(Insturctor’s Guide in Mongolian) Thinking, Empathizing, Acting Global Citizens, Assemble!

Багш нарт зориулсан Гарын авлага

Бодолтой Ойлгож мэдэрдэг Хэрэгжүүлдэг

Дэлхийн иргэн болцгооё APCEIU, PARK SeoYoun, MOON A-Young, GONG Yunhee, KIM Wonseop, KIM Sunghoon

Багш нарт зориулсан Гарын авлага

Бодолтой Ойлгож мэдэрдэг Хэрэгжүүлдэг

Дэлхийн иргэн болцгооё APCEIU, PARK SeoYoun, MOON A-Young, GONG Yunhee, KIM Wonseop, KIM Sunghoon

Ажлын дэвтэр ашиглах заавар

Гарчиг

(Багш нарт зориулсан)

04

01

02

Би ч бас дэлхийн иргэн мөн үү?

Миний дотор хэд хэдэн өөр ‘би’ байдаг гэж үү?

07

15

03

04

Өөр байх нь буруу зүйл биш!

Аха! Энх тайвнаар зэрэгцэн орших зарчим

21

35

05

06

Хуванцар яагаад асуудал болж байна вэ?

Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

45

55

Ажлын дэвтэр ашиглах заавар

Асуулт 1

Хариулт 1

Энэхүү ажлын дэвтэрийн гол

Энэхүү ажлын дэвтэрийн зорилтот хэрэглэгчид нь бага сургуулийн

зорилтот хэрэглэгчид хэн бэ?

дээд ангиас эхлэн дунд ангийн сурагчид хүртэлх сурагчид байх болно. Гэхдээ, заавал тодорхой ангийн түвшинд сургалтын хөтөлбөрт чиглэсэн ажлын дэвтэр биш тул багшийн дүгнэлт, суралцах түвшний дагуу ангийн түвшинг үл харгалзан сургалтын хэрэглэгдэхүүн болгон ашиглаж болно.

Асуулт 2

Хариулт 2

Сургалтын үйл ажиллагаа бүрт

Энэхүү ажлын дэвтэрийг багш тухайн сургалтын орчинд тохируулан

шаардагдах хугацааг хэрхэн

чөлөөтэй ашиглаж болохуйцаар хийсэн болно. Сургалтын үйл

зохион байгуулах вэ?

ажиллагаа бүрийг үе шаттайгаар зохион байгуулахаар оруулсан байдаг тул зарим үе шатыг хасч эсвэл нэмж болно.

Асуулт 3

Хариулт 3

Энэхүү ажлын дэвтэрт

Энэхүү ажлын дэвтэр нь багш мэдлэгээ заахад бус харин суралцагчид

багшийн үүргээс юуг онцолсон

өөрсдөө танин мэдэх, хариултыг олоход чиглүүлэх, дэмжих байдлаар

бэ?

зохион байгуулах үүрэгтэй. Ялангуяа багш нарыг оролцуулах, өөрчлөн сайжруулах хэлбэрээр зохион байгуулах зэргээр сургалтын давуу талыг ашиглахыг зөвлөж байна.

• Суралцагч төвтэй, цогц сургалт • Бүс нутгийн асуудал, нийтлэг ашиг сонирхол, хариуцлагын талаарх ойлголтыг дээшлүүлэх • Харилцан ярилцах, хүндэтгэлтэй ханддаг сургалтын орчныг бүрдүүлэх • Үнэт зүйл үүсэхэд нөлөөлдөг соёлын хэм хэмжээ, үндэсний бодлого, олон улсын тогтолцооны талаарх ойлголт олгох • Шүүмжлэлт сэтгэлгээ, бүтээлч байдлыг дэмжиж, сэдэл төрүүлж, асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглүүлэх • Эрсдэл, хямралыг даван туулах чадвар, практик чадварыг хөгжүүлэх

*Д элгэрүүлэн үзэх: Global Citizenship Education: Preparing Learners for the Challenges of the 21st Century

00

Асуулт 4

Хариулт 4

Энэхүү ажлын дэвтэрийн гол

Энэхүү ажлын дэвтэрийн гол зорилго нь суралцагчдад хүн төрөлхтөнд

зорилго нь юу вэ?

тулгардаг нийтлэг асуудалд анхаарал хандуулж, шийдвэрлэхэд шаардлагатай харилцаа холбоо, хамтын ажиллагаа, бүтээлч байдал, практик ур чадварыг олж авах боломжийг олгодог олон төрлийн үйл ажиллагаанаас бүрдэнэ. Энэхүү ажлын дэвтэрийн гол зорилго нь суралцагчдад хүний эрх, нийгмийн шударга ёс, олон талт байдал, тэгш байдал, энх тайван, тогтвортой хөгжил зэрэг нийтлэг үнэт зүйлсийг хүндэтгэх, анхаарал хандуулж, хэрэгжүүлэх боломжийг олгох явдал юм. *Д элгэрүүлэн үзэх: Global Citizenship Education: Preparing Learners for the Challenges of the 21st Century

Асуулт 5

Хариулт 5

PDF хувилбарыг татаж авч

Энэхүү ажлын дэвтрийг Ази Номхон Далайн Боловсролын төвийн

болох уу?

англи хэл дээрх вэбсайт (http://www.unescoapceiu.org/board/k412_en) -аас EIU материал → Хэвлэмэл→ Номын жагсаалтаас PDF хэлбэрээр татаж авах боломжтой. Гэхдээ зөвхөн арилжааны бус зорилгоор ашиглахад чөлөөтэй хэрэглэхийг зөвшөөрнө.

00

00

1-2 Би 100% монгол хүн мөн үү?

1-3 Чи биднийг холбох холбоос

БИ Ч БАС ДЭЛХИЙН ИРГЭН МӨН ҮҮ?

01 Би ч бас дэлхийн иргэн мөн үү?

01

1-1 Дэлхий дээр яг одоо юу болж байна вэ?

Сургалтын зорилго • Даяаршихын хэрээр өргөжин тэлж буй харилцан уялдаа холбоог ойлгох.

• Өдөр тутмын амьдралаа эргэн харж, дэлхий дээр хэрхэн хоорондоо уялдан амьдардаг эсэхийг танин мэдэх.

00

• Үүний үр дүнд миний сонголт болон бидний хийдэг үйл эдгээртэй холбогдон дэлхийд хэрхэн нөлөөлдөг болох талаар мэднэ.

1-1 Дэлхий дээр яг одоо юу болж байна вэ?

Алхам 1 Үйл ажиллагаа

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Бодол санаагаа өргөжүүлэх • Бэлтгэх материал: Ажлын хуудас 1-1 (1 хүнд 1 хуудас), бичгийн хэрэгсэл • Сургалтын сэдэв: Дэлхий дээр яг одоо юу болж байна вэ?

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Ажлын дэвтэрт байгаа инфографикаас мэдээлэл олж, утгыг нь анализ хийх.

• Даяарчлалын эргэн тойронд болж буй асуудлуудыг жишээ, судалгаагаар олж мэдээд өөрийн туршлага, бодлоо найзуудтайгаа хуваалцаарай.

• Асуулт бүрт хариулт бичээд бусад найзуудтайгаа хуваалцаарай.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Ажлын дэвтэрийн инфографикийг ашиглан даяаршил гүнзгийрч буй цар хүрээг ойлгоход сурагчдыг чиглүүлэх.

• Ажлын дэвтэрийн PDF файлыг ангид дэлгэцэн дээр гаргаж, сурагчидтайгаа хамт нэг нэгээр нь уншиж болно.

• Сурагчдаас график бүрээс юу сурч болохыг асуух. Хүснэгтүүдэд шүүмжлэлтэй хандаж, дүн шинжилгээ хийх чадварыг нэмж хөгжүүлэх боломжтой.

• Яг одоо дэлхий дахинд өрнөж буй асуудалд сурагчдын анхаарлыг хандуулах.

• Өнөөгийн дэлхий дахинд тулгараад байгаа асуудал нь ганцхан хувь хүн эсвэл нэг улс орны шийдэх асуудал биш гэдгийг онцлон хэлэх. Ялангуяа дүрвэгсэд, ой мод сүйдэх, мөргөлдөөн, уур амьсгалын өөрчлөлт зэрэг асуудалд дэлхийн улс орнууд хамтран хүчээ нэгтгэх шаардлагатай асуудлууд нэмэгдсээр байна.

• Тодорхой, олон янзын жишээнүүдээр дамжуулан бидний хайхрамжгүй хийсэн үйлдэл дэлхийн өнцөг булан бүрт нөлөөлж болохыг сурагчдад зүрх сэтгэлдээ тусган авч, ойлгуулахад нь туслах.

00

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Жишээ 1 -ийг уншаад асуултуудад өгсөн хариултаа хуваалцах.

– Тувалу улсын Ерөнхий сайдын санал уриалгыг хэрхэн хүлээж авч байна вэ? Бусад улс орнууд эсвэл дэлхийн нөлөөнөөс болж асар их хохирол амссан дотоод, гадаадын жишээнүүдийн талаар бодож, санал бодлоо хэлье. (Энэ нь сурагчдыг Тувалу дахь нөхцөл байдлыг ойлгоход нь туслах зорилготой.)

– Тувалугийн төлөө бидний хийж чадах зүйл байна уу? (Дэлхийн дулаарлыг даамжруулахгүйн тулд бид юу хийж чадахаа хуваалцах.)

01 Би ч бас дэлхийн иргэн мөн үү?

Алхам 2 Дүгнэх хэлэлцүүлэг

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Дэлхийн газрын зургийг самбар эсвэл дэлгэц дээр дэлгэн гаргаж, тив тус бүрээр харах боломжтой.

Нэмэлт мэдээлэл • Байгаль орчинд ээлтэй бүтээгдэхүүн худалдан авах: бараа худалдаж авахдаа эхлээд байгаль орчинд ээлтэй байдлаар хийгдсэн эсэхийг шалгаарай. Байгаль орчинд ээлтэй бүтээгдэхүүн худалдаж авах нь бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, хэрэглэх явцад хүрээлэн буй орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг бууруулдаг.

• Мах бага идэх: Хааяа цагаан хоолтон болохыг хичээгээрэй. Фермерийн аж ахуй, загас агнуур нь байгаль орчинд асар их нөлөө үзүүлдэг.

• Дахин боловсруулах: Хог хаягдал бага байх нь байгаль орчинд ээлтэй, тийм үү? Цаас, шил, хуванцар, металл болон хуучин цахилгаан хэрэгсэлийг ангилан ялгах хэрэгтэй. Эдгээр нь бүгд дахин боловсруулагдах боломжтой тул өөрт ойрхон байгаа дахин боловсруулах төв рүү аваачиж өгч яагаад болохгүй гэж? Хэрэв ойрхон дахин боловсруулах цэг төв байхгүй бол дараахь зүйлийг туршиж үзээрэй.

1. Дахин ашиглах боломжтой эд зүйлсийг гэртээ болон сургуульд дээрээ хэрэглээд үзээрэй.

2. Ойролцоох олон нийтэд үйлчлэх төв эсвэл хүрээлэн буй орчинтой холбоотой олон нийтийн байгууллагатай холбоо барьж, дахин боловсруулах төв барихыг санал болгох.

3. Дахин боловсруулах бүтээгдэхүүн ашиглан урлах нь урлагийн шинэ чиг хандлага юм! Дахин ашиглах боломжтой зүйлс хэрэгтэй байгаа уран бүтээлчид, урлагийн байгууллагуудад хандивлаарай.

• Гэрлээ унтраах: Цахилгаан бага зарцуулах нь байгальд үзүүлэх нөлөө багатай.

• Нийтийн тээвэр эсвэл унадаг дугуй ашиглах: Нийтийн тээвэр эсвэл унадаг дугуй ашиглах нь нүүрстөрөгчийн давхар ислийн ялгаралтыг бууруулдаг. Эх сурвалж: Young Person”s Guide: Changing the World Edition (https://www.unv.org/sites/default/files/Young_Persons_Guide_Changing_the_World__FINAL.pdf)

00

• Жишээ 2 -ийг уншаад асуултуудад хариултаа хуваалцаарай.

– Бидний бодлогогүйгээр худалдаж авсан гар утас ийм үр дагаварт хүргэдэг гэдэгт их гайхаж байна уу?

– Тэгэхээр бид юу хийх ёстой вэ? Улс орон, дэлхий юу хийж чадах вэ?

Нэмэлт мэдээлэл Хүүхдийн хөдөлмөрийг мөлжиж олборлосон колтаныг биш, шударга цалин хөлсийг нь төлж олборлосон колтан ашиглан үйлдвэрлэсэн гар утас ашиглаж болно. Нидерландад 2013 оноос хойш үйлдвэрлэгдэж эхэлсэн шударга гар утас гэсэн утгатай (Fair Phone) гэж сонсож байсан уу? Вааг нийгэмлэгийн (Waag Society) Бас ван Абел(Bas van Abel) энэ хөдөлгөөнийг удирдан тэргүүлдэг. Вааг нийгэмлэг нь кампанит ажлын тусламжтайгаар гар утсанд ашиглагддаг ашигт малтмалыг олборлох явцад үйлдэгддэг хүнд хэцүү хөдөлмөрийн сөрөг талыг сурталчилж, шударга зохистой гар утас үйлдвэрлэлийг дэмждэг. Үүнээс гадна дэлхий даяар жил бүр 400 сая гаруй гар утас хаягддаг гэсэн тооцоо бий. Шинэ үйлдэл, загвар хөөцөлдөх зуршлаасаа болоод гар утсаа байнга солих, алдаж гээсэн ч тэр бүр хайж олохыг хичээдэггүй. Бид гар утсаа бага зэрэг ариг гамтай ашиглавал байгаль экосистемийг хамгаалж, аюул багатай амьдарч чадна. Эх сурвалж: https://www.fairphone.com/en/about/about-us/?ref=footer

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Хэрэв цаг хуваарилах боломжтой бол сурагчдад ойлгуулахын тулд доорх нэмэлт мэдээлэл хэсэгт байгаа видео материалыг ашиглах нь илүү үр дүнтэй байж болох юм.

• Жишээгээр дамжуулан сурагчдад ойлгож мэдрүүлэх, өөрийнхөө үнэт зүйлс, хандлагаа өөрчлөхийг уриалаарай.

Ашигласан материал • Жишээ 1-тэй холбоотой материал - https://news.un.org/en/story/2019/05/1038661 • Жишээ 2-той холбоотой материал - Park Gyeong-hwa, “Горилла сармагчин гар утсанд дургүй”, Booksense - Bas van Abel, TEDxAmsterdam <Fairphone: changing the way products are made> https://youtu.be/96XfmrJMlNU

11

Би 100% монгол хүн мөн үү?

Алхам 1 Өөрийгөө зурах

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Ральф Линтоны бичсэн “100 хувь Америк хүн”-ийг уншиж үзэцгээе.

Ralph Linton, “One Hundred Per-Cent American”, The American Mercury 40 (1937)

01 Би ч бас дэлхийн иргэн мөн үү?

1-2

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Зураг зурах, видео бичлэг үзэх, илтгэл тавих, хэлэлцүүлэг хийх • Бэлтгэл ажил: Ажлын хуудас 1-2 (1 хүнд 1хуудас), бичгийн хэрэгсэл (өнгийн харандаа, бал үзэг гэх мэт) • Сургалтын сэдэв: Бидний амьдралын олон хэсэг нь дэлхий ертөнцтэй нягт холбоотой байгааг бид мэдэж авах болно.

• Өгөгдсөн зургаас санаа аван “00% би” буюу өөрийгөө зурах.

• Найз нөхөддөө өөрийгөө зурсаныгаа танилцуулна. Намайг бүрдүүлж байгаа хэсгийг хувь хэмжээгээр илэрхийлэн хэлээд үзэх үү?

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Сурагч бүр өөрийгөө зургаар цаасан дээр зурж, намайг бүрдүүлж буй зүйлс хаанаас гаралтай болохыг олж мэдэхэд чиглүүлэх. Жишээлбэл, өмсөж буй хувцас, хэрэглэж байгаа харандаа, өмссөн гутал чинь хаанаас ирдэгийг мэдэхийг хичээх. Хэрэв үйлдвэрлэсэн улсыг нь мэдэж байгаа бол зурган дээр хамт бичиж тэмдэглүүлнэ. Сурагчдад зурсан зургуудаа чөлөөтэй үзүүлэх боломжийг олгох.

• Суралцагчдад уг хэсгийг уншиж, дүн шинжилгээ хийх хангалттай хугацаа өгөх. Энэ үйл ажиллагаа нь бидний амьдралын ихэнх хэсэг нь бид мэдэхгүй ч гэсэн дэлхийтэй ямар холбоотой болохыг бодох явдал юм. Бидний амьдарч буй ертөнцийн харилцан уялдаа холбоог хүн ба баялгийн шилжилт хөдөлгөөн, улс хоорондын худалдаа наймаанаас гадна амьдралынхаа жижиг хэсгүүдээс ч олж харж болох бөгөөд энэ нь бид бүгдээрээ амьдрах явцдаа харилцаатай байдгийг харуулж байна гэж бодоход хүргэдэг. Тиймээс, бид бүгдээрээ дэлхийн иргэн гэдгээ хүлээн зөвшөөрч, түүнд нийцсэн үүрэг хариуцлага хүлээх ёстой гэдгийг ойлгох болно.

11

Алхам 2 Би 100% монгол хүн мөн үү?

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Дараах видео бичлэгийг үзээд сэтгэгдлээ хуваалцаарай. https://m.youtube.com/watch?v=tyaEQEmt5ls • Хэлэлцүүлгийн асуулт ① Би өөрийгөө 100% монгол хүн гэж хэлж чадах уу? ② Намайг “дэлхийн иргэн” гэж дуудвал ямар вэ?

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Дээрх видео бичлэг дээр үзүүлсэн туршилт нь сурталчилгааны зорилгоор хийгдсэн болохыг анхаарна уу. Туршилт бодит эсэхээс илүү энэ видео бичлэгээр дамжуулан сурагчид юу мэдэрч байгаагаа хуваалцахад анхаарлаа төвлөрүүлэх нь зүйтэй.

• Харилцан холбоо хамаарлын талаархи ойлголт нь дэлхийн иргэний сургалтын үндсэн хэсэг юм. Бид хоорондоо уялдаа холбоотой, бие биедээ нөлөөлж байдгаа ойлгосон цагт л би ч бас дэлхийн иргэн болохоо ойлгодог. Үйл ажиллагааг дуусгасны дараа бүлэг бүрт сэтгэгдэлээ хуваалцах хангалттай хугацаа өгөх хэрэгтэй.

• Даяаршил нь макро бүтцийн түвшинд харилцан уялдаа холбоог бэхжүүлээд зогсохгүй бидний өдөр тутмын амьдралыг улам ээдрээтэй болгож байна. Үүний үр дүнд чөлөөт худалдаа, шилжилт хөдөлгөөн, дүрвэгсэд, уур амьсгалын өөрчлөлт, хүрээлэн буй орчин, зөрчил маргаан, бодит цагаар онлайн харилцаа холбоо үүсгэх гэх мэт бидний хувийн болон нийгмийн амьдралыг бүрдүүлдэг янз бүрийн үзэгдлүүд бүс нутгийн хил хязгаарыг байнга давж халин гардаг. Өөрөөр хэлбэл, дэлхийн бараг бүх газар хоорондоо харилцан уялдаатай, бие биенээсээ хамааралтай гэсэн үг бөгөөд бие биедээ нөлөө үзүүлдэг орчин бүрдсэн гэсэн үг юм. Үүний цаана “иргэний харьяаллын дэлхийн хэмжээс” нь иргэний харьяаллыг ойлгох бас нэг чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болохын хувьд анхаарал татаж байгаа бөгөөд энэ нь үндэстэн-улс орон дээр суурилсан уламжлалт ойлголтын хүрээнээс давж, нийтлэг шинж чанар болох “дэлхийн иргэншил” гэсэн ойлголтыг хамтдаа хэлэлцэхээс өөр аргагүй байдалд хүргээд байна.

• Тиймээс дэлхийн иргэний боловсрол нь хүн төрөлхтөн улс орнуудын ашиг сонирхлоос илүүтэйгээр дэлхийн хамтын нийгэмлэг болж бүрэн дүүрэн хамтран ажиллахын тулд хувь хүн, нийгмийн үзэл бодлыг өөрчилж, шаардлагатай мэдлэг, чадвартай байхыг шаардаж байна.

11

Чи биднийг холбох холбоос

Алхам 1 Дэлхий ба бидний хоорондын холбоо

•Ү йл ажиллагааны хэлбэр: Зураг зурах, нийтийн болон бүлгийн үйл ажиллагаа • Бэлтгэх зүйлс: Ажлын хуудас 1-3 (бүлэг тус бүрт 1 хуудас), бичгийн хэрэгсэл (өнгийн харандаа, бал үзэг гэх мэт), утас (өнгийн утас-бүлэг тус бүрт нэг ширхэг), соронзон хальс • Сургалтын сэдэв: Бид хоорондоо холбоотой, бие биедээ нөлөөлдөг гэдгийг ойлгох.

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Ойролцоогоор 4-5 сурагчаас бүрдсэн бүлэг болгон хувааж үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлнэ.

01 Би ч бас дэлхийн иргэн мөн үү?

1-3

• 1-3 ажлын хуудсан дээр “Дэлхий” -гээс эхлэн өмнөх дугуй дотор бичсэн зүйлд нөлөөлж буй зүйлсийг дарааллуулан бичнэ.

• Дугуйг бөглөхдөө бичсэн үсгээ том үсгээр бичээд энгэртээ нааж тогтооно.

• Бүлгийн гишүүдэд яагаад энэ үгийг сонгосноо тайлбарлана.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Хүснэгтийн төв нь заавал “Дэлхий” байх албагүй. Өөрөөр хэлбэл “Дэлхий” -гийн оронд “Би” -г тавьж, түүнд нөлөөлж буй зүйлийг бичиж болно. Хичээлийн агуулгын дагуу сэдвийг өөрчилж болно.

Алхам 2 Өнгийн утас шидэх

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Ширээг холдуулж, зөвхөн сандлуудыг тойрог хэлбэрээр байрлуулна.

• Урьдчилан хуваагдсан байсан бүлгүүд тарж холилдон сууна. Өөрөөр хэлбэл, нэг бүлгийн найзууд бие биенийхээ хажууд суухгүйн тулд суудлыг сольж хувиарлана.

• Бүлэг болгоны эхний үгийг бичсэн сурагчид өнгийн утас авч, яагаад бичсэн үгээ дэлхийд нөлөөлсөн гэж бодож байгаагаа тайлбарлана.

• Дараа нь дараагийн ээлжинд үг бичсэн бүлгийн гишүүнд утсыг дамжуулна.

• Багш сурагчийн хэлсэн үгийг самбар дээр байрлуулж хэлхээс зураг үүсгэнэ.

11

Жишээ Мод

Цаас

Ном

Номын сан

Ус

Далай

Мөсөн бүрхүүл

Дэлхийн дулаарал

Дэлхий

• Өнгийн утас авсан бүлгийн гишүүн мөн энэ үг яагаад өмнөх бүлгийн гишүүний бичсэн үгэнд нөлөөлдөг гэж бодож байгаагаа тайлбарлаж, утсыг дараагийн үгийг бичсэн бүлгийн гишүүнд дамжуулна. (Энэ мэтчилэн үргэлжлүүлнэ.)

• Хүн бүр утаснуудын нэг нэг үзүүрээс барьж авахад утас сүлжигдэн тор хэлбэр үүсгэсэн байх болно!

• Багш сурагчдын аль нэгний бичсэн үгийг дуудах үед сурагч (сурагчид) утаснаас барьж байгаа гараа даллана. Чичирхийлэл бусад сурагчдад хэрхэн дамжиж байгааг асууж, тэднээс сэтгэгдэлээ хуваалцахыг хүснэ. Эх сурвалж: APCEIU

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Нэг өнгийн утсыг биш, өөр өөр өнгийн утаснуудыг ашиглах нь илүү дээр юм, учир нь тэдгээрийг хольж хутгах замаар олон талт байдал, холболтыг мэдэрч болно.

• Үйл ажиллагааны явцад сургалт тасалдаж болзошгүй нөхцөл байдал үүсч болно. Ийм зүйл тохиолдвол сандралгүйгээр үйл ажиллагааг дахин эндээс нь эхлүүлэх шаардлагагүй. Өнгийн утас холбогдсон хэлхээсний хэмжээгээр сурагчдын санал сэтгэгдлийг нь хуваалцаарай.

• Энэхүү үйл ажиллагааны зорилго нь сурагчдын бие биетэйгээ холбогдсон утаснуудыг олж харснаар нийгмийн харилцан уялдаа холбоо, нөлөөлөх байдлыг олж харахад чиглүүлэх явдал юм. Түүнчлэн, өнгийн утсыг өгч авах явцад бусад утаснуудтай орооцолдсон утас гарч ирэх нь бидний амьдарч буй хорвоо (дэлхий) хоорондоо уялдаа холбоотой гэдгийг ойлгож авах болно.

• Ялангуяа зөвхөн ганц хөдөлгөөн нь бүхэл бүтэн системийг хөдөлгөж, системд гарсан өөрчлөлтүүд миний хөдөлгөөнийг байнга өөрчилж байдаг нь бидний сайн мэддэг “эрвээхэйн эффект”-ийг бидэнд санагдуулна. Эдгээр тогтолцооны мөн чанар нь бидний нийгмийн өмнө хүлээсэн хувь хүний хариуцлагыг сануулна.

11

2-2 Өөрийгөө танилцуулах

МИНИЙ ДОТОР ХЭД ХЭДЭН ӨӨР ‛БИ’ БАЙДАГ ГЭЖ ҮҮ?

02 Миний дотор хэд хэдэн өөр ‛би’ байдаг гэж үү?

02

2-1 Хүн хайх

Сургалтын зорилго • Тухайн хүний өөрийн мөн чанарыг тодорхойлоход олон янзын онцлог шинж чанар нөлөөлдөг бөгөөд бүх хүмүүс өөр хоорондоо нийтлэг болон ялгаатай талтай байдаг гэдгийг ойлгох.

• Мөн чанарын тухай ойлголттой болж, ялгаатай олон янз байдлын байдлын үнэ цэнэ, ач холбогдлыг таньж мэдэх, хүн бүр үнэ цэнэтэй гэдгийг ойлгодог болох.

11

• Өөрийн түүхийг хуваалцах, бусдыг сонсох замаар харилцан хүндэтгэх дадлыг бий болгох.

2-1 Хүн хайх Олон талт байдлын бинго

Алхам 1 Үйл ажиллагаа

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Оролцоонд суурилсан, нийтийг хамарсан хэлэлцүүлэг • Бэлтгэх материал: Тараах материал2-1 (нэг хүнд 1 хуудас), бичгийн хэрэгсэл (өөрийгөө илэрхийлэх боломжтой өнгө гэх мэт) • Сургалтын сэдэв: Би найзуудынхаа талаар хэр ихийг мэддэг вэ? Найз нөхдийнхөө янз бүрийн зан чанарыг олж мэдээрэй.

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Бүх сурагчдад бинго самбар нэг нэгийг тараана.

• Анги доторх хүмүүсээс бинго самбар дээрх асуултын дагуу найзтайгаа ярилцасны дараагаар бинго самбарын тухайн нүдэнд найзынхаа нэрийг бичих, эсвэл гарын үсгийг зуруулна.

• Нэг хүн бинго самбарын нэг л нүдийг дүүргэх боломжтой.

• Бинго самбарыг дүүргэсэн сурагч “Бинго!” гэж чанга дуугаар хэлнэ.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Бинго самбар дээрх асуултуудыг cурагчдын бүлгийн онцлог, хичээлийн зорилгын дагуу чөлөөтэй сонгож болно. Хобби, хүсэл сонирхол төдийгүй иргэншил, гэр бүлийн бүтэц, итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг, туршлага гэх мэт сурагчдын олон талт байдлыг олж мэдэх боломжтой асуултуудыг сонгож авна.

• “Бинго!” гэж бусад сурагчдаас түрүүлж хашгирахын тулд өрсөлдөх нь сургалтын зорилго биш юм. Сурагчид тодорхой хугацаанд чөлөөтэй анги дотор явж, аль болох олон хүнтэй уулзаж, янз бүрийн сэдвээр ярилцах нь чухал юм. Заасан хугацаанд бингогоо дуусгаж амжихгүй байсан ч зүгээр, тиймээс найзуудтайгаа хангалттай ярилцаж боломж олгохын тулд удирдан чиглүүлнэ.

• Сурагчид үйл ажиллагаанд оролцож бинго самбараа гүйцээхдээ арга учраа олохгүй байсан ч өөрөө бие даан бөглөх аргаа олоход чиглүүлнэ.

11

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Олон талт байдлын бинго дууссаны дараагаар хамтдаа олон талт байдлын бингоноос мэдэрсэн туршлагаа ангийнхантайгаа хуваалцана.

– Олон талт байдлын бинго үйл ажиллагааны явцад юу мэдрэгдсэн бэ?

– Олон талт байдлын бингогоор дамжуулан бусад найзуудынхаа талаар ямар нэгэн шинэ зүйл (нийтлэг тал/ ялгаатай тал) мэдэж авсан уу? Хэрэв бусад хүмүүстэй найзынхаа талаар ярилцахыг хүсч байвал хуваалцаарай.

– Бинго самбарыг бүрэн бөглөсөн эсвэл бараг гүйцээсэн сурагчийн ярихыг сонсч үзэцгээе.

– Хамгийн дуртай асуулт чинь юу байв? Шалтгааныг хэлнэ үү?

– Аль нүдэнд таарах хүнийг олоход хамгийн хэцүү байсан бэ?

• Ангийнхан дотор нийтлэг тал болон ялгаатай тал бүхий олон янзын хүмүүсээс бүрддэг гэдгийг таниулна.

02 Миний дотор хэд хэдэн өөр ‛би’ байдаг гэж үү?

Алхам 2 Дүгнэх хэлэлцүүлэг

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Үйл ажиллагааны төгсгөлд нийт ангийнхныг хамруулан сурагчид өөрсдийн найз нөхдийнхөө өөр өөр зан чанарыг олж мэдэхэд чиглүүлж хэлэлцүүлэг өрнүүлээрэй.

• Ихэвчлэн чимээгүй суудаг, эсвэл идэвхгүй найзынхаа зан чанарыг олж илрүүлэхэд хэлэлцүүлгийг чиглүүлж дэмжээрэй.

Алхам 3 Төгсгөлийн хэлэлцүүлэг “Олон талт байдлыг хүндэтгэдэг анги танхим”

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Дараах хэлбэрээр сурагчид ангийн хамт олны дунд хүндлэх ёстой өөр өөр зан чанарын талаар ээлжлэн ярьцгаана.

“Би ( ) хүн / хувийн онцлог шинжийг хүндэтгэдэг анги танхимтай болохыг хүсч байна.”

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Бүх сурагчидыг татаж оролцуулахыг эрмэлзэх боловч хэрэв үг хэлэх хүсэлгүй сурагч байвал түүнийг алгасахыг зөвшөөрнө.

• Найзынхаа талаар шинээр олж мэдсэн хувийн онцлог шинж чанарын талаар ярихад чиглүүлнэ.

• Хүн бүр өөрийн гэсэн хобби, сонирхол, чадвартай байдаг бөгөөд хэнийг ч үл тоомсорлох, хамаагүй хандаж болохгүй гэдгийг онцолно.

11

2-2 Өөрийгөө танилцуулах цэцэг хийх

Алхам 1 Өөрийгөө танилцуулах цэцэг хийх

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Оролцоотой үйл ажиллагаа, нийтийг хамарсан хэлэлцүүлэг • Бэлтгэх материал: Тараах материал 2-2 (нэг хүнд 1 хуудас), бичгийн хэрэгсэл (өнгийн харандаа, тосон харандаа гэх мэт) •С ургалтын сэдэв: Өөрийн болон найз нөхдийнхөө хувийн онцлог шинж чанарыг илрүүлж, янз бүрийн арга, түүхээр дамжуулан өөрийгөө танилцуулна.

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Тараах материал 2-2-ыг ашиглан цэцгийн дэлбээн дээр өөрийнхөө тухай бичнэ.

• Сурагчдыг дараах нийтлэг асуултуудад чиглүүлж, нэг ширхэг дэлбээн дээр нэг асуултад хариулж дүүргэж бичихийг зөвлөнө. ① Миний давуу тал юу вэ? ② Өөртөө цаг гаргах үедээ юу хийхийг хүсч байна вэ? ③ Миний мөрөөдөл/ зорилго юу вэ? ④ Би юунд дуртай/ юунд дургүй вэ? ⑤ Би юунаас хамгийн их айдаг вэ?

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Сурагчдын бүлгийн онцлог, сургалтын зорилгын дагуу асуултуудыг чөлөөтэй сонгох боломжтой. Чиглүүлэгч нь сурагчид сургалтаар дамжуулан хувь хүний онцлог шинж чанараа хангалттай илэрхийлэх боломжийг олгох зорилгоор асуултыг өөрчилж болно.

• Цэцгийн дэлбээг хангалттай олныг зурж, нийтлэг асуултуудаас гадна өөрийн янз бүрийн хувийн шинж чанарыг илрүүлж ярихад чиглүүлнэ.

• Цэцгээ будах, эвлүүлэг хийх гэх мэт янз бүрийн аргаар өөр өөрийнхөө цэцгийг бүтээхэд чиглүүлнэ.

Алхам 2 Дэлбээ хуваалцах

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Цэцгийг дуусгасны дараа хоёр хоёроороо баг болон өөрийнхөө цэцгийн тухай ярилцаарай.

• Заасан хугацаанд ангийнхантайгаа ярилцах цэцгийн дэлбээ(асуулт) сонгохоо шийдэж, энэ талаар хоорондоо ярилцана.

• Чиглүүлэгчийн дохиогоор дараагийн найз дээрээ очиж ярилцана.

• Нэг найзтайгаа нэг дэлбээ(асуулт)-ний тухай ярилцана. Дараагийн найзтайгаа дарааллын дагуу дараагийн дэлбээний тухай ярилцана.

11

• Өөрийнхөө цэцгийг бүтээх сургалтаар дамжуулан өөрийнхөө туршлага болон санаа бодлыг найз нөхөдтэйгээ хуваалцах, бусад хүмүүсийг хүндэтгэн тэдний яриаг сонсох нь чухал болохыг ойлгуулах.

• Сурагчид нэг найзтайгаа хэт богино эсвэл хэт удаан ярихааргүй байлгахын тулд нэг асуултын талаар ярилцах цагийн хязгаарыг тогтоож болно. 3 ~5 минут тутамд нэг удаа хонх дуугаргах бөгөөд хонх дуугармагц дараагийн найз руугаа очихоор зохицуулж болно.

• Хонхны оронд хөгжим тавьж бүжиглэн, хөгжим зогсоход дараагийн найзаа хайн шилжин явж болно.

• Сурагчид ярилцах сэдвийг чөлөөтэй сонгох боломжтой боловч чиглүүлэгч багш сэдвийг сонгож ч болно. (Жишээ нь) Эхний найзтайгаа ярилцах асуулт ①, хоёр дахь найзтайгаа ярилцах асуулт ② -ын талаар ярилцах гэх мэт.

Алхам 3 Нийтийн хэлэлцүүлэг

02 Миний дотор хэд хэдэн өөр ‛би’ байдаг гэж үү?

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Бүлгийн үйл ажиллагаа дууссаны дараа ангиараа хамтдаа өөрийнхөө цэцгийг хийх үйл ажиллагаагаар дамжуулан мэдэрсэн зүйлээ хуваалцана.

– Өөрийнхөө цэцгийг ангийнхандаа танилцуулах цаг гаргана.

– Өөрийнхөө цэцгийг бүтээх үйл ажиллагааны явцад юу мэдрэгдсэн бэ?

– Өөрийгөө бусдад танилцуулахад хамгийн хялбар асуулт юу байв? Яагаад?

– Өөрийгөө бусдад танилцуулахад хамгийн хэцүү асуулт юу байв? Яагаад?

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Сургалтаар дамжуулан өөрийн хувийн бодол, туршлага, хувь хүний онцлог шинж зэрэг нь хүн бүрийн өөрийн хувийн мөн чанар бөгөөд хүн бүр өөрийн мөн чанарыг бусдад хүндлүүлэх, чухал үнэ цэнэ болохыг ойлгуулах.

• Нөгөө талаас, миний өөрийн мөн чанар чухал байдгийн адил бусад хүмүүсийн мөн чанар мөн адил чухал болохыг зааж өгөх.

• Миний болон бусдын мөн чанар бүгд чухал учраас бид бие биедээ харилцан хүндэтгэлтэй хандаж, бусад хүмүүс өөрийнхөө тухай ярих үед нухацтай сонсох ёстой гэдгийг онцлох.

11

АЛХАМ 4 Манай ангийн цэцэгт самбар

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Танилцуулга, хэлэлцүүлгийг хоёуланг нь дууссаны дараа тараах материал дээр өөрийн нэр, хочоо бичнэ.

• Сурагчийн нэрийг үйл ажиллагааны төгсгөлд бичиж байгаа учрын талаар чиглүүлэгч тайлбарлаж өгнө.

• Өөрийнхөө цэцгийг хийж дуусаад ангийнхаа хананд бүгд өөр өөрсдийнхөө цэцгийг нааж ангийн цэцэгт самбар хийгээрэй.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Бид нэр, насаа хэлж өөрийгөө танилцуулж хэвшсэн. Тиймээс, энэ удаагийн сургалтаар нэрээ хамгийн сүүлд бичээрэй.

Тайлбар мэдээлэл Мөн чанар, олон талт байдлыг хүндэтгэх Мөн чанар гэдэг нь “би хэн бэ” гэдгийг илэрхийлэх онцлог, үндсэн суурь шинж чанарыг хэлнэ. Намайг илэрхийлэх мөн чанар нь үсний өнгө, нүдний өнгө зэрэг төрөлхийн бие махбодийн онцлог болон хобби, дуртай/ дургүй зүйл гэх мэт зан чанар, эсвэл миний харьяалагддаг бүлэг, гэр бүл, сонирхлын бүлгэмтэй ч холбоотой байж болно. Мөн чанар нь хувь хүн эсвэл тухайн бүлэг хүмүүсийн шашин, уламжлал, итгэл үнэмшил байж болно. Мөн чанар нь төрөхдөө тогтсон байж болох боловч заримдаа өөрчлөгдөх буюу сонгож болдог. Эдгээр нь бидний мөн чанар буюу онцлог шинж чанарыг бүрдүүлдэг. Мөн чанар нь эерэг ба сөрөг талыг хамтад агуулж байдаг. Бид бүлгийн мөн чанар ялгаралаар дамжуулан харилцаа хамаарал, нэгдлийн мэдрэмжийг авдаг ч, нөгөөтэйгүүр бүлгийн мөн чанар нь хагарал, сөргөлдөөн, гутаан доромжлол, хүний эрхийг зөрчихөд хүргэж ч болдог. “Олон талт байдлын бинго”, “Өөрийнхөө цэцгийг бүтээх” сургалтуудаар дамжуулан сурагчид бусадтай ижил төстэй болон ялгаатай талтай болохыг мэдэж авна. Энэхүү үйл ажиллагааны зорилго нь хувь хүн бүрийн онцлог шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрч, олон талт байдлыг хүлээн зөвшөөрөх явдал юм. Олон талт байдал нь соёл, арьс өнгө, шашин шүтлэгийн олон янз байдал төдийгүй хувь хүмүүсийн янз бүрийн чадвар, сонирхлыг багтаадаг. Мөн бид бүгд бусадтай адилгүй бөгөөд эдгээр ялгаа нь бидний амьдрал, ертөнцийг баялаг болгож байдаг гэдгийг бодож үзэцгээе. Дэлхий өөр өөрийн өвөрмөц онцлогтой олон янзын хүмүүс буюу бүлгүүдээс бүрддэг. Хувь хүн болон бүлгийн онцлог шинж байдлыг илэрхийлдэг арьсны өнгө, үндэс угсаа, иргэншил, анги давхарга, шашин шүтлэг, итгэл үнэмшил, хүйс, хүйсийн онцлог, бэлгийн чиг баримжаа, нас, хөгжлийн бэрхшээл, эрүүл мэндийн байдал гэх мэтийг нэгтгэн авч үзвэл дэлхийн хүн амын тоогоор тус бүр онцлог шинж бүхий мөн чанартай хүн байдаг гэж үзэж болно. Бидний өөрсдийгөө тодорхойлох, өөрийнхөө талаарх хандлага нь бусадтай харьцах харилцаа, хүний суурь эрхийн үнэт зүйлийг ухамсарлахад шууд нөлөөлдөг. Олон талт байдлыг хүндэтгэх нь хүний эрхтэй үндсэндээ уялдаатай байдаг тул мөн чанарт төвлөрч анхаарах нь энэ сургалтын эхний алхам юм.

22

Эх сурвалж: <Би, чи, бид бүгд> (Amnesty International UK, Amnesty International Irish Section) https://www.amnesty.org/en/documents/act30/0010/2015/en

3-2 Олон янз байдалд хор хөнөөл учруулдаг бидний дундах хэвшмэл ойлголтууд

ӨӨР БАЙХ НЬ БУРУУ ЗҮЙЛ БИШ!

03 Өөр байх нь буруу зүйл биш!

03

3-1 Би хэн бэ?

Сургалтын зорилго • Нийгмийн өрөөсгөл үзэл бодол, хэвшмэл ойлголт нь нийгэм, соёлын тогтолцооны ялгаварлан гадуурхалт, хүний эрхийг зөрчихөд хүргэдэг тухай ойлголттой болох.

• Ялгаварлан гадуурхахгүй байх нь бүх хүмүүс эрхээ эдлэх, эрхээ хэрэгжүүлэх нөхцөлөөр хангуулах чухал хэсэг гэдгийг мэдэж авах.

• Ялгаварлан гадуурхалт, хүний эрхийг зөрчихөд хүргэдэг нийгмийн хэвшмэл ойлголт, өрөөсгөл үзэл бодлыг таньж илрүүлэх, асуудлыг шийдэл шаардлагатай байгааг илрүүлэх чадварыг нэмэгдүүлэх.

22

• Хүний эрхийн үнэ цэнийг ойлгож, Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалаар баталгаажсан хүний эрхийн тухай ойлголт, ач холбогдлыг ойлгох.

3-1 Би хэн бэ? Дүрийн карт

Алхам 1 Дүрийн карт тараах

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: оролцоонд суурилсан үйл ажиллагаа, нийтийн хэлэлцүүлэг • Бэлтгэх зүйлс: Ажлын хуудас 3-1-ийн дүрийн картууд (1 хүнд 1 ширхэг) • Сургалтын сэдэв: Нийгмийн янз бүрийн гишүүдэд тохиолдож буй шударга бус нөхцөл байдлыг ойлгож мэдрэн, хүйс, арьсны өнгө, шашин зэргийн талаарх хэвшмэл ойлголтыг олж илрүүлэх.

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Бүлэг тус бүрээр бүлгийн гишүүдийн тоогоор хоосон цаасаар дүрийн карт тарааж өгнө.

• Бүлэг нь манай нийгмийг бүрдүүлж байгаа олон янзын хүмүүсийн талаар ярилцажг тухайн хүний талаарх дүрийн картыг бичиж бөглөнө. Дүрийн карт давхцахгүй байхаар олон янзын өөр өөр дүрүүд байхаар зохион байгуулна.

– Нас, иргэншил, хүйс, гадаад төрх, боловсрол, ажил мэргэжил зэрэг олон янзын мэдээллийг багтаана.

• Сургалтын чиглүүлэгч бүлэг бөглөж хийсэн дүрийн картуудыг цуглууж хооронд нь холиод сурагчдын нуруун дээр дурын картыг нааж өгнө.

• Сурагчид нуруун дээрээ наалттай өөрийнхөө дүрийн картыг харж чадахгүй.

• Үйл ажиллагаа явагдаж байхад сурагч өөрийнхөө нуруун дээр наагдсан дүрийн хүн болж дахин төрнө. Дүрийн картын жишээ Ганцаараа амьдардаг 70 настай эмэгтэй эмч

Гомо, 50 настай эрэгтэй, хөгжимчин

40 гаран настай, гэрлээгүй, ажил эрхэлдэг хууль бусаар оршин суугч эмэгтэй

Гэрлэсэн, гетеросексуал, 30 настай Холливудын эрэгтэй жүжигчин

Сургууль завсардсан, 19 нас хүрээгүй ганц бие аав

Ислам шашинд итгэдэг 20 настай цагаан арьстан эмэгтэй англи хэлний багш

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Сургалтын чиглүүлэгч бүлэгт өөр өөр олон янзын дүрийн карт гарахуйцаар чиглүүлнэ. Нас, иргэншил, хүйс, гадаад төрх, боловсрол, ажил мэргэжил зэрэг олон мэдээллийг багтаана.

• Дүрийн картыг хийхдээ, тухайн ангид бодитоор тийм байдалд байгаа, эсвэл тухайн үйл ажиллагаанд оролцосоноор тухайн оролцогчид хүндээр тусахуйц нөхцөл байдал үүсч болно гэдгийг анхаарна уу.

22

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Үйл ажиллагааг эхлүүлэхийн өмнө багахан хугацаанд сурагчид анги дотор тойрч явангаа өөр хүмүүсийн нуруун дээр наасан ямар ямар дүрийн карт байгааг анзаарна.

• Нуруун дээр наасан дүрийн карт дотор ямар нэг үзэл баримтлалын талаар сайн мэдэхгүй ойлголт, үг хэллэг эсэхийг шалгаж, товч тайлбарлаж өгнө.

• Сургалтыг чиглүүлэгч дохио өгөх хүртэл анги танхим дотор чөлөөтэй тойрон алхаж байхдаа бусад сурагчдын нуруунд наагдсан дүрийн картын талаар санаанд орж ирсэн түүхүүдээ хуваалцана.

• Сурагчид бусад хүмүүсийн өөрт нь юу хэлж байгааг сонсож,

03 Өөр байх нь буруу зүйл биш!

Алхам 2 Би хэн бэ?

өөрийгөө хэн болохыг төсөөлнө.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Сургалтын чиглүүлэгч мөн өөрөө үйл ажиллагаанд оролцох бөгөөд үйл ажиллагааг аль болох бодит байдалд ойр байхаар зохион байгуулна.

• Дүрийн картын талаар суурь мэдээлэл болон ойлголтгүйгээр олон янзын санал сэтгэгдэл гарах амаргүй байдаг. Дүрийн картын талаар хангалттай тайлбарлах буюу сурагчид өөрсдөө ярих боломжоор хангахад анхаарна.

• Үйл ажиллагаанд оролцогсод дотор тухайн дүрийн картад дурдагдсан байдалтай ижил байдалд бодитоор байгаа оролцогч байх тохиолдолд тухайн оролцогч өөр дээрээ хүндээр тусгаж авах магадлалатай. Тиймээс сургалтыг чиглүүлэгч орологчдын мэдээллийг урьдчлан шалгаж хэн нэгэнд хүндээр тусахуйц дүрийн картыг үйл ажиллагаанаас хасна.

Алхам 3 Хэлэлцүүлэг

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Дүрийн картын үйл ажиллагаа дууссаны дараа өөрийн мэдрэмжийг ангийнхантайгаа хуваалцана.

– Хязгаарлагдмал үгтэй дүрийн карт байсан уу? Яагаад? Тухайн дүрийн таних тэмдгийн талаар ямар шинэ зүйлийг сурсан бэ?

– “Би хэн бэ?” Яагаад тэгж бодсон бэ?

– Хүмүүс миний тухай голчлон юу ярьсан бэ?

– Хүмүүсийн түүхийг сонсоод надад ямар санагдсан бэ? / Хэрэв би жинхэнээсээ тийм хүн байсан бол ямар байх байсан бол?

• Илтгэгчийг сонсоод ижил төстэй бодол, мэдрэмжтэй хүмүүсийг хайж олно.

• Сурагчид өөрийн нуруун дээрх дүрийн хуудсыг харна.

• Тухайн хүний дүр болоход ямар мэдрэмж төрж байсан тухайгаа

22

ярина.

– Сэтгэлээр унах эсвэл шударга бус санагдсан уу? Яагаад?

– Өөртөө итгэлтэй, бардам болсон уу? Яагаад?

– Бидний хэвшмэл ойлголт таамаглал тухайн хүнд ямар сэтгэгдэл төрүүлдэг вэ?

• Дүрийн картуудыг үзээд хүйс, нас, ажил мэргэжил, иргэншил, гадаад төрх дээр үндэслэн бидэнд ямар урьдчилсан таамаг ойлгол төрдөгийг ялгаж салгаж үзэхийг хичээнэ.

• Хүйс, нас, ажил мэргэжил, иргэншил, гадаад төрхөөр ялгаварлан гадуурхах нь нийгэм, соёлын хэм хэмжээгээр ялгаварлан гадуурхалтад хүргэдэг гэдгийг сургалтыг чиглүүлэгч тайлбарлана.

• Дүрийн карт дээрх хүмүүсийн мэдэрч байсан нийгэм, соёлын хэм хэмжээгээр ялгаварлан гадуурхалтын хэлбэрийг олж илрүүлэх.

– Хүмүүсийн өрөөсгөл ойлголт нийгмийн/соёлын/эрх зүйн ялгаварлан гадуурхалт, хүний эрхийг зөрчихөд хэрхэн хүргэдэг вэ?

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Сурагч үзэн ядалтын үг хэллэгийн бай болж болох дүрийн картны ар талд мэдрэгдэх сэтгэл хөдлөлийн байдалд анхаарлаа хандуулах. Хэрэв хэн нэгэн сурагч үзэн ядалтыг илэрхийлсэн үг хэллэг хэрэглэсэн бол түүнийг яагаад ямар шалтгаанаар ингэж хэлснийг тайлбарлахыг хүсч, юу буруу болсныг зааж тайлбарлаж өгнө.

• Төдийлөн дурьдагдаагүй дүрийн картыг, яагаад тухайн дүрийн талаар их яриагүй болохыг хамтдаа ярилцана. (цөөнх, бүлгийн тухай сайн мэдэхгүй байх, хүчтэй өрөөсгөл үзэл, ялгаварлан гадуурхах) • Ижил төстэй мэдрэмжтэй сурагчдын талаар, дүрийн картуудад ямар нийтлэг зүйл байгааг олж мэдээрэй.

• Ялгаварлан гадуурхагдаж буй хүний гадуурхагдах мэдрэмж, сул дорой байдал, тусгаарлагдах мэдрэмж, түгшүүрийн талаар ярилцана.

• Хувь хүнийг бүрдүүлдэг янз бүрийн элементүүд(дүрийн карт)-ийн хослолоос хамааран хувь хүний мэдэрч буй нийгмийн нөхцөл байдал, байр суурь хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг хангалттай тайлбарлаж өгөх.

22

Олон янз байдалд хор хөнөөл учруулдаг бидний дундах хэвшмэл ойлголтууд Өргөжүүлсэн хэлэлцүүлэг

Алхам 1 Би хаана байна?

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Оролцоонд суурилсан үйл ажиллагаа, нийтийн хэлэлцүүлэг • Бэлтгэх зүйл: Ажлын хуудас 3-2 (1 хүнд 1 хуудас), бичгийн хэрэгсэл • Сургалтын сэдэв: Ялгаварлан гадуурхалт, хүний эрхийг зөрчихөд хүргэдэг нийгмийн хэвшмэл ойлголт, өрөөсгөл ойлголтуудын талаарх асуудлуудыг олж илрүүлж шийдэхийг эрмэлзэх чадварыг хөгжүүлэх.

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Үйл ажиллагаа явуулж буй талбайн хоёр төгсгөлд “Санал нийлж

03 Өөр байх нь буруу зүйл биш!

3-2

байна (100%)”, “Санал нийлэхгүй байна (0%)” гэж тэмдэглэнэ.

• Бүх сурагчид босч заасан талбайд тарж байрлана.

• Сургалтын чиглүүлэгч жишээ өгүүлбэрүүдийг уншина. Жишээ 1 Хэрэв хэн нэгэн ядуу бол энэ нь залхуу эсвэл чадваргүй

байгаатай холбоотой юм. Жишээ 2 Хэрэв эмэгтэй хүн аюултай газар явж байгаад дээрэмдүүлж,

амь насаараа хохирсон бол энэ нь түүний буруу. Жишээ 3 Дүрвэгсдийг тодорхой шалгуургүйгээр хүлээж авах нь

терроризмд хүргэж болзошгүй. Жишээ 4 Өсвөр насныхан туршлагагүй тул улс төрд оролцоход хэцүү

байдаг. Сонгуульд оролцох насыг бууруулах нь эрсдэлтэй. Жишээ 5 Хүн бүр юу бодож байгаагаа чөлөөтэй хэлж, илэрхийлэх

чадвартай байх ёстой. Нийгмийн цөөнхийг хохироож болох үг хэлсэн ч энэ нь үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө мөн.

• Сурагчид жишээнүүдтэй хэр зэрэг санал нийлж байгаагаараа байр сууриа илэрхийлнэ. (Хэрэв 100% санал нийлж байгаа бол хамгийн захад зогсож, хэрэв 0% буюу огт санал нийлэхгүй байгаа бол нөгөө талд зогсож, хэрэв талд нь санал нийлж байна гэж бодож байвал 100%-иас 0% шугамын голд зогсоно.)

• Сурагчид өөрийн санал нийлж байгаа түвшингээ тохируулах, өөрийн байршлыг тогтоохыг зөвшөөрнө.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Чиглүүлэгч нь сурагчдын бүлгийн онцлог, хичээлийн зорилгод нийцүүлэн жишээ өгүүлбэрүүдийг өөрчилж болно.

• Сурагчид чөлөөтэй хөдөлж чадах орон зайд явуулахыг зөвлөж байна. Сурагчид аюулгүй шилжиж хөдлөх боломжтой газарт үргэлжлүүлнэ үү. Хэрэв та ангид ажиллаж байгаа бол хангалттай зай гаргахын тулд ширээгээ ангийн булан руу шахан зайчилж болно.

22

Алхам 2 Жишээ өгүүлбэрийн талаар ярилцах

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Чиглүүлэгч сурагчдаас ярилцлага авна.

– Жишээ өгүүлбэртэй хэр зэрэг санал нийлж байна вэ? Яагаад?

• Бусад сурагчдын ярилцлагыг сонсож, байраа өөрчлөх боломжийг олгоно.

• Чиглүүлэгч хурц асуулт, эсрэг санал гаргах замаар хэлэлцүүлгийг идэвхжүүлнэ.

• Нэг жишээ өгүүлбэрийн талаар өөр өөр байранд зогссон сурагчдын санал бодлыг сонсоно.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Жишээнүүдийн олонхи нь ялгаварлан гадуурхалт руу хөтөлдөг хэвшмэл ойлголт, өрөөсгөл ойлголтуудын талаар хэлэлцүүлэг өрнүүлэх зорилготой.

• Сургалтын нөхцөл байдал, өгөгдсөн хугацаанаас хамааран бүх жишээ картыг ашиглах шаардлагагүй байж магадгүй юм. Мөн тодорхой хүний эрхэд анхаарлаа хандуулж, зөвхөн холбогдох картуудыг ашиглаж болно.

• Чиглүүлэгч нь хичээлийн цаг, үйл ажиллагааны зорилгын дагуу жишээ өгүүлбэрийн агуулга, тоог тохируулах боломжтой.

• Янз бүрийн сурагчдын дуу хоолойг сонсож, үйл ажиллагаанд чөлөөтэй хэлэлцүүлэг өрнүүлэхийг дэмжинэ.

Алхам 3 Хэвшмэл ойлголтоор бий болсон ялгаварлан гадуурхалт

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Янз бүрийн жишээг хэлэлцсэний дараа жишээн дээрх бүлгүүдийн жишээг харна.

• Чиглүүлэгч нь жишээ өгүүлбэрүүдийг тодорхой бүлэг, обьектийн талаарх хэвшмэл ойлголт, урьдчилсан ойлголтоор бүтээгдсэн үгс гэдгийг тайлбарлана.

– Жишээ өгүүлбэрүүд нь тодорхой бүлэг, объектын талаарх ямар хэвшмэл ойлголт, урьдчилсан ойлголтод үндэслэсэн байна вэ?

– Өөрийнхөө болон хэн нэгний урьдчилсан төсөөлөл, хэвшмэл ойлголт дээр үндэслэсэн мэдрэмж, хандлагыг харж байсан уу?

– Бидний эргэн тойрон дахь жишээн дээрх бүлгүүд хүмүүсийн хэвшмэл ойлголт, өрөөсгөл ойлголтоос болж ялгаварлан гадуурхагдаж байна уу?

– Дараах жишээ өгүүлбэрүүдийг хэлэлцсэний үндсэн дээр та өдөр тутмын амьдралдаа ямар өрөөсгөл ойлголтыг өөрчлөх хэрэгтэй эсвэл ямар дадлага хийх хэрэгтэйг хайж үзнэ.

• Сурагчид ялгаварлан гадуурхах бусад тохиолдлын жишээг хайж үзнэ.

22

• Хэлэлцүүлгийн чиглүүлэгч сурагчид тодорхой өгүүлбэрийн талаар асууж болох асуултанд хариулах ёстойг санана. Сургагч багш нь хэлэлцүүлгийг зохион байгуулж, өргөжүүлсэн хэлэлцүүлгээс авсан өгүүлбэрийн талаархи сурагчдын асуултуудыг шийдвэрлэхэд тусална.

• Гүнзгийрүүлэх асуултуудын жишээ Жишээ 1 Амрах газар ч байхгүй цэвэрлэгээний ажилчдыг хайхрахгүй

байх нь зүй ёсны хэрэг үү? Яагаад асуудалтай байна вэ? Жишээ 2 Бэлгийн дарамтанд өртсөн (эсвэл бэлгийн хүчирхийлэлд

өртсөн) эмэгтэйг хувцаслалтаасаа болсон гэж буруутгах

03 Өөр байх нь буруу зүйл биш!

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

тохиолдлыг харж байсан уу? Эрчүүдийн хүчирхийлэлд яагаад эмэгтэйчүүдийг буруутгах ёстой гэж? Жишээ 3 Дүрвэгч гэдэг үгийг сонсоход ямар дүр зураг санаанд ордог вэ? Жишээ 4 Насаар чинь чамайг ялгаварлан гадуурхах явдал тохиолдож

байсан уу? Энэ нь шударга уу? Жишээ 5 Ү зэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөний утга учир юу вэ? Эрх

мэдэлтэй, хүчирхэг хүмүүсийг шүүмжлэх, нийгмийн цөөнхийг харааж зүхэх, гутаах хоёрын хооронд ямар ялгаа байдаг вэ?

• Чиглүүлэгч, өргөжүүлсэн хэлэлцүүлгийн сэдвийг үнэхээр ялгаварлан гадуурхахтай холбоотой жишээ ярих эсвэл холбогдох видео бичлэгийг үзүүлнэ. (※ Видео бичлэг) • Сурагчид өөрсдийнхөө эргэн тойронд янз бүрийн жишээг олж, танилцуулж болно.

Видео бичлэг • Өрөөсгөл хандлага ба ядуурал

Ted–Хэсэгчилсэн яриагаар дүгнэхийн сөрөг тал https://youtu.be/D9Ihs241zeg

• Эмэгтэйчүүд

https://www.youtube.com/watch?v=41i0rabEdUE

• Дүрвэгсэд

https://www.youtube.com/watch?v=25bwiSikRsI

• Нас

https://www.youtube.com/watch?v=sLH65bBt6Zk

• Үзэн ядалтын үг хэллэг ба үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө

https://youtu.be/8vUdWpwLv10

22

АЛХАМ 4 Дэлхий дахины амлалт, Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал!

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын хураангуйг сурагчдад тарааж өгөх(Ажлын хуудас 3-2).

• Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын агуулга, бүтэц, үндэслэлийг тайлбарлана.

• Өргөжүүлсэн хэлэлцүүлгийн үйл ажиллагааны жишээ, бодит жишээг Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалд заасан заалтуудтай хэрхэн холбогдож байгааг тайлбарлах.

• Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг анхааралтай уншиж, бидний эргэн тойрон дахь янз бүрийн хэргүүдтэй холбогдуулан бодоход чиглүүлнэ.

– Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалд юуг баталгаажуулсан боловч амьдрал дээр зохих ёсоор мөрдөөгүй байна вэ?

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Хичээл дууссаны дараа ч сурагчид өөрсдийн амьдралдаа Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын хүний эрхийн тухай агуулгатай амьдралаа холбож хэрэгжүүлэхэд чиглүүлнэ.

Видео бичлэг • https://www.youtube.com/watch?v=kbul3hxYGNU&list=PLD96EE89FDBEC57A3&ind ex=4

22

Ялгаа ба ялгаварлан гадуурхалт

Аливаа хүн эсвэл бүлэг хүний онцлог шинж чанарыг бүрдүүлдэг онцлогоор нь хүний эрхийг үгүйсгэсэн тохиолдолд ялгаварлан гадуурхалт үүсдэг. Ялгаварлан гадуурхах гэдэг нь хүний эрхийг үгүйсгэх, эсвэл ийм нөлөө үзүүлэх зорилгоор ялгаварлан гадуурхалт, хязгаарлалт, тусгаарлалт хийх эсвэл бусад аргаар харьцахыг хэлнэ. Ялгаварлан гадуурхалт нь хувь хүн буюу бүлэг нь арьс өнгө, үндэс угсаа, үндэсний гарал үүсэл, шашин шүтлэг, итгэл үнэмшил, хүйс, хүйсийн онцлог, нас, хөгжлийн бэрхшээл зэрэг хүчин зүйлүүдээр хувь хүн эсвэл бүлэгт шударга бус хандах үед үүсдэг. Ялгаварлан гадуурхалт нь угсаа гарал, арьс өнгө, хэл, шашин

03 Өөр байх нь буруу зүйл биш!

Нэмэлт тайлбар

шүтлэг, хөгжлийн бэрхшээл, гэр бүлийн байдал гэх мэт байдлаар нь ялгаварласнаас шалтгаалан үүсдэг бөгөөд гадуурхагдсан хүмүүс нийгмийн хувьд гадуурхагдаж, амархан сул дорой бүлэг болдог. Ялгаварлан гадуурхах нь соёлын тодорхой итгэл үнэмшил, зан заншилд үндэслэн хувь хүн, бүлэг хүмүүсийн дунд үүсч болно, эсвэл хуулиар хязгаарлагдсан байж болно. Аливаа ялгаварлан гадуурхалтыг арилгах нь хүн эрхээ эдлэх, хэрэгжүүлэхийг шаардах боломжийг олгох чухал хэсэг юм.

Хүний эрх ба Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал

Хүн бүр төрсөн цагаасаа эхлэн эрхээ эдлэх бөгөөд бидний эрх заяамал, язгуур шинжтэй байна. Мөн болзолгүйгээр хүндэтгэгдэх, хүндэтгэх ёстой бөгөөд хэн ч хэзээ ч, ямар ч газар, шалтгаанаар энэ эрхийг нь үгүйсгэж, хааж болохгүй.

1) Хүний эрхийн үнэт зүйлс, зарчим Хүний эрх нь олон талт байдал, шударга ёс, энх тайван, нэр төр, тэгш байдал, ялгаварлан гадуурхахгүй байх, оролцоог хангах зэрэг үнэт зүйлсийг тусгадаг бөгөөд хүний эрхийн зарчмуудыг хэрэгжүүлэхэд дараах зарчмууд чухал ач холбогдолтой юм.

• Түгээмэл байдал: Хүний эрх гэдэг нь хүн бүр л хүн учраас хүн бүрт хамаатай эрх юм. Энэ нь арьсны өнгө, нас, хүйс, үндэс угсаа, эдийн засгийн байдал, бие махбодийн байдал, бэлгийн чиг хандлага гэх мэтээс үл хамааран дэлхийн бүх хүмүүст адилхан хамаатай.

• Шилжүүлж болохгүй: Хүн өөрийнхөө эрхээс татгалзах эсвэл бусдад шилжүүлэх боломжгүй. Мөн хүний эрхийг хэрэгжүүлэхдээ дайн, онцгой байдал гэх мэт ямар ч нөхцөл байдалд татгалзах эсвэл хойшлуулахгүй.

• Хуваагдашгүй байдал: Хүн бүр эрх тэгш тул хүний эрх нь бүгд эн тэнцүү чухал ач холбогдолтой бөгөөд тэдгээрийн хооронд ямар ч давуу эрх байхгүй гэсэн үг юм. Улс төр, нийгэм, эдийн засаг, соёлын аль ч эрх нь бусад эрхээс дээгүүр тавигдахгүй.

22

• Харилцан хамаарал: Нэг эрхийг хангахын тулд нөгөөг нь бас хангах ёстой гэсэн үг. Үүний нэгэн адил, хэрэв нэг эрх зөрчигдвөл нөгөө эрхэд сөргөөр нөлөөлнө. Тухайлбал, эдийн засаг, соёлын эрхийг хамгаалснаар улс төр, нийгмийн эрхийг хамгаалах, хэрэгжүүлэх боломжтой. Хүний эрхийн бүх элементүүд хоорондоо уялдаа холбоотой байж байж л төгс төгөлдөр болно.

2) НҮБ -ын Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал Хүний эрхийг Үндсэн хууль болон бусад хуулиар хамгаалж, холбогдох хуулийг хэрэгжүүлэх замаар хангадаг Дэлхийн түвшинд эдгээр хууль ёсны хамгаалалт нь улс хоорондын хэлэлцээр эсвэл олон улсын эрх зүйн хүрээнд хийгддэг албан ёсны гэрээ хэлэлцээр(конвенци)-ээр хийгддэг. Хууль, гэрээ нь улс орнуудыг хүний эрхийг дэмжих, хамгаалахад хүч нэмэх зорилготой.

1948 онд батлагдсан НҮБ -ын Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал (Universal Declaration of Human Rights, UDHR)нь дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа хүн төрөлхтний амьдрахад шаардлагатай хамгийн доод стандартыг тогтоожээ. Дэлхийн 2 -р дайн дууссаны дараа дайны аймшигт байдлыг харж, эв нэгдлийн хямралыг мэдэрсэн улс орнууд хүний нэр төрийг хамгаалахад шаардлагатай шугам хэрэгтэй гэдгийг ойлгосон. Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал нь өнөөг хүртэл хүний эрхийг сурталчлах, хүндлэх, хамгаалах үндсэн стандарт гэж олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд хүмүүс зөвхөн хүн учраас үндсэрхэг үзэл, үзэл бодлын сөргөлдөөнөөс давж гарч, баталгаатай байх ёстой.

33

1. Ядуурал

Роман үндэстэнүүд бол “Цыганууд(Gypsies)” гэж нэрлэгддэг цөөнх үндэстэн ястан бөгөөд “роман хэлээр ярьдаг хүмүүс” гэсэн утгатай (гарал үүсэл нь Египтээс гаралтай гэж буруу ойлгогддог). 6 сая орчим цыганууд Европ даяар тархсан бөгөөд нийгэм бүрийн хамгийн ядуу давхаргыг бүрдүүлдэг гэсэн тооцоо бий. Европ дахь цыгануудыг ялгаварлан гадуурхаж ирсэн түүх гүн гүнзгий юм. Тэд боолчлолын дор боол байсан бөгөөд нацистуудын Холокостын үеэр еврейчүүдийн дараагаар буюу хамгийн их амь үрэгдсэн хоёр дахь үндэстэн байв. Европт хамгийн их ялгаварлан гадуурхагдсан угсаатны бүлэг байсаар

03 Өөр байх нь буруу зүйл биш!

Ялгаварлан гадуурхалтын жишээ

ирсэн цыганууд орон сууц, эмнэлгийн үйлчилгээ, боловсрол, нийгмийн ихэнх үйлчилгээнээс гадуурхагдаж, түр оршин суугаа газраа хүртэл хөөгдөж байна. Тодруулбал, цыган хүүхдүүдийг боловсролын салбарт ялгаварлах, гадуурхах нь маш хүнд байдалд хүргэдэг тул тэднийг цыган бус сурагчдаас тусгаарлаж, тусдаа ангид эсвэл цыган бус хүүхдүүдээс тусгаарлагдсан байранд заадаг, эсвэл зөвхөн хөнгөлөлттэй сургалтын хөтөлбөрөөр сургадаг. НҮБ -аас 2012 онд хийсэн судалгаагаар улсын Дэлгэрүүлж үзэх https://www.refworld.org/ docid/504726462.html

сургуульд хамрагдсан цыган хүүхдүүдийн 43% нь тусдаа ангид хичээллэсээр байна. “Цыган” учраас сургуульд сурч чадахгүй эсвэл ажил олж чадахгүй байгаа цыганууд ядуурлын харгис тойрогт оржээ.

2. Эмэгтэйчүүд

a) Ядуусын хороолол Ариун цэврийн өрөө дутагдалтай байдгаас болж эмэгтэйчүүд хүчирхийлэлд өртөх, амь насаараа хохирох явдал гардаг. Ариун цэврийн байгууламжийн хүртэээмж маш бага Кени, Энэтхэг зэрэг орнуудад нар жаргасны дараагаар алслагдсан бие засах газар руу явдаг эмэгтэйчүүдэд гэмт хэрэгт өртөх тохиолдол байнга гардаг. Кени улсын Кибера, Найроби хотод нэг сая хүн амьдардаг боловч бие засах газар хүрэлцдэггүй тул 50 хүн, 150 хүнд ердөө ганцхан нийтийн бие засах газартай байх ч тохиолдол бий. Ихэвчлэн тэд бие засах газарт очихын тулд 15 минутаас илүү алхах ёстой болдог ч оройн 19:00 цагаас хойш эмэгтэй хүн рүү чиглэсэн хүн хулгайлах, бэлгийн хүчирхийлэл зэрэг хүчирхийлэлд өртөх эрсдэлтэй тул эмэгтэйчүүд 19 цагаас хойш бие засах газар ч орж чаддаггүй. Аюултай Дэлгэрүүлж үзэх https://www.youtube.com/ watch?v=FKwZBL2WEfA

газар очсон эмэгтэйчүүдийн буруу биш, харин эмэгтэйчүүдэд аюултай газруудыг аюулгүй байлгахад анхаараагүй улс орон, нийгэм хариуцлага хүлээх ёстой.

33

б) Балба - Чаупади Балбын зарим хэсэгт Чаупади (Chhaupadi)хэмээх заншил байдаг. Сарын тэмдгийн болон төрөлтийн цус нь золгүй явдал, гамшиг авчирдаг гэж үздэг тул сарын тэмдэг болон төрөх үед эмэгтэйчүүд гэр бүлээсээ тусгаарлагдсан овоохой эсвэл агуулахад үлддэг. Балба улсад сарын тэмдэг ирсэн эмэгтэйчүүд энэхүү заншлын дагуу аюултай, тусгаарлагдсан газарт амьдрах эрсдэлтэй байдаг. Жил бүр ойролцоогоор 50 орчим өсвөр насны охид амиа алддаг бөгөөд тэд овоохойд байрлах зэрэг хамгаалалттгүй байдалд могойд хатгуулж нас барах, эсвэл хүйтнээс зайлсхийхийн тулд гал гаргаж байхдаа угаартах, мөн бэлгийн хүчирхийлэлд өртөх эрсдэлтэй байдаг. АНУ -ын Төрийн департаментаас гаргасан тайланд дурдсанаар, 2010 оны байдлаар Балбын төв ба баруун хэсгийн эмэгтэйчүүдийн 50% нь Чаупадид өртсөн байжээ. Балба улсын Дээд шүүх 2005 онд “Чаупади” -г гүнзгий Дэлгэрүүлж үзэх https://www.unwomen.org/en/ news/stories/2017/4/featureabolishing-chhaupadi-breaking-thestigma-of-menstruation-in-ruralnepal

ялгаварлан гадуурхах үзэгдэл гэж үзээд үүнийг таслан зогсоохыг шаардаж байгаа боловч одоо хүртэл зарим газарт хэрэгжүүлсээр байна. 2017 онд Балбын парламент “Чаупади” -г хэрэгжүүлэхийг шаардвал гурван сар баривчлах эсвэл 3,000 непал рупи (73,000 төгрөг) торгохоор шийтгэх хуулийн төслийг баталжээ.

3. Дүрвэгсэд

Хүн бүр дайн, эрүүдэн шүүх, хүчирхийлэл, хавчлагаас бусад орноос хоргодох, хамгаалалт авах эрхтэй. Гэсэн хэдий ч аюулаас хоргодох байрыг олох үйл явц нь өөр эмгэнэлтэй тулгардаг. Өөр улсад хүрч чадсан ч тэднийг саатуулах эсвэл дүрвэгсдийн хуаранд буцаадаг. Энэ бүхнийг давж арайхийж суурьшсан ч гэсэн бэрхшээлүүд дуусаагүй байна. Дүрвэгсэд, шилжин ирэгсэд арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзэлд амархан өртөж, нийгмийн хамгааллын үйлчилгээнд хамрагдаж чаддаггүй бөгөөд ажил олгогч, хүний наймаачдын мөлжлөг, хүчирхийлэлд өртөх гэх мэт хүний эрхийн зөрчилд дахин өртдөг. Германы хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд Tages Spiegel -ийн мэдээлснээр 1993 оноос 2017 оны 5 -р сарын хооронд 33,293 дүрвэгч Европт дүрвэж байхдаа нас баржээ. Тэдний дунд 2015 оны 9-р сард Туркийн далайн эрэг дээр живж нас барсныг олж мэдээд дэлхийг цочирдуулсан 3 настай Сиран хүүхэд Айран Курди, Туркийн дүрвэгсдийн хуарангийн майханд осгож нас барсан 4 сартай Парис Али нарын жишээг дурдаж болно. Дүрвэгсэд бол “надтай ямар ч холбоогүй алс холын түүх” биш гэдгийг тайлбарлаж ойлгуулах. Солонгосын дайны үеэр дайнаас зугтахын тулд гуравдагч өөр улсуудад суурьшсан солонгосчууд дүрвэж байсан. Мөн Эйнштейн, Мари Кюри, Фредди Меркури, Зинедин Зидан зэрэг эрдэмтэд, Дэлгэрүүлж үзэх

дуучид, тамирчид зэрэг алдартнуудын дунд дүрвэгсэд/цагаачид олон

www.unhcr.org

байдаг гэдгийг тайлбарлах.

33

Насанд хүрэгчдид төвтэй үзэл (adultism) гэдэг нь насанд хүрэгчид нь хүүхэд, өсвөр үеийнхнээс илүү чадамжтай гэсэн сэтгэлгээнд байдаг. Хүүхэд, өсвөр үеийнхнийг сөргөөр харах, үл тоомсорлох сэтгэлгээ нь насанд хүрэгчдийг өөрсдийн эрх мэдлийг урвуулан ашиглахыг бататгаж, зөвтгөдөг. Тэд хүүхэд, өсвөр үеийнхнийг ухаалаг бус, хариуцлагагүй, урьдчилан таамаглах боломжгүй, асуудал таригчид гэж боддог. Хүүхэд, өсвөр насны хүүхдүүдийг хүүхэд хөөрхөн, хайр хүрэм гэдэг боловч хүүхдүүдийн санаа зовнил, сэтгэл санаа, хүслийг үл тоомсорлож, тэдний ухамсар, ухаалаг ажигламжтгай чанарыг үл тоомсорлодог. Насанд хүрэгчдид төвтэй үзэл нь ихэвчлэн насанд хүрэгчид, хүүхдүүд, өсвөр

03 Өөр байх нь буруу зүйл биш!

4. Нас

үеийнхний хоорондын харилцаа холбоо, харилцан ойлголцолын хэм хэмжээ болдог тул насанд хүрэгчдийн энэ үзэл нь ихэвчлэн далд байдлаар үйлдэгддэг. Насанд хүрэгчид, хүүхэд, өсвөр насныхан адилхан биеэ авч явж, ижил хандлага гаргасан ч тэд “насанд хүрэгчдийн хэмжүүр”Дэлгэрүүлж үзэх • https://www.who.int/ westernpacific/news/q-a-detail/ ageing-ageism • https://www.youtube.com/ watch?v=5vIrL7fiNgw

ээр хүүхэд, залуучуудыг шүүмжлэх зэргээр хүүхэд, өсвөр үеийнхэийг дээрэлхэх, хүчирхийлэх гэх мэт маш илэрхий, түрэмгий байдлар ханддаг. Насанд хүрэгчдийн хүч чадал. Энэ мэтчилэн насанд хүрэгчид өөрсдийн эрх мэдлийг буруугаар ашиглах янз бүрийн хэлбэрийн насанд хүрэгчид төвтэй үзэл илэрч гарч ирдэг. Эх сурвалж: https://www.safeatschool.ca/professional-learning/youth-empowerment/youthempowerment-for-character-development/why-talk-about-power/adultism-and-adult-privilege

5. Үзэн ядах үг хэллэг ба үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө

Хүн бүр ухамсар, үзэл бодол, үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөтэй байдаг. Олон улсын хууль тогтоомжийн дагуу энэ нь гэмт хэрэг биш л бол хэн ч итгэл үнэмшлийнхээ дагуу үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй бөгөөд ухамсрынхаа эсрэг хүчээр албадаж болохгүй. Үүнээс гадна, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрхийг баталгаажуулснаар ухамсар, сэтгэлгээний эрх чөлөө бүрэн дүүрэн болно. Сүүлийн үед “үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө” гэсэн ойлголтыг буруугаар ашиглах болсон тул “үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө” гэж Дэлгэрүүлж үзэх https://www.un.org/en/ genocideprevention/documents/ UN%20Strategy%20and%20 Plan%20of%20Action%20on%20 Hate%20Speech%2018%20June%20 SYNOPSIS.pdf

андуурч, бусдын эрхийг зөрчиж, үзэн ядалтын үг хэллэг хийдэг хүмүүс улам бүр нэмэгдэж байна. Үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх бол нийгмийн цөөнхөд үзэн ядах сэтгэлээ чөлөөтэй илэрхийлэх эрх биш, ухамсар, үзэл бодлынхоо дагуу үйлдсэн, үзэл бодлоо илэрхийлснийхээ төлөө шоронд хоригдох гэх мэт шийтгэл хүлээхгүй байх эрх юм. Бусдын эрхийг зөрчих эрх байхгүй.

33

Эх сурвалж: БНСУ дахь ОУ-ын Эмнести Интернэшнл байгууллага (amnesty.or.kr) RESPECT MY RIGHTS, RESPECT MY DIGNITY - MODULE ONE: POVERTY AND HUMAN RIGHTS (AMNESTY INTERNATIONAL) RESPECT MY RIGHTS, RESPECT MY DIGNITY - MODULE THREE – SEXUAL AND REPRODUCTIVE RIGHTS ARE HUMAN RIGHTS (AMNESTY INTERNATIONAL)

33

4-2 <Хөршүүд(Neighbours)>

АХА! ЭНХ ТАЙВНААР ЗЭРЭГЦЭН ОРШИХ ЗАРЧИМ

04 АХА! Энх тайвнаар зэрэгцэн орших зарчим

04

4-1 Touch Touch

Сургалтын зорилго • Энх тайвнаар зэрэгцэн оршихын тулд хувь хүн болон хамтын хүчин чармайлтын талаар бодож үзэх шаардлагатай.

33

• Зөрчилдөөнийг илрүүлж, урьдчилан сэргийлэх замаар амар амгаланг бий болгож чадна.

4-1 Touch Touch

Алхам 1 Үйл ажиллагаа

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Хоёр хоёроороо тоглох тоглоом • Бэлтгэх зүйл: Ажлын хуудас : 4-1 (нэг хүнд 1 хуудас), сурагчид тойрог хэлбэрээр зогсож, чөлөөтэй хөдлөх боломжтой зай талбайд хийх • Сургалтын сэдэв: Зөвхөн би ганцаараа ялахын тулд өрсөлдөх бус, хамтдаа ялахын тулд хамтран ажиллах талаар ярилцаж бодож үзэх

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Бүгд тойрог хэлбэрээр зогсоод багшийн зааврыг сонсоно.

• Энэхүү үйл ажиллагаа нь хоёр хүн гар барих мэт өөд өөдөөсөө харан зогсох бөгөөд үйл ажиллагааны аргачлал нь дараах байдалтай байна: – Эсрэг талын хүний гарын арыг өөрийнхөө бэлхүүсэнд аль болох олон удаа хүргэснээр ялалт байгуулдаг тоглоом юм.

– Хугацаа 1 минут байна.

• Сурагч бүрт үйл ажиллагааны үеэр хамтрагчийнхаа гарын арыг бэлхүүс дээрээ хэдэн удаа хүргэснийг тоолохыг зааварлана.

• Багш 1 минутын хугацааг тоолж, 1 минутын хугацаа дуусахад хүн бүр хэдэн удаа хүрч амжсаныг шалгана.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Үйл ажиллагааг саадгүй явуулахын тулд тоглоом эхлэхээс өмнө багш өөрөө биечлэн жишээ үзүүлэхийг зөвлөж байна. Жишээлбэл, гарынхаа арыг бэлхүүс дээрээ ганц хоёр удаа хүргэх хэлбэрээр аль болох товч заавар өгөх нь зүйтэй.

• Жишээ үзүүлэх үеэр асуулт байгаа эсэхийг шалгаж, тоглоом эхэлсний дараа хэн ч эргэлзэж цаг алдахгүйгээр хүн бүр нэг минутын хугацаанд үйл ажиллагаанд анхаарлаа төвлөрүүлэхээр байлгахад анхаарах.

• Үйл ажиллагааны явцад хүч гаргасны улмаас биеийн хөдөлгөөн ихсэх буюу чанга дуугарах тохиолдол гардаг. Энэ үйл ажиллагааг чимээ шуугиантай, хөгжилтэй орчинд хийх нь хамгийн сайн арга учраас нэг минут орчим чанга дуу чимээ гаргахыг зөвшөөрөх нь зүйтэй.

33

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Ангийнхаа хамгийн олон удаа болон хамгийн цөөн удаа гараа хүргэсэн багийг тойргийн голд урьж, өмнөх үйл ажиллагааг давтахыг хүснэ.

• Эцэст нь багш сурагчдад тухайн үйл ажиллагааны утга учрыг ойлгож, эргэцүүлэн бодоход нь туслахын тулд дараах асуултуудыг тавина. Ажиглалт хийх асуултын жишээ: – Тоглоомын дараа ямар сэтгэгдэл төрж байна вэ?

– Хоёр багийн тоглолтыг үзээд ямар бодол төрж байна вэ?

– Үйл ажиллагааг хэрхэн хийх тухай зааврыг сонссоны дараагаар бие биенийхээ эсрэг хүчээ гаргаж эхэлсэн бол энэ нь яагаад тэгэх болсон гэж бодож байна вэ?

– Хэрэв үйл ажиллагааны явцад бие биенийхээ үйл хөдлөлд өөрчлөлт орсон эсэхийг анзаарсан эсэх, хэрэв тийм бол хэзээ, ямар өөрчлөлт гарсан бэ?

04 АХА! Энх тайвнаар зэрэгцэн орших зарчим

Алхам 2 Ажиглалт хийх

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлэх үед дараахын адилаар янз бүрийн тохиолдол гарч магадгүй юм.

– Хоёр хүн хоёулаа хүч гаргаж өрсөлдсөнөөр эцэст нь хоёулаа “0 удаа” эсвэл “1 ~ 2” удаа хүрсэн – Нэг хүн хүчээр илүү байсан тул нэг хүн “хэдэн арван удаа”, харин нөгөө нь “0 ~ 2 удаа” хүрсэн – Хоёр хүн хоёулаа “30 удаа” ба түүнээс дээш удаа хүрсэн – Хоёр хүн хоёулаа “50 удаа” ба түүнээс дээш хүрсэн • Ийм байдлаар тоо болон тоглоомын арга, хэлбэр янз бүрээр явагдсан байгаа бол хэдэн удаа хүрсэн тоог шалгангаа багш өөрөө дотроо ангилж ялгана. Үүний дараагаар төрөл тус бүрийг төлөөлж чадах багийг тойрог руу нэг нэгээр нь урьж, тоглоом явагдсан байдлыг давтахыг хүсч, бүгд хамтдаа тоглоом хэрхэн өрнөж байгааг ажиглана. Энэхүү ажиглалт нь цаашид ажиглалтын үйл ажиллагаанд шаардлагатай үйл явц юм.

• Ажиглалт хийх явцад сурагчид багш “хамгийн их хүрсэн хүн ялна” гэж хэлсэн учраас хүч сорих “өрсөлдөөн” гэж ойлгосон гэж багшид бүх хариуцлагыг түлхэх тохиолдол гардаг. Энэ үед багш “ялна” гэж хэлсэн боловч “Би ганцхан хүн ялна гэж хэлээгүй” гэж хариулснаар “Хүн бүр хожих” гэсэн сэдэв рүү асуултыг холбох нь зүйтэй юм.

• Сурагчид ажиглалтын асуултанд шууд хариулахгүй байж магадгүй. Тийм үед багш асуултыг хариулт шууд хэлж өгөх эсвэл чиглүүлэх асуулт тавихаас илүүтэйгээр хэн нэгнийг ярихад чиглүүлэн анхаарч, хүлээж, эерэг уур амьсгалыг бий болгох нь үйл ажиллагааны утга учрыг улам илүү их ач холбогдолтой болгох талтай.

33

Алхам 3 Хамтын хэлэлцүүлэг явуулах

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• touch-touch үйл ажиллагааны дараа ажиглалт болон хамтын хэлэлцүүлгийн цагийг хангалттай өгч, “Өрсөлдөөн ба хамтын ажиллагаа” сэдвээр ярилцаж товч хэлбэрээр бичих цаг гаргах нь зүйтэй. (Ажлын хуудсыг 4-1 -г ашиглах)

Хамтын хэлэлцүүлэгийн сэдэв – Бидний амьдарч буй нийгэмд ямар ямар өрсөлдөөн байдаг вэ?

– “Өрсөлдөөн” гэж төсөөлөхдөө зөвхөн хожил-хожигдол (Win-Lose) гэсэн үр дүнг төсөөлдөг шалтгаан юу вэ?

– Өрсөлдөөн хэзээ хүчирхийллийг өдөөдөг вэ?

– Бүгдээрээ хамтдаа хождог өрсөлдөөн байх боломжтой юу?

Алхам 4 Жишээ хайж үзэх

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Би ялсан тохиолдолд хэн нэгэн нь заавал ялагдсан тохиолдол биш, харин хэн нэгэн хожсон байхад би ч бас хамтдаа хожсон байсан туршлагын талаар хайж үзэх нь уг үйл ажиллагааг илүү их утга учиртай болгох боломжтой.

“Амар амгалан ертөнц гэдэг нь зөрчилдөөнөөс ангид ертөнцийг хэлдэггүй, харин зөрчилдөөнийг аль болох хүн бүр сэтгэл ханамжтайгаар шийдэх үр дүнд хүргэх бөгөөд цаашид “хэрэв би ялбал” шууд “нөгөө нь ялагдахаас өөр аргагүй” гэсэн нийгмийн бүтцийн эсрэг шийдлийг хэлнэ.”

Ашигласан материал • HYUN Gwang-il, 『Өрсөлдөөнөөс Хөгжлийн боловсрол руу』, Salimteo • LEE Min-hwa, 『Хамтран ажилладаг агуу хүн』, Signature • LEE Daehoon, 『P.E.A.C.E хүн бүр хүн бүрээс суралцдаг сурган хүмүүжүүлэх ухаан』, PEACEMOMO • PEACEMOMO, 「Энх тайвны сурган хүмүүжүүлэгч болох анхны алхам Toolkit」

- Gill Fell

33

<Хөршүүд(Neighbours)> Зөрчилдөөний зураглал

Алхам 1 Видео бичлэг үзсэний дараагаар зөрчилдөөний үе шатанд дүн шинжилгээ хийх

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Видео бичлэгт дүн шинжилгээ хийх, бүлгийн хэлэлцүүлэг, ганцаарчилсан болон бүлгийн судалгааны илтгэл • Бэлтгэх материал: Ажлын хуудас 4-2 (нэг бүлэгт 1), бичгийн хэрэгсэл, бичлэгийн дараа жижиг тэмдэглэл хийх цаас, видео бичлэг үзэх орчин •С ургалтын сэдэв: Зөрчилдөөнд дүн шинжилгээ хийснээр хүчирхийлэл биш, илүү энх тайвныг бий болгоход хувь хүн, олон нийтийн үүрэг оролцооны талаар эргэцүүлэх

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• 5-6 хүнтэй бүлэг болгож хуваах • Видео бичлэгийг “Хөршүүд” киноны талаар товч танилцуулгатай хамт тавьж, жүжигт гарч буй зөрчилдөөнийг сайтар ажиглахыг зөвлөж бичлэгийг үзүүлнэ. Ажлын хуудас, тэмдэглэл хийх жижиг цаасыг хараахан тарааж өгөхгүй.

• Эхний удаа үзсэний дараагаар ерөнхий сэтгэгдлээ хуваалцахын

04 АХА! Энх тайвнаар зэрэгцэн орших зарчим

4-2

тулд асуулт асууна.

– Ямар сэтгэгдэлтэй байна вэ?

– Хоёр хүний зөрчилдөөний шалтгаан юу байв?

– Зөрчилдөөн хэзээнээс эхэлсэн бэ?

– Тэр үеийн биеийн хөдөлгөөн ямар байсан бэ?

– Зөрчилдөөн, хүчирхийлэлийг дэврээхэд юу нөлөөлсөн бэ?

• Асуултуудаас гарч буй агуулгуудыг багш самбар буюу дэлгэц дээр бичиж зөрчил нь гэнэт хурцаар гарч ирдэггүй, харин тодорхой хүчин зүйлээр аажмаар өдөөгдөн энэ нь томордог бөгөөд үе шат тус бүрт зөрчилдөөнийг улам хурцатгах хүчин зүйлүүд байдаг гэдгийг тайлбарлана.

• Тэмдэглэл хийх жижиг цаасыг бүлэг бүрт тарааж өгнө. Видео бичлэгийг дахин үзэхдээ тэмдэглэл хийх цаасан дээр “үе шат бүрээр зөрчилдөөн хурцдаж буй үйл явц, түүнд нөлөөлж буй хүчин зүйлүүд” -ийг аль болох олныг олж бичихийг хичээнэ. Эдгээр хүчин зүйлүүдээ түлхүүр үг болгон нэг нэг цаасан дээр нэг үгээр бичихийг зааварлана. Видео: Norman McLaren, <Хөршүүд(Neighbours)>: https://youtu.be/4YAYGi8rQag

Видео бичлэгийн хураангуй Тайван сууж буй хоёр эрэгтэйн хажууд жижиг цэцэг цэцэглэнэ. Хоёр эр үзэсгэлэнтэй цэцгийг өөрийн болгохын тулд хашаа барьж, сэлэм барин тулалдана. Тэмцэл улам бүр ширүүсч, эргэн тойрны бүх зүйлс эмх замбараагүй болж сүйднэ. Тэмцэж тулалдаж цуцсан хоёр эр унаж, эцэст нь булшинд орно... Материал: https://momotepi.org/boardPost/113084/28

33

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Үйл ажиллагааг үргэлжлүүлэхийн өмнө багш видео бичлэгийг урьдчилан шалгаж, үйл ажиллагаа бүрт шаардлагатай материалуудыг урьдчилан бэлдсэн байх. Үйл ажиллагааны дарааллыг урьдчилан бэлдсэнээр илүү тогтвортой саадгүйгээр, сурагчдад урьдчилан бэлтгэсэн жишээ материалаар дамжуулан сургалтыг илүү үр дүнтэй явуулах боломжтой байх болно.

• Видео бичлэгийг эхний удаа үзэхэд ямар ч ажлын хуудас, тэмдэглэл хийхгүйгээр видео бичлэгийг тав тухтай үзэх боломжоор хангана. Ажлын хуудас, тэмдэглэл хийх цаасыг урьдчилан харуулах нь тархи үйл ажиллагааны дараах дарааллын талаар бодсоноор анхаарал сарних хандлагатай байдаг. Эхний видео бичлэгийг үзүүлэхдээ тайван суугаад кино үзэхийг хүсч, зөвхөн видео бичлэгэд анхаарлаа хандуулах боломжтой уур амьсгалыг бий болгох.

Алхам 2 Зөрчилдөөний зураглал хийх

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Видео бичлэгийг хоёр дахь удаагаа үзсэний дараагаар бүлгийн гишүүд эхлээд өөрсдийн бичсэн түлхүүр үгсийг тайлбарлаж, бүлгийн гишүүдийнхээ бичсэн зүйлтэй харьцуулан ижил төстэй болон ялгаатай талыг олж тогтооход нь чиглүүлнэ.

• Бүлэг бүр санал бодлоо идэвхтэй хуваалцах үйл явц тодорхой хэмжээгээр явагдсаны дараагаар бүлэг тус бүрт нэг нэг ажлын хуудсыг тарааж өгнө. Самбар эсвэл дэлгэц дээр зөрчилдөөний муруйг харуулж нь зөрчилдөөний муруйн бүтцийг тайлбарлан, багш Сурагчдын олж мэдсэн зөрчилдөөний хүчин зүйлийг холбоо хамааралтай гэж үзэж буй цэгүүдэд байрлуулж, зөрчилдөөний зураглал хийх жишээг харуулна.

• Бүлэг тус бүр ажлын хуудас дээр байгаа: “зөрчилдөөнөөс өмнө – зөрчилдөөн өдөөх – анхны хариу арга хэмжээ – өрнөл- хямрал – гацаа - уналт” зөрчилдөөний муруй дээр өсч буй үе шат бүрт харгалзах үгийг байрлуулахыг даалгана:

| Үйл ажиллагааны жишээ |

• Зөрчилдөөний зураглалыг бүлэг тус бүрээр хийсний дараагаар бүлэг тус бүрийн хийсэн зөрчилдөөний зураглал дээр манай бүлгээс гараагүй агуулга эсвэл зөрүүтэй ойлголт байгаа эсэх талаар ярилцаж бүгд хамт ажиглах цаг гаргана.

• Хамт ажигласны дараагаар багш уг видео бичлэгийг хийсэн найруулагч Норман Макларен(Norman McLaren) “Солонгосын

44

сурагчидтай хуваалцана.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Хоёр дахь удаагаа үзэхийн өмнө тэмдэглэл хийх цаасыг тараан өгч, багшийн урьдчилан бэлдсэн тэмдэглэлийн цаасан дээр бичсэн нэг хоёр жишээ түлхүүр үгийг харуулан тайлбарлах нь зүйтэй. Жишээлбэл, “цэцэг гарч ирнэ”, “хуруугаараа өөр рүүгээ заах”, “зураас татах” гэх мэт зөрчилдөөнийг хурцатгаж буй түлхүүр үгсийг хуудас тус бүр дээр нэг нэгийг бичиж бэлдсэн байх.

• Хүн бүрийг тэмдэглэл хийх цаасан дээр видео бичлэг үзэхдээ түлхүүр үг бичихийг сануулж, бичлэгийг үзсэний дараа ажлын хуудсыг тарааж өгнө. Ажлын хуудсыг тараасны дараа самбар эсвэл дэлгэц дээр зөрчилдөөний муруйг зурж, багш өөрийн бэлдсэн түлхүүр үгийг жишээ болгон байрлуулж харуулан зөрчилдөөний зураглал хийх тухай

04 АХА! Энх тайвнаар зэрэгцэн орших зарчим

дайн”-аас сэдэвлэн энэ видео бичлэгийг хийхээр шийдсэн тухай

тайлбарлан чиглүүлэх нь зүйтэй.

Алхам 3 Хаалтын хэлэлцүүлэг

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Багш сурагчдаас асуулт асууж хэлэлцүүлэг өрнүүлэхэд чиглүүлнэ.

– Найруулагч Норман Макларен (Norman McLaren) энэ видеогоор дамжуулан юу хэлэхийг хүссэн бэ?

– Солонгосын дайн яагаад энэ видеог бүтээхэд түлхэц болсон бэ?

• Зөрчилдөөн даамжирахаас өмнө хүчирхийллийн хэлбэрт шилжихээс сэргийлэхийн тулд хэрхэн хөндлөнгөөс оролцож болох талаар ярилцана.

• Энх тайвны замаар зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх боломжийг бүрдүүлэх, энхийн замаар шийдвэрлэхийн тулд юу хийх хэрэгтэй талаар бодож үзэцгээе.

• Зөрчилдөөнийг мэдээжийн зүйл гэж бодолгүйгээр нухацтай авч үзэх, зөрчилдөөнийг илүү ноцтой болохоос нь өмнө хөндлөнгөөс оролцож, эвлэрүүлэх боломжтой гэдгийг ойлгож хүлээж авах, жирийн үед бүс нутаг, олон улсын түвшинд янз бүрийн зөрчилдөөнийг тайван замаар шийдвэрлэх ур чадвар дэлхийн иргэдийн хэрэгцээ шаардлага болоод байгааг онцлох. Үүгээр зогсохгүй эдгээр зөрчилдөөнүүд нь бидний өдөр тутмын амьдралд хэрхэн илэрч байгааг өөрийн жишээн дээр эргэцүүлснээр зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд дэлхийн иргэнийхээ хувьд өөрийн үүрэг хариуцлагынхаа талаар эргэцүүлэхэд чиглүүлэх.

44

Сургалтын дараагийн түвшин

Хүйтэн дайн ба Солонгосын дайны цаг тооны зураглал хийх

Сургалтын түвшингээс хамааран дараагийн түвшний нэмэлт үйл ажиллагааг хийж болно.

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Багш дараах асуултуудыг тавьж үйл ажиллагаанд оролцохыг санал болгоно.

– Солонгосын дайн эхлэхэд ямар ямар үйл явдал нөлөөлсөн бэ?

– Солонгосын дайнаас Хүйтэн дайн дуустал ямар үйл явц өрнөсөн бэ?

• Бүлэг бүр компьютер эсвэл гар утасны хайлт ашиглан Солонгосын дайн, Хүйтэн дайн, Хүйтэн дайны дараах чиг хандлага, хэлэлцүүлэг, үйл явдлын талаар мэдээлэл олж авах ба эдгээр мэдээлэлдээ үндэслэн цаг тооны зураглал гаргахад нь чиглүүлнэ.

• Цаг тооны зураглалыг гаргасны дараагаар бүлэг тус бүр өөрсдийн хийсэн цаг тооны зураглалыг танилцуулж, цаг тооны зураглал хийх явцад олж мэдсэн шинэ баримт мэдээ, мэдрэмж, түүнтэй холбоотойгоор санаанд орсон зүйлсийн талаар ярилцана.

• Зураглал танилцуулгын дараа “Хөршүүд” видео бичлэгийг Хүйтэн дайн, Солонгосын дайны цаг хугацаатай холбож, зөрчилдөөнийг даамжирахаас өмнө хүчирхийлэл болж хувирахаас сэргийлэхийн тулд хэрхэн оролцох талаар ярилцана. Хоёр удаагийн дэлхийн дайн, Хүйтэн дайн, Солонгосын дайныг туулсан олон улсын нийгэм зөрчилдөөнөөс урьдчилан сэргийлэхийн тулд ямар арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсэн болохыг цаг хугацааны хуваарь гаргах явцад олж мэдсэн эсэхийг асууна.

• Цаг тооны зураглалд тусгагдсан үйл явдлу удын дотроос зөрчилдөөнийг тайван байдал руу шилжүүлэх, эсвэл зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд ямар үйл явдал нөлөөлсөн болохыг лавлаж ярилцана. Олон улсын нийгэм дайнаас урьдчилан сэргийлэх, зэвсэгт мөргөлдөөнийг бууруулахын тулд хичээж байсны жишээ болгож Зэвсгийн худалдааны гэрээ, НҮБ-ын зэвсэг хураах хороо, Мина, урхин мина болон бусад төхөөрөмж хэрэглэхийг хориглох буюу хязгаарлах тухай протокол зэрэг энх тайвныг дэмжигч янз бүрийн байгууллагуудын кампанит ажлыг танилцуулах.

44

• Ихэнхи сургуулиудад гар утас ашиглахад хэцүү байдаг, боломжтой байлаа ч гэсэн дата байхгүй байх тохиоллдол их байдаг тул мэдээлэл хайхад Хүйтэн дайн болон Солонгосын дайн эхэлсэн тухай мэдээллийг хайж үзэх боломж хязгаарлагдмал байж болно. Тиймээс аль болох холбогдох материалыг янз бүрийн хэлбэр (мэдээ, нийтлэл, судалгааны баримт бичиг, сурах бичгийн агуулга, зураг гэх мэт)-ээр хэвлэж, бүлэг тус бүрт тарааж өгөх нь зүйтэй.

• Цаг тооны зураглалын талаар багш нарт зориулан товч жишээг дараагийн бүлэгт оруулсан болно. 1945 оноос өнөөг хүртэлх хугацаанд болсон дэлхийн түүхэн үйл явдлууд түүний дотор ямар үйл явцаас дайн хэрхэн эхэлж, Хүйтэн дайн гарсан, мөн хэрхэн дууссан, энэ хугацаанд энх тайвныг тогтоох ямар оролдлогууд байсан бэ гэдгийг хайж үзэхийг зааварлана.

• Хангалттай цаг өгч, чөлөөт уур амьсгалыг бий болгосноор сурагчид

04 АХА! Энх тайвнаар зэрэгцэн орших зарчим

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

сайн дураараа цаг тооны зураглал хийх явцад хийх ёстой ажлаас илүү бие даан суралцах идэвхтэй үйл явцыг дэмжихэд анхаарна.

Ашиглах материал • Цаг тооны зураглал гаргахад ашиглах мэдээлэл: http://historymssmith.blogspot. kr/2011/09/cold-war-timeline-activity.html • https://www.amnesty.org/en/latest/news/2013/03/global-arms-trade-treaty-a-beginners-guide • Elementary History Teachers’ Association, Seoul National University Deep Rooted Tree, ed., 『Дэлхийн анхны түүх 10: Хүйтэн дайн ба орчин үеийн дэлхийн өөрчлөлтүүд, Junior RHK

44

| Цаг тооны зураглалын жишээ |

1945 Дэлхийн 2 -р дайн дууссан

1950 Солонгосын дайн эхлэв 1955 Варшавын гэрээ

1953 Солонгосын дайны гал түр зогсоох хэлэлцээр

1962 Кубын пуужингийн хямрал 1965 Вьетнамын дайн

1975 Хойд Вьетнам Өмнөд Вьетнамыг нэгтгэсэн 1979 Афганистан дахь дайн

1989 Берлиний ханыг нураав

1973 АНУ, Хойд Вьетнам гал зогсоов 1978 НҮБ -ын зэвсэг хураах комисс байгуулагдав

1985 Горбачев Ерөнхийлөгч тангараг өргөв 1990 Хоёр Герман нэгдэв

1999 Оттавагийн конвенци /Мина, урхин мина болон бусад төхөөрөмж хэрэглэхийг хориглох буюу хязгаарлах тухай протокол /хүчин төгөлдөр болсон

2017 Цөмийн зэвсгийг устгах олон улсын хөдөлгөөн (ICAN) Нобелийн энхтайвны шагнал

2013 НҮБ -ын Ерөнхий Ассамблей Зэвсгийн худалдааны гэрээг баталсан

44

ХУВАНЦАР ЯАГААД АСУУДАЛ БОЛЖ БАЙНА ВЭ?

05 Хуванцар яагаад асуудал болж байна вэ?

05

5-1 Өдөр тутмын амьдралаа эргэн харах 5-2 Хуванцар арал 5-3 Дэлхийн иргэн хүн байх 5-4 Далайн амьтдыг аврах

Сургалтын зорилго • Өдөр тутмын амьдралаа эргэн харж, хуванцарын хэрэглээний талаар бодож үзэх.

• Бидний хаядаг хуванцар хог хаягдал нь далайн амьтад, хүмүүст хэрхэн хор хөнөөл учруулдаг болохыг олж мэдэх.

• Хуванцар хаягдлыг хэрхэн бууруулах талаар сурах.

44

• Аюул учирсан далайн амьтдыг аврахын тулд би юу хийж чадах талаар бодож үзэх.

5-1 Өдөр тутмын амьдралаа эргэн харах

Алхам 1 Өөрийнхөө эргэн тойрныг ажиглах

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Ганцаарчилсан үйл ажиллагаа, ерөнхий хэлэлцүүлэг • Бэлдэх материал: Бичгийн хэрэгсэл • С ургалтын сэдэв: Өдөр тутмын амьдралаа эргэн харж, хуванцар хэрэглээний талаар бодож үзэх

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Өөрийнхөө гэр, анги танхимд байгаа хуванцар зүйлсийг хайж үзэн, бидний амьдрал хичнээн их хуванцараар хүрээлэгдэн байгааг олж мэдэх үйл ажиллагаа.

• Гэрийнхээ хуванцар эд зүйлсийн нэрийг бичих. Хөргөгч, бие засах газар, шургуулга, шүүгээ гэх мэт хуванцар эд зүйлс гэрийн бүх хэсэгт нуугдсан байдаг. Жишээлбэл, хүнс хадгалах сав, цаг, хувцас (нийлэг материалаар хийсэн хувцас), өлгүүр, компьютерын хулгана болон гар, гялгар уут, сагс, шампунь гэх мэт.

• Ангид байгаа хуванцар зүйлсийн нэрийг бичих. Жишээлбэл, үзэгний сав, шугам, хайчны бариул, усны сав, цэвэрлэгээний хэрэгсэл гэх мэт төрөл бүрийн хуванцар бүтээгдэхүүн ангид байдаг.

• Сурагчдад манай гэр болон ангийн хуванцар эд зүйлсийг бичиж, олсон зүйлээ тайлагнах цаг гаргаж өгнө.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Хуванцар хог хаягдлын асуудал бол миний асуудал гэдгийг ойлгоход чиглүүлэх үйл ажиллагаа тул сурагчдад хүрээлэн буй орчноо ажиглах, бодох хангалттай хугацаа өгөх.

• Энэ нь мэдлэг шаардсан үйл ажиллагаа биш тул аль болох олон сурагчдад илтгэл тавих боломжийг олгох.

44

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Дэлхий даяар хүмүүс яагаад хуванцар бүтээгдэхүүн их хэрэглэдэг, энэ байдлаараа хуванцар хэрэглээ нэмэгдвэл ямар асуудал гарах вэ гэдгийг бодох үйл ажиллагаа юм.

• Хүмүүс яагаад хуванцар бүтээгдэхүүн их хэрэглэдэг вэ? Хуванцарын хэрэглээ нэмэгдэхэд юу болох вэ? Хуванцар материалын давуу болон сул талыг бичих.

– Хуванцар нь шил, төмрөөс хөнгөн бөгөөд янз бүрийн хэлбэрт оруулахад хялбар байдаг тул төрөл бүрийн бүтээгдэхүүн хийх боломжтой бөгөөд хямд өртөгтэй гэдгээрээ давуу талтай. Эдгээр давуу талуудаас шалтгаалан хуванцарын хэрэглээ хурдацтай өсч, улмаар хуванцар хаягдал ихэсч байгаль орчныг бохирдуулж байна. Үүнээс гадна хуванцар нь хөнгөн жинтэй тул салхи, далайгаар хол зөөвөрлөгддөг тул хуванцар хог хаягдал нүдэнд харагдахгүй газарт ч ихээр бөөгнөрөхөд хүргэдэг. Үүнээс гадна,

05 Хуванцар яагаад асуудал болж байна вэ?

Алхам 2 Хуванцар бүтээгдэхүүний давуу тал ба сул тал

хуванцарыг бичил биетэн задалж чадахгүй учраас биологийн задралд ордоггүй тул хуванцар хаягдал удаан хугацааны дараа ч задрахгүй, дэлхий дээр тэр хэвээрээ байсаар байдаг.

44

5-2 Хуванцар арал

Алхам 1 Хуванцар хаягдал ба орчны бохирдол

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Ганцаарчилсан үйл ажиллагаа, ерөнхий хэлэлцүүлэг • Бэлдэх материал: Бичгийн хэрэгсэл • Сургалтын сэдэв: Бидний хаядаг хуванцар хаягдал нь далайн амьтад, хүмүүст хэрхэн хор хөнөөл учруулдаг болохыг олж мэдэх

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• “Plastic Ocean” видеог үзээрэй. Энэ видео нь хуванцар хог хаягдал далай руу хэрхэн урсаж, далайн амьтдын амь насанд аюул учруулж байгааг харуулж байна. Далай тэнгисийн амьтад хуванцарыг хоол гэж андуурдаг бөгөөд хуванцар нь ходоодоо дүүргэх үед амьтан цатгалан мэдрэмж төрж, идэхээ больдог. Хэрэв энэ байдал удаан үргэлжилбэл өлбөрч үхэхээс өөр аргагүй. Үүний үр дүнд сая сая далайн амьтад хуванцар хог хаягдлаас болж үхэж байна. Хүний хуванцар хог хаягдал байгальд хэрхэн нөлөөлдөг тухай видео бичлэгийг үзээрэй.

Видео • https://www.youtube.com/watch?v=ju_2NuK5O-E

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• “Plastic Ocean” видео нь англи хэл дээр байгаа боловч англи хэлийг ойлгохгүй байсан ч гэсэн анхан шатны ойлголтыг ойлгох боломжтой. Англи хэл мэдэхгүй сурагчын хувьд видеог үзэхээс өмнө хэл нь өөр гэдгийг тайлбарлана.

• Видео бичлэгт үхсэн амьтны сэг зэмийг задлах дүр зураг багтсан болно. Багш видеог сурагчийн наснаас хамааран урьдчилан үзсэний дараа, хэрэв багш энэ үзэгдлийг сурагчдад таарахгүй гэж үзвэл тухайн хэсгийг хасч үлдсэн хэсгийг үзүүлж болно.

44

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Далайд ямар ямар хог байдаг вэ? Доор жагсаасан хог хаягдлуудыг 1 -ээс 10 хүртэл жагсаагаад тааж үзээрэй.

– Сурагчдад таах цаг гаргаж, дараа нь хариултыг харуулна. Америкийн байгаль хамгаалах байгууллага болох Ocean Conservancy -ийн 2020 онд нийтэлсэн тайланг доор харуулав.

Ocean Conservancy нь жил бүр далай тэнгисээс олддог хог хаягдалын төрлүүдийн ялгаагүй, эрэмбэ бага зэрэг өөрчлөгдсөн далайн хог хаягдлын талаарх тайланг жил бүр гаргадаг. Тайлан хэвлэгдсэн жилээс хамааран жагсаалт өөр байж болно.

• Эрэмбийг харуулсны дараа сурагчидтай хамт далайн хог хаягдлын нийтлэг талуудыг 1 -ээс 10 -хүртэлхийг олох. Далайн хог хаягдлын төрлийг авч үзвэл эхний 10 нь бүгд хуванцартай холбоотой болохыг олж харах болно. Тамхины хувьд шүүлтүүрийн хэсэг нь хуванцараар хийгдсэн байдаг. Энэхүү сургалтаар хуванцар хаягдал

05 Хуванцар яагаад асуудал болж байна вэ?

Алхам 2 Далай тэнгисийг бохирдуулдаг хог хаягдлын төрөл

нь далайн бохирдолд нөлөөлж байгааг сурагчдад ойлгуулахад тусална.

1

6

2

7

3

8

4

9

5

10

Хүнсний сав баглаа боодлын материал (чихэр, жигнэмэг гэх мэт) 4,771,602

Тамхины иш 4,211,962

Хуванцар ундааны шил 1,885,833

Ундааны хуванцар савны таг 1,500,523

Соруул, кофе хутгадаг саваа 942,992

Хуванцар аяга, таваг 754,969

Зах/дэлгүүрийн гялгар уