ศิลปะในชุมชน

ชุมนบ้านน้าบ่ อ ตาบลเวียงทอง จังหวัดแพร่ 1.ประวัติตาบลเวียงทอง เมื่อราวประมาณ พ.ศ.1250 พญาลาวะ จังกะราชแห่ งเมืองเงินยางเชี ยงแสน ได้ส่งบุตรชายชื่ อว่ า ลาวก๋ อ ซึ่งเป็ นเจ้าเมืองเวียงพางคา ปกครองถึงแคว้นกวางซึ่ งอยู่ฝั่งซ้ายของแม่น้ าแม่สาย(บ้านกวางช้างมูบ) ต่อมาได้เกิดอุทกภัยแม่น้ าแม่สายได้ท่วมเมืองทั้งหมด ชาวเมืองบางส่ วนที่อยู่ลุ่มแม่น้ าได้ถูกน้ าป่ าพัด กระจัด กระจายตายและสูญหาย พญาลาวก๋ อ จึงแสวงหาชัยภูมิใหม่ที่มีความปลอดภัยและอุดมสมบูรณ์ โดยอาศัยอยู่ ตามที่ราบริ มฝั่งแม่น้ ายม ตั้งเมืองใหม่ชื่อว่า “เวียงทอง” เพราะบริ เวณนี้มีแร่ ทองอยู่พอสมควร คาว่าเวียงทอง หมายถึง เวียงที่แข็งแรงอย่างกับทอง และได้สร้างวัดขึ้นคือ วัดหลวงเชี ยงแสน ปั จจุบนั เป็ นวัดร้างบริ เวณ โรงเรี ยนบ้านเขื่อนสุ นทร และวัดหลวงเวียงทอง(บริ เวณวัดร้างทองเกศ) ต่อมาพญาลิ้นตองได้มาสร้างวัด เวียงตองฝั่งหมิ่น (วัดทองเกศเก่า) และได้มีการขุดคูเมืองตั้งแต่แม่น้ ายมบริ เวณบ้านเขื่อนคาลือ ผ่านหลังวัด น้ าบ่อจรดบ้านไชยามาตย์ ปั จจุบนั ยังมีร่องรอยคูเมื องอยู่เป็ นบางแห่ ง ขณะที่กาลังขุด คูสร้างเมื องอยู่ น้ ัน ภรรยาของพญาลิ้ นทองได้ไปท าพิธีลอยสั งขารตรงหน้าวัดหลวงเวีย งทองได้พลัดตกไปในวังน้ าลึ ก และ จมน้ าตาย ชาวบ้านจึงขนานนามวังน้ าลึกดังกล่าวว่า วังแม่เจ้า จนถึงปัจจุบนั นี้ ในสมัยของพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) ถึงสมัยของพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ของกรุ งรัตนโกสินทร์ ได้แบ่งเขตการปกครอง โดยพญาคาเขื่อนปกครองบ้านป่ าเป้า (บ้านเขื่อนคาลือ) พญา ไชยามาตย์ปกครองบ้านสันป่ าแย้ (บ้านไชยามาตย์) ต่อมาพ่อขุนเวียงทองทานุ (กานันชัย วุฒิเจริ ญ) ได้มาปกครองแขวง หลังจากนั้นแขวงเวียงตองได้ ยกฐานะเป็ นตาบลเวียงทองจนถึงปั จจุบนั ตามที่เอกสารบางฉบับได้กล่าวข้อมูลว่า พญาทั้ง 3 คือ พญาลิ้น ตอง, พญาคาเขื่อน, พญาไชยามาตย์ เป็ นพี่น้องร่ วมตระกูลเดียวกันนั้น ไม่มีเอกสารหรื อหลักฐานที่บ่งบอก ชัดเจน แต่มีบนั ทึกของหลวงปู่ ครู บากันธา คันธาโรและพระสยาม สิ ริปัญโญ ว่าอยู่คนละยุคสมัยกัน จึงพอ สันนิษฐานได้ว่าไม่ได้เป็ นพี่นอ้ งกัน ปัจจุบันตาบลเวียงทองแบ่งการปกครองเป็ น 12 หมู่บ้าน หมู่ที่ 1, หมู่ที่ 12 บ้านไชยามาตย์ หมู่ที่ 2, 3, 4 บ้านทองเกศ หมู่ที่ 5 บ้านโพธิสุนทร หมู่ที่ 6 บ้านน้ าบ่อ หมู่ที่ 7, 10 บ้านเขื่อนคาลือ หมูที่ 8, 11 บ้านผาสุก หมู่ที่ 9 บ้านเวียงทองใหม่

อาณาเขตติดต่อ ทิศเหนือ ติดต่อ ตาบลป่ าแมต อาเภอเมืองแพร่ ทิศใต้ ติดต่อ ตาบลร่ องกาศ อาเภอสูงเม่น ทิศตะวันออก ติดต่อ ตาบลนาจักร อาเภอเมืองแพร่ ทิศตะวันตก ติดต่อ ตาบลต้าผามอก อาเภอลอง ประวัติความเป็ นมาของหมู่บา้ น บ้านไชยามาตย์ต้ งั ชื่อตามผูก้ ่อตั้งหมู่บา้ น คือ พญาไชยามาตย์ แต่เดิมชื่อว่าบ้านสันป่ าแย้ เพราะมีแย้ (สัตว์เลื้อยคลาน) อาศัยอยู่มาก บ้านทองเกศตั้งชื่อตามผูก้ ่อตั้งหมู่บา้ น คือ พญาลิ้นตอง และครู บาเกศา บ้านโพธิสุนทรบริ เวณวัดมีตน้ โพธิ์ 4 ต้น ที่สวยงาม บ้านเขื่อนคาลือตั้งชื่อตามผูก้ ่อตั้งคือ พญาคาเขื่อน บ้านผาสุ กตั้งตามภูมิประเทศ เพราะที่ท่าน้ าหน้าวัดมีลานผาที่สวยงาม บ้านน้ าบ่อตั้งชื่อตามบริ เวณหน้าวัดมีบ่อน้ าหลวง มีน้ าใสสะอาด เหตุการณ์สาคัญในอดีต ที่ทาให้ประชาชนในหมู่บา้ นประทับใจจนถึงทุกวันนี้ - ปี 2518งานพิธีพุทธาภิเษก ปลุกเสกเหรี ยญหลวงพ่อแก้ว อินทจักโก - ปี 2546หม่อมเจ้าจันทรจรัสศรียุคล เสด็จมายกยอดฉัตรทองคาที่วดั ไชยามาตย์แล้วเสด็จไปเยี่ยมชมวัดทอง เกศและวัดโพธิสุนทร - ปี 2539 สมเด็จพระองค์เจ้าโสมสวลีพระวรชายาทินดั ดามาตย์ ประทานถ้วยรางวัลแข่งขันเรื อยาวประเพณี เหตุการณ์สาคัญในอดีต ที่ทาให้ประชาชนในหมู่บา้ นจดจามาถึงทุกวันนี้ - ปี 2493 ข้าวยากหมากแพง กินหัวเผือก, มัน แทนข้าว - ปี 2495, 2504, 2511, 2538 เกิดอุทกภัยน้ าท่วมอย่างหนัก - ปี 2538 เกิดอุทกภัยน้ าท่วม ทาให้ตลิ่งวัดทองเกศ(เก่า)พังจนถึงวิหาร ชาวบ้านจึงย้ายพระพุทธรู ปไป ประดิษฐานไว้ที่ปลอดภัย

