als in 1960. Op dezelfde oppervlakte

kunnen meer gewassen geproduceerd

worden door het gebruik van mest en irrigatie. Met moderne middelen en technieken

zoals bestrijdingsmiddelen, machines,

kunstmest, zaadselectie en ggo’s (genetisch gemodificeerde organismen) wordt de

opbrengst per hectare nog verder opgedreven.

Fig. 4.3

Tarweoogst

Interessant om weten

Genetisch gemodificeerde organismen (ggo’s) zijn onder strikte voorwaarden toegestaan in de Europese

Unie. Het gebruik is sterk gereguleerd en beperkt. •

Teelt: slechts één ggo-gewas (maïsvariant MON810) is momenteel toegelaten voor commerciële teelt in een beperkt aantal landen.

•

Import en gebruik: de EU laat de import en het gebruik van ggo’s wel toe in diervoeder en sommige voedingsmiddelen, mits ze goedgekeurd

zijn door de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) en duidelijk zijn gelabeld. •

Etikettering: producten met meer dan 0,9 % ggo, moeten dat vermelden op het etiket.

Fig. 4.4

Onderzoek naar ggo’s

1 Voedselproductie in een veranderende wereld

3 Industriële landbouwbedrijven Industriële landbouw streeft naar meer opbrengst en lagere productiekosten. Dat kan door uitbreiding van het landbouwareaal en intensivering zo optimaal mogelijk te combineren. Landbouwbedrijven worden groter doordat ze worden samengevoegd. Dat noemen we schaalvergroting. In Vlaanderen zie je dat het aantal landbouwbedrijven daalt, terwijl de gemiddelde grootte van de percelen en het aantal dieren per bedrijf net toenemen. Vaak wordt op grote stukken landbouwgrond wordt slechts één gewas verbouwd. Dat maakt het werk efficiënter en goedkoper, maar brengt ook risico’s met zich mee, zoals bodemuitputting en een grotere kans op ziektes.

Fig. 4.5

4 Genoeg voedsel voor iedereen?

er gekozen voor monocultuur:

Monocultuur in Vlaanderen

Door schaalvergroting, monocultuur en het gebruik van moderne landbouwtechnieken is de voedselproductie sterk toegenomen. Sinds de jaren zestig groeit de productie zelfs sneller dan de bevolking, waardoor er per persoon meer voedsel beschikbaar is. Toch blijft de voedselverdeling wereldwijd erg ongelijk: in sommige regio’s is er overvloed, in andere heerst er schaarste.

De Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO) van de Verenigde Naties definieert voedselonzekerheid als ‘de situatie

waarin mensen geen veilige toegang hebben tot voldoende hoeveelheden veilig en voedzaam voedsel voor normale groei en ontwikkeling en een actief en gezond leven’. Vooral in Afrika, en ook in delen van Zuid-Amerika,

heeft een groot deel van de bevolking nog altijd moeite om aan genoeg en gezond voedsel te geraken (fig. 4.6).

Fig. 4.6

Aandeel van de bevolking met ernstige voedselonzekerheid (2022; bron data: FAO; ourworldindata.org)

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

5 De belangrijkste graanproducenten De voedselproductie is niet gelijkmatig verdeeld over de wereld. Die grote verschillen tussen landen vormen de motor achter de wereldhandel. Op de kaart (fig. 4.7) zie je dat de Verenigde Staten, China, India, Brazilië en Rusland de belangrijkste graanproducerende landen zijn. Zij staan samen in voor de helft van de graanproductie.

Fig. 4.7

Het is geen toeval dat die vijf landen ook in de top tien staan van de meest bevolkte landen ter wereld.

Totale graanproductie (maïs, tarwe, rijst, gerst, rogge, gierst e.a.) in ton (2023; bron data: FAO; ourworldindata.org)

6 Duurzame voedselproductie of niet?

Voedsel levert ons de energie, uitgedrukt in calorieën, die we nodig hebben om dagelijks te functioneren. Wereldwijd halen we ongeveer 20 % van onze calorieën uit dierlijke producten en 80 % uit plantaardige producten (fig. 4.8). Toch nemen vlees en zuivel ongeveer 80 % van al het landbouwareaal in, tegenover slechts 14 % voor plantaardige producten. Dat betekent dat een klein deel van onze calorieën uit vlees en zuivel komt, maar dat het een groot deel van de beschikbare landbouwgrond opslorpt. De productie van vlees is daardoor weinig duurzaam.

beschikbare landbouwgrond

80 % veestapel: vlees en zuivel 39 miljoen km2 inclusief weiland + oppervlakte gebruikt voor productie van voedergewassen

20 % vlees en zuivel

14 % voedingsgewassen 7 miljoen km2 6 % andere 3 miljoen km2 industriegewassen, verlies landbouwgrond, zaadproductie

80 % plantaardig voedsel

wereldwijde calorievoorziening Fig. 4.8

Beschikbare landbouwgrond en wereldwijde calorievoorziening (bron data: ourworldindata.org)

1 Voedselproductie in een veranderende wereld

Ook het waterverbruik maakt vleesproductie minder duurzaam. We spreken hierbij van virtueel water: de totale hoeveelheid water die nodig is om een product te maken. Voor de productie van 1 kg rundsvlees is gemiddeld meer dan 15 500 liter water nodig, terwijl 1 kg tarwe slechts ongeveer 1 500 liter vraagt. Het water voor de productie van rundsvlees gaat vooral naar de teelt van veevoer, drinkwater voor het vee en de schoonmaak van stallen (fig. 4.9). Door minder vlees en zuivel te consumeren, kan het waterverbruik

7 Landgrabbing

Fig. 4.9

Waterverbruik in melkveestal

in de voedselketen dus sterk worden verminderd.

Landgrabbing is een methode om het landbouwareaal te vergroten. Buitenlandse investeerders kopen of huren grote stukken landbouwgrond, vaak in het Globale Zuiden. Dat gebeurt meestal ten koste van de plaatselijke bewoners. In Ethiopië verwerven investeerders uit India en China op die manier grote stukken vruchtbare landbouwgrond. Die gronden worden vooral gebruikt voor de teelt van exportgewassen zoals suikerriet en palmolie. Vaak heeft dat zware gevolgen: lokale gemeenschappen worden verdreven, verliezen hun toegang tot hun land en water, en plaatselijke

ecosystemen raken aangetast. Landgrabbing zorgt er

dus voor dat lokale boeren en gemeenschappen vaak hun traditionele leefomgeving en bestaansmiddelen

verliezen, en dat leidt tot ernstige bedreiging van hun voedselzekerheid en levensonderhoud.

Fig. 4.10 Landgrabbing

8 Ons eetpatroon onder druk

Niet alleen de bevolkingsgroei, maar vooral ons consumptiepatroon legt een enorme druk op de planeet. De groeiende vraag naar vlees en zuivel, ook in het Globale Zuiden, leidt tot grootschalige ontbossing voor veeteelt en voedergewassen. Bovendien vraagt deze productie gigantische hoeveelheden water. Ook de intensieve landbouw draagt sterk bij tot de problemen: het gebruik van kunstmest en pesticiden leidt tot bodemuitputting, watervervuiling en verlies van biodiversiteit. Verder putten het transport van voedsel over lange

afstanden (voedselkilometers) en de enorme voedselverspilling de grondstoffen onnodig uit.

Fig. 4.11 Ons consumptiepatroon zet druk op de aarde

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

3 AAN DE SLAG 1

Toename van de voedselproductie Waarom is er steeds meer voedsel nodig? Gedurende vele honderden jaren is de manier waarop we met ons voedsel omgaan sterk veranderd. Beantwoord de vragen. a

Wat weet je over de geschiedenis van de voedselproductie? Lees de infotekst en plaats de begrippen in juiste volgorde op de tijdlijn. 1 voedsel in blik 2 invoer van de aardappel 3 jagers-verzamelaars 4 uitvinding koelcontainer 5 sedentaire landbouwers 6 het drieslagstelsel

Je herinnert je uit de geschiedenislessen zeker het beeld van de mens die de aarde rondtrok als jagerverzamelaar. Ongeveer 10 000 jaar geleden vestigde de rondtrekkende mens zich op een (liefst

vruchtbare) plek om daar voedingsgewassen te kweken en vervolgens ook vee te houden. Nog later, in de

tijd van de ontdekkingsreizen, bracht hij uitheemse producten zoals aardappelen en tomaten naar Europa. De komst van die voedingsmiddelen was in die tijd heel bijzonder, terwijl ze nu een alledaags onderdeel van ons menu zijn. Vanaf de 19de eeuw werd het voedseltransport gemakkelijker dankzij nieuwe technieken zoals het bewaren van voedsel in blik. Tegenwoordig wordt voedsel op grote schaal

voor ca. 10 000 v.C.

na ca. 10 000 v.C.

vanaf 8ste eeuw

vanaf 16de eeuw

vanaf 19de eeuw

na 1950

Bekijk de foto’s. Maak jij in jouw voedselkeuzes gebruik van deze voorbeelden? Waarom wel / niet? -

maaltijdboxen:

insecten:

kweekvlees:

wereldwijd getransporteerd met behulp van vliegtuigen, bulk-, koel- en containerschepen.

containerschepen

voedsel in blik

insecten als voedsel

voedingsgewas (voor brood)

maaltijdbox

kweekvlees

1 Voedselproductie in een veranderende wereld

Bedenk zelf enkele manieren om meer voedsel te produceren.

d Bekijk de onderstaande grafiek over de bevolkingsgroei en de groei van de graanproductie. Raadpleeg ook

de onlinegrafiek via iDiddit. Wat kun je besluiten?

Verandering in graanproductie, opbrengst, landgebruik en bevolking (bron data: FAO; ourworldindata.org)

Hoe sterk is de wereldbevolking toegenomen sinds 1961?

Beschrijf de evolutie van de oppervlakte van het landgebruik voor graan.

De totale graanproductie (in miljoen ton) is duidelijk gestegen. Hoe sterk is die stijging?

Markeer wat juist is.

Per inwoner is er meer / minder graan ter beschikking dan 65 jaar geleden.

Trek nu een duidelijke conclusie. Markeer wat juist is. De wereldbevolking nam sinds de jaren 60 sterk af / toe, terwijl de voedselproductie nog sneller steeg / daalde. Het landbouwareaal van graan is licht afgenomen / gelijk gebleven / licht toegenomen, maar de graanopbrengst per ha vertoont wel een duidelijke stijging / daling. Dat is het gevolg van meer /minder intensivering. Per inwoner is er dus meer / minder graan ter beschikking dan in de jaren 60.

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

2 Methodes voor hogere voedselproductie Ga na op welke manier de landbouwer zijn areaal vergroot of intensiveert. a

Verbind de foto’s met de juiste omschrijvingen.

b Noteer het juiste begrip bij de juiste foto. Kies uit: bemesting – ggo’s – irrigatie – landgrabbing – ontbossing – zaadselectie

Dit is het opkopen of huren van landbouwgronden door buitenlandse investeerders, veelal

●

in het Globale Zuiden, wat vaak ten koste gaat van de plaatselijke bewoners.

●

Als je op deze manier land creëert, verhoog je

het risico op bodemerosie. Er zijn ook gevolgen

●

voor het klimaat aangezien er daarna minder CO2

wordt omgezet in O2. Voor het milieu betekent

dit dat dieren hun leefgebied verliezen en dat de

biodiversiteit afneemt.

Deze toepassing maakt het mogelijk om gewassen in droge gebieden van water te voorzien. In warme

●

gebieden verdampt dat water snel. Hierdoor blijft het zout uit het water in de bodem achter, wat na

verloop van tijd tot verzilting van de bodem leidt.

●

Dit is het zoeken naar zaden waar de hoogste opbrengst uit te halen is. Verschillende plantenvariëteiten worden gekruist zodat hun nakomelingen hogere opbrengsten geven of beter bestand zijn tegen ziektes. Deze methode kost veel geld.

Dit is het toevoegen van voedingsstoffen om organismen beter te laten groeien. Dat zorgt voor

●

geurhinder in de directe omgeving. Een teveel aan dierlijke mest met stikstof veroorzaakt verzuring van de bodem, wat nadelig is voor veel planten.

Dit zijn organismen, zoals gewassen, waarvan het genetisch materiaal zo aangepast wordt

●

dat het bijvoorbeeld minder vatbaar is voor ziektes. Het toepassen van deze techniek brengt hoge kosten met zich mee.

1 Voedselproductie in een veranderende wereld

Heeft irrigatie te maken met het vergroten van landbouwareaal of met intensivering? Bekijk de foto’s en

irrigatie in de woestijn

markeer wat juist is. Noteer ook waarom hier irrigatie gebruikt wordt.

irrigatie op akkerland

vergroten van landbouwareaal / intensiveren

d De rol van kunstmest: Vergelijk de grafiek over het verbruik van kunstmest met de grafiek over de bevolkingsevolutie (zie fig. 3.11, p. 45). Wat stel je vast?

200

miljoen ton

160

120

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

0 1750

1800

1850

1900

Gebruik kunstmest wereldwijd (bron data: igbp.net)

1950

2000 2020

3 Duurzaamheid van voedselproductie 1 000 jaar geleden werd slechts 4 % van het bewoonbare land gebruikt voor landbouw. Bekijk de grafiek over het huidige landgebruik en beantwoord de vragen.

Landgebruik in procent voedingsgewassen 4,5 % andere 42 %

voedergewassen 3,5 %

bossen 25 %

weiland 23 %

industriegewassen 1,5 %

akkerland 10 %

overig gebruik akkerland 0,5 %

Verdeling land en landbouwgrond per functie in de wereld (bron data: metabolic.nl)

Welke gronden behoren tot het landbouwareaal?

b Welk deel van de totale beschikbare grond op aarde wordt gebruikt voor landbouw?

ongeveer een tiende ongeveer een kwart

ongeveer een derde

Hoeveel procent van het beschikbare landbouwareaal wordt gebruikt voor de productie van voedingsgewassen? ongeveer 7 %

ongeveer 14 %

ongeveer 25 %

d Welke gronden worden gebruikt voor veeteelt?

Hoeveel procent van het beschikbare landbouwareaal wordt gebruikt voor veeteelt? ongeveer 20 % ongeveer 50 % ongeveer 80 %

1 Voedselproductie in een veranderende wereld

4 Virtueel water Ga na hoeveel liter virtueel water en hoeveel kilogram graan er op je bord liggen. a

Leg in eigen woorden uit wat virtueel water is.

b Bekijk de figuur over het hoge waterverbruik voor vee. Wat zijn mogelijke oplossingen voor dat probleem?

1 kilo kip

4,5 kilo veevoer

4 300 liter water

1 kilo varken

1 kilo rund

1 kilo vlees (gemiddeld)

1 dag geen vlees (0,16 kilo)

9 kilo veevoer

6 000 liter water

15 500 liter water

25 kilo veevoer

8 600 liter water per kilo vlees

12,9 kilo veevoer per kilo vlees

1 366 liter water bespaard

2 kilo veevoer bespaard

Verbruik van water en graan per kg vlees (bron data: www.nudge.nl)

De productie van dierlijk voedsel is dus niet zo duurzaam. Dat betekent dat het milieu en het klimaat meer belast worden dan bij de productie van plantaardig voedsel. Geef hiervoor twee redenen.

5 Voedselstromen

Voedsel voor eigen gebruik of voor export? Maak gebruik van je atlas en beantwoord de vragen. Vergelijk de productie voor tarwe en rijst in de Verenigde Staten met die in China. Markeer wat juist is. Verenigde Staten

China

Vooral productie van ...

tarwe / rijst

Het graangewas wordt vooral ...

geïmporteerd / geëxporteerd

± 6 % / ± 12 % / ± 15 %

± 10 % / ± 15 % / ± 25 %

Aandeel in wereldproductie van tarwe per jaar (in %) Aandeel in wereldproductie van rijst per jaar (in %)

± 15 % / ± 22 % / ± 40 %

b Wat kun je hieruit besluiten? Markeer de juiste antwoorden. - De productie van tarwe in de VS is voornamelijk gericht op eigen gebruik / export. - De productie van rijst in China is voornamelijk gericht op eigen gebruik / export.

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

Bekijk figuur 4.6 (p. 90). Welk werelddeel produceert te weinig voedsel voor zijn groeiende bevolking?

d In China is de landbouwgrond bijna volledig benut en sterk geïntensiveerd. Om aan extra voedselvraag te voldoen, moet China voedsel importeren of landbouwgrond buiten de landsgrenzen zoeken. - Hoe wordt dit verschijnsel genoemd? - Bekijk de kaart. In welk continent doet China dat voornamelijk?

noordpoolcirkel

Kreeftskeerkring

evenaar

Steenbokskeerkring

3000 km

investeringslanden

landen waar gronden opgekocht worden

op de evenaar

zuidpoolcirkel

Wereldhandel in landbouwgrond (bron data: www.newsecuritybeat.org)

Bekijk het filmpje. Markeer wat past.

Landgrabbing in Afrika heeft vrijwel altijd positieve / negatieve gevolgen voor de lokale bevolking. Grote stukken landbouwgrond worden door buitenlandse bedrijven / lokale boeren opgekocht, waardoor veel lokale boeren hun land kwijtraken. Dit maakt het moeilijker / gemakkelijker voor hen om voedsel te verbouwen en in hun eigen levensonderhoud te voorzien. Bovendien leidt het vaak tot conflicten binnen gemeenschappen, armoede / rijkdom en tot sociale gelijkheid/ sociale ongelijkheid. Grote gebieden worden bebost / ontbost en omgezet in kleinschalige gemengde landbouw / grootschalige monoculturen. Dit leidt tot het verlies / de uitbreiding van

waardevolle ecosystemen en de planten- en diersoorten die daar leven.

4 TEST JEZELF  1

Landgebruik en bbp

 2 Areaaluitbreiding en intensivering  3

Evolutie in landbouwmethodes

 4 Overmatige consumptie

1 Voedselproductie in een veranderende wereld

100

en diensten

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

irrigatie

ggo’s

zaadselectie

bemesting

intensiveren

irrigatie

landgrabbing

ontbossing

landbouwareaal vergroten

andere/betere

goederen en diensten

meer goederen

bbp - welvaart

bv. monocultuur

lagere productiekosten

grotere opbrengsten

schaalvergroting

PRODUCEREN

MEER VOEDSEL

15 500 L/1 kg rundsvlees

vleesproductie:

ongelijke productie in de wereld

virtueel water

14 % landbouwareaal

80 % calorieën  plantaardige producten

80 % landbouwareaal

20 % calorieën  dierlijke producten

LANDGRABBING

levensonderhoud moeilijker

voedselzekerheid in gedrang

verlies van land

in het Globale Zuiden

landbouwareaal vergroten

gericht op export

buitenlandse investeerders

in het Globale Noorden

import versus export

DE PRODUCTIE

VERDELING VAN

DUURZAAM?

VOEDSELPRODUCTIE IN EEN VERANDERENDE WERELD

VOEDSEL NODIG

STEEDS MEER

bevolkingsgroei

SYNTHESE

2 VOEDSELPRODUCTIE: LOKAAL OF GLOBAAL?

KERNVRAAG WELKE FACTOREN BEPALEN HET LANDBOUWSYSTEEM?

1 CHECK-IN

Of je nu peren teelt in Haspengouw of citroenen in Italië, een veeboer bent in West-Vlaanderen of een ranger in

Texas, rijst verbouwt in China, koffie oogst in Ethiopië of een ananasplantage hebt in Costa Rica: elke landbouwer moet met heel wat factoren rekening houden. De keuze die landbouwers maken uit een waaier aan methodes

en technieken, hangt af van de fysische en socio-economische omstandigheden. Daardoor ontstaan wereldwijd uiteenlopende manieren van werken en verschillende opbrengsten. Ga in de oefening op iDiddit verder aan de slag met de verschillende landbouwvormen.

2 OP ONDERZOEK 1

Het landbouwsysteem

De productie van gewassen onderzoeken we in het landbouwsysteem. Je weet al dat een systeem een geheel is van onderdelen die elkaar beïnvloeden. Wanneer één element verandert, zoals het klimaat of de welvaart van de bevolking, heeft dat gevolgen voor de andere elementen.

Het landbouwsysteem bepaalt in grote mate hoe het landbouwlandschap eruitziet. De keuzes die landbouwers maken over gewassen, veeteelt, bemesting, irrigatie en andere praktijken creëren herkenbare patronen in het landschap (fig. 4.12). Denk aan akkers en weilanden, maar ook aan grachten, stallen, silo’s en tal van andere

elementen die samen het landbouwlandschap vormgeven.

Fig. 4.12 Een landbouwlandschap in de Henegouwse Leemstreek bij Doornik

2 Voedselproductie: lokaal of globaal?

101

Het landbouwsysteem oefent invloed uit op de omgeving: het milieu (planet), de mensen die er wonen (people) en de economie (prosperity) van het land. Centraal staan drie onderdelen in het landbouwsysteem (fig. 4.13): -

input: de factoren die nodig zijn om landbouwproducten te telen. Die verschillen naargelang het landbouwtype (akkerbouw of veeteelt) en de hoeveelheid arbeidskrachten. Ook de omgevende factoren spelen mee, zoals fysische factoren (bv. bodem) of menselijke factoren (bv. inkomen van de bevolking).

proces: de manier waarop de landbouwer producten kweekt, bv. al dan niet sterk gemechaniseerd, duurzaam ...

output: de landbouwproducten die uiteindelijk bij de consument terechtkomen. Ze kunnen bestemd zijn voor consumptie op de lokale markt of voor uitvoer naar andere gebieden.

LANDBOUWLANDSCHAP

mest

LANDBOUWSYSTEEM

PLANET

OMGEVENDE FACTOREN

PEOPLE

MENSELIJKE FACTOREN inkomen bevolkingsdichtheid werk in de landbouw scholingsgraad verstedelijkingsgraad

Proces

Output

WAT? landbouwproducten telen

WAT? voedselgewassen voedergewassen industriegewassen

HOE? = productieproces traditioneel / modern intensief / extensief handenarbeid / gemechaniseerd klein- / grootschalig duurzaam / niet duurzaam

AFZETMARKT (consumptie) binnenland buitenland (export)

HOEVEEL? productie / ha productie / dier

FYSISCHE FACTOREN GS: bodem, reliëf AS: warmte, CO2 HS: neerslag, bodemwater BS: oorspronkelijke plantengroei

Input fysische factoren oppervlakte grond vee arbeidskrachten machines gebouwen meststoffen veevoeder

handelsovereenkomsten

WINST

PROSPERITY

(import)

belasting overheid

Fig. 4.13 Het landbouwsysteem

2 VAN TRADITIONELE NAAR MODERNE LANDBOUW De traditionele landbouwkringloop is een

gesloten keten waarbij de boer de natuurlijke

veestapel

processen op zijn bedrijf centraal stelt (fig. 4.14). Dierlijke mest, compost en groenbemesters

verzekeren de vruchtbaarheid van de bodem,

terwijl wisselbouw de uitputting van de grond

tegengaat.

De boer gebruikt weinig kunstmest of bestrijdingsmiddelen. Veehouderij en akkerbouw zijn op elkaar afgestemd: dieren leveren mest en de akkers brengen onder meer

mest

gewas

voedergewassen op. De productie is gericht op de lokale markt, dit is zelfvoorzienende landbouw. Het is een systeem dat in evenwicht is met de omgeving. Hoe dat er in de praktijk uitziet, lees je in de infotekst ‘Bij de boer in Kerksken’.

bodem Fig. 4.14 Traditionele gesloten landbouwkringloop

102

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

Bij de boer in Kerksken

Laurens De Meyer groeide op in Kerksken, in vogelvlucht ongeveer 6 km ten zuidwesten van Aalst. Op een steenworp van zijn ouderlijk huis stond een boerderij. Een gemengd bedrijf met aardappelen, tarwe, bieten, maïs, een twintigtal melkkoeien, een handvol varkens en veel grasland. De veestapel was afgestemd op het aantal hectaren grond nodig voor mestafzet en voederproductie. Kringlopen werden zo veel mogelijk gesloten op het bedrijf. De landbouwer had de eerste melkrobot van de streek en een zelf ontworpen 'kalverkruiwagen' maakte het gemakkelijker als een koe beviel in de wei. Laurens leerde dat de boer niet enkel voedsel kweekte, maar ook hagen, knotwilgen en de eeuwenoude linde met kapelletje onderhield. Naar: Knack, 20/12/2020

Moderne landbouw is een landbouwsysteem dat sterk leunt op wetenschappelijke kennis, moderne technologie en machines. Er wordt gewerkt met hoogwaardige inputs zoals kunstmest, bestrijdingsmiddelen en gespecialiseerde methodes om de productie per hectare en per dier zo groot mogelijk te maken (output). Dit systeem is

gericht op grootschalige productie voor binnen- en buitenlandse markten. Wanneer het hoofddoel de verkoop op grote schaal is en zoveel mogelijk winst te maken, spreken we van commerciële landbouw.

Een voorbeeld daarvan vind je in Limburg, waar een modern intensief melkveebedrijf toont hoe schaalvergroting

en technologie hand in hand gaan (infotekst ‘Megastal in Ellikom’). Toch brengt die aanpak met meer input uitdagingen met zich mee. Denk bijvoorbeeld aan ongewenste output zoals het overschot aan dierlijke mest.

Megastal in Ellikom

In het Limburgse Ellikom (gemeente Meeuwen-Gruitrode) heeft de familie Leyssen een melkveebedrijf. De oorspronkelijke boerderij, waar de familie nog altijd woont, mochten ze niet uitbreiden wegens geurhinder. In februari 2018 bouwde de veehouder daarom een nieuwe stal voor 400 koeien op een nieuwe locatie. Het landbouwareaal omvat 102 ha met 40 ha grasland, 55 ha maïs en 7 ha voederbieten. De melkkoeien eten vooral gras en maïs. De rest is krachtvoer dat onder andere uit sojameel bestaat. Die soja komt voornamelijk uit Zuid-Amerika.

Op de plaats van hun nieuwe bedrijf hebben ze vrijwel geen beperkingen en kunnen ze zonder problemen tot 400 tot 600 melkkoeien houden. De gemiddelde melkproductie bedraagt 8 000 liter melk per koe per jaar. Melken gebeurt met 6 melkrobots. Boer Leyssen beschikt over een melksilo met een capaciteit van 30 000 liter. De melk gaat naar het zuivelbedrijf Limelco in Zonhoven. Dat bedrijf is gespecialiseerd in verse kazen, desserts in blik, melkdrankjes, karnemelk, room en melkpoeder voor de industrie. Hun producten worden naar alle werelddelen uitgevoerd.

Het melkveebedrijf van de familie Leyssen in Limburg

De stalmest van het melkveebedrijf van de familie Leyssen wordt via mestroosters opgevangen. De stal is voorzien van in totaal 8 000 m3 ondergrondse mestopslag. Dat is voldoende voor een periode van drie maanden. De veehouder is ook verplicht om regenwater op te vangen in een bassin van 900 m3. Naar: boerderij.nl, 01/11/2018

2 Voedselproductie: lokaal of globaal?

103

Interessant om weten René Leyssen verkocht zijn vroegere boerderij in Oudsbergen aan Natuurpunt. In die stal is nu plaats voor 300 Gallowayrunderen. In de zomer begrazen ze natuurgebieden, in de winter blijven ze binnen. Volgens hem zijn koeien helemaal geen onbetrouwbare dieren: “Je moet ze gewoon met rust laten en niet aanraken. Een Galloway op wandel kun je gerust passeren. Natuurrunderen zijn rustige dieren, ook al hebben ze minder omgang met mensen. Wandelaars laten ze met rust. Bovendien selecteert Natuurpunt de dieren streng. Een eventuele ‘deugniet’ hoort niet in de groep, want Natuurpunt kan zich geen ongevallen permitteren.”

3 Sojateelt in Brazilië

Fig. 4.15 Gallowayrunderen in natuurgebied

Soja is een van de belangrijkste landbouwproducten ter wereld. Het grootste deel wordt verwerkt tot veevoer, maar ook in voeding en industriële producten speelt soja een grote rol. Brazilië is de grootste uitvoerder van

sojabonen. De sojateelt levert aanzienlijke inkomsten op, maar leidt ook tot ontbossing en verlies aan biodiversiteit. In augustus 2025 besliste de Braziliaanse overheid om het zogenaamde sojamoratorium open te breken. Die afspraak uit 2006 moest vermijden dat het Amazonewoud verder zou worden ontbost voor sojateelt.

Milieuorganisaties waarschuwen dat hierdoor een gebied ter grootte van Portugal bedreigd wordt door ontbossing. Vooral vanuit de staat Mato Grosso, hét sojabonencentrum van Brazilië, wordt politieke druk uitgeoefend. Lees in de onderstaande infotekst hoe soja er geteeld wordt.

De fazenda Santa Maria da Amazônia is de grootste producent van sojabonen in de staat Mato Grosso, in Brazilië. De monocultuur van soja neemt de plaats in van de boomsavannes en het tropische Amazonewoud. Dankzij de regelmatige neerslag is Mato Grosso heel geschikt voor de teelt van soja. Met een totale oppervlakte van 13 000 hectare was de fazenda oorspronkelijk gericht op veeteelt. In de jaren 90 van de vorige eeuw zorgde de stijging van de sojaprijzen ervoor dat de landbouwers geleidelijk aan omschakelden naar de teelt van sojabonen. Het overgrote deel van de soja is bestemd voor veevoer.

De eigenaar besloot nieuwe teeltmethoden toe te passen om de bodemvruchtbaarheid te verbeteren. Hij gebruikt daarvoor kwaliteitsvol zaad en kunstmest, maar ook genetisch gemodificeerde organismen (ggo’s) en verdelgingsmiddelen. De allernieuwste tractoren en machines ploegen de velden om en halen de oogst binnen. De toepassing van die nieuwe technieken maakt deel uit van een proces van intensivering van de landbouw. Het uitgestrekte landgoed ligt ten noorden van Sorriso, aan de oevers van de rivier de Teles Pires. Het ligt nabij de BR-163, de belangrijkste autoweg voor de export van sojabonen naar de haven van Santarém. Daar staan reusachtige silo’s die tot 120 000 ton soja kunnen opslaan. Via de haventerminal van het bedrijf Cargill wordt soja op schepen geladen en naar het buitenland vervoerd. Bronnen: Géoconfluences, 15/05/2009 en De Wereld Morgen, 26/07/2017

104

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

Fazenda Santa Maria da Amazônia (Brazilië)

4 Melkveehouders en zuivelbedrijf in Senegal In Senegal leeft bijna 30 % van de bevolking van veeteelt. Toch is de melkproductie laag: gemiddeld levert een koe maar 250 liter melk per jaar. In het droge klimaat oefent de grote veestapel bovendien druk uit op de beschikbare vegetatie. Wanneer planten te intensief worden begraasd en niet meer herstellen, spreekt men van overbegrazing. Om het inkomen van veetelers te verbeteren en tegelijk de melkproductie beter te organiseren, zijn in de voorbije jaren nieuwe initiatieven ontstaan. Hoe dat er in het dagelijkse leven uitziet, lees je in onderstaande infotekst over Abu Sow, een veeteler uit het zuiden van Senegal.

Melkveehouderij in Senegal

Abu Sow, een grote, trotse, Senegalese man, kijkt toe terwijl een van zijn vrouwen de koeien van de familie melkt. Hij woont in het zuiden van de Sahel, een strook land die grenst aan de Sahara.

De veetelers trekken met hun vee rond op zoek naar graasland. Soms trekken ze verder zuidwaarts om hun vee na de oogst op de stoppelvelden van de landbouwers te laten grazen. Zijn runderen zijn zeboes, een ras dat goed bestand is tegen het warme klimaat en tropische ziekten.

Tegenwoordig is Sow een rijk man, maar acht jaar geleden was de situatie van zijn gezin veel moeilijker. Ze hadden niemand om hun melk aan te verkopen en schonken die meestal gewoon weg. Wanneer ze onvoorziene uitgaven hadden, moesten ze een van hun koeien verkopen.

Melkophaling en verwerking door zuivelbedrijf La Laiterie du Berger (Senegal)

Abu Sows melk wordt nu opgehaald en verwerkt door een melkfabriek. In 2006 werd het familiebedrijf La Laiterie du Berger (berger = herder) opgericht. De melkfabriek ligt in Richard Toll, in het noorden van Senegal. Het bedrijf heeft een netwerk opgezet om twee keer per dag verse melk op te halen bij bijna 2 300 melkveehouders, in een straal van 50 km rond de fabriek. Daarmee produceren ze zuivelproducten, zoals gepasteuriseerde melk en yoghurt van het merk Dolima. Die melkproducten worden voornamelijk op de markten van Saint Louis en Dakar verkocht. Dankzij de samenwerking met La Laiterie du Berger hebben de veetelers nu een vast inkomen door de verkoop van hun melk. Daarmee kunnen ze hun dagelijkse leven verbeteren en onvoorziene kosten maken zonder afstand te moeten doen van een van hun koeien. Naar: The Guardian, 24/09/2016 en lalaiterieduberger.wordpress.com

2 Voedselproductie: lokaal of globaal?

105

5 Gesloten landbouwkringloop wordt open kringloop De traditionele landbouwkringloop was een gesloten systeem: mest van dieren maakte de bodem vruchtbaar en de gewassen van de akkers dienden grotendeels als veevoer (fig. 4.14, p. 102). In de moderne landbouw is dat kringloopdenken doorbroken om de productiviteit te verhogen (fig. 4.17). Nieuwe input: -

Ingevoerde kunstmest brengt stikstof en andere voedingsstoffen in het systeem, waardoor de afhankelijkheid van natuurlijke mest afneemt.

Daarnaast wordt geïmporteerd veevoer, zoals soja, gebruikt en komen er voedingsstoffen van ver weg binnen.

Nieuwe output: De extra aanvoer leidt tot hogere opbrengsten en meer uitvoer van landbouwproducten.

Maar er ontstaat ook een overschot aan voedingsstoffen. Resten van kunstmest en dierlijke mest komen in

het milieu terecht en veroorzaken water- en bodemvervuiling.

Interessant om weten

Vee heeft water nodig om te drinken, en boeren gebruiken ook water om stallen uit te mesten (input). Dat kan behoorlijk veel zijn. Daarom zoeken

boeren steeds meer manieren om water te besparen, op te vangen én te

hergebruiken. Zo kunnen ze regenwater van daken verzamelen of bekkens aanleggen en het water gebruiken voor hun dieren en de boerderij. Soms

wordt water dat al gebruikt is (output) na zuivering opnieuw ingezet, bijvoorbeeld voor irrigatie (opnieuw input). Op die manier verbruiken boeren minder drinkwater en gaan ze zuiniger om met wat er beschikbaar is.

Fig. 4.16 Waterspaarbekken

6 Handelsstromen van soja en melk

De wereldhandel in soja en melk verbindt verschillende werelddelen, met ingrijpende gevolgen.

land: België

product: melk

binnenlandse consumptie van dierlijke producten

land: Senegal

export van dierlijke producten

land: Brazilië

product: soja

product: melkpoeder

geïmporteerd voer

stikstofprobleem

veestapel probleem: overbemesting

export van gewassen

import van kunstmest

overschot aan mest

mest gewas oplossing: export van vaste mest

bodem

land: Frankrijk product: gedroogde mestkorrels

Fig. 4.17 Moderne open kringloop met internationaal transport van landbouwproducten

106

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

Soja van Brazilië naar Vlaanderen Soja uit Brazilië dient als veevoer voor kippen, varkens en runderen in Europa, vooral in regio’s met intensieve veehouderij zoals Vlaanderen. De teelt leidt tot ontbossing en verdringt kleine boeren in Brazilië: bossen verdwijnen, grote producenten nemen de landbouwgrond in en kleine boeren trekken weg.

Open kringloop in Vlaanderen Grote melkveebedrijven hebben veel voer nodig, vaak soja, dat rijk is aan stikstof. De koeien produceren daardoor grote hoeveelheden mest. Dat zorgt in Vlaanderen voor een overschot aan stikstof in de natuur en het tast ecosystemen aan.

Melkpoeder van Europa naar Senegal Europa voert steeds meer melkpoeder uit naar Afrika. Deze goedkope melk, vaak aangelengd met plantaardige vetten, maakt het moeilijk voor Afrikaanse boeren om hun eigen melk te verkopen. De wereldwijde handel in soja en melk beïnvloedt zo de landbouw én het leven van boeren in Zuid-Amerika, Europa en Afrika.

Interessant om weten

België produceert door de intensieve veeteelt meer mest dan het nodig heeft, wat milieuproblemen kan veroorzaken. Om dat mestoverschot te verkleinen, wordt een deel van de mest verwerkt tot gedroogde

korrels die dienen als organische meststof. Die verwerkte mestkorrels worden vervolgens uitgevoerd naar landen met uitgestrekte landbouwgebieden, zoals Frankrijk. Dat land is al jaren het voornaamste

exportgebied voor onverwerkte mest uit Vlaanderen. Daar verbeteren de mestkorrels de vruchtbaarheid van de landbouwbodems.

7 De rol van multinationale ondernemingen

Cargill is een Amerikaanse multinational die op industriële schaal voedingsmiddelen produceert en verhandelt. Het is een van de grootste inkopers, verwerkers en vervoerders van sojabonen ter wereld. Die soja koopt het bedrijf wereldwijd bij boeren en vervolgens vervoert het die met schepen, treinen en vrachtwagens naar eigen fabrieken om te verwerken tot veevoer.

Fig. 4.18 Fabriek van Cargill

Hoewel Cargill zelf geen melk produceert, levert het wel veevoer aan de melkveehouderij. Zo krijgen koeien genoeg energie en voedingsstoffen om melk te produceren. Cargill is een van de bedrijven die melkpoeder in Senegal importeert. Het poeder wordt daar opgelost in water en verkocht als vloeibare melk of verwerkt tot andere zuivelproducten. Voor de Senegalese zuivelsector is het moeilijk om te concurreren met deze goedkope import, ondanks inspanningen van de overheid om de lokale productie te versterken.

2 Voedselproductie: lokaal of globaal?

107

3 AAN DE SLAG 1

Intensieve melkveehouderij in Vlaanderen 20 % van de landbouwbedrijven in Vlaanderen houdt melkkoeien. Ga aan de slag met de informatie die je krijgt om de vragen te beantwoorden. a

Bestudeer de onderstaande grafiek en duid in de tabel aan wat past: juist of fout?

% 240 220

gemiddeld aantal dieren aantal bedrijven

200 180 160 140 120 100 80 60 40 2002

2004

2006

2008

2010

2012

2014

2016

2018

2020

2000

2022

2024

Gemiddeld aantal melkkoeien en aantal bedrijven (2001-2023)

juist

fout

In 20 jaar tijd is het aantal bedrijven met melkkoeien in Vlaanderen gehalveerd.

Het aantal melkkoeien per bedrijf is in die periode meer dan verdubbeld.

b Lees de tekst over de moderne landbouw (p. 102) en de landbouwkringlopen (p. 106). Beoordeel nu de stellingen: juist of fout? Duid aan.

Schaalvergroting in de veehouderij …

juist

leidt over het algemeen tot een hogere kostprijs per liter melk. heeft uitsluitend positieve gevolgen voor het milieu.

gaat vaak gepaard met een toename van het aantal arbeidskrachten per bedrijf. kan leiden tot een grotere afstand tussen de producent en de consument.

Hoe kan een Vlaamse landbouwer zijn productie verhogen?

d Markeer wat correct is.

108

De productie van melk gebeurt op een traditionele / moderne manier.

Het werk gebeurt vooral handmatig / gemechaniseerd.

De afzetmarkt is de lokale markt / het buitenland / zowel de eigen markt als het buitenland.

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

fout

2 Extensieve akkerbouw in Brazilië In Brazilië nemen grootschalige sojaplantages steeds meer landbouwgrond in. Onderzoek de informatie over een fazenda in Mato Grosso en beantwoord de vragen. Lees de infotekst (p. 104) en onderzoek het traject van soja naar de haven. -

Duid de stad aan waar de fazenda Santa Maria ligt.

Duid de haven aan waar de soja van de fazenda uitgevoerd wordt.

Overtrek de BR-163 van de fazenda naar de haven en plaats de naam erbij.

Itacoatiara

Santarém

Porto de Barcarena Itaqui

Sorriso

Salvador

Vitória Santos Paranguá São Francisco do Sul

zeehaven spoorweg waterweg autoweg

Rio Grande

b Bekijk het landschap rond de fazenda in het filmpje en beantwoord de vragen. 1

Als je over de Fazenda Santa Maria vliegt, wat zie je dan vooral?  kleine veldjes met verschillende gewassen door elkaar

 enorme, uitgestrekte velden met alleen maar sojaplanten  een mix van sojavelden en grote stukken bos  runderen die vrij rondlopen

Hoe groot lijken de sojavelden rond de fazenda in vergelijking met een voetbalveld?

 ongeveer even groot als een voetbalveld  iets kleiner dan een voetbalveld

 vele malen groter, soms zo ver als je kunt kijken  allemaal kleine stukken ter grootte van een voetbalveld

Hoe zou je dit landbouwsysteem omschrijven?  polycultuur

 gemengde landbouw  monocultuur  wisselbouw

Markeer wat correct is. -

De productie van soja gebeurt op een traditionele / moderne manier.

Het werk gebeurt vooral handmatig / gemechaniseerd.

De afzetmarkt is de lokale markt / het buitenland / zowel de eigen markt als het buitenland.

2 Voedselproductie: lokaal of globaal?

109

3 Traditionele melkveehouderij en Senegal In Senegal leven veel gezinnen van de veeteelt. Toch blijft de melkproductie laag en vormt de import van goedkoop melkpoeder een grote uitdaging. Bestudeer de informatie over de melkveehouderij in Senegal. a

Bekijk eerst het filmpje en lees vervolgens de infotekst (p. 105). Wat is de belangrijkste output van de melkveebedrijven en voor wie is die bestemd?

b Het noorden van Senegal maakt deel uit van de Sahel. Los de vragen met de kaart op.

binnenlands ingevoerd 1000

500

250

MAURITANIË

100

x 1000 liter

Productie

Sahel

NIGER

MALI

TSJAAD

BURKINA FASO

GAMBIA GUINEE BISSAU

BENIN

GUINEE

NIGERIA

CAP-VERD

SENEGAL

IVOORKUST

TOGO

SIERRA LEONE

LIBERIA

GHANA

Import van melk in verhouding tot binnenlandse productie

De Sahel is een overgangsgebied tussen twee vegetatiezones. Zoek in je atlas op welke dat zijn.

Noteer drie landen die vooral hun eigen melk verbruiken.

Noteer vier landen die in verhouding tot hun eigen productie veel melk invoeren.

Geef een verklaring op basis van de ligging van deze landen.

110

Markeer wat correct is. -

De productie van melk gebeurt op een traditionele / moderne manier.

Het werk gebeurt vooral handmatig / gemechaniseerd.

De afzetmarkt is de lokale markt / het buitenland / zowel de eigen markt als het buitenland.

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

4 Vergelijk de landbouwsystemen Landbouw ziet er overal anders uit. Vergelijk de landbouwsystemen in enkele landen aan de hand van de informatie die je kreeg in ‘Op onderzoek’ (fig. 4.13, p. 102). Beantwoord de vragen.

Onderzoek het gekozen landbouwsysteem. Gebruik je atlas en vul de tabel in of markeer wat past. Vlaanderen

Brazilië

Senegal

- reliëf

- grondsoort

- n.v.t. (vee op stal)

- tropisch – voedselarm

- zand

- klimaat

Input (menselijk)

- arbeidskrachten: weinig / veel / heel veel - scholingsgraad: weinig / goed geschoold

Proces

- traditioneel / modern - extensief / intensief - mechanisering:

Input (fysisch)

- arbeidskrachten: - scholingsgraad:

weinig / veel / heel veel

- scholingsgraad:

weinig / goed geschoold

- traditioneel / modern

- extensief / intensief

- mechanisering:

weinig / veel / heel veel

- kleinschalig / grootschalig

- product

- ander

Afzetmarkt

lokaal / uitvoer

Milieuprobleem

- ontbossing

- overbegrazing

- overbemesting

weinig / veel / heel veel Output

b Welke landen horen bij de onderstaande omschrijvingen? Noteer er telkens twee. Kies uit: Zweden – Zuid-Afrika – Verenigde Staten – Senegal – Kenia – Brazilië

- De welvaart stijgt, maar de ongelijkheid tussen inwoners is nog groot. De scholingsgraad is hoog, de economie groeit en natuur wordt omgezet in landbouwgrond. Toch daalt het aandeel landbouwers.

- arbeidskrachten:

weinig / veel / heel veel

- Hier zijn de welvaart en de scholingsgraad laag. Een groot deel van de bevolking werkt in de landbouw. Er worden nog nieuwe landbouwgronden ontgonnen, waardoor het oppervlak aan bos nog afneemt.

- Dit land is heel welvarend: de scholingsgraad ligt er hoog, er werken nog weinig mensen in de landbouw en de verschillen in welvaart zijn eerder klein. De algemene levensstandaard is hoog in dit land.

2 Voedselproductie: lokaal of globaal?

111

5 Handelsstromen Door de groeiende wereldbevolking en de stijgende welvaart nam de vraag naar vlees en zuivel wereldwijd sterk toe. Onderzoek de in- en uitvoer van landbouwproducten tussen drie bedrijven. a

Bekijk figuur 4.17 (p. 106). In het midden zie je de kringloop van een gemengd bedrijf in Vlaanderen. Door schaalvergroting wordt de kringloop doorbroken. Ontdek hoe dat gebeurt. - Welke relatie vind je tussen het bedrijf in België en Brazilië?

- Welke relatie vind je tussen het bedrijf in België en Senegal?

- Welke relatie vind je tussen het bedrijf in België en Frankrijk?

b Volg de stromen van soja en melk via het Google Earth Project op iDiddit.

- Volg de weg die soja aflegt van Brazilië tot de runderstal in Vlaanderen. Sojaroute:

V20

Fazenda Santa Maria (Brazilië)  via BR-163  Cargill Santarém  haven Antwerpen  veevoederbedrijf  megastal in Ellikom

- Volg de weg die melk aflegt van de stal in Vlaanderen tot de markt in Senegal. Melkroute:

megastal in Ellikom (België)  melkbedrijf Limelco  haven West-Afrika  Richard Toll (Senegal)

Overtrek op de kaart alle pijlen die in a en b aan bod kwamen. Noteer de landen op de juiste plaats.

Europa

NoordAmerika

Azië

Kreeftskeerkring

evenaar

Afrika

ZuidAmerika

Oceanië

3000 km

op de evenaar

Wereldwijde handel van soja en melk

112

noordpoolcirkel

rest van Europa

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

handel van sojaproducten

Steenbokskeerkring

handel van vleesen zuivelproducten zuidpoolcirkel

6 Duurzame landbouw Duurzame landbouw houdt rekening met mens, milieu en economie. Onderzoek hoe onze voedselproductie het milieu belast en hoe landbouwsystemen duurzamer kunnen worden. a

Soja is vaak onzichtbaar. Eet jij soms soja? Waarschijnlijk meer dan je denkt. De gemiddelde Europeaan consumeert 60,6 kg soja per jaar. Waarom is dit zoveel?

b Noteer rond de foto waarom (runds)vlees het milieu sterk belast.

2 Voedselproductie: lokaal of globaal?

113

Een duurzaam landbouwsysteem houdt rekening met drie pijlers. Lees de uitspraken en plaats ze met hun nummer in het juiste deel van het diagram. Noteer er ook de beginletter van het land of gebied

Planet

(Brazilië, Senegal, Vlaanderen) bij. Sommige uitspraken

(leefmilieu)

horen in een overlappend deel thuis. S10 is al gegeven.

leefbaar

eerlijk

Prosperity (economisch):

•

geld verdienen en winst maken People (sociaal):

• •

zorgen voor de mens en de gemeenschap

People

Planet (leefmilieu):

(sociaal)

levensvatbaar

Prosperity (economisch)

impact op het milieu

duurzaam S10

Vee houden is vaak een belangrijk onderdeel van de cultuur en tradities. Het verbindt mensen.

Grootschalige verkoop van soja aan andere landen levert veel geld op.

Door efficiënter te produceren in megastallen, kan voedsel goedkoper worden voor de consument.

Door geuroverlast nabij megastallen kan de leefbaarheid voor de buurt in het gedrang

komen. Luchtwassers en het gebruik van micro-organismen helpen bij de neutralisatie van geuren. 5

Lokale melkproductie zorgt ervoor dat het land minder afhankelijk is van import van zuivel.

Voor de sojateelt worden veel bossen gekapt. De EU verbiedt echter de import van soja die na eind

2019 op ontbost land is geproduceerd. 7

Bodemdegradatie door overbegrazing kan leiden tot migratie van veehouders en hierdoor ook tot sociale spanningen in andere gebieden.

Biologische bestrijdingsmiddelen die op de sojavelden worden gebruikt om het rendement te verhogen, zijn minder schadelijk voor planten, dieren en het water in de buurt.

Dankzij de samenwerking met de melkerij hebben de veetelers in dit land nu een vast inkomen en

kunnen ze hun leefomstandigheden verbeteren.

10 Gecontroleerde graasmethoden kunnen op lange termijn de economische zekerheid van melkveehouders vergroten en de leefbaarheid in de gemeenschap ten goede komen.

d Extra: Noteer zelf nog twee stellingen, geef ze een nummer en plaats ze in het diagram. 11

4 TEST JEZELF  1

Het landbouwsysteem

 2 Van gesloten systeem naar open kringloop  3

Handelsstromen

 4 Duurzame landbouw

114

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

SYNTHESE HET LANDBOUWSYSTEEM LANDBOUWLANDSCHAP

mest

LANDBOUWSYSTEEM

PLANET

OMGEVENDE FACTOREN

Input fysische factoren oppervlakte grond vee arbeidskrachten machines gebouwen meststoffen veevoeder

FYSISCHE FACTOREN GS: bodem, reliëf AS: warmte, CO2 HS: neerslag, bodemwater BS: oorspronkelijke plantengroei

PEOPLE

MENSELIJKE FACTOREN inkomen bevolkingsdichtheid werk in de landbouw scholingsgraad verstedelijkingsgraad

Proces

Output

WAT? landbouwproducten telen

WAT? voedselgewassen voedergewassen industriegewassen

HOE? = productieproces traditioneel / modern intensief / extensief handenarbeid / gemechaniseerd klein- / grootschalig duurzaam / niet duurzaam

HOEVEEL? productie / ha productie / dier

AFZETMARKT (consumptie) binnenland buitenland (export)

handelsovereenkomsten

WINST

PROSPERITY

(import)

belasting overheid

VAN EEN GESLOTEN NAAR EEN OPEN KRINGLOOP IN DE LANDBOUW

Europa

Zuid-Amerika

Afrika

binnenlandse consumptie van dierlijke producten

export van dierlijke producten

geïmporteerd voer

veestapel probleem: overbemesting

export van gewassen

overschot aan mest

mest import van kunstmest

gewas oplossing: export van vaste mest

bodem

THEMA 4 synthese

115

3 HET SYSTEEM AARDE ONDER DRUK

KERNVRAAG HOE BEÏNVLOEDT BEMESTING IN DE LANDBOUW ONZE LEEFOMGEVING?

