olmamalarını istilzam etmez. İçtim ai mutlakiyet mukayediyyetle imtizaç edemez, fakat nisbetiyle itilâf edebilir. (İçtimai mutlakiyet bir kaidenin muayyen bir enmuzec -i içtimai dahilinde bilaşart. ve makulevi (catégorique) olması demektir. Mesela devletlerin kanunları birbirine uymamakla beraber her devletin kanunu kendi memleketin de mutlak bir m utâiyyeti haizdir. Nasıl ki milletler için ahlâk da böyledjr.) Fiillerin hayır yahut şer olması içinde cereyan ettikleri içtimai enmüzeclere nisbetledir. Buna binanen yalnız zamanların tegayyürüyle değil, nisbet olundukları cemaatlerin tahallüfıiyle de ahkâmın değişmesi lazım gelir. Meselâ bir aşirette ferdin fiilimden (Semiye) gens'i mesuldür, fakat medeni bir şehirde bu kaidenin tatbiki caiz olamaz. Yine bir aşirette velâyet-i hassa (yani semiye reisinin hâkimiyeti) velâyet-i âmmeden (yani aşiret şeyhinin hâkimiyetinden) daha kuvvetlidir. Medeni bir millette semiye küçülerek aileye, aşiret büyüyerek devlete istihale ettiği için bu kaidenin tatbiki hukuk-i ammenin istinadgâhı olan velâyet-i ammenin tezelzül ve inhilâlini mucip olur. İçtimaiyata göre aile (Maderi aile — Clan maternel), (Pederşâhi aile = Famille patriarchale), (Mesnevi aile = Famille dualiste) safhala rından geçmiştir. Bugün muhtelif kavimlerdeki aileler ya bu üç enmûzeçten birine yahut aralarındaki hadd-ı fasıllara mensuptur. Bu emmûzeçlerden her birinde erkeğin, kadının, çocuğun hukuki münasebetleri tahallüf ettiği sabit olduktan sonra, hepsini aynı ahkâma tabi tutm ak mümkün olabilir mi? Zaten ezmânm tegayyürü ile ahkâmın tegayyürüne cevaz verilmesi de ezm âna taban içtimai enmûzeçlerin tahavvül etmesinden mütevellit değil mi ? Vakia mevrid-i nassda içtihada mesağ yoktur, fakat nassm verid olmadığı mevkilerde örf ile amel nass ile amel gibi değil midir? Bazı fakihlere göre nass örften mütevellit ise mevridi nassda da içtihada cevaz vardır. O halde örfün fıkıhtaki sahası daha genişlemiş olur. Balâdaki tem hidâttan şu neticeyi çıkarabiliriz :
19