Page 1

PODRÓŻ



 N A



 W SCHÓD

Maxim Kuzmenko — Stacja Centrum w ramach projektu Metrobunkier / Centre Station within the Metrobunker project, CHISINAU – Art,



Research



in



the



Public



Sphere, 2010. Photo:



Maxim



Kuzmenko

142

Reformy



polityczne



spowodowane



wydarzeniami



 z



7



kwietnia



przyniosły



szereg



zmian,



które



dziś



 są



coraz



wyraźniej



podawane



w



wątpliwość



przez



 społeczeństwo.



Masowe



protesty



przybrały



na



sile



 po



ogłoszeniu



wyników



wyborów



parlamentarnych



 z



kwietnia



2009



roku,



po



których



demonstranci,



 w



dużej



części



młodzież



i



studenci,



zażądali



zmiany



 systemu



politycznego



w



Republice



Mołdawii.



Istnieje



uderzające



podobieństwo



wydarzeń



z



kwietnia



2009



do



tych,



które



naznaczyły



koniec



lat



80.,



 kiedy



seria



wystąpień



społecznych



–



tzw.



kręgów



 (publiczne



czytanie),



koncertów,



demonstracji



 i



marszów



ulicznych



–



połączyła



się



w



przesłanie



 skierowane



przeciwko



totalitarnej



polityce



szerzonej



przez



komunistyczne



rządy



MSRR



(Mołdawskiej



 Socjalistycznej



Republiki



Radzieckiej).



Te



działania



 i



wydarzenia,



niektóre



o



ładunku



kulturalnym,



doprowadziły



w



końcu



do



istotnych



zmian



w



orientacji



 politycznej



państwa,



w



ustawodawstwie,



narzuciły



 inne



symbole



państwowe



(flaga,



hymn



itd.),



których



 kulminacją



było



ogłoszenie



niepodległości



(27



 sierpnia



1991).



W



odróżnieniu



od



wydarzeń



sprzed



 dwóch



dziesięcioleci



(do



których



w



znacznym



 stopniu



przyczynił



się



również



rozpad



ZSRR)



te



 niedawne



doprowadziły



tylko



do



roszady



w



systemie



politycznym,



podczas



gdy



reguły



gry



pozostały



 takie



same. Jeżeli



odnosimy



się



do



okresu



bezpośrednio



 poprzedzającego



rok



1991,



a



zwłaszcza



do



tego



po



 1991



roku,



nie



ma



wątpliwości,



że



definicja



sfery



publicznej



Habermasa1



nie



odpowiada



rzeczywistości.



 Ta



idealistyczna



burżuazyjna



koncepcja,



opierająca



 się



na



uniwersalizmie



i



racjonalności,



nie



wyjaśnia



 fragmentaryzacji



społeczeństwa



ponowoczesnego,



 dlatego



jest



już



nieaktualna.



Jednocześnie



aspiracje



 społeczeństwa



Republiki



Mołdawii



po



proklamowaniu



niepodległości



i



transformacji



w



nowe



demokratyczne



państwo



nie



zmaterializowały



się



ani



 w



okresie



lat



90.,



kiedy



władzę



przejmowały



kolejno



 różne



formacje



polityczne



(od



prawej



do



lewej



strony



politycznego



spektrum),



ani



w



okresie



rządów



 koalicji



liberalno-demokratycznej



utworzonej



pod



 koniec



lat



90.



Postulaty



obywateli



nie



spełniły



się



 nawet



po



roku



2001,



kiedy



na



skutek



nagłej



zmiany



 układu



sił



w



parlamencie



do



władzy



doszła



PKRM



 (Partia



Komunistów



Republiki



Mołdawii);



sytuacja



 nie



zmieniła



się



również



po



2004



roku,



pomimo



iż



na



 skutek



reformy



zmieniła



się



ona



w



partię



działającą



na



zasadach



kapitalistycznych.



Żaden



z



tych



 wszystkich



systemów



politycznych



nie



wykazał



się



 promowaniem



i



rozszerzaniem



sfery



publicznej



jako






THE



 J OURNEY



 T O



 T HE



 E AST

możliwego



obszaru



debaty



oraz



otwartych



i



demokratycznych



negocjacji



pomiędzy



społeczeństwem



 a



władzą. Zagadnienia



te,



jak



również



niepewna



sytuacja



 sfery



publicznej



w



obszarze



postkomunistycznym



w



okresie



po



upadku



muru



berlińskiego



były



 rozpatrywane



w



2010



roku



w



ramach



projektu



 KISZYNIÓW



–



Sztuka,



Badania



w



Sferze



Publicznej 2.



 Platforma



badań



transdyscyplinarnych



uruchomiona



podczas



tego



projektu



miała



za



zadanie



analizowanie



sprzeczności



politycznych



i



gospodarczych,



 które



można



odnaleźć



w



różnych



modelach



zarządzania



przestrzenią



publiczną.



Spośród



projektów,



 które



powstały



w



efekcie,



postanowiłem



wymienić



 w



tym



tekście



jedynie



kilka,



które



dotyczą



artystów



 wybranych



do



udziału



w



wystawie



„P







 W”



w



Białymstoku



w



2011



roku. Tak



więc



dwa



dziesięciolecia



po



uzyskaniu



niepodległości



(1992),



w



okresie



niestabilności



i



transformacji



w



kierunku



systemu



demokratycznego,



 teoretycy



oraz



artyści



wizualni



biorący



udział



w



projekcie



postawili



sobie



za



zadanie



zbadanie



i



analizę



 sytuacji,



w



których



sfera



publiczna



byłaby



dzisiaj



 możliwa.



Brak



pojęcia



„sfery



publicznej”



w



Mołdawskiej



SRR



nie



tylko



stworzył



próżnię



w



odniesieniu



 do



pojęcia



„publiczny”,



ale



otworzył



też



drogę



do



 niestabilności



politycznej



i



antagonizmu,



w



dużej



 mierze



na



tle



etnicznym.