2. การใช้ ชีวิตในชุมชน ชุ ม ชนบ้ า นน้ าบ่ อ ต าบลเวี ย งทอง อ าเภอสู ง เม่ น จั ง หวั ด แพร่ เป็ นชุ ม ชนที่ มี ร ากฐานทาง ประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมมายาวนาน โดยมีจุดเริ่ มต้นจากการอพยพของผูค้ นในช่วงพุทธศตวรรษที่ 19 ที่ หนีภยั ธรรมชาติและมาตั้งถิ่นฐานใหม่บริ เวณริ มแม่น้ ายม ซึ่งเป็ นพื้นที่อุดมสมบูรณ์ทางทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งดิน น้ า ป่ าไม้ และภูมิประเทศที่เหมาะสมแก่การอยู่อาศัย ทาให้เกิดการสร้างชุมชน “เวียงทอง” ขึ้น และ บ้านน้ าบ่อก็เป็ นหนึ่งในชุมชนที่สืบทอดต่อจากเวียงทองในเวลาต่อมา การใช้ชีวิตของผูค้ นในบ้านน้ าบ่อสะท้อนให้เห็นถึงวิถีความพอเพียงที่กลมกลืนกับธรรมชาติ และ สื บทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นมายาวนาน การกินอยู่ของคนในชุมชนนี้มีความเรี ยบง่ายแต่เปี่ ยมไปด้วยคุณค่า ทั้ง ในแง่ของวัตถุดิบ การแปรรู ปอาหาร และภาชนะที่ใช้ในชีวิตประจาวัน อาหารของชาวบ้านส่ วนใหญ่ได้จาก แหล่งธรรมชาติในท้องถิ่น เช่น การจับปลาในลาห้วย เก็บพืชผักจากป่ า และการเพาะปลูกแบบดั้งเดิมใน พื้นที่ที่ลอ้ มรอบไปด้วยป่ าเต็งรังและป่ าผลัดใบ โดยมีขา้ วเหนียวเป็ นอาหารหลัก และนิยมรับประทานอาหาร ร่ วมกันภายในครอบครัวหรื อเพื่อนบ้านใกล้ชิด ภาชนะที่ ใช้ใส่ อาหาร เช่ น กระติ๊ บ ข้าวเหนี ยวและกระบุง สะท้อนถึ งภู มิ ปัญญาการจักสานของ ชาวบ้านที่ใช้วสั ดุธรรมชาติ เช่น ไม้ไผ่และหวาย ที่หาได้ในท้องถิ่น ซึ่งนอกจากจะใช้ในครัวเรื อนแล้วยังเป็ น งานหัตถกรรมที่สามารถสร้างรายได้เสริ มให้กบั ครัวเรื อนได้อีกด้วย อีกหนึ่งอัตลักษณ์ของการดารงชีวิตในชุมชนบ้านน้ าบ่อ คือ “ผ้าหม้อห้อม” ซึ่งเป็ นสิ่ งที่เชื่อมโยงวิถี ชีวิตเข้ากับวัฒนธรรมการแต่งกายของคนแพร่ โดยชาวไทยวนที่อาศัยในพื้นที่น้ ีได้คิดค้นการย้อมผ้าฝ้ายด้วย ครามธรรมชาติและพัฒนาเป็ นเสื้ อหม้อห้อมที่ทนทาน สวมใส่ สบาย และกลายเป็ นเครื่ องแต่งกายประจาถิ่น โดยเฉพาะในงานประเพณีหรื อโอกาสพิเศษต่าง ๆ ชุมชนบ้านน้ าบ่อยังมีการประกอบอาชีพที่เชื่อมโยงกับทรัพยากรธรรมชาติ เช่น การทาโรงเลื่อยไม้ ซึ่งสะท้อนความเชี่ยวชาญด้านงานไม้ การแกะสลัก และการแปรรู ปไม้สักที่มีมาแต่โบราณ ความรู ้และทักษะ เหล่ านี้ ล้ว นเป็ นมรดกที่สืบ ทอดต่อกันมาในชุ ม ชน และยังคงเป็ นส่ ว นหนึ่ งของชี วิ ต ประจาวันมาจนถึง ปัจจุบนั

3. มรดกทางวัฒนธรรมงานแกะสลักไม้ สล่าเรวัต อินประสิทธิ์ เป็ นช่างแกะสลักไม้ใน ตาบลเวียงทอง อาเภอสู งเม่น จังหวัดแพร่ ผูม้ ีชื่อเสี ยง ด้านการแกะสลักช้างไม้จาก ไม้สุ่มสักท่อนเดียว โดยให้พ้นื ผิวไม้ดูคล้ายกับ “ผิวหนังช้างจริ ง” โดยละเอียด จนดูมีชีวิต เขาเรี ยนจากอาจารย์คาอ้าย เดชดวงตา ผูไ้ ด้รับรางวัลศิลปิ นดีเด่นด้านศิลปะแกะสลักไม้จากอาเภอ งาว จังหวัดลาปาง และต่อยอดพัฒนาจนมีสไตล์ของตัวเอง 3.1 ลักษณะงานและความโดดเด่น ใช้ไม้สักจากจังหวัดแพร่ ซึ่งถือเป็ นไม้คุณภาพสู งของไทย และมักย้อมด้วยมะเกลือเพื่อให้สีเข้มและ ดูมีชีวิตชี วา ผลงานมักเป็ นองค์เดียวหรื อโขลงช้าง เช่น ช้างเดินต่อกันไปเป็ นทอด ยาวและมีงวงเกี่ยวกัน แสดงถึงคอนเซปต์ความเป็ นนิรันดร์และความผูกพัน ผิวสัมผัสของวัสดุกบั เส้นสายงานละเอียดจนดูคล้าย เนื้ อหนังช้าง เป็ นจุ ด ขายสาคัญของเขา ท าให้ ผ ลงานถู กประเมินค่ ามากที่สุดถึ งระดับ สามแสนบาทขึ้น ไป แล้วแต่ความประณี ตและความซับซ้อนของชิ้นงาน

เวียงทองของอาเภอสูงเม่น เป็ นชุมชนที่มี “บ้านช้างไม้” ซึ่งสะท้อนถึงประวัติการเลี้ยงช้างในชุมชน จ านวนมากในอดีต ทุกหลังคาเรื อนมักมี ช้าง จึ งพู ด ถึ งความผู กพันระหว่างคนและช้างในท้องถิ่ นอย่าง ลึกซึ้ง สล่าเรวัตเติบโตในบริ บทนี้ จึงได้รับแรงบันดาลใจและพื้นฐานงานช่างจากชุมชนโดยตรง รวมถึงแรง บันดาลใจที่ถ่ายทอดผ่านงานชิน้ ใหญ่ชิน้ เดียวอย่างมีเรื่ องเล่าต่อเนื่อง

4. ผ้ าหม้อห้อม “หม้อห้อมน้องผึ้ง” เป็ นหนึ่งในแบรนด์หรื อกลุ่มผลิตผ้าหม้อห้อมชื่ อดังในจังหวัดแพร่ จดทะเบียน อยู่ในรายชื่ อผูป้ ระกอบการผ้าหม้อห้อมของจังหวัด ผ้าหม้อห้อมน้องผึ้งทาจากฝ้าย ผ่านกระบวนการย้อม ธรรมชาติ มัดย้อม พิมพ์ลายหรื อเขียนลายอย่างหลากหลาย พื้นที่ ต.เวียงทอง อ.สู งเม่น จ.แพร่ เป็ นแหล่งผลิต ผ้าหม้อห้อมที่สาคัญซึ่งมีการสื บทอดการทาผ้าหม้อห้อมมาตั้งแต่สมัยบรรพบุรุษ ในอดีตผ้าหม้อฮ้อมทาไว้ ใส่ กนั ในครัวเรื อน โดยใช้วตั ถุดิบจากต้นห้อม