1 CHECK-IN

Overal ter wereld hebben landbouwers het landschap gevormd. Landbouwactiviteiten leveren ons voedsel,

maar ze leggen ook druk op de leefomgeving. In dit hoofdstuk ontdek je hoe landbouw de planetaire grenzen

beïnvloedt en welke gevolgen dat heeft voor mens en milieu. Maar ga eerst in de oefening op iDiddit na welke

uitspraken over landbouw en milieu correct zijn.

2 OP ONDERZOEK 1

Organische mest uit grootschalige landbouw

Landbouwers gebruiken al eeuwen meststoffen om hun gewassen beter te laten groeien. Vroeger gebeurde dat

vooral met compost of stalmest. In de grootschalige veeteelt produceren runderen organische mest, zoals vaste stalmest en drijfmest. Drijfmest is een vloeibare meststof die vooral

bestaat uit een mengsel van dierlijke uitwerpselen, urine en

vaak ook spoelwater uit de stallen. In landbouwgebieden waar de intensieve veehouderij domineert, is dierlijke mest een

belangrijk middel om het akkerland te verrijken. Toch heeft

dit ook nadelen: de ammoniak (NH3) in de mest veroorzaakt

geurhinder. De stikstof komt onder de vorm van dit gas vrij in

de stal en bij het uitrijden van de mest op het land.

Fig. 4.19 Uitrijden van dierlijke mest

2 Kunstmest

Sinds het begin van de 20ste eeuw gebruiken landen tuinbouwers steeds meer kunstmest of minerale mest. Dat is mest die op een chemische manier in fabrieken wordt gemaakt. In kunstmest zitten, net zoals in stalmest, voornamelijk drie belangrijke voedingsstoffen: stikstof (N), fosfor (P) en kalium (K). Gemiddeld is ongeveer twee derde van de totale stikstofbemesting in Vlaanderen afkomstig uit dierlijke mest, en ongeveer één derde uit kunstmest. Fig. 4.20 Voedingsstoffen in de bodem

116

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

3 Overbemesting en gevolgen Door de intensieve landbouw ontstaat een mestoverschot: dat heet overbemesting. De stikstof uit ammoniak (NH3) wordt door bodembacteriën omgezet in nitraat (NO3−). Dat is een belangrijke voedingsstof voor planten. Wanneer vervolgens gewassen dit nitraat niet volledig kunnen opnemen, komt het in het milieu terecht met waterverontreiniging en bodemdegradatie tot gevolg. -

Een teveel aan nitraat spoelt uit naar het grondwater, dat daardoor onbruikbaar wordt als drinkwater, en naar het oppervlaktewater, waar het algenbloei veroorzaakt. Deze algen geven het water een groene kleur. De afbraak van de algen leidt tot zuurstofgebrek en vissterfte.

Een teveel aan nitraat leidt ook tot verzuring van de bodem. Dat heeft een negatieve invloed op de aan voedingsstoffen: de biodiversiteit neemt af.

bodemkwaliteit. Hierdoor verdwijnen er heel wat plantensoorten en gaan bomen verzwakken door een gebrek

De Vlaamse overheid probeert het stikstofprobleem aan te pakken via het Mestactieplan (MAP). Omdat er nog te veel nitraat in de waterlopen terechtkwam, is in het nieuwe Mestactieplan de vroegere teeltvrije strook van

1 meter vervangen door een bredere beschermingsstrook. Die is minstens 3 meter breed: de eerste meter is

volledig teeltvrij, de volgende 2 meter mogen enkel bedekt zijn met gras of andere bufferbegroeiing. In die strook mag je geen mest en geen gewasbeschermingsmiddelen gebruiken. In kwetsbare gebieden of op hellingen moet

er bovendien nog een extra bemestingsvrije strook van 7 meter worden voorzien (fig. 4.21).

Fig. 4.21 Teeltvrije strook (1 m) binnen een bredere beschermingsstrook (3 m) (bron: VLM)

4 Minder intensieve landbouw

Natuurpunt geeft aan dat de intensieve landbouw in Vlaanderen leidt tot een overschot aan stikstof onder de vorm van nitraat, waardoor ruim 80 % van de natuurgebieden schade ondervindt.

Het stikstofoverschot, samen met de focus op monocultuur, hoge bemesting en pesticiden, verdringt kleinschalige landbouw en natuurlijke landschapselementen zoals bosjes, hagen, vijvers en boomgaarden. Gevolg is een afname van biodiversiteit: snelgroeiende, stikstofminnende soorten, zoals grassen, bramen en brandnetels domineren (fig. 4.22), terwijl kwetsbare, stikstofarme planten, zoals orchideeën en struikhei, verdwijnen.

Fig. 4.22 Brandnetels als ondergroei in bos

3 Het systeem aarde onder druk

117

5 Veeteelt produceert broeikasgassen Veeteelt draagt bij aan de uitstoot van broeikasgassen. Runderen produceren methaan (CH₄) tijdens hun vertering. Het gebruik van organische mest en kunstmest

CH4

N2O + CH4

N2O

CO2

zorgt N Oook voor de uitstoot van methaan 2

(CH4) in de atmosfeer. Alle bodems

stoten lachgas (N2O) uit door natuurlijke processen, maar het gebruik van kunstmest in landbouwbodems leidt tot een verhoogde

mestbeheer

N2O van bodems

uitstoot. Beide gassen zijn broeikasgassen

darmfermentatie

opname CO2 uit atmosfeer

Fig. 4.23 Uitstoot en opname van broeikasgassen door landbouw

indirecte

enuitstoot hun vermogen om de atmosfeer op te warmen is vele malen sterker dan dat van koolstofdioxide (CO2).

Omgekeerd helpt landbouw om de klimaatverandering te vertragen door via de gewassen koolstof op te slaan in de bodem. Op figuur 4.23 zie je hoe landbouw zowel bijdraagt aan de uitstoot van broeikasgassen als aan de opslag van koolstof.

6 Akkerbouw veroorzaakt bodemerosie De Leemstreek in Midden-België is door het golvende reliëf en de leembodem

van nature gevoelig voor bodemerosie. Vooral tijdens hevige regenbuien,

die almaar vaker voorkomen door

klimaatverandering, spoelt de

vruchtbare bovenlaag van de bodem weg (fig. 4.24).

Boeren verliezen daardoor de meest vruchtbare laag van hun akkers, wat

leidt tot lagere oogstopbrengsten. De

modder die wegspoelt, veroorzaakt ook problemen verderop: sloten en beken

slibben dicht en in lagergelegen dorpen

kunnen wegen en kelders overstromen.

Fig. 4.24 Bodemerosie door afspoelend water

De intensieve landbouw verergert het probleem. Akkerlanden blijven in de herfst vaak kaal achter en de bodem bevat weinig organisch materiaal. Zonder beschermende begroeiing is de aarde veel minder bestand tegen de kracht van regendruppels en stromend water. Ook zware landbouwmachines verdichten de bodem, waardoor regenwater minder goed kan infiltreren en afstroming toeneemt.

118

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

3 AAN DE SLAG 1

Dierlijke mest en kunstmest Welke rol speelt bemesting in de landbouw? Beantwoord de vragen. a

Waarom maken landbouwers gebruik van bemesting?

b Wat is het voordeel daarvan?

Markeer wat correct is.

Bemesten is een voorbeeld van intensiveren / vergroten van het landbouwareaal. d Wat is het belangrijkste verschil in oorsprong tussen kunstmest en dierlijke mest?

Kunstmest wordt volledig industrieel en chemisch gemaakt, terwijl dierlijke mest een natuurlijk bijproduct is van de veehouderij.

Dierlijke mest bevat enkel stikstof, kunstmest bevat enkel fosfor en kalium.

Dierlijke mest wordt enkel in de tuinbouw gebruikt, kunstmest enkel bij de akkerbouw. Kunstmest is traagwerkend, dierlijke mest is snelwerkend. e

Waarom is de Vlaamse overheid zo streng op de hoeveelheid mest die boeren mogen gebruiken?

Te veel mest veroorzaakt geurhinder in de omgeving.

De overheid wil voorkomen dat koeien ziek worden door op velden met te veel mest te grazen. De overheid wil ervoor zorgen dat boeren genoeg mest overhouden om onderling te verkopen. Nitraat uit mest kan uitspoelen naar het grondwater, waardoor het ondrinkbaar wordt.

2 Nitraatprobleem

De Vlaamse overheid volgt de kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater op, onder andere via het Mestdecreet. In deze opdracht onderzoek je met Geopunt en je atlas de relatie tussen bemesting, veeteelt en de aanwezigheid van nitraat in het water. a

Ga naar Geopunt. Selecteer de kaartlaag ‘Landbouw, visserij en economie’ > ‘Landbouw’ >

‘Gebiedstypes nitraat mestdecreet, 01/01/2025’.

b Lees de infotekst over de gebiedstypes.

De gebiedstypes van het Mestdecreet zijn een indeling van de Vlaamse overheid, gebaseerd op de nitraatconcentraties in oppervlakte- en grondwater. Vlaanderen is opgedeeld in vier gebiedstypes, elk met specifieke maatregelen om de waterkwaliteit te verbeteren. In gebiedstype 0 is de doelstelling

V18

van de Nitraatrichtlijn al bereikt, waardoor er geen gebiedsgerichte maatregelen nodig zijn. In de gebiedstypes 1, 2 en 3 zijn de doelstellingen nog niet gehaald. Hoe verder een gebied verwijderd is van een goede waterkwaliteit, hoe groter de vereiste inspanningen.

Klik in Geopunt op de dominante kleur van jouw schoolgemeente. Tot welk gebiedstype behoort jouw

schoolgemeente?

d Selecteer nu in Geopunt de kaartlaag ‘Gebiedstypes nitraat mestdecreet, 01/01/2023’. Is de waterkwaliteit in jouw schoolgemeente verbeterd ten opzichte van de vorige metingen?

3 Het systeem aarde onder druk

119

Zoek in je atlas op waar in België de meeste varkensteelt voorkomt.

Vergelijk deze kaart in je atlas met de kaart op Geopunt (uit opgave a). Focus op Centraal-West-Vlaanderen. Markeer in de stelling wat past. Op de plaatsen in West-Vlaanderen waar veel varkensteelt voorkomt, vind je doorgaans ook de slechtere / betere resultaten voor nitraat in het grondwater.

g Zowel bij akkerbouw als groenteteelt wordt veel (kunst)mest gebruikt. Vergelijk in Geopunt de nitraatwaarden van 2019 en die van 2025. Markeer in de stelling wat past. We zien algemeen in heel Vlaanderen slechtere / betere resultaten voor de hoeveelheid nitraat in

het oppervlakte- en grondwater.

3 Bodemerosie

Met behulp van Geopunt kun je verschillende kaarten combineren. Zo onderzoek je hoe reliëf, bodem en landbouw samen bepalen of een gebied gevoelig is voor erosie.

V18

Open Geopunt en selecteer de volgende kaartlagen.

- kaart 1: ‘Landbouw, visserij en economie’ > ‘Landbouwstreken België’

- kaart 2: ‘Natuur en milieu’ > ‘Bodem’ > ‘Erosiegevoeligheidskaart van Vlaamse gemeenten’ - kaart 3: ‘Hoogte’ > ‘Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen I, digitaal terreinmodel 5 m’

b Kies op kaart 2 een donkergroene en een rode gemeente uit. - donkergroen = zeer weinig erosiegevoelig - rood = zeer sterk erosiegevoelig c

Gebruik de lagen en legende in Geopunt om deze twee gemeenten met elkaar te vergelijken. Vul de tabel aan.

 Tip: klik op het oogje om een kaart aan/uit te zetten of pas de doorzichtigheid aan via de drie puntjes ).

donkergroen

rood

Landbouwstreek

(klik hiervoor op het symbool

Gemeente

Gevoeligheid bodemerosie

Hoogte (+ kleur)

d Formuleer een besluit.

120

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

Beantwoord de vragen door telkens het juiste antwoord aan te kruisen. - Vergelijk een rode gemeente (X) met een groene gemeente (Y). Welke verklaring is het meest waarschijnlijk voor dit verschil?  Gemeente X heeft meer landbouwgrond met erosiegevoelige teelten dan gemeente Y.  Gemeente Y heeft meer bos dan gemeente X.  Gemeente X ligt in een heuvelachtiger gebied met steilere hellingen dan gemeente Y.  In gemeente X regent het meer dan in gemeente Y. - Welke landbouwpraktijk draagt het meest bij aan de vermindering van bodemerosie op hellende akkers in Vlaanderen?  de helling opwaarts en afwaarts ploegen  akkers in de winter braak laten liggen

 gewasresten (bv. van maïs) op de bodem laten liggen  monocultuur van rijen gewassen zoals maïs

- Welke maatregel nemen landbouwers om het wegspoelen van vruchtbare grond te verhinderen?  heuvels afgraven zodat een vlak gebied ontstaat

 met zware machines over akkers rijden om grond stevig aan te drukken

 een tweede gewas aanplanten (zodat de akker nooit helemaal braak ligt)  geulen graven om het water sneller naar beneden te doen stromen

4 Dode zones in de oceanen Meststoffen die via rivieren en zeeën in oceanen terechtkomen, veroorzaken zuurstofarme gebieden waar zeeleven moeilijk kan overleven. In deze oefening onderzoek je hoe dode zones ontstaan, waar ze voorkomen en hoe intensieve landbouw hierbij een rol speelt. a

Bekijk het filmpje over dode zones in de oceanen. Wat zijn dode zones?

b Vergelijk het voorkomen van deze zuurstofarme zones (zie onderstaande kaart) met de wereldkaart van de bevolkingsdichtheid in je atlas. Welk verband stel je vast?

Kustwateren met een zuurstofgehalte lager dan 2 mg O2/l−1 (rood) en zones met een minimum aan zuurstof op 300 meter diepte (blauw) (bron: VRT NWS, 05/01/2018)

3 Het systeem aarde onder druk

121

Markeer de plaatsen waar zuurstofarme zones in zee voorkomen. kusten van Japan – Noordzee – kusten van Oost-Afrika – Golf van Mexico – Oostzee – Oostkust van Noord-Amerika – Noordelijke IJszee – Zwarte Zee – Zuidelijke IJszee

d In sommige gebieden in volle zee is het zuurstofgehalte nog lager (blauwe zones). Hier kunnen de meeste zeedieren niet overleven. In welk soort zeeën bevinden deze gebieden zich hoofdzakelijk?  poolzeeën  binnenzeeën  gematigde zeeën  tropische zeeën e

Ga naar iDiddit. Onderzoek op de wereldkaart over het jaarlijkse gebruik van stikstofmest de regio’s die

meer dan 100 kg/ha gebruiken. Noteer er de juiste landbouwvormen bij. grootschalige intensieve veehouderij – irrigatielandbouw – grootschalige teelt van sojabonen – intensieve veehouderij op stal met veevoederproductie (gemengd bedrijf) – intensieve rijstteelt - Europa: - Zuidoost-Azië: - Verenigde Staten: - Midden-Oosten:

Verenigde Staten

Midden-Oosten

Zuidoost-Azië

- Zuid-Amerika:

Brazilië

Ontdek hoe intensieve landbouw sterfte van zeedieren veroorzaakt. Vul ‘+’ (toename) of ‘–‘ (afname) in de vakjes van dit causaal diagram aan. De infotekst helpt je op weg.

Via rivieren en zeeën komen meststoffen in de oceanen terecht. Daar groeien veel algen door het teveel aan stikstof. Wanneer de algen afsterven, breken bacteriën ze af en verbruiken daarbij zuurstof. Zo ontstaat er een tekort aan zuurstof, waardoor vissen en andere zeedieren sterven.

meststoffen

algenbloei in de oceanen

zuurstof in de oceaan

zuurstofverbruik

afbraak van algen

intensieve landbouw

leven in zee

122

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

door bacteriën

5 Gevolgen van bemesting voor de vier sferen Wat zijn de gevolgen van het gebruik van te veel meststoffen in de vier sferen op aarde? a

Noteer volgende begrippen op de juiste plaats op de figuur.

neerslag

algengroei – chemische bodemdegradatie – geurhinder – methaanuitstoot – opname door planten – uitspoeling in rivieren – uitspoeling in grondwater – verschralen van de plantengroei – vorming van lachgas – zuurstofgebrek

kunstmest

bemesting van akkers

dierlijke mest

overbemesting

dode zone

Vereenvoudigde stikstofcyclus

b Omcirkel op de figuur de begrippen die de invloed van de landbouw op de vier sferen weergeven. invloed op de atmosfeer: paars

invloed op de geosfeer: bruin

invloed op de hydrosfeer: blauw

invloed op de biosfeer: groen

4 TEST JEZELF  1

Bemesting en mestoverschot

 2 Gevolgen voor het milieu

3 Het systeem aarde onder druk

123

SYNTHESE BEVOLKINGSGROEI EN LANDBOUW: HET SYSTEEM AARDE ONDER DRUK MEER VOEDSEL DOOR INTENSIVEREN

organische meststoffen: plantaardige en dierlijke afvalstoffen

broeikasgassen (CH4 – N2O)

MAP: nitraat

intensieve veeteelt

GEVOLGEN VOOR HET MILIEU

BEMESTEN

terugdringen

intensieve akkerbouw -

kunstmest:

productie veevoer

chemisch gemaakt

(soja, maïs …) -

rijstteelt

…

mestoverschot: te veel nitraat

in bodem en

in rivieren

grondwater

en zeeën

afname bodemkwaliteit: bodemdegradatie

afname waterkwaliteit: waterverontreiniging

algenbloei te weinig zuurstof dode zones

afname biodiversiteit

vorming van lachgas

uitstoot van methaan

neerslag

kunstmest dierlijke mest

bemesting van akkers uitspoeling in rivieren

opname door planten

124

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

uitspoeling in grondwater

overbemesting

dode zone

4 HET KAN ANDERS!

KERNVRAAG OP WELKE MANIEREN KUNNEN WE DE LANDBOUW DUURZAMER MAKEN?

1 CHECK-IN

De landbouwsector staat voor grote uitdagingen. Klimaatverandering, bodemdegradatie en de vraag naar meer milieu- en diervriendelijke productieprocessen dwingen boeren en onderzoekers om alternatieve methodes te

ontwikkelen. Landbouw duurzamer maken betekent produceren met respect voor de natuur, mens en economie, zowel nu als in de toekomst. Gelukkig bestaan er al heel wat nieuwe methodes die oplossingen bieden voor de

problemen van vandaag. Benieuwd welke dat zijn? Ontdek het op iDiddit.

2 OP ONDERZOEK Precisielandbouw

Precisielandbouw is de kern van smart farming waarbij technologie wordt ingezet om specifieke planten of dieren de exacte zorg te geven die ze nodig hebben. Een van de nieuwe technologische toepassingen in die vorm van landbouw is het gebruik van geodata. Met satellietbeelden worden landbouwoppervlaktes nauwkeurig in kaart gebracht. Het computerprogramma dat de satellietdata verwerkt, kan de ligging en grenzen van percelen in kaart

brengen en de activiteiten op die percelen opvolgen.

Ook gps-technologie speelt hierbij een grote rol. Hiermee wordt de exacte positie van tractoren bepaald. Via een computersysteem krijgt de landbouwer belangrijke informatie over zijn akkers, zoals bodemkwaliteit en luchtvochtigheid, en kan hij indien nodig bijsturen. Zo kan hij heel precies zaaien, bemesten en oogsten. Tegenwoordig kunnen tractoren en machines zelfs automatisch rijden. De werkbreedte van sproeiers wordt dan automatisch aangepast aan de breedte van de stroken op de akker, zodat de mest overal gelijkmatig wordt verdeeld.

Fig. 4.25 Precisielandbouw: bemesting met gps-technologie

4 Het kan anders!

125

2 Biologische landbouw In de biologische landbouw stemt de boer zijn activiteiten af op natuurlijke processen. Het doel is om voedsel te produceren in een gesloten kringloop: de bodemvruchtbaarheid wordt op natuurlijke wijze verhoogd met compost en wisselteelt, terwijl chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest worden vermeden. Ook dierenwelzijn staat centraal. Om een mestoverschot te vermijden, moeten biobedrijven beschikken over voldoende grond om de mest van hun eigen dieren te kunnen verspreiden. Dat verklaart waarom zij een grotere grondoppervlakte nodig hebben. Daardoor ligt de opbrengst per hectare lager en is de prijs van de producten meestal hoger.

3 Boerenlandbouw in Vlaanderen In Vlaanderen kiezen steeds meer landbouwers voor boerenlandbouw of natuurvriendelijke landbouw. Het is een

manier van werken waarbij boeren zo zelfstandig mogelijk voedsel produceren, met respect voor de natuur en de lokale omgeving. Het onderscheidt zich van grote, industriële landbouw. De boer staat zelf aan het roer en zorgt voor een gezonde bodem en veel planten diersoorten. Het doel is om meer biodiversiteit te creëren en een aantrekkelijker landschap, zonder dat de voedselproductie in gevaar komt. Landbouwers doen dit op verschillende manieren: -

Boerenlandbouw stimuleert de biodiversiteit door

bloemenranden langs akkers te gebruiken voor bestuiving -

en natuurlijke plaagbestrijding. Kleine landschapselementen zoals poelen, houtkanten

of heggen bieden voedsel en schuilplaatsen voor dieren (kikkers, vogels, egels …) en verfraaien het landschap. -

Een milieuvriendelijke bedrijfsvoering (met minder

pesticiden en later maaien) garandeert het voortbestaan

Fig. 4.26 Wilgenbomen in de Oude Kalevallei in Gent

van weidevogels en insecten.

4 Stadslandbouw

Wanneer voedsel in een stedelijke omgeving wordt verbouwd, bijvoorbeeld op daken en verlaten terreinen, spreken we van stadslandbouw. Het doel is om voedsel lokaal te produceren, de band tussen stad en natuur te versterken én de gemeenschap te betrekken bij duurzame voedselproductie. Een voorbeeld is PAKT in Antwerpen, een stadsboerderij op de daken van een voormalig industriegebouw. Daar produceert coöperatie De Volle Grond groenten

en kruiden. De oogst wordt geleverd aan horecazaken in de buurt, waardoor een korte voedselketen ontstaat. PAKT verbindt stadbewoners met hun voedsel en stimuleert duurzaamheid. Een meer vernieuwende vorm van stadslandbouw zijn verticale boerderijen, waar groenten, fruit en kruiden in lagen boven elkaar worden geteeld, vaak in gesloten gebouwen. Ze zijn een antwoord op de groeiende vraag naar voedsel in steden en de

Fig. 4.27 Stadsboerderij PAKT in Antwerpen

126

Fig. 4.28 Teelt van basilicum in een verticale boerderij

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

afnemende beschikbare landbouwgrond.

3 AAN DE SLAG 1

Maatregelen tegen overbemesting Vul in de kaders zowel positieve als negatieve elementen in over de maatregel in kwestie. Precisielandbouw Positief:

Negatief:

Biologische landbouw

Positief:

Negatief:

Stadslandbouw

Positief:

Negatief:

Verticale landbouw Positief:

Negatief:

4 Het kan anders!

127

2 Hoe wordt de veeteelt duurzaam? Vul het causaal diagram aan. Om meer duurzaam voedsel te produceren moet de veestapel kleiner worden. Bekijk ook hoe gps-technologie hierbij een rol kan spelen. a

Zet bij de pijlen een + bij een versterkende relatie (de variabelen bewegen in dezelfde richting) en een – bij een verzwakkende relatie (de variabelen bewegen in tegengestelde richting). methaan (CH4)

veestapel

gewas-

bemesten

gps-technologie

opbrengst

lachgas (N2O)

broeikasgassen

biodiversiteit

hoeveelheid stikstof (N)

b Formuleer een besluit door volgende zinnen te vervolledigen: - over het milieu: Door meer gebruik van gps-technologie

- over het klimaat: Door de afname van de veestapel

3 Druppelirrigatie

Bekijk via iDiddit het infofilmpje over druppelirrigatie in Kruisem.

Wat is druppelirrigatie?

b Geef twee voordelen van druppelirrigatie. -

4 TEST JEZELF  1

Veestapel afbouwen

 2 Overbemesting voorkomen  3

Smart farming

 4 Gps- en computertechnologie

128

klimaat-

verandering

THEMA 4 Landbouw tussen groei en grenzen

waterkwaliteit

SYNTHESE milieuvriendelijk

landbouwareaal en veestapel in balans geodata gps-technologie

PRECISIELANDBOUW

precisiebemesting

BIOLOGISCHE LANDBOUW

LANDBOUW: HET KAN OOK ANDERS.

STADSLANDBOUW op daken en

verlaten terreinen

verticale landbouw

BOERENLANDBOUW

boeren werken onafhankelijk van grote bedrijven aanpassing bedrijfsvoering meer biodiversiteit door

KNELPUNTEN VAN

DUURZAME LANDBOUW

bloemenranden kleine landschapselementen

hogere kosten voor de boer

meer grond nodig

hogere prijzen voor de consument

lagere opbrengsten

THEMA 4 synthese

129

BEGRIPPENLIJST LANDBOUW TUSSEN GROEI EN GRENZEN hoofdstuk 3

begrip

definitie

de algenbloei

massale groei van algen in water, veroorzaakt door een overschot aan voedingsstoffen (N en P)

de ammoniak (NH3)

een kleurloos, scherp ruikend en giftig gas; komt vrij uit mest en draagt bij aan het stikstofprobleem biologisch of chemisch middel dat planten beschermt tegen ongedierte,

de biodiversiteit

de verscheidenheid aan leven op aarde

de biologische landbouw

duurzaam landbouwsysteem met milieuvriendelijke praktijken,

de bodemdegradatie

verlies van waarde van de bodem door verkeerd bodemgebruik

de bodemerosie

het wegspoelen of wegwaaien van de bovenste laag van de bodem,

ziekte of onkruid

het bestrijdingsmiddel

hoge biodiversiteit en aandacht voor dierenwelzijn

meestal door water of wind 4

de boerenlandbouw

een manier van werken waarbij boeren zo zelfstandig mogelijk voedsel

1 2

bruto binnenlands product (bbp)

de waarde van alle goederen en diensten die in één jaar in een land worden

de commerciële landbouw

grootschalige landbouwproductie die gericht is op de teelt van gewassen

de/het compost

geproduceerd, gedeeld door het aantal inwoners

en/of het fokken van vee om met de verkoop zoveel mogelijk winst te maken materiaal dat ontstaat na ontbinding van organisch materiaal

produceren, met veel respect voor de natuur en de lokale omgeving

(zoals keuken- en tuinafval)

het consumptiepatroon (voeding)

de manier waarop we voedsel verbruiken, niet alleen de hoeveelheid maar

de dode zone

gebied in zeeën of rivieren met te weinig zuurstof, waardoor vissen

ook de aard van het voedsel (plantaardig, dierlijk …) en andere dieren er moeite hebben om te overleven

duurzaam

zo dat we in onze behoeften voorzien op een ecologisch verantwoorde, economisch haalbare en sociaal rechtvaardige manier, met oog voor de toekomst

de drijfmest

een vloeibare meststof die wordt geproduceerd door de combinatie van dierlijke uitwerpselen, urine en eventueel spoelwater

het exportgewas

landbouwproduct dat vooral voor verkoop in het buitenland wordt geteeld

de extensieve landbouw

landbouw waarbij weinig arbeid en kapitaal per hectare nodig is

de fazenda

zeer groot landbouwbedrijf in Brazilië, waar men op extensieve wijze produceert

de geodata

informatie die gekoppeld is aan een geografische plaats op aarde

de ggo’s

genetisch gemodificeerde organismen; gewas waarbij genetisch materiaal is aangepast zodat het beter groeit of beter bestand is tegen ziekte of droogte

het Globale Zuiden

groep landen met een lager sociaaleconomisch ontwikkelingsniveau vergeleken met het rijke, geïndustrialiseerde Globale Noorden

130

THEMA 4 BEGRIPPENLIJST

LANDBOUW TUSSEN GROEI EN GRENZEN hoofdstuk

begrip

definitie

de groenbemester

een gewas dat enkel geteeld wordt om de bodem te verbeteren

de input

alle middelen die nodig zijn om landbouwproducten te telen (arbeid, machines, kapitaal, grond …)

de intensieve landbouw

landbouw waarbij veel arbeid en kapitaal per hectare wordt ingezet

intensiveren

aanpassingen (via technieken of middelen) doen waardoor je op dezelfde oppervlakte meer produceert

de irrigatie

kunstmatige bewatering van gewassen in droge gebieden

de korte voedselketen

landbouwsysteem waarbij voedsel direct van producent naar consument

de kunstmest

chemisch geproduceerde meststof (minerale mest)

het landbouwareaal

totale beschikbare landbouwoppervlakte

het landbouwsysteem

geheel van activiteiten voor de productie van planten en dieren voor

gaat en slechts een korte afstand aflegt

menselijk gebruik 1

landgrabbing

het opkopen of huren van landbouwgrond door buitenlandse investeerders, vaak in het Globale Zuiden, ten koste van de lokale bevolking

3 3

de lange voedselketen

landbouwsysteem waarbij voedsel van boer naar consument gaat via

het Mestactieplan (MAP)

maatregelen van de Vlaamse overheid die de landbouwers moeten volgen

de meststof

stof die aan de bodem wordt toegevoegd om planten beter te laten groeien

meerdere tussenschakels en vaak grotere afstanden aflegt voor het gebruik, het transport en de opslag van mest

(dierlijk of kunstmatig)

de moderne landbouw

landbouw die gebruikmaakt van machines, kunstmest, bestrijdingsmiddelen

de monocultuur

het verbouwen van slechts één soort gewas op een groot stuk land

het moratorium

uitstel of tijdelijke opschorting (bv. een landbouwmoratorium)

de multinational

bedrijf dat in meerdere landen actief is in productie en verkoop

het nitraat (NO3-)

stikstofverbinding die planten nodig hebben en die ook in water en voedsel

en wetenschappelijke kennis, gericht op hoge productie en verkoop

kan voorkomen

de organische mest

mest afkomstig van dierlijke of plantaardige resten

de output

de landbouwproducten die een bedrijf produceert of oplevert

de overbegrazing

te intensieve begrazing waardoor vegetatie zich niet kan herstellen

de overbemesting

wanneer meer meststoffen worden toegevoegd dan gewassen kunnen

de precisielandbouw

opnemen; is nadelig voor inheemse planten landbouwmethode waarbij boeren technologie gebruiken (gps, drones, geodata ...) om precies water, mest of gewasbescherming toe te dienen; doel is opbrengst te verhogen en milieu-impact te verminderen

het proces

de manier waarop de landbouwer zijn producten kweekt

de schaalvergroting

streven naar grotere opbrengsten en lagere productiekosten door het gebruik van steeds meer grond, ruimte, arbeid en financiële middelen (kapitaal) optimaal op elkaar af te stemmen

THEMA 4 BEGRIPPENLIJST

131

LANDBOUW TUSSEN GROEI EN GRENZEN hoofdstuk

begrip

definitie

de silo

een cilindervormige opslagplaats voor graan of veevoeder

de stadslandbouw

landbouw die plaatsvindt binnen of rond de stad, vaak op kleine schaal

de teeltvrije strook

strook grond waar geen gewassen mogen worden geteeld om de milieuschade te beperken

de traditionele landbouw

landbouw met lokale middelen en kennis, weinig mechanisatie, productie

het verdelgingsmiddel

chemisch middel dat planten beschermt tegen ongedierte, ziekte of onkruid

de verticale boerderij

een methode waarbij voedsel (zoals groenten en fruit) binnen in gestapelde

bestemd voor de lokale markt

rekken wordt gekweekt met behulp van kunstlicht 3

de verzuring

het zuurder worden van bodem en water door o.a. neerslag van stikstof-

verbindingen (zoals ammoniak) uit menselijke activiteiten (zoals landbouw) 1

het virtuele water

Voedsel- en LandVN-organisatie die honger bestrijdt en voedselzekerheid bevordert bouworganisatie (FAO)

de voedselonzekerheid

situatie waarin mensen geen veilige toegang hebben tot voldoende, voedzaam voedsel

de hoeveelheid water die nodig is voor de productie van een bepaald goed

de voedselverspilling

al het voedsel dat verloren gaat, hoewel het nog geschikt was voor menselijke consumptie

de voedselvoorziening de welvaart

de wisselbouw

en gezond voedsel

mate waarin mensen in hun behoeften voorzien met de beschikbare middelen

systeem dat ervoor zorgt dat iedereen toegang heeft tot voldoende

op een akker afwisselend verschillende gewassen telen om uitputting van de bodem te voorkomen

de zaadselectie

het kiezen en kruisen van de beste zaden om goede eigenschappen te behouden of te verbeteren

de zelfvoorzienende landbouw

landbouw om vooral in de eigen behoeften te voorzien, niet voor verkoop

132

THEMA 4 BEGRIPPENLIJST

tele

Industrie in transitie 134

2 Industrie zet druk op de aarde

145

3 Het kan ANDERS!

155

1 Race naar grondstoffen

1 RACE NAAR GRONDSTOFFEN

KERNVRAAG WAAROM HEBBEN WE ZOVEEL GRONDSTOFFEN EN ENERGIEBRONNEN NODIG?

1 CHECK-IN

De wereld telt vandaag ongeveer 7,4 miljard mobiele telefoons, die in gebruik zijn bij zo’n 5,8 miljard mensen. Dat betekent dat bijna 70 % van de wereldbevolking een smartphone heeft. Maar weet jij waar je smartphone vandaan komt, welke materialen erin zitten en wat er achteraf mee gebeurt als je hem niet meer gebruikt?

We zoomen in op de verschillende fases in de levensloop van een smartphone. Maar fris eerst in de oefening

op iDiddit je voorkennis over de verschillende grondstoffen en energiebronnen nog eens op.

2 OP ONDERZOEK

Het toenemende gebruik van smartphones

Wereldwijd neemt het gebruik van smartphones snel toe. Figuur 5.1 toont hoe het aantal mobiele abonnementen per 100 personen wereldwijd sterk is gestegen. De toestellen zijn een onmisbaar onderdeel van ons dagelijkse leven: we gebruiken ze om te communiceren, informatie op te zoeken, te werken en ons te ontspannen. Dankzij technologische vooruitgang en dalende prijzen worden ze steeds toegankelijker, waardoor ook de consumptie ervan in een razendsnel tempo groeit. 180

Japan

160 140

China Europese Unie

120

Verenigde Staten

100

India

80 60 40 20 0

Fig. 5.1

134

1980

1990

2000

2010

2023

Mobiele telefoonabonnementen per 100 personen (1980-2023) (bron data: ourworldindata.org)

THEMA 5 Industrie in transitie

2 De vraag naar kritieke grondstoffen Een smartphone bevat meer dan dertig verschillende metalen (fig. 5.2). Zo worden goud en koper gebruikt voor de bedrading, terwijl lithium en kobalt nodig zijn voor de batterij. In de luidspreker zitten zeldzame aardmetalen zoals neodymium, dat zorgt voor kleine maar sterke magneetjes. Ook het scherm bevat een zeldzaam metaal:

indium maakt het aanraakgevoelig, waardoor je de smartphone eenvoudig met je vingers kunt bedienen.

Fig. 5.2

Voorbeelden van metalen in een mobiele telefoon (bron: de Volkskrant)

Zeldzame aardmetalen zijn niet alleen cruciaal voor smartphones, maar ook voor andere moderne technologieën zoals laptops, drones, windturbines en zonnepanelen. Vooral de energietransitie speelt hier een grote rol. Duurzame energiebronnen zoals zon, wind en waterkracht moeten in de toekomst fossiele brandstoffen vervangen. Elektrische voertuigen zullen benzine- en dieselwagens steeds meer verdringen. Voor autobatterijen zijn enorme hoeveelheden kritieke grondstoffen zoals lithium, grafiet, kobalt en nikkel nodig.

1 Race naar grondstoffen

135

Figuur 5.3 toont de verwachting dat de wereldwijde vraag naar grafiet tegen 2050 volgens het hoge scenario ruim 110 keer groter zal zijn dan in 2020, en de vraag naar lithium 89 keer groter. Ook de vraag naar zeldzame aardmetalen zal tegen 2050 veel groter zijn. In andere scenario's kan de werkelijke vraag echter aanzienlijk lager uitvallen. De energietransitie en de digitalisering zijn, samen met de bevolkingsgroei en de stijgende welvaart, verantwoordelijk voor de toenemende consumptie van goederen en diensten. En daarmee zal ook de vraag naar kritieke grondstoffen sterk toenemen.

78,5

laag scenario: uitstoot broeikasgassen daalt traag hoog scenario: netto geen CO2-uitstoot tegen 2050

34,1 3,2

12,9 8,1

8,7

4,9

4,6

1,3

4,5

1,5

2,4

Fig. 5.3

108

65,4

88,6

44,7

platina lithium nikkel kobalt

dysprosium koper

aluminium

neodymium

praseodymium terbium silicium

20 40 60 80 100 factor waarmee vraag naar kritieke grondstoffen in 2050 stijgt (t.o.v. 2020)

120

17,9

17,4

109,7 grafiet

Toekomstige vraag naar kritieke grondstoffen (bron: Europese Commissie)

3 Herkomst en verwerking van kritieke grondstoffen

Kritieke grondstoffen die nodig zijn voor de energietransitie worden grotendeels buiten Europa gewonnen (fig. 5.4). Australië en Chili zijn belangrijke producenten van lithium. Kobalt wordt vooral ontgonnen in de

Democratische Republiek Congo (DR Congo). De meeste zeldzame aardmetalen vind je in China.

Fig. 5.4

136

Landen waar de kritieke grondstoffen worden gewonnen en hun toepassing (bron: TU Delft)

THEMA 5 Industrie in transitie

3.1 DOMINANTIE VAN CHINA China heeft niet alleen een groot aandeel in de ontginning van kritieke grondstoffen, maar ook in de raffinage en de productie ervan (fig. 5.5). Zelfs grondstoffen die in andere landen worden gewonnen, zoals kobalt uit DR Congo, worden vaak in China verwerkt tot materialen die bruikbaar zijn voor technologische toepassingen. Het land beschikt over de fabrieken en de technologische kennis om dat op grote schaal te doen. Veel producten die wij dagelijks gebruiken, van smartphones over batterijen tot zonnepanelen, zijn sterk afhankelijk van grondstoffen en onderdelen die in China ontgonnen en verwerkt worden. Zo worden dysprosium en terbium, twee zeldzame aardmetalen die nodig zijn voor elektromotoren, volledig in China verwerkt. Voor lithium gebeurt 56 procent van de wereldwijde verwerking in China. Europa is dus zowel voor productie als voor

VS beryllium 67%

FINLAND NOORWEGEN POLEN cokeskolen 27% siliciummetaal 35% nikkel 38% koper 19% BELGIË arseen 59% FRANKRIJK hafnium 76% SPANJE strontium 31% MAROKKO fosfaatgesteente 27% TURKIJE antimoon 63% boor 99% veldspaat 51%

MEXICO fluoriet 33%

RUSLAND palladium 40%

KAZACHSTAN fosfor 71% titanium 36%

QATAR helium 35%

GUINEA bauxiet 63%

CHINA bariet 45% natuurlijk grafiet 40% AUSTRALIË vanadium 62% cokeskolen 25% bismut 65% gallium 71% germanium 45% magnesium 97% LREE 85% (lichte zeldzame aardmetalen) HREE 100% (zware zeldzame aardmetalen) wolfraam 32%

BRAZILIË niobium 92%

CHILI lithium 79%

DRC kobalt 63% tantaal 35%

ZUID-AFRIKA mangaan 41% iridium 93% palladium 36% platina 71% rhodium 81% ruthenium 94%

rood = winning blauw = verwerking

consumptie sterk afhankelijk van China.

Fig. 5.5

Leveranciers van kritieke grondstoffen in de EU (bron: Europese Commissie)

3.2 EUROPA TE AFHANKELIJK VAN CHINA

Die afhankelijkheid brengt risico’s met zich mee. Wanneer Europa sterk afhankelijk is van een land als China voor de toevoer van belangrijke grondstoffen en technologieën, kan dat tot geopolitieke spanningen leiden. Wanneer China door politieke spanningen de uitvoer zou beperken of stopzetten, kan de Europese industrie in de problemen komen. Tekorten en prijsstijgingen zijn dan haast onvermijdelijk. Om dat te vermijden wil de EU

tegen 2030 zelf 10 procent van de strategische grondstoffen ontginnen, 40 procent verwerken en 25 procent recycleren. Maar dat is niet eenvoudig. Het duurt vaak tien tot vijftien jaar om een nieuwe mijn te openen, en bovendien zijn slechts een beperkt deel van de nodige grondstoffen in Europa zelf te vinden. De EU zal dus altijd afhankelijk blijven van handel met andere landen om aan de nodige grondstoffen te geraken.

1 Race naar grondstoffen

137

4 Het industriesysteem Het industriesysteem (fig. 5.6) toont hoe de productie van goederen verloopt, vergelijkbaar met het landbouwsysteem uit het vorige thema. Ook hier staan drie stappen centraal: -

input: alles wat nodig is om producten te maken, zoals grondstoffen, energie, arbeidskrachten (hoog- of laaggeschoold) en kapitaal (intensief of extensief);

proces: de verwerking van grondstoffen tot half afgewerkte producten (bv. staal) gebeurt in de basisindustrie en de verwerking tot afgewerkte producten (bv. auto's) gebeurt in de verwerkende industrie. Het in elkaar zetten van de verschillende onderdelen heet assemblage;

output: de eindproducten die wij dagelijks gebruiken.

Industriële productie verandert bovendien het landschap en verhoogt de druk op het milieu.

INDUSTRIELANDSCHAP PLANET

MILIEUDRUK INDUSTRIESYSTEEM

FYSISCHE FACTOREN: • reliëf • klimaat

OMGEVENDE FACTOREN

Proces

WAT? productie van goederen (basis- en verwerkende industrie) HOE? productiewijze (handenarbeid / gemechaniseerd)

NATUURLIJKE HULPBRONNEN: Input • ontginning van grondstoffen • winning / opwekking energie grondstoffen – fossiele brandstoffen energiebronnen – hernieuwbare energie arbeidskrachten transport – kernenergie kapitaal – waterkracht

PEOPLE

Het industriesysteem

Fig. 5.6

SOCIO-ECONOMISCHE FACTOREN: • bevolkingsdichtheid • scholingsgraad • ontwikkelingsgraad (HDI) • politieke situatie

138

THEMA 5 Industrie in transitie

Output

AFZETMARKT

eindproducten

transport

IMPORT

investeringen

AFVAL

WINST PROSPERITY

transport

binnenlandse markt (consumptie in eigen land) buitenlandse markt (export naar buitenland)

3 AAN DE SLAG 1

Samsung-smartphones: van grondstof tot gebruiker Samsung is een van de grootste smartphonefabrikanten ter wereld. Op de kaart vind je de landen terug waar ze de belangrijkste onderdelen maken, waar ze smartphones assembleren en in welke delen van de wereld ze worden verkocht. Ga aan de slag met de informatie op de kaart.  Het hoofdkantoor van Samsung bevindt zich in Seoel (Zuid-Korea). Het bedrijf werkt met een

wereldwijd netwerk van productie- en assemblagefabrieken.

JAPAN

VERENIGDE STATEN

CHINA

ZUID-KOREA

INDIA

TAIWAN

VIETNAM

BRAZILIË

ontwerp (hoofdkantoor)

productie van onderdelen (chips, scherm, batterij, geheugen, camera) ... assemblage

export (transport)

Wereldwijde keten Samsung-smartphones

Bestudeer de kaart. Vul de tabel aan met de landen (tabel 1) en regio’s (tabel 2) die bij elke stap van de productieketen van Samsung-smartphones horen. 1

categorie

landen

productie van

onderdelen

assemblage

categorie

regio’s

export vanuit Vietnam

export vanuit India

1 Race naar grondstoffen

139

b Conclusie: markeer wat juist is bij productie, assemblage en export. Productie van onderdelen Het zwaartepunt van de productie van onderdelen van de Samsung-smartphones ligt in de Verenigde Staten / Europa / Oost- en Zuidoost-Azië. Deze landen hebben een zwakke / sterke technologische industrie, weinig / veel arbeidskrachten en lagere / hogere arbeidskosten dan Europa of Noord-Amerika. Assemblage Samsung stelt deze smartphones voornamelijk samen in de Verenigde Staten / Europa / Zuid- en Zuidoost-Azië. Deze regio is aantrekkelijk voor arbeidsintensieve assemblage. Ook Brazilië assembleert

Export

voor de eigen markt en buurlanden, om transportkosten en invoerheffingen te beperken.

Vanuit Vietnam / India worden toestellen naar bijna alle continenten uitgevoerd, terwijl Vietnam / India vooral levert aan de eigen regio en enkele opkomende markten. De consumptie van Samsung-

smartphones vindt dus plaats in het Globale Noorden / in het Globale Zuiden / overal in de wereld.

Interessant om weten

Om flexibel te blijven bij geopolitieke spanningen of handelsbeperkingen heeft Samsung de productie van

smartphones grotendeels verschoven van China naar Vietnam en India. Vandaag wordt meer dan de helft van alle smartphones in Vietnam gemaakt. Het land is zo uitgegroeid tot de draaischijf voor productie en export naar zowat de hele wereld. In India staat de grootste

Samsung-fabriek ter wereld. Die produceert vooral voor de Indiase markt, maar exporteert ook naar Afrika, het Midden-Oosten en Europa. Ook in Brazilië heeft Samsung een assemblagefabriek.

Daarmee omzeilt het bedrijf de hoge invoerheffingen op

buitenlandse elektronica. De productie daar is vooral gericht op de

Braziliaanse markt en in mindere mate op de buurlanden.

140

THEMA 5 Industrie in transitie

Grootste Samsung-smartphonefabriek ter wereld in Noida nabij New Delhi (India)

2 Kritieke grondstoffen voor de energietransitie Voor de productie van technologieën voor hernieuwbare energie zoals zonnepanelen, windturbines en elektrische voertuigen stijgt de volgende decennia de vraag naar grondstoffen sterk. Onderzoek de verwachte vraag naar kritieke grondstoffen in de grafieken en beantwoord de vragen. koper (megaton) 50

lithium (megaton) 1,5

1,5x

40 30

8,7x

kobalt (kiloton)

grafiet (megaton)

600

3,9x

2,1x 91%

1,2

nikkel (megaton) 7,5

0,9

6,0

480

4,5

360

2,2x

200

zeldzame metalen (kiloton) 1,9x

160

120 63%

50%

0,6

56%

3,0

87%

50%

0,3 24%

2023 2030 2040

59%

65%

42%

45%

59%

240

1,5 56%

2023 2030 2040

groene energietechnologie

120

15%

41%

2023 2030 2040

30%

2023 2030 2040

andere toepassingen

18%

28%

2023 2030 2040

1,5x groeifactor (toename tussen 2023 en 2040)

Mondiale vraag naar kritieke grondstoffen (scenario: netto nul CO2-uitstoot tegen 2050) (bron data: IEA)

Welke kritieke grondstof kent de sterkste groei in de vraag tegen 2040?  grafiet

 nikkel

 koper

 lithium

b Voor welke kritieke grondstoffen verdubbelt de vraag tegen 2040 ten opzichte van 2023?  koper  nikkel

 zeldzame aardmetalen

Gebruik de kaart over leveranciers van kritieke grondstoffen in de EU (fig. 5.5, p. 137). Vul de tabel aan.

 kobalt

lithium

nikkel

kobalt

grafiet

vindplaatsen binnen Europa

vindplaatsen buiten Europa

lithium

nikkel

kobalt

grafiet

kritieke grondstoffen

d Wat is je conclusie voor de Europese industrie? Markeer. Europa is voor zijn kritieke grondstoffen vooral afhankelijk van landen binnen Europa / buiten Europa / zowel binnen als buiten Europa. Daardoor kunnen geopolitieke spanningen de Europese industrie onder druk zetten / niet raken / versterken. Om de bevoorrading goedkoper te maken / veilig te stellen, zijn recyclage en circulaire economie onmisbaar.

1 Race naar grondstoffen

141

3 Andere materialen in elektrische auto‘s Staal en aluminium zijn twee veelgebruikte metalen in groene technologie. Onderzoek nu voor een auto welke materialen en grondstoffen nodig zijn. a

Bekijk de onderstaande figuur. Uit welke materialen en grondstoffen zijn de genummerde onderdelen gemaakt? Markeer in de tabel wat past.

2 1

onderdeel motorkap

voorruit

materiaal

grondstof

glas / aluminium / staal / kunststof

erts / wit zand /aardolie

glas / aluminium / staal / kunststof

erts / wit zand / aardolie

bumper

glas / aluminium / staal / kunststof

erts / wit zand / aardolie

onderstel

glas / aluminium / staal / kunststof

erts / wit zand / aardolie

b Zoek online naar andere onderdelen van de auto (bv. carrosserie, airbags, kabels …) en noteer bij ieder onderdeel telkens het materiaal en de grondstof. materiaal

grondstof

onderdeel

142

THEMA 5 Industrie in transitie

4 Volvo Cars Gent en elektrische auto’s Lees de infotekst en bekijk de reportage. Beantwoord daarna de vragen. a

Markeer in de tekst: - in het geel de redenen waarom Volvo in de fabriek in Gent investeerde; - in het groen de argumenten waarom Volvo een toekomstgerichte fabriek is.

In de Volvofabriek in Gent, de enige nog actieve autofabriek in België, is in 2025 de productie gestart van de Volvo EX30, een compacte en volledig elektrische SUV. Het model is populair door de lagere prijs in vergelijking met andere elektrische wagens van Volvo. De wagens worden nu ook gemaakt op de plek waar ze verkocht worden, aangezien 80 procent voor de Europese markt bestemd is.

Door de EX30 op Europees grondgebied te bouwen, moet Volvo ook geen invoerheffingen betalen. Die zijn van toepassing op auto's die vanuit China Europa binnenkomen.

De Zweedse autobouwer, eigendom van het Chinese Geely, pompte meer dan 200 miljoen euro in de fabriek aan de John F. Kennedylaan. Er kwam een nieuwe productielijn met 580 robots en een grotere lasafdeling. Voor het eerst worden de deuren van de wagens in Gent geassembleerd, terwijl dat voorheen in Zweden gebeurde. Ook de batterij van de EX30 wordt in Gent zelf gemaakt. In de fabriek werken 6 500 mensen en met de komst van de EX30 komen er 300 banen bij. Naar: VRT NWS, 24/03/2025

b Vul de tabel over het industriesysteem van Volvo Cars Gent met de juiste elementen aan. input -

grondstoffen

onderdelen

energie

arbeidskrachten

laagopgeleid / hoogopgeleid

kapitaal

kapitaalintensief / kapitaalextensief

proces

verwerking

mechanisering

geen / weinig / veel

output

afzetmarkt

4 TEST JEZELF  1

Geopolitieke spanningen rond grondstoffen

 2 Vraag naar energie en grondstoffen

1 Race naar grondstoffen

143

SYNTHESE VAN FOSSIELE BRANDSTOFFEN NAAR HERNIEUWBARE ENERGIEBRONNEN

zoals zon en wind

TOENEMENDE VRAAG NAAR METALEN

zoals lithium (voor batterijen) en koper (voor kabels)

GEOPOLITIEKE SPANNINGEN

INDUSTRIELANDSCHAP

PLANET

MILIEUDRUK

INDUSTRIESYSTEEM

OMGEVENDE FACTOREN FYSISCHE FACTOREN: • reliëf • klimaat NATUURLIJKE HULPBRONNEN: Input • ontginning van grondstoffen • winning / opwekking energie grondstoffen – fossiele brandstoffen energiebronnen – hernieuwbare energie arbeidskrachten transport – kernenergie kapitaal – waterkracht

PEOPLE

SOCIO-ECONOMISCHE FACTOREN: • bevolkingsdichtheid • scholingsgraad • ontwikkelingsgraad (HDI) • politieke situatie

Proces WAT? productie van goederen (basis- en verwerkende industrie) HOE? productiewijze (handenarbeid / gemechaniseerd)

Output

transport

IMPORT WINST PROSPERITY het industriesysteem

144

THEMA 5 Industrie in transitie

AFZETMARKT

eindproducten

transport

investeringen

AFVAL

binnenlandse markt (consumptie in eigen land) buitenlandse markt (export naar buitenland)

2 INDUSTRIE ZET DRUK OP DE AARDE

KERNVRAAG WAT ZIJN DE GEVOLGEN VAN MIJNBOUW EN INDUSTRIE VOOR ONZE PLANEET?