Z



drugiej



strony,



o



ile



zaraz



 po



1989



roku



i



w



latach



90.



istniał



niejasny



obszar



 wolności



wypowiedzi,



to



pomiędzy



rokiem



2001



 a



2008



(okres



rządów



PKRM,



od



2004



w



sojuszu



 z



PPCD)



powstała



próżnia



w



odniesieniu



do



przestrzegania



praw



człowieka.



Zapanował



klientelizm,



 zaś



miejsce



cenzury



zajął



szereg



innych



uregulowań 3.



Tak



więc



łatwo



zrozumieć,



dlaczego



w



trakcie



dwóch



dziesięcioleci



społeczeństwo



zostało



 uwikłane



w



mechanizm,



w



którym



różne



platformy



 polityczne



otwarcie



walczą



o



elektorat,



podczas



gdy



 środki



masowego



przekazu



są



używane



wyłącznie



 jako



narzędzia



handlu



kapitałem



politycznym,



zaś



 społeczeństwu



przypada



rola



pasywnego



widza.



 W



zasadzie



dzisiaj



można



stwierdzić,



że



nie



 istnieje



tylko



„jedna



publiczność”,



lecz



konfiguracja



 wielu



„publiczności”



i



„kontrpubliczności”



będących



 w



ciągłej



przemianie,



zaś



model,



według



którego



sfera



publiczna



jest



czymś



istniejącym,



co



czeka



tylko



na



 zdobycie,



jest



fikcją.



Według



Olivera



Marcharta



sfera



 publiczna



nie



jest



przestrzenią



w



sensie



fizycznym



ani



 w



sensie



instytucjonalnym



(taką,



jaką



są



media



bądź



 strefy



bezpieczeństwa



dla



pieszych) 4.



W



kontekście



 pewnej



estetyki



sfery



publicznej



Marchart



wspo-

143

mina,



iż



w



rzeczywistości



sfera



publiczna



powstaje



 i



odtwarza



się



zawsze



w



momencie



sporu.



Tam,



 gdzie



istnieje



konflikt



lub,



dokładniej,



antagonizm,



 tam



mamy



sferę



publiczną;



tam,



gdzie



konflikt



znika,



 stamtąd



znika



też



sfera



publiczna.



Przykładem



tego



 rodzaju



przejawu



sfery



publicznej



mogą



być



wydarzenia



z



7



kwietnia



2009,



które



doprowadziły



jedynie



 do



zmian



powierzchownych,



a



nie



do



rzeczywistej



 zmiany



położenia



 społeczeństwa



 i



elit



politycznych,



która



 zmaterializowałaby



się



w



decyzjach



i



akcjach



 rzeczywiście



 demokratycznych.



Do



tej



pory



 utrzymuje



się



 cały



szereg



niejasności



co



do



 przejrzystości



 aktu



politycznego



i



zarządzania



politykami



 Dumitru Oboroc — Gra



 z



 pamięcią.



 Jak



 wytłumaczyć



 pomnik



 narodu?



 /



 Playing



 with



 publicznymi.



 memory.



 How



 to



 explain



 a



 monument



 to



 the



 people?, CHISINAU – Art,



 Research



 in



 the



 Public



 Sphere,



2010.



Photo:



Dumitru



Oboroc

Tak



więc



niektóre



aspekty



przemian



demokratycznych,



jakie



zaszły



w



obszarze



postkomunistycznym,



i



sposób,



w



jaki



te



przemiany



wpłynęły



 na



krytyczny



dyskurs



dotyczący



sfery



publicznej,



 znalazły



odzwierciedlenie



w



pracach



stanowiących



 wkład



uczestników



do



projektu



KISZYNIÓW



–



Sztuka,



Badania



w



Sferze



Publicznej.



Należą



do



nich



projekty



Dumitru



Oboroca,



Tatiany



Fiodorovej



i



Maxima



 Kuzmenko.



„Gra



z



pamięcią.



Jak



wytłumaczyć



 pomnik



narodu?”



Dumitru



Oboroca



(RO)



jest



interwencją,



w



której



artysta



zaproponował



redefinicję



 pomników



wzniesionych



w



czasach



sowieckich



 poprzez



czasową



zmianę



ich



nazw.



Według



artysty



 redefinicja



ta



jest



absolutnie



konieczna,



ponieważ



 obecne



znaczenie



pomników



jest



anachroniczne



 i



służy



ideologii



totalitarnej.



Maxim Kuzmenko (MD) zainaugurował



Stację



Centrum



w



ramach



projektu



 „Metrobunkier”,



który



zakładał



systematyzację



 i



hybrydyzację



niezbadanej



dotychczas



sieci



katakumb



oraz



schronów



przeciwlotniczych



wybudowanych



jeszcze



w



okresie



zimnej



wojny.



Artysta



 przedstawił



ideę



stworzenia



metra,



które



łączyłoby






PODRÓŻ



 N A



 W SCHÓD

dzielnice



Kiszyniowa,



aby



usprawnić



i



ułatwić



 transport



publiczny.



Model



praktyki



uczestniczącej



 został



zastosowany



przez



Tatianę



Fiodorovą



(MD) w



projekcie



„Romashka”,



który



dotyczył



tarasu



 na



ostatniej



kondygnacji



wieżowca



nazywanego



 potocznie



„Romaşka”



(rumianek),



zbudowanego



 w



latach



70.



w



dzielnicy



Botanica



w



Kiszyniowie



(ul.



 Testimiţeanu



29/2).



W



tej



przestrzeni,



niezmienionej



od



powstania



budynku,



artystka



postanowiła



 stworzyć



Centrum



Rozrywki



i



Rekreacji



„Romashka”,



zaś



celem



projektu



było



ożywienie



przy



pomocy



 lokatorów



pierwotnej



funkcji



tej



przestrzeni.



W



tym



 przypadku



artyści



uczestniczący



w



projekcie



pełnili



 rolę



agentów



procesu



tworzenia



i



rozszerzania



 przestrzeni



publicznej



w



jej



znaczeniu



politycznym,



 zamierzając



zidentyfikować



procesy



stojące



za



przemianami



miejskimi.



 Aby



ukazać



w



szerszym



kontekście



sposób,



 w



jaki



klasa



polityczna



z



Republiki



Mołdawii



traktuje



 sferę



publiczną,



postanowiłem



przedstawić



serię



 akcji



artystycznych,



które



odniosły



się



krytycznie



do



 sytuacji



i



wydarzeń



z



okresu



władzy



PKRM.



Bohaterem



kuriozalnego



zdarzenia



(22–23



grudnia



2007)



 była



choinka



świąteczna



zakupiona



przez



kiszyniowski



Ratusz,



która



stała



się



przedmiotem



konfliktu



pomiędzy



władzą



centralną



a



Urzędem



Miasta



 Kiszyniowa.



Konflikt



polegał



na



tym,



że



liberalne



 władze



lokalne



chciały



postawić



choinkę



na



Boże



 Narodzenie,



podczas



gdy



rząd



komunistyczny



domagał



się,



aby



drzewko



postawiono



nie



wcześniej



niż



 w



Sylwestra,



i



ostatecznie



zmusił



władze



porządkowe



(stołeczną



policję)



do



podjęcia



działań



przeciwko



 administracji



lokalnej



z



Kiszyniowa.



Wkrótce



potem,



 w



styczniu



2008



roku,



grupa



artystów



–



Victor



 Ciobanu,



Vladimir



Us,



Andrei



Gamart,



Alexandru



 Raevski,



Ghenadie



Popescu



i



Tatiana



Fiodorova



–



 zainicjowała



akcję,



której



celem



było



krytyczne



 odniesienie



się



do



tej



sytuacji,



poniekąd



komicznej



 i



absurdalnej.



Polegała



ona



na



symbolicznym



zasadzeniu



przed



siedzibą



Rządu



uschniętych



(i



pomalowanych



na



czerwono)



choinek



znalezionych



na



 śmietnikach,



odnosząc



się



w



ten



sposób



do



praktyki



 upolitycznienia



laickiego



zwyczaju.



 Różne



modele



teoretyczne



i



codzienne



wydarzenia



polityczne



zwracają



uwagę



na



fakt,



że



to,



co



 kiedyś



było



wyobrażane



w



sposób



idealistyczny



 jako



homogeniczna



publiczność,



dzisiaj



jest



jasno



 postrzegane



jako



dalekie



od



podzielania



wspólnych



 zainteresowań



i



praw



do



równego



dostępu



–



toteż



 pytanie



o



utopijną



naturę



przestrzeni



publicznej



 staje



się



rzeczywiście



pilne 5.



Zatem



kilka



czynni-

144

ków



wskazuje



na



konieczność



budowy



od



podstaw



 koncepcji



sfery



publicznej,



zwłaszcza



jeżeli



chcemy



 zrozumieć



niektóre



aspekty



polityczne



tej



sfery.



Dojście



do



władzy



i



konsolidacja



systemów



demokratycznych



wniosły



nowego



ducha



do



tego



procesu,



 zaś



głos



społeczeństwa



obywatelskiego



przyczynił



 się



do



promowania



wolności



i



rozszerzenia



sfery



 publicznej



w



szeregu



państw



sąsiednich



o



podobnej



 drodze



historycznej



i



politycznej.



 Casus



Mătăsaru



jest



kolejnym



wymownym



 przykładem



krytyki



słabości



systemu



politycznego



oraz



niezwykle



wąskiej



przestrzeni



dyskursu



 między



społeczeństwem



obywatelskim



a



władzą.



 Anatol



Mătăsaru,



programista



komputerowy,



 używając



twórczych



środków



ekspresji,



przekształcił



się



w



nieugiętego



krytyka



skorumpowanego



 systemu



wprowadzonego



przez



rządy



PKRM.



 W



latach



2008–2009



Mătăsaru



zorganizował



serię



 samotnych



protestów:



przebrany



we



własnoręcznie



 wykonane



kostiumy



sięgał



po



praktyki



wywodzące



 się



z



tradycji



teatru



świeckiego.



Czasami



towarzyszyła



mu



świnia



przebrana



za



prokuratora



(„porkurator”)



i



osioł



przebrany



za



policjanta



(„mulicjant”).



 Za



pomocą



skromnych



środków,



sloganów



i



tekstów



 wielokrotnie



krytykował



nadużycia



instytucji



porządku



publicznego



i



Ministerstwa



Sprawiedliwości.



 Jego



wystąpienia



zazwyczaj



kończyły



się



interwencją



sił



porządkowych.



Nieprzejednana



postawa,



jak



 również



używane



środki



sprawiają,



że



działania



 Mătăsaru



współgrają



z



działaniami



artystów,



którzy



 uprawiają



performance



i



sztukę



akcji,



dążąc



do



 rozszerzenia



sfery



publicznej



i



dialogu



z



władzami



 państwa. Powracając



do



przygód



świątecznej



choinki



zarekwirowanej



na



zlecenie



polityków,



można



 uznać,



iż



sygnalizują



one



symboliczne



zderzenie



 pomiędzy



siłami



rządowymi



a



władzami



lokalnymi



 Kiszyniowa



(reprezentującymi



siły



opozycyjne),



 które



unaoczniło



napięcia



i



polaryzację



klasy



politycznej



Republiki



Mołdawii.



Z



kolei



casus



Anatola



 Mătăsaru



jest



przykładem



konfrontacji



społeczeństwa



obywatelskiego



z



władzami



państwa



(w



tym



 przypadku



policją



i



Ministerstwem



Sprawiedliwości),



podobnie



jak



wydarzenia,



które



nastąpiły



po



 interwencji



zatytułowanej



„Gra



z



pamięcią.



Jak



 wytłumaczyć



pomnik



narodu?”



zrealizowanej



 przez



Dumitru



Oboroca



(RO),



której



przedmiotem



 był



pomnik



Bohaterów



Komsomołu



Leninowskiego.



 Interwencja



artysty



polegała



na



redefinicji



pomników



wzniesionych



w



okresie



sowieckim



poprzez



 zmianę



nazw,



które



noszą.



W



momencie



nanoszenia






THE



 J OURNEY



 T O



 T HE



 E AST

tymczasowej



nazwy



artysta



został



zatrzymany



 przez



siły



porządkowe



i



eskortowany



na



komisariat



 policji,



gdzie



przez



kilka



godzin



był



przesłuchiwany



 wraz



ze



swoją



asystentką.



Potem



ich



zwolniono,



ale



 dopiero



po



skonfiskowaniu



dokumentów



i



materiałów



(oryginału



zezwolenia



władz



na



tę



interwencję



 publiczną,



wydanego



Centrum



KSAK



oraz



farby



 fluorescencyjnej,



pędzli



itd.).



Później



wyszło



na



jaw,



 że



policja



została



powiadomiona



przez



aktywistów



 powiązanych



z



PKRM,



którzy



następnego



dnia



 usunęli



ślady



interwencji,



uznając



ją



za



akt



wandalizmu.



Ten



incydent



wskazuje



na



inne



symboliczne



 zderzenie,



tym



razem



pomiędzy



twórczością



artystyczną



a



elementami



nostalgicznymi



społeczeństwa



Mołdawii.



Wysiłki



mające



na



celu



podniesienie



 świadomości



publicznej



w



Mołdawii



za



pośrednictwem



lewicowych



polityków



i



metod



nie



będą



miały



 żadnego



efektu



pozytywnego



tak



długo,



jak



długo



 część



społeczeństwa



utożsamia



się



ze



zbiorową



 mentalnością,



która



wyszła



z



użycia.



Tego



rodzaju



 postawy



są



utrzymywane



w



społeczeństwie



przez



 wspólnoty,



które



chwilowo



są



odporne



na



zmiany



 i



które



postrzegają



interwencje



artystyczne



jako



 zagrożenie,



podchodząc



do



nich



wyłącznie



z



pozycji



 antagonistycznej. Odnosząc



się



do



znaczenia



protestów



z



kwietnia



 2009



roku,



w



efekcie



których



PKRM



została



odsunięta



od



władzy,



można



stwierdzić,



że



stanowiły



one



 szansę



zarówno



na



wyrażenie



demokratycznych



 aspiracji



społeczeństwa,



jak



również



na



transformację



sfery



publicznej



w



ujęciu,



które



wykraczałoby



 poza



model



Habermasa



promowany



przez



systemy



 polityczne



Europy



Wschodniej.



Zaraz



potem,



w



okresie



gdy



AIE



znajdowała



się



u



władzy,



miało



miejsce



 rozszerzenie



przestrzeni



wolnej



wypowiedzi



poprzez



 pojawienie



się



mediów



o



nowym



obliczu



(Publica



TV,



 Jurnal



TV,



inne



stacje



radiowe,



czasopisma,



gazety



 etc.),



które



promują



polityki



otwarcia



i



zwyczaje



 debaty



publicznej.



Jednakże



pomimo



tych



pozytywnych



zmian



nowi



politycy



uruchomili



również



 inicjatywy



o



charakterze



odwetowym,



domagając



się



 obowiązkowych



zmian



w



przestrzeni



publicznej



polegających



na



wyburzaniu/przenoszeniu



pomników



 czy



usunięciu



z



mapy



miasta



niektórych



budynków



 oraz



kompleksów



architektonicznych



o



znaczeniu



 historycznym.



Takie



tendencje



są



kontrproduktywne,



ponieważ



prowadzą



do



rewizji



historii,



tak



jak



 to



miało



miejsce



w



okresach



wcześniejszych;



jeśli



 zaś



rewizja



ta



staje



się



bieżącą



praktyką,



niesie



ona



 za



sobą



zacieranie



pamięci



zbiorowej



i



sterylizację



 przestrzeni



miejskiej.





145

Analizując



przypadek



sfery



publicznej



nazywanej



„światem



sztuki”,



Simon



Sheikh



pyta:



„Jakie



 są



jej



granice



i



jak



może



być



używana



w



sposób



 strategiczny,



aby



przyłączyć



się



do



innych



sfer



 publicznych?”.



Powstaje



wreszcie



problem



zakresu,



 w



jakim



dzieła



sztuki



i



refleksje



na



temat



sztuki



 mogą



wpływać



na



te



różne



sfery



–



z



jednej



strony



 obierając



jako



punkt



wyjścia



specyficzny



fragment



 świata



sztuki,



a



z



drugiej



włączając



się



pośrednio



 lub



bezpośrednio



w



inne



sfery 6.



Akcje



zrealizowane



 przez



młodych



artystów



w



odpowiedzi



na



zarekwirowanie



bożonarodzeniowej



choinki,



akcje



w



sferze



 publicznej



Anatola



Mătăsaru,



podobnie



jak



działania



 artystyczne



prowadzone



przez



artystów



wizualnych



 w



ramach



projektu



KISZYNIÓW



stanowiły



szereg



 sytuacji



odnoszących



się



do



polityk



promowanych



 przez



władze,



wykorzystujących



różne



środki



 twórcze,



co



razem



stworzyło



interferencję



z



innymi



 sferami



społeczeństwa. Podsumowując,



możemy



powiedzieć,



iż



promowanie



projektów



sztuki



współczesnej



i



działań



 związanych



z



badaniem



sfery



publicznej



obecnie,



 w



erze



globalizacji



oraz



agresywnego



społeczeństwa



kapitalistycznego,



które



zredukowało



 rolę



sztuki



do



funkcji



czysto



dekoracyjnej,



pilnie



 wymaga,



aby



sztuka



wizualna



stała



się



instrumentem



krytycznego



zaangażowania



z



powiązaniami



 politycznymi



i



społecznymi



oraz



aktywniejszym



 udziałem



w



pozostałych



sferach.



Obecna



sytuacja



 w



Republice



Mołdawii,



dwa



lata



po



wydarzeniach



 z



7



kwietnia,



z



nowym



rządem,



który



zapowiedział



 duże



zmiany



w



społeczeństwie,



raczej



utajniła



proces



podejmowania



decyzji,



stanowi



również



okres



 pełen



nieporozumień



między



członkami



koalicji



 AIE 7.



Nie



można



stwierdzić,



że



nie



ma



woli



otwarcia



 i



reform,



ale



wiele



z



tych



żądań



i



oczekiwań



pozostaje



tylko



deklaracjami



i



jest



kamuflowanych



przez



 slogany



i



projekcje



przyszłości,



zaś



rozwój



sfery



 publicznej



w



jej



zaktualizowanym



znaczeniu



wciąż



 jest



postulatem,



który



powinien



zostać



zrealizowany



 na



wszystkich



poziomach



(na



ulicach,



w



internecie,



 mass



mediach



itd.). Kiszyniów,



16



maja



2011


PODRÓŻ



 N A



 W SCHÓD

146

Andrei



Gamart,



Alexandru



Raevski,



Ghenadie



Popescu,



Victor



Ciobanu,



 Vladimir Us, Tatiana Fiodorova — Czerwona



 choinka



 /



 Red



 Christmas



 Tree



– akcja na placu Zgromadzenia Narodowego w Kiszyniowie / action



in



the



National



Assembly



Square



in



Chisinau,



2008.



Photo:



Vladimir



 Us



(http://www.oberliht.com/gm/)

Tatiana Fiodorova — Romashka,



inauguracja



Centrum



Rozrywki



i



Rekreacji



„Romashka”



na



ostatniej



kondygnacji



wieżowca



/



launch



of



 “Romashka”



 Centre



 for



 Entertainment



 and



 Recreation,



 attic



 of



 the



 tower



 building, CHISINAU – Art,



 Research



 in



 the



 Public



 Sphere, 2010. Photo:



Tatiana



Fiodorova

1























Jürgen



Habermas,



Strukturalne



przeobrażenia



sfery



 publicznej.



Warszawa,



2007



(oryginalnie



opublikowane



jako



 Strukturwandel



der



Öffentlichkeit,



1962). 2























CHIŞINĂU



–



Artă,



Cercetare



în



Sfera



Publică,



projekt



 organizowany



przez



K SAK



–



C entrum



Sztuki



Współczesnej



 w



K iszyniowie.



Szczegóły



projektu:



http://www.art.md/2010/ sfera_publica.html 3























Kanał



T V



S TILL



nie



otrzymał



licencji



na



emisję,



zaś



T VR



 utraciła



licencję



na



r zecz



C anal



2



Plus.



 4























Oliver



Marchart,



Estetica



sferei



publice



[Estetyka



s fery



 publicznej].



„Observator



Cultural”



nr



389,



wrzesień



2007.



 5























Suzana



Milevska,



Ce



este



atit



de



public



in



legatura



cu



 arta



publica?



[Co



jest



tak



publicznego



w



odniesieniu



do



sztuki



 publicznej?].



„Observator



Cultural”



nr



389,



wrzesień



2007. 6























Simon



Sheikh,



In



locul



sferei



publice?



sau



lumea



fragmentata



[ W



miejscu



s fery



publicznej?



bądź



ś wiat



pofragmentowany].



„Observator



Cultural”



nr



389,



wrzesień



2007. 7























AIE



(PD



–



Partia



Demokratyczna,



PL



–



Partia



Liberalna



 i



PLDM



–



Partia



Liberalno-Demokratyczna



Mołdawii).

Political



reforms



triggered



by



the



events



of



7



April



 brought



a



series



of



changes,



which



today



are



evidently



being



challenged



in



the



society.



Mass



protests



 have



gained



momentum



as



a



result



of



the



parliamentary



election



results



announced



in



April



2009,



 after



which



the



demonstrators,



most



of



them



young



 people



and



students,



have



requested



a



change



 in



the



political



regime



of



the



Republic



of



Moldova.



 There



is



a



striking



similarity



between



the



events



of



 April



2009



and



the



ones



which



marked



the



late



80s,



 when



a



series



of



actions



of



the



people



–



circles



(public



readings),



concerts,



demonstrations



and



street



 marches



–



were



consolidated



in



a



message



directed



 against



political



totalitarianism



promoted



by



the



 communist



government



of



the



SSRM



(Soviet



Socialist



Republic



of



Moldova).



Those



actions



and



events,



 some



of



them



with



cultural



significance,



caused



major



changes



in



the



political



orientation



of



the



country



 in



the



legislation.



New



symbols



(flag,



anthem



etc.)



 were



installed,



culminating



with



the



proclamation



of



 independence



(27



August



1991).



Unlike



the



events



 which



took



place



two



decades



ago



(the



collapse



of



 the



USSR



had



a



major



contribution),



the



latest



ones



 generated



just



a



shuffle



in



the



political



system,



while



 the



rules



remain



the



same. When



referring



to



the



period



just



before



1991,



 and



especially



the



one



after



1991,



there



is



no



doubt



 that



the



definition



of



public



sphere



given



by



Habermas1



does



not



correspond



to



the



reality.



In



this



way,



 that



idealist



bourgeois



model



and



concept



based



on



 universality



and



rationality,



which



does



not



explain



 the



fragmentation



of



postmodern



society,



ceases



 to



be



current.



At



the



same



time,



the



aspirations



 of



the



Moldovan



society



after



the



proclamation



of



 independence



and



the



transformation



into



a



new,



 democratic



country



did



not



materialize



during



the



 90s



when



the



liberal-democratic



coalition



was



in



 government.



Citizens’



wishes



were



not



fulfilled



even



 after



2001,



when



the



CPRM



(Communist



Party



of



 the



Republic



of



Moldova)



came



to



power



by



way



of



 a



coup



de



theatre



in



the



parliament.



The



situation



 did



not



change



after



2004,



although



after



a



reform



 the



party



turned



into



one



based



on



capitalist



principles.



None



of



these



political



regimes



has



excelled



 in



promoting



and



expanding



the



public



sphere



as



an



 area



of



debate



and



of



open



and



democratic



negotiation



between



the



society



and



the



authority.



 In



2010,



as



a



part



of



the



project



CHISINAU



–



Art,



 Research



in



the



Public



Sphere 2



this



plurality



of



as-


THE



 J OURNEY



 T O



 T HE



 E AST

pects



was



analyzed,



as



well



as



the



precariousness



 of



the



public



sphere



within



the



post-socialist



area



 at



the



time



of



the



fall



of



the



Berlin



wall.



The



transdisciplinary



research



platform



launched



during



this



 project



aimed



to



analyze



the



political



and



economical



contradictions



which



can



be



identified



in



various



 management



patterns



within



the



public



area.



The



 outcome



consists



of



several



projects,



and



I



consider



 it



necessary



to



mention



in



this



context



just



a



few,



 namely



the



ones



signed



by



the



artists



selected



to



 participate



in



the



2011



exhibition



“T



J







 



E”



(Bialystok,



Poland). Thus,



two



decades



after



becoming



independent



 (1992)



and



during



an



unstable



period



of



transition



towards



a



democratic



regime,



the



theorists



and



visual



 artists



who



took



part



in



the



project



have



set



upon



 studying



and



analyzing



the



present-day



situations



 where



a



public



sphere



will



be



possible.



The



lack



of



 the



notion



of



“public



sphere”



in



the



SSRM



not



only



 created



a



vacuum



regarding



the



notion



of



“public”



 but



also



opened



the



door



for



political



instability



and



 antagonism,



mostly



based



on



ethnic



criteria.



On



 the



other



hand,



whilst



immediately



after



1989



and



 also



during



the



90s



there



was



a



vague



freedom



of



 expression,



between



2001–2008



(during



PCRM



rule,



 in



alliance



with



the



CDPP)



a



vacuum



occurred



regarding



compliance



with



human



rights.



Clientelism



 was



a



regular



occurrence,



and



a



series



of



regulations



replaced



censorship. 3



Therefore



it



is



easy



to



 understand



the



reason



why



for



two



decades



the



 society



was



entangled



in



a



mechanism



within



which



 various



political



platforms



were



openly



competing



 for



votes,



while



the



mass



media



were



exclusively



 used



as



tools



for



the



conveyance



of



political



capital,



 thus



rendering



the



society



a



passive



spectator. Actually,



today



one



can



say



that



there



is



not



only



 “one



public”



but



a



configuration



of



multiple



“publics”



 and



“counterpublics”



in



continuous



transformation,



and



it



is



erroneous



to



believe



in



the



pattern



of



 an



existing



public



sphere,



which



only



waits



to



be



 conquered.



According



to



Oliver



Marchart,



the



public



 sphere



is



not



a



space



in



a



physical



sense



nor



an



 institutional



space



(as



mass



media



or



pedestrian



 recourses). 4



In



the



context



of



the



aesthetic



of



the



 public



sphere,



Marchart



mentions



that



the



public



 sphere



is



actually



always



occurring



and



recurring



 in



conflictual



situations.



Where



there



is



a



conflict,



or



 more



precisely,



antagonism,



there



is



a



public



sphere.



 When



they



disappear,



the



public



sphere



disappears.



 An



example



of



this



type



of



occurrence



of



the



public



 sphere



can



be



the



events



of



7



April



2009,



which





147

caused



only



a



superficial



change,



not



a



real



repositioning



of



the



society



and



political



elite.



This



would



 have



manifested



itself



in



truly



democratic



decisions



 and



actions.



For



the



time



being



a



whole



spectrum



 of



vagueness



persists



regarding



the



transparency



 of



the



political



act



and



the



management



of



public



 politics. Thus,



some



aspects



of



the



democratic



transition



 that



took



place



in



the



post-communist



area



and



the



 changes



affecting



the



critical



discourse



referring



 to



the



public



sphere



were



reflected



in



the



contributions



of



participants



to



the



project



CHISINAU



–



Art,



 Research



in



the



Public



Sphere.



These



included



 projects



by



Dumitru



Oboroc,



Tatiana



Fiodorova



and



 Maxim



Kuzmenko.



“Playing



with



memory.



How



to



 explain



a



monument



to



the



people?”



by



Dumitru Oboroc



(RO)



is



an



intervention



by



which



the



artist



 proposed



a



re-signification



of



the



monuments



 erected



in



Soviet



times,



by



temporarily



changing



 the



names



they



bear.



According



to



the



artist,



this



 re-signification



is



desperately



needed



because



the



 current



meaning



of



the



monuments



is



anachronistic



 and



serves



a



totalitarian



ideology.



Maxim Kuzmenko (MD)



inaugurated



Centre



Station



within



the



 “Metrobunker”



project,



which



involves



a



project



of



 systematization



and



hybridization



of



an



unexplored



 network



of



catacombs



and



bomb



shelters



built



during



the



Cold



War.



Basically,



the



artist



came



up



with



 the



idea



of



setting



up



an



underground



to



connect



 Chisinau



Municipality



districts



in



order



to



ease



and



 facilitate



public



transport.



A



participatory



model



of



 practice



was



used



by



Tatiana Fiodorova (MD)



in



the



 “Romashka”



project,



whose



reference



point



was



the



 attic



of



building



called



the



“Romaşka”



(camomile)



in



 oral



culture,



built



in



the



70s



in



the



Botanica



district



 of



Chisinau



(29/2



Testimiţeanu



Street).



In



this



space,



 which



remained



inert



since



the



inauguration



of



the



 building,



she



decided



to



establish



the



“Romashka”



 Centre



for



Entertainment



and



Recreation



with



the



 aim



of



reviving



the



initial



function



of



that



space



with



 the



help



of



the



residents.



In



this



case,



the



artists



 who



participated



in



the



project



acted



as



agents



in



 the



process



of



creation



and



expansion



of



public



 space



in



its



political



sense



when



they



proposed



to



 identify



the



processes



behind



urban



transformation. With



the



purpose



of



giving



some



contextual



 examples



of



the



way



in



which



the



public



sphere



 is



treated



by



the



political



class,



I



consider



it



appropriate



to



bring



into



the



discussion



a



series



of



 artistic



actions



which



critically



addressed



a



series



 of



events



from



the



time



when



the



CPRM



was



in






PODRÓŻ



 N A



 W SCHÓD

power.



The



protagonist



of



a



bizarre



event



(22–23



of



 December,



2007)



was



a



Christmas



tree



purchased



 by



the



Municipality



of



Chisinau,



which



became



the



 fulcrum



of



a



conflict



between



the



central



government



and



the



City



Hall



of



Chisinau.



The



conflict



was



 that



local



liberal



authorities



were



eager



to



unveil



 the



Christmas



tree



on



Christmas,



while



the



communist



government



wanted



the



tree



to



be



installed



 no



earlier



than



New



Year’s



Eve,



which



eventually



 forced



the



security



forces



(city



police)



to



act



against



 the



local



administration



of



Chisinau.



At



the



same



 time,



in



order



to



address



this



situation



in



a



somehow



comic



but



also



absurd



way,



a



group



of



artists



 consisting



of



Victor



Ciobanu,



Vladimir



Us,



Andrei



 Gamart,



Alexandru



Raevski,



Ghenadie



Popescu,



and



 Tatiana



Fiodorova



initiated



an



action



in



January



2008.



 The



action



involved



a



symbolic



plantation



in



front



of



 the



Government



building



of



dry



trees



(painted



red)



 which



were



collected



from



trash



bins,



thus



making



a



point



about



the



usual



practice



of



politicizing



 a



profane



tradition. Different



theoretical



models



and



everyday



 political



events



have



highlighted



the



fact



that



what



 was



once



idealistically



imagined



as



a



homogeneous



 public



is



now



clearly



perceived



as



far



from



sharing



 common



interests



and



equal



rights



of



access,



so



the



 question



concerning



the



utopian



nature



of



the



public



 space



becomes



truly



urgent. 5



Therefore,



several



 factors



support



the



need



to



rebuild



the



foundations



 of



the



public



sphere



concept,



especially



if



we



want



 to



understand



some



political



aspects



of



the



public



 sphere.



The



coming



to



power



and



consolidation



of



 the



democratic



regime



have



brought



a



new



spirit



in



 the



process,



and



the



voice



of



civil



society



had



its



role



 in



promoting



freedoms



and



expanding



the



public



 sphere



in



a



number



of



neighboring



countries



with



 similar



historical



and



political



paths. Anatol



Matasaru’s



case



is



another



eloquent



 example



of



criticism



addressed



against



the



weaknesses



of



the



political



system



and



the



extremely



 narrow



field



of



dispute



between



civil



society



and



 power.



Matasaru



is



a



simple



computer



specialist



 who,



by



using



creative



means



of



expression,



has



 turned



into



an



outspoken



critic



of



the



corrupt



system



 of



government



installed



by



the



CPRM



government.



 Between



2008



and



2009,



Matasaru



organized



 a



series



of



solitary



protests



disguised



in



self-made



 costumes,



using



a



practice



that



originates



in



the



 tradition



of



profane



theatre,



in



some



situations



being



 accompanied



by



a



pig



(dressed



up



as



a



prosecutor)



and



a



donkey



(dressed



up



as



a



police



officer).





148

By



way



of



modest



means,



and



also



with



the



use



of



 slogans



and



texts,



he



repeatedly



criticized



abuses



 of



public



institutions



and



of



the



Ministry



of



Justice,



 being



generally



obstructed



in



exposing



his



views



 by



security



forces.



By



his



intransigent



position



and



 by



the



means



used,



Matasaru’s



actions



synchronize



 with



the



efforts



of



artists



practicing



performance



 art/public



actions



and



by



doing



so



intend



to



broaden



 the



notions



of



the



public



sphere



and



of



dialogue



with



 the



state



authorities. Returning



to



the



adventures



of



the



seized



Christmas



tree,



we



find



that



it



denotes



a



symbolic



clash



 between



the



forces



of



the



government



and



the



local



 authorities



of



Chisinau,



representing



oppositional



 forces,



which



brought



about



visible



tensions



and



 caused



a



polarization



of



the



political



class



of



the



Republic



of



Moldova.



At



the



same



time,



the



Matasaru



 case



is



a



confrontation



between



civil



society



and



 state



authorities



(in



this



case,



of



the



police



and



the



 Ministry



of



Justice)



which



finds



a



parallel



with



the



 events



that



followed



the



intervention



entitled



“Playing



with



memory.



How



to



explain



a



monument



to



 the



people?”



by



Dumitru



Oboroc



(RO),



of



which



the



 subject



was



the



monument



dedicated



to



the



Leninist



 Comsomol



Heroes.



The



intervention



consisted



of



the



 re-signification



of



monuments



erected



in



the



Soviet



 period



by



temporarily



changing



their



titles.



Just



as



 he



was



applying



the



temporary



title,



the



artist



was



 stopped



by



security



forces



and



escorted



to



the



police



 station,



where



he



was



interrogated



for



several



 hours



along



with



his



assistant.



They



were



later



 released,



but



only



after



police



seized



documents



 and



materials



(the



original



copy



of



the



authorities’



 approval



for



this



intervention



given



to



the



KSAK



 Center,



fluorescent



paint,



brushes,



etc.).



It



later



occurred



that



the



police



had



been



notified



by



a



group



of



 activists



affiliated



with



the



CPRM,



and



on



the



following



day,



the



artist’s



work



was



erased,



having



been



 deemed



an



act



of



vandalism.



This



incident



points



 to



a



different



symbolic



clash



between



the



creative



 industry



and



the



nostalgic



elements



of



Moldovan



 society.



Efforts



to



raise



awareness



into



the



public



 opinion



of



Moldova



with



leftist



politics



and



methods



 will



have



no



positive



effect



as



long



as



a



part



of



society



is



associated



with



a



disabled



collective



mentality.



Such



attitudes



in



society



are



preserved



within



 communities



that



are



for



the



moment



resistant



to



 change



and



which



perceive



artistic



interventions



 as



a



threat



and



catalogue



them



exclusively



from



 antagonistic



positions. Referring



to



the



significance



of



the



protests



of






THE



 J OURNEY



 T O



 T HE



 E AST

April



2009,



followed



by



the



ousting



of



the



Communist



Party,



we



found



that



those



events



have



meant



 a



chance



to



both



express



the



democratic



wishes



of



 society



and



transform



the



public



sphere



in



terms



 of



going



beyond



the



Habermas



model



promoted



by



 political



regimes



in



Eastern



Europe.



Immediately



 afterwards,



while



the



AIE



was



in



power,



there



was



 space



for



a



broadening



of



free



expression



by



the



 emergence



of



a



new



media



(Publica



TV,



Jurnal



 TV,



other



radio



channels,



magazines,



newspapers,



 etc.)



that



promoted



open



politics



and



public



debate



 practices.



However,



beyond



these



positive



changes,



 the



new



politicians



have



mobilized



initiatives



of



 a



vengeful



nature



that



asked



for



mandatory



changes



 in



public



space



through



the



demolition/relocation



 of



monuments,



the



removal



from



the



city



map



of



 important



historical



buildings



and



architectural



 complexes.



Such



tendencies



are



counterproductive



as



they



attempt



to



rewrite



history,



as



happened



 in



previous



 periods;



and



 if



this



rewriting



becomes



 a



common



 practice,



it



 brings



with



 itself



deletion



 of



the



collective



memory



 and



sterilization



of



urban



 space.

Anatol Matasaru — Akcja protestacyjna Anatola Matasaru



 przed



 Ministerstwem



 Sprawiedliwości



 w



Kiszyniowie



/



Protest



action



by



Anatol



Matasaru



 in



f ront



of



the



Ministry



of



Justice



in



C hisinau,



2008

Analyzing



the



case



of



the



public



sphere



called



 “the



world



of



art,”



Simon



Sheikh



asks:



“What



are



 its



boundaries



and



how



can



it



be



strategically



used



 to



couple



to



other



public



spheres?”



Finally,



the



 question



comes



up



of



how



works



of



art



and



reflection



on



art



can



arise



in



these



different



spheres



–



on



 the



one



hand



taking



as



its



starting



point



a



specific



 fragment



of



the



art



world



and,



on



the



other,



directly



 or



indirectly



engaging



in



other



spheres. 6



Actions



 taken



by



young



artists



as



a



response



to



the



seizure



 of



the



Christmas



tree,



the



public



space



actions



of



 Anatol



Matasaru,



as



well



as



the



artistic



practices



 performed



by



visual



artists



involved



in



the



Chisinau





149

project



–



all



of



these



scored



a



series



of



situations



in



 relation



to



the



politics



promoted



by



the



authorities



 using



a



set



of



creative



media



which



as



a



whole



have



 created



an



interference



with



other



spheres



of



the



 society. In



conclusion,



we



can



say



that



the



promotion



of



 contemporary



art



projects



and



activities



concerned



 with



investigating



the



public



sphere



today



–



an



 age



of



globalization



and



of



an



aggressive



capitalist



 society



that



has



reduced



the



role



of



art



to



being



of



 a



purely



decorative



nature



–



urgently



requires



that



 visual



art



practices



become



an



instrument



of



critical



 engagement



with



political



and



social



connotations



 and



a



more



active



involvement



in



other



spheres.



 The



current



situation



in



the



Republic



of



Moldova,



two



 years



after



the



events



of



April



7



and



under



a



new



 government



which



has



announced



major



changes



 for



the



society,



has



rather



occulted



the



decisionmaking



process



and



created



a



period



filled



with



 divergences



amongst



the



AIE 7



neo-liberal



coalition



 members.



We



can



not



say



that



there



would



be



no



 desire



to



become



more



open



and



to



carry



out



some



 reforms,



but



many



of



these



goals



and



expectations



 remain



only



statements



and



are



disguised



by



slogans



and



projections



of



the



future,



and



the



development



of



the



public



sphere



in



an



objective



sense



to



 date



remains



a



goal



to



be



conquered



on



all



levels



(on



 the



streets,



online,



on



the



air,



in



mass



media



etc.). Chisinau,



16



May



2011





1























Jürgen



Habermas,



The



Structural



Transformation



of



the



 Public



Sphere.



C ambridge



Massachusetts,



The



MIT



Press,



 1989



(originally



published



as



Strukturwandel



der



Öffentlichkeit,



 1962). 2























CHISINAU



–



Art,



Research



in



the



Public



Sphere,



project



 organized



by



K SAK



–



C enter



for



Contemporary



A rt,



Chisinau.



 Project



details:



http://www.art.md/2010/sfera_publica.html 3























The



T V



S TILL



channel



did



not



obtain



a



broadcasting



 license,



and



T VR



lost



its



license,



which



was



a ccredited



to



 Canal



2



Plus. 4























Oliver



Marchart,



Estetica



sferei



publice



[ Aesthetic



of



Public



Sphere].



„Observator



Cultural”,



no.



389,



S eptember



2007. 5























Suzana



Milevska,



Ce



este



atât



de



public



în



legătură



cu



arta



 publică?



[ What



is



so



public



in



regards



to



public



art?].



„Observator



Cultural”



no.



389



,



S eptember



2007. 6























Simon



Sheikh,



În



locul



sferei



publice?



sau



lumea



 fragmentată



[Instead



of



public



sphere?



either



the



world



fragmented].



„Observator



Cultural”



no.



389,



S eptember



2007. 7























AIE



(PD



–



Democratic



Party



,



PL



–



Liberal



Party



and



 PLDM



–



Liberal



Democratic



Party



of



Moldova).

the journey to the east_ctalogue_text by stefan rusu  
the journey to the east_ctalogue_text by stefan rusu  
Advertisement