ในอดีตนั้นผ้าหม้อห้อมเป็ นผ้าฝ้ายทอมือหรื อผ้าดิบสี ขาว ผ้าหม้อห้อมเป็ นมรดกทางวัฒนธรรมที่ สื บทอดกันมาของชาวไทพวน ผ้าหม้อห้อมเป็ นภูมิปัญญาที่มีการสื บทอดมายาวนาน จากนั้นมีการพัฒนา โดยการนามาซื้ อขายแลกเปลี่ ยน สิ นค้าจนเป็ นที่ รู้ จักของผูค้ นมากขึ้ น มี การพัฒนารู ป แบบ ลวดลายให้ ทันสมัย นางแก้ว จู น จิ นดาคา ได้ก่อตั้งสิ นค้าภายใต้แบรนด์ “หม้อห้ อมน้องผึ้ ง” และต่ อมาเมื่ อปี 2542 นางสาววิญชลี จินดาคา ได้สานต่อโดยมีการประยุกต์รูปแบบผ้าหม้อห้อม ให้ทนั สมัยไม่ตกเทรน มีความ ประณี ตละเอียดอ่อนในการผลิตและใช้วสั ดุที่ดีมีคุณภาพ (ผ้าฝ้าย 100%) และผลิตใช้ช่างฝี มือดี ในชุมชน ซึ่ง เป็ นการสร้างอาชีพ และกระจายรายได้ในชุมชน และเป็ นสิ นค้าที่สาคัญประจาจังหวัด ได้รับความนิยมและ สร้างชื่อเสี ยงให้กบั ชุมชน จังหวัด ตลอดจนระดับประเทศ

5.งานสานกระบุง กระบง คือภาชนะที่ทาจากไม้ไผ่หรื อหวาย ใช้สาหรับใส่ ของ เช่น ข้าวเปลือก ข้าวสาร หรื อ สิ่ งของ ต่าง ๆ มีลกั ษณะคล้ายกระบุง แต่จะมีขนาดแตกต่างกันไป และบางครั้งมีฝาปิ ด นิยมใช้กนั ในภาคเหนื อและ ภาคอีสานของไทย การสานกระบงสะท้อนให้เห็นถึง ภูมิปัญญาชาวบ้าน ที่รู้จกั ใช้วสั ดุธรรมชาติอย่างไม้ไผ่ หวาย หรื อตอก มาทาภาชนะที่แข็งแรงและใช้งานได้นาน ซึ่ งมีเทคนิ คการสานเฉพาะตัว เช่น สานขัดแบบ ลายสอง ลายกาบกล้วย ลายก้นหอย เป็ นต้น งานสานกระบงเป็ นหนึ่ งในหัตถกรรมที่ถ่ายทอดด้วยวาจาและ การลงมือทาจากผูส้ ู งอายุสู่ลูกหลานในชุมชน เป็ นการส่ งต่อไม่เพียงทักษะ แต่รวมถึงค่านิ ยม ความอดทน ความละเอียดประณีต และความผูกพันกับธรรมชาติ แต่ละชุมชนมีรูปแบบและลวดลายกระบงที่แตกต่างกัน เป็ นเครื่ องบ่งบอกถึง ตัวตนวัฒนธรรม และรากเหง้าท้องถิ่น เช่น บางหมู่บา้ นจะมีการย้อมสี ธรรมชาติลงบน ตอก หรื อเพิ่มลายสานเฉพาะ กระบงเป็ นของใช้พ้นื ฐานในชีวิตประจาวันของชาวชนบท เช่น ใช้ใส่ ขา้ วเปลือก เก็บผัก ผลไม้ หรื อ ใช้ในพิธีกรรม เช่น งานบุญ งานแต่ ง อีกทั้งยังเป็ นสัญลักษณ์ของความขยันขันแข็งและความพอเพียง งาน สานกระบงยังสามารถพัฒนาเป็ นสิ นค้า OTOP หรื อของฝากที่ได้รับความนิ ยมในกลุ่มนักท่องเที่ยวทั้งชาว ไทยและต่างชาติเป็ นแหล่งสร้างรายได้เสริ มให้ชุมชนได้อย่างยัง่ ยืน