1 CHECK-IN

Het winnen van de grondstoffen voor je smartphone is erg belastend voor het milieu en gaat vaak gepaard met slechte arbeidsomstandigheden. Ook de productie van onderdelen en de assemblage ervan in fabrieken overal

ter wereld heeft een grote ecologische impact. Daarna legt je telefoon duizenden kilometers af voor hij in jouw

handen belandt. Hoe zwaar weegt dit alles op het systeem aarde? Test op iDiddit je kennis over mijnbouw.

2 OP ONDERZOEK

Lithiumwinning in Chili

Lithium is een essentieel metaal voor batterijen in elektrische auto’s en dus onmisbaar in de energietransitie. Chili heeft de grootste lithiumreserves ter wereld en is, na Australië, de belangrijkste producent ervan (fig. 5.7).

Reserves (ton)

Chili

6 200 000

Australië

Argentinië

3 600 000

3 000 000

China

Verenigde Staten

Canada

9 300 000

44 000 86 000 9 600 33 000

1 100 000

4 000

930 000

3 400

Brazilië

390 000

4 900

Zimbabwe

310 000

3 400

Portugal 60 000

Fig. 5.7

Productie (ton)

380

Lithiumreserves en lithiumproductie per land in ton (2023; bron data: USGS)

2 Industrie zet druk op de aarde

145

In het noorden van Chili, aan de voet van de Andes, ligt de Atacama-woestijn (Salar de Atacama), een van de droogste plekken op aarde. Daar bevindt zich diep onder de grond een zoute waterlaag met pekel die rijk is aan lithium. Grote mijnbouwbedrijven pompen de pekel op en laten die in grote bekkens verdampen, zodat

Fig. 5.8

het lithium kan worden gewonnen (fig. 5.9). Het oppompen doet het grondwaterpeil dalen.

Fig. 5.9

Zoutvlakte in Salar de Atacama

Lithiumontginning in Chili

Daarnaast gebruiken de bedrijven ook zoet water uit nabijgelegen rivieren die uit het Andesgebergte stromen.

Dat leidt tot conflicten met de lokale bevolking over de beschikbaarheid van water. Hoewel de ontginning relatief duurzaam gebeurt, is de impact op het landschap groot en worden lokale gemeenschappen getroffen, onder meer doordat jongeren in de mijnen gaan werken ten koste van de landbouw.

Het grootste deel van het lithium dat in Chili ontgonnen wordt, gaat naar China waar het verwerkt wordt in batterijen. Zodra Europa zelf voldoende batterijfabrieken heeft, kan Chili uitgroeien tot een belangrijke partner

voor de Europese markt. Dat zou de afhankelijkheid van China verminderen. Ook in Europa zijn lithiumvoorraden aanwezig. Toch stuiten nieuwe mijnbouwprojecten vaak op hevige weerstand, uit vrees voor milieuschade. Voorbeelden zijn de geplande mijnen van Rio Tinto in Servië en Barroso in Portugal. Daardoor is het erg moeilijk om nieuwe lithiummijnen in Europa te openen.

2 Voormalige mijnbouw in België

In de 20ste eeuw waren er in België veel steenkoolmijnen, vooral in Limburg, de Borinage bij Bergen (Mons) en rond Charleroi (fig. 5.10). De terrils of steenbergen op voormalige terreinen van mijnen herinneren hieraan nog. De ontginning van steenkool gebeurde diep in de ondergrond, wat gevaarlijk en duur was. Toen het goedkoper werd om steenkool te importeren, stopte de ontginning in België. De laatste steenkoolmijn sloot in 1992 in Zolder (Limburg). De sluiting van de mijnen had grote gevolgen. Industrie die nauw verbonden was met de mijnbouw, zoals de staalnijverheid in Wallonië, verdween. De steenkoolmijnen leverden immers energie in de vorm van cokes voor de productie van staal. Het verdwijnen van de mijnbouw leidde zo tot de de-industrialisatie: het verlies van

belangrijke industriële activiteiten waaronder de staalindustrie.

Oostende

Turnhout Antwerpen

Brugge

Gent

Kortrijk

DELFSTOFFEN EN INDUSTRIE

Hasselt Leuven

BRUSSEL

Luik

Verviers

Namen

Bergen

Charleroi Dinant

DELFSTOFFEN Steenkool

INDUSTRIE IJzer en staal Andere metalen

Aarlen

Aardolieverwerking

Fig. 5.10 Steenkool en metaalindustrie in België

146

THEMA 5 Industrie in transitie

Fig. 5.11 Drijvende fietsbrug tussen de mijnterrils (Terhills Maasmechelen)

Op verschillende plaatsen kregen de sites nieuwe bestemmingen. Waar een nieuwe bestemming wordt gegeven aan oude ontginningsplaatsen, spreken we van reconversie. Een voorbeeld is de voormalige mijnsite van Beringen, die sloot in 1989. Ze werd omgevormd tot be-MINE, een toeristisch-recreatieve site met bedrijven,

horeca, erfgoed, cultuur, natuur en avontuur (fig. 5.12).

Fig. 5.12 Site Beringen vroeger (links) en nu als bewaarde mijnsite be-MINE (rechts)

3 Staalproductie in België

ArcelorMittal in Gent is het enige staalbedrijf in België dat het volledige productieproces uitvoert van ijzererts

als grondstof tot afgewerkt staal. Het beschikt over hoogovens, waarin ijzererts en cokes worden omgezet in ruwijzer. Dat ruwijzer wordt verder verwerkt tot rollen plaatstaal (coils). Andere sites in België doen enkel aan

staalverwerking.

Fig. 5.13 Staalbedrijf ArcelorMittal in Gent

De productie van staal is wereldwijd een van de grootste bronnen van CO₂-uitstoot. Het proces vraagt veel energie: bij de verbranding van cokes komt CO2 vrij en ook de chemische reacties in de hoogovens stoten CO2 uit. Daarnaast veroorzaakt de staalindustrie verschillende vormen van vervuiling zoals:

luchtverontreiniging: fijnstof, zware metalen en andere schadelijke stoffen;

waterverontreiniging: mogelijke verontreiniging van afvalwater met chemicaliën en zware metalen;

bodemverontreiniging: vervuiling door opslag van grondstoffen en neerslag van fijnstof uit de lucht.

Toch streeft ArcelorMittal ernaar om te voldoen aan alle milieunormen en investeert het bedrijf in duurzame technologieën om zijn impact te beperken.

2 Industrie zet druk op de aarde

147

4 De wereldwijde kledingindustrie De productie van kledij gebeurt vooral in landen met lage arbeidskosten, zoals China, Bangladesh, Vietnam en India. De vraag komt vooral uit Europa en Noord-Amerika. Azië is een van de snelst groeiende markten voor kleding. Tegelijk groeit de vraag naar kleding steeds sneller in Afrika. Door bevolkingsgroei en toenemende verstedelijking ontstaat daar een nieuwe en grote afzetmarkt. De productie vindt hierdoor meer in Afrika plaats, waar landen als Ethiopië, Kenia en Fig. 5.14 Kledingfabriek in Java (Indonesië)

Marokko opkomende productiecentra zijn.

Fast fashion zorgt er ook voor dat Afrika belangrijker wordt, omdat het kan inspelen op snellere, goedkopere en flexibelere productie. De consumptie van fast fashion heeft een zware milieukost. Die impact blijft vaak verborgen voor de consument. Bij elke stap in de productie- en gebruiksketen ontstaan milieuvervuilende effecten. Twee voorbeelden hiervan zijn chemische vervuiling en microplastics.

Bij de productie van textiel ontstaat chemische vervuiling. In Lesotho, rond de hoofdstad Maseru, liggen

jeansfabrieken die produceren voor grote internationale merken. Tijdens het verven en stonewashen komen

synthetische kleurstoffen en andere chemicaliën vrij. Het afvalwater uit deze fabrieken wordt vaak ongezuiverd

geloosd in nabijgelegen rivieren. Daarnaast zorgen synthetische stoffen zoals polyester voor microplastics. Bij het wassen van deze kleding komen kleine plasticvezels vrij die in rivieren en oceanen terechtkomen. Ze zijn moeilijk

afbreekbaar en vormen een bedreiging voor het zeeleven en uiteindelijk ook voor de mens.

Fig. 5.15 Kledingindustrie met waterzuiveringsstation rond de hoofdstad Maseru (Lesotho)

148

THEMA 5 Industrie in transitie

3 AAN DE SLAG 1 V20

Lithiumwinning Bestudeer hoe lithium wordt gewonnen in Chili en Australië. Gebruik de tekst en de figuren uit dit hoofdstuk, Google Earth en indien nodig extra bronnen. Beantwoord de vragen. a

Verken Salar de Atacama (Chili) en Greenbushes (West-Australië) in Google Earth. Beschrijf kort wat opvalt aan het landschap en de manier van ontginnen. - Salar de Atacama: - Greenbushes:

b Vul de onderstaande tabel in en vergelijk zo de lithiumwinning in Chili (Salar de Atacama) met die in Australië (Greenbushes). Gebruik hiervoor eventueel een AI-zoekmachine.

Hoe wordt lithium gewonnen?

Wat zijn de voordelen voor

lokale bevolking?

VA lokale bevolking?

Chili en Australië kunnen beide economisch beter worden van de lithiumwinning en helpen de wereld

groener te maken. Maar het kan ook ten koste gaan van het milieu en de lokale gemeenschappen.

•

Beoordeel de uitspraken in de tabel: zijn ze positief (+) of negatief (–)?

•

Noteer of de uitspraak vooral de economie (1) of de ecologie (2) benadrukt.

•

Plaats de nummers van de uitspraken in het juiste kwadrant (economisch/ecologisch – positief/negatief).

+/–

1/2

op het milieu?

nadelen voor

Greenbushes (West-Australië)

Wat is de impact

Wat zijn de

Salar de Atacama (Chili)

uitspraken over lithiumontginning

[1] Ingenieur: “Lithiumwinning is essentieel voor de energietransitie, en we doen ons best om het zo efficiënt en veilig mogelijk aan te pakken.” [2] Lokale bewoner (Chili): “Het mijnwaterverbruik droogt onze regio uit en tast ons levensonderhoud aan, waardoor onze toekomst steeds onzekerder wordt.”; Lokale bewoner (Australië): “Ik maak me zorgen over de schade aan ons landschap.” [3] Politicus (Chili): “We moeten profiteren van onze grondstoffen, ze zorgen voor werkgelegenheid en inkomsten voor ons land.”; Politicus (Australië): “Lithiumexport versterkt onze economie en onze positie in de wereld, vooral nu de vraag toeneemt.” [4] Milieuactivist: “Het is paradoxaal dat we het milieu verwoesten om elektrische auto’s te maken, terwijl die net bedoeld zijn om het te beschermen.” [5] Autofabrikant: “Zonder voldoende lithium kunnen we de overstap naar elektrische mobiliteit niet waarmaken, want batterijen zijn cruciaal voor onze sector.” 2 Industrie zet druk op de aarde

149

+/–

1/2

uitspraken over lithiumontginning [6] Klimatoloog: “Lithium is onmisbaar om de CO₂-uitstoot wereldwijd te verlagen, maar de ontginning moet op een verantwoorde manier gebeuren.” [7] Bioloog: “De lithiumwinning verstoort kwetsbare ecosystemen en bedreigt unieke planten- en diersoorten. Dit is een impact die vaak onderschat wordt.” [8] Energiebedrijf: “De energietransitie creëert een sterkte groeimarkt. De vraag naar groene energie vraagt om grootschalige batterijopslag, en dus om meer lithium.” [9] Geoloog: “De voorraden lithium zijn eindig; we moeten nu al nadenken over hergebruik en alternatieven om de transitie duurzaam te maken.” [10] Directeur van een recyclagebedrijf: "Een circulaire aanpak maakt ons minder

afhankelijk van eindige grondstoffen en vervuilende ontginning."

[11] Professor economie (Chili): "De afhankelijkheid van een exportproduct maakt onze economie kwetsbaar voor prijsdalingen."

[12] Gemeenteraadslid (Australië): "Het toerisme in onze regio lijdt onder de aantasting van het landschap, waardoor lokale inkomsten terugvallen."

negatief

ecologische waarde (2) planet

economische waarde (1) prosperity

d Lees de uitspraken opnieuw na en trek een conclusie. - economisch positief:

- economisch negatief:

- ecologisch positief:

- ecologisch negatief:

150

THEMA 5 Industrie in transitie

positief

2 Reconversie in Duitsland en Australië Bekijk de onderstaande voorbeelden in Duitsland en Australië. Bestudeer hoe voormalige mijnsites een nieuwe bestemming kregen en vergelijk beide vormen van reconversie. a

Lees de onderstaande infotekst over het Zollverein in Essen (Duitsland) en check de website online. Hoe is het landschap hier veranderd?

Het Ruhrgebied was lange tijd een van de belangrijkste industriële regio’s van Europa. Hier werd vooral steenkool ontgonnen en staal geproduceerd. Na de teloorgang van de industrie werd geprobeerd om er een toekomstgerichte en leefbare regio van te maken. Oude fabrieken en mijnen kregen een nieuwe bestemming als UNESCO-werelderfgoedsite en toeristische trekpleister. Een mooi voorbeeld hiervan is het Zollverein in de stad Essen, vroeger een van de grootste steenkoolmijnen van Europa.

b Lees de onderstaande infotekst over Lake Kepwari (West-Australië) en check de website online. Hoe is het landschap hier veranderd?

Lake Kepwari ligt in de buurt van het stadje Collie in West-Australië. Vroeger was dit een mijn, waar men tientallen jaren lang steenkool uit de grond haalde. Toen de mijn gesloten werd, bleef er een diepe krater over. In plaats van een leeg mijnlandschap achter te laten, werd de mijnkrater gevuld met water en besloot de overheid het om te vormen tot een recreatiegebied. Vandaag is het een populaire plek om te zwemmen, vissen, waterskiën, kamperen en wandelen.

Vergelijk de reconversie in het Ruhrgebied met die in West-Australië. Markeer wat juist is. Bij de reconversie in het Ruhrgebied ligt de nadruk vooral op natuur en recreatie / cultuur en erfgoed en in West-Australië eerder op natuur en recreatie / cultuur en erfgoed. De verschillen in bevolkingsdichtheid spelen hierin een grote rol: het Ruhrgebied heeft een lage / hoge bevolkingsdichtheid en West-Australië een lage / hoge bevolkingsdichtheid. Er zijn in het Ruhrgebied / West-Australië dan ook meer mogelijkheden voor reconversie van natuurlijke landschappen dan van stedelijke landschappen. 2 Industrie zet druk op de aarde

151

3 ArcelorMittal in Gent In de basisindustrie worden grondstoffen omgezet in half afgewerkte producten. Ontdek meer over ArcelorMittal, een van de Belgische bedrijven die actief zijn in de basisindustrie.

Neem de atlaskaart waarop je meer info vindt over het Gentse havengebied en zoek het bedrijf ArcelorMittal.

b Arceer de site van ArcelorMittal groen op de kaart. c

Waarom is de ligging van dat bedrijf goed gekozen?

d ArcelorMittal heeft ook een belangrijke afnemer van

de staalplaten in de buurt. Over welk bedrijf gaat het? Arceer de site van dit bedrijf rood op de kaart.

Havengebied Gent (bron: NGI)

Ontginning en industrie oefenen grote druk uit op het systeem aarde. Noteer in de vakken bij de rode pijlen

waaruit die druk bestaat voor een staalbedrijf zoals Arcelor Mittal.

atmosfeer:

geosfeer:

biosfeer:

hydrosfeer:

152

THEMA 5 Industrie in transitie

4 Winning van kobalt in DR Congo Bekijk de reportage en beantwoord de vragen. a

Waarom is kobalt tegenwoordig een belangrijke grondstof?

b Beschrijf de werkomstandigheden in de mijnen?

Kinderarbeid in een kobalt- en kopermijn in Kolwezi (DR Congo)

Waarom heeft de grote voorraad grondstoffen in de Democratische Republiek Congo niet geleid tot een

sterke industrialisatie van het land?

d Conclusie: markeer wat juist is.

Ondanks de bodemrijkdom is de DR Congo een van de armste / rijkste landen ter wereld. De inkomsten komen vooral terecht bij de eigen bevolking / buitenlandse bedrijven. De meeste arbeiders in de kleinschalige mijnbouw werken in veilige / gevaarlijke omstandigheden. Mijnbouw zorgt voor lokale werkgelegenheid, maar gaat vaak gepaard met betere leefomstandigheden / uitbuiting en milieuvervuiling. Als consument kunnen wij kiezen voor duurzame producten /

niets veranderen aan deze situatie.

4 TEST JEZELF  1

Mijnbouw

 2 Industrie en reconversie

2 Industrie zet druk op de aarde

153

SYNTHESE INDUSTRIE ZET HET SYSTEEM AARDE ONDER DRUK

ontginning van metalen voor energietransitie

milieuschade

watersnood bij de lokale

uitbuiting plaatselijke inwoners

gemeenschap

(ook kinderen)

gevaarlijke werkomstandigheden

vergroening als uitdaging in veel industrietakken bv. staalproductie

atmosfeer: luchtvervuiling

+ uitstoot broeikasgassen

biosfeer:

geosfeer:

bedreiging voor

littekens in

planten en dieren

het landschap

hydrosfeer: watervervuiling en intensief waterverbruik

154

THEMA 5 Industrie in transitie

3 HET KAN ANDERS!

KERNVRAAG HOE GAAN WE DUURZAAM OM MET GRONDSTOFFEN EN ENERGIEBRONNEN?

1 CHECK-IN

Niet alleen de ontginning van grondstoffen voor onze smartphone en de productie ervan zijn belastend voor het milieu. De gebruikte materialen zullen ook als afval terugkeren in het milieu.

Ontdek hoe jij slim kunt omgaan met je smartphone zonder offline te gaan en zonder de planeet te zwaar te belasten. Ga naar iDiddit en onderzoek hoe hergebruik een verschil kan maken.

Fig. 5.16 Recyclage van je smartphone

2 OP ONDERZOEK

Recyclage van grondstoffen

Umicore in Hoboken bij Antwerpen is een van de belangrijkste bedrijven in Europa voor de recycling van elektronisch afval, ook wel urban mining genoemd. Uit de afvalstroom die bestaat uit afgedankte smartphones, roetfilters, moederborden … kan het bedrijf 17 metalen terugwinnen: van edelmetalen, zoals goud en zilver, tot onmisbare metalen voor de industrie, zoals antimoon dat materialen vuurvast maakt (fig. 5.17). Omdat Europa geopolitiek kwetsbaar is op het vlak van

grondstoffen, wil de EU minder afhankelijk worden van andere landen. Dat betekent dat Europa meer moet inzetten op eigen mijnbouw en raffinage, maar ook op hergebruik van grondstoffen. Vandaag wordt in de EU nog geen 10 % van de kritieke grondstoffen gerecycleerd. Zeldzame aardmetalen worden zelfs niet of nauwelijks herwonnen. Dat komt vooral doordat afgedankte toestellen te weinig worden ingezameld, en omdat recycling van kritieke grondstoffen vaak niet rendabel is.

Fig. 5.17 Smeltoven van de recyclefabriek Umicore in Hoboken

Urban mining speelt daarom een belangrijke rol in de overgang naar een circulaire economie waarin we materialen zo lang mogelijk in de kringloop houden. In plaats van altijd maar nieuwe grondstoffen uit de natuur te halen, gebruiken we wat al aanwezig is in onze samenleving. Dat spaart energie, beperkt afval, vermindert de druk op het milieu, en helpt ons schaarse grondstoffen beter te benutten.

3 Het kan ANDERS!

155

2 Groene waterstoffabriek Op aarde komt waterstofgas (H2) nauwelijks vrij voor. Waterstofatomen zijn meestal gebonden in andere moleculen, zoals water (H2O). Om waterstofgas te maken, moet je die bindingen verbreken, en dat kost veel energie. Wanneer H2 opnieuw verbindingen aangaat met andere atomen, komt die energie weer vrij. Zo is waterstof een energiedrager, net zoals een batterij. Er bestaan verschillende productiemethodes. Grijze waterstof wordt gemaakt met fossiele brandstoffen. Daarbij komt tijdens de productie CO₂ vrij in de atmosfeer. Groene waterstof wordt gemaakt door elektrolyse:

water wordt met behulp van elektriciteit gesplitst in waterstof- en zuurstofgas

(fig. 5.18). Als die elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen komt, stoot dit proces geen CO₂ uit.

Fig. 5.18 Productie van waterstof door middel van elektrolyse

Waterstof kampt nog altijd met uitdagingen. Directe elektrificatie, zoals voertuigen of installaties die rechtstreeks

op elektriciteit werken, is veel efficiënter dan elektriciteit gebruiken om eerst waterstof te maken als energiedrager,

omdat er veel energieverlies optreedt. Toch worden er steeds meer projecten opgezet (fig. 5.19).

Fig. 5.19 Elektrolyser voor de productie van waterstof

Zeebrugge is een mooi voorbeeld. Hier wordt de eerste Belgische fabriek voor groene waterstof gebouwd. De productie gebeurt volledig met zonne- en windenergie. Zo gaat er geen broeikasgas de lucht in. Bovendien kan overtollige energie nuttig worden ingezet: windenergie ’s nachts of een overschot aan zonne-energie overdag wordt omgezet in waterstof. Die waterstof kan later weer worden gebruikt wanneer er energie nodig is. De fabriek heeft een vermogen van 25 megawatt, te vergelijken met vier grote windturbines. De ambitie is niet alleen om waterstof te leveren aan de industrie en de transportsector, maar ook om het elektriciteitsnet in balans te houden. De installatie kan elektriciteit opnemen of kan tijdelijk stilgelegd worden, afhankelijk van wat nodig is.

156

THEMA 5 Industrie in transitie

3 Vergroening van de staalindustrie De behoefte aan staal in de wereld zal naar schatting tegen 2050 verdubbelen. Maar staal produceren is op dit moment allesbehalve duurzaam. Er zijn wereldwijd ongeveer 550 staalfabrieken en die stoten jaarlijks 2,8 gigaton CO2 uit. Dat is ongeveer 7 % van alle broeikasgasuitstoot wereldwijd. Daarmee is het de meest klimaatonvriendelijke industrie op aarde. Zweden is gestart met de productie van fossielvrij staal via het HYBRIT-project, een samenwerking tussen de staalproducent SSAB, het ijzerertsmijnbedrijf LKAB en het energiebedrijf Vattenfall (fig. 5.20). Hierbij wordt groene waterstof gebruikt in plaats van steenkool om ijzererts te reduceren tot ruwijzer. Dat ijzer vormt de basis voor fossielvrij staal, dat geproduceerd wordt zonder dat er CO2 vrijkomt – enkel waterdamp als bijproduct. Het Zweedse staalbedrijf SSAB beschikt hiervoor over voldoende hernieuwbare energiebronnen in de vorm van

waterkracht en wind, aangevuld met koolstofarme kernenergie.

Fig. 5.20 Fossielvrije staalfabriek van SSAB in het noorden van Zweden (Lulea)

Grootschalige productie van groen staal wordt pas haalbaar wanneer hernieuwbare stroom voldoende goedkoop is. ArcelorMittal in Gent heeft daarom zijn investeringen in waterstoftechnologie uitgesteld, omdat ze voorlopig niet rendabel zijn. Intussen lopen er projecten om groen staal te maken op basis van elektrochemische processen. Dat is onder meer het geval bij het bedrijf Boston Metal in de Verenigde Staten. Daar wordt elektriciteit gebruikt om via een chemisch proces ijzer uit ijzererts te halen.

Daarnaast wordt er in de sector van de staalproducenten ook geëxperimenteerd met koolstofafvang en -opslag (Carbon Capture and Storage of CCS). Dat is een techniek om de uitstoot van CO2 door fabrieken te stoppen. In plaats van het broeikasgas rechtstreeks in de lucht te brengen, wordt de CO2 afgevangen uit de schoorsteen van de fabriek. Dit wordt vervolgens samengeperst en via pijpleidingen diep onder de grond gepompt, bijvoorbeeld in lege gasvelden of diepe zoutlagen. Zo wordt voorkomen dat het broeikasgas in onze atmosfeer terechtkomt en de opwarming van de aarde versterkt. CCS grijpt dus in door de koolstof uit de korte koolstofcyclus te halen en die langdurig onder de grond op te slaan (fig. 5.21).

Fig. 5.21 Carbon Capture and Storage (CCS)

3 Het kan ANDERS!

157

3 AAN DE SLAG 1

Urban mining Staal is een materiaal dat onbeperkt en zonder kwaliteitsverlies kan gebruikt worden. De voorwaarde is wel dat het correct gesorteerd en verwerkt wordt. Bekijk het filmpje op iDiddit en koppel de foto's uit de kringloop aan de juiste fase van het recyclageproces.

Het Belgische recyclage- en recuperatiebedrijf Stevens Recycling speelt een cruciale rol in het inzamelen van metalen zoals oud ijzer, koper en aluminium afkomstig vanuit de stad (urban mining). Het bedrijf sorteert, zuivert en vermaalt de metalen tot bruikbaar schroot. Vervolgens gaan de materialen naar smelterijen in binnen- en buitenland, die ze omvormen tot nieuw staal of andere producten.

Het schroot wordt in de schrootpers samengeperst. Het schroot wordt verzameld. Het schroot wordt vermalen. Het schroot wordt naar de schrootverwerker getransporteerd. In de staalfabriek wordt het schroot hersmolten tot nieuw staal. Het versnipperde schroot wordt naar de staalfabriek getransporteerd. Gevaarlijke materialen zoals batterijen worden uit het schroot gehaald.

158

THEMA 5 Industrie in transitie

2 De toekomst van de scheepvaart Bekijk het filmpje over het vrachtschip Pyxis Ocean met windvleugels. Beantwoord de vragen. a

Waarom kunnen vrachtschepen met windvleugels de scheepvaart duurzamer maken?

b Vrachtschepen op batterijen zijn nog niet haalbaar voor grote vrachtschepen die lange afstanden afleggen. Daarvoor zijn ze te groot en te zwaar. Voor korte afstanden en binnenvaart kan het al wel. Zoek online naar

3 Vergroening van de staalindustrie

concrete voorbeelden van vrachtschepen die elektrisch varen.

Lees het onderstaande artikel uit De Standaard. Beantwoord nadien de vragen.

Eerste grote vergroeningsproject van ArcelorMittal riskeert te stranden

De initiatieven van ArcelorMittal om minder CO2 uit te stoten, lopen niet van een leien dakje. Nu is ook de toekomst onzeker van een fabriek waarin koolstofrijke afvalgassen uit de hoogovens worden omgezet in ethanol.

Steelanol, het grootste concrete vergroenings-project tot nu toe, stuit immers op technische problemen. Het is een installatie waarin Arcelor-Mittal, met de hulp van bacteriën, koolstofrijke afvalgassen uit de hoogovens van de staalfabriek omvormt tot ethanol. Die kan nadien gebruikt worden als grondstof in de chemie-industrie of als biobrandstof. De bouw van de installatie was het belangrijkste luik van een eerste grote vergroeningsinvestering ter waarde van 215 miljoen euro. Het gaat om pionierswerk, maar de topman van ArcelorMittal Gent steekt niet weg dat het opschalen van de ethanolproductie vertraging oploopt.

Bron: De Standaard, 18/06/2025

Wat is het beoogde doel van het Steelanol-project?

b Waarom is dat belangrijk voor het milieu?

1 Het kan ANDERS!

159

4 Verband tussen welvaart en investeringen Wat is de invloed van een hogere welvaart op investeringen in duurzame technologie? a

Vul het causaal diagram aan. Zet bij de pijlen een + bij een versterkende relatie (de variabelen bewegen in dezelfde richting) en een - bij een verzwakkende relatie (de variabelen bewegen in tegengestelde richting).

vraag naar producten

welvaart

en diensten

IN vraag naar hernieuwbare grondstoffen en

grondstoffen en

energiebronnen

ontginning

recyclage

siteit

water- en bodem-

gassen

verontreiniging

uitstoot vervuilende

b Noteer een besluit op basis van het schema.

4 TEST JEZELF  1

Recyclage van smartphones

 2 Ecosteel  3

160

Welvaart en investeringen

THEMA 5 Industrie in transitie

verbeterde productieprocessen

vraag naar

biodiver-

duurzame technologie / investeringen

kwaliteit van het milieu

SYNTHESE INDUSTRIE: HET KAN ANDERS!

RECYCLAGE

DUURZAMERE PRODUCTIE DOOR TECHNOLOGISCHE INNOVATIE

DUURZAMER CONSUMEREN

 hergebruik (re-use)

bv. productie van groen staal

bv. urban mining

bv. via inzamelpunt van Recupel

bv. refurbished mobiele telefoons

 inzameling oude smartphones

THEMA 5 synthese

161

BEGRIPPENLIJST INDUSTRIE IN TRANSITIE hoofdstuk

begrip

definitie

afgewerkt product

product dat klaar is om te gebruiken, bv. een batterij voor een laptop

de assemblage

het in elkaar zetten van onderdelen tot een afgewerkt product

de basisindustrie

industrie die grondstoffen omvormt tot half afgewerkte producten

circulaire economie

economisch systeem dat duurzaam omgaat met grondstoffen, materialen

cokes

en hulpbronnen door ze zo lang mogelijk in een kringloop te houden

brandstof die gemaakt wordt van steenkool en gebruikt wordt om ijzererts om te zetten in ruwijzer

coils

grote rollen opgerold staal, bv. om te verwerken in auto’s

de consumptie

het gebruik van goederen en diensten om behoeften te vervullen,

bv. voedsel, kledij, kapper en ook digitale inhouden (sociale media, muziek streamen, onlinewinkelen, bankieren, navigeren …) 2

de-industrialisatie

het verdwijnen van industrie in een bepaalde regio

de digitalisering

proces waarbij informatie, communicatie en processen steeds vaker

verlopen via digitale technologie, zoals computers, smartphones en internet

het elektrochemische proces

chemische reactie die op gang wordt gebracht door elektriciteit

de elektrolyse

proces waarbij elektriciteit wordt gebruikt om een stof te splitsen in aparte onderdelen; vaak gebruikt voor de productie van waterstof uit water

de energiedrager

slaat energie op en maakt het mogelijk om die energie naar een andere plek

te verplaatsen of op een later moment te gebruiken

de energietransitie

de overgang van fossiele brandstoffen zoals olie, steenkool en gas naar duurzame energiebronnen zoals zon, wind en waterkracht

het erfgoed

wat we erven van vorige generaties en willen bewaren voor de toekomst

fast fashion

productie van goedkope, trendy kleding die ontworpen is om snel in de winkels te liggen en die inspeelt op de nieuwste modetrends

de geopolitiek

onderzoekt hoe factoren zoals ligging, grenzen en hulpbronnen de machtsverhoudingen, het beleid en conflicten tussen staten beïnvloeden

geopolitieke spanningen

ontstaan wanneer landen met elkaar in conflict komen over macht

grijze waterstof

waterstof die geproduceerd wordt met fossiele brandstoffen,

of controle over belangrijke grondstoffen of strategische belangen waarbij CO₂ in de lucht vrijkomt

groene waterstof

waterstof die geproduceerd wordt met duurzame energie

half afgewerkt product

een grondstof die al gedeeltelijk bewerkt is tot een industrieel product

het industriesysteem

het geheel van economische activiteiten waarbij grondstoffen worden

bv. een staalplaat, maar nog verder verwerkt moet worden tot eindproduct gebruikt voor de productie van goederen

kritieke grondstoffen

grondstoffen die onmisbaar zijn voor moderne technologie, maar waarvan de bevoorrading onzeker is of afhankelijk van een beperkt aantal landen

162

THEMA 5 BEGRIPPENLIJST

INDUSTRIE IN TRANSITIE hoofdstuk 1

begrip het metaal

definitie een scheikundig element dat voorkomt in ertsen, hard en glanzend is en zowel warmte als elektriciteit goed geleidt

megawatt

de eenheid van vermogen; 1 megawatt (MW) = 1 000 kilowatt (kW)

microplastics

kleine plasticdeeltjes (< 5 mm) die vaak in het milieu terechtkomen en moeilijk of niet afbreekbaar zijn

de ontginning

het winnen van grondstoffen uit de aardkorst

de productie

het verwerken van metalen of materialen tot producten, bv. batterijen

voor elektrische auto’s 1

de raffinage

het zuiveren van de ruwe grondstof tot een bruikbaar metaal of materiaal

de reconversie

een gebied een nieuwe functie of bestemming geven nadat de oude

activiteit (vaak industrie) verdwenen is, bv. wanneer een fabrieksterrein wordt omgevormd tot een woonwijk 3

recycling

het hergebruiken of omzetten van afval naar nieuwe grondstoffen

urban mining

letterlijk ‘mijnbouw in de stad’; het terugwinnen van grondstoffen uit stedelijk afval, bv. elektronica, bouwmaterialen ...

het vermogen

hoeveelheid energie die per seconde wordt gebruikt of geproduceerd

de verwerkende industrie

het omvormen van half afgewerkte producten tot afgewerkte producten

zeldzame aardmetalen

groep van 17 metalen (zoals neodymium, dysprosium en terbium) die gebruikt worden in moderne technologie, zoals magneten, batterijen en elektronica

THEMA 5 BEGRIPPENLIJST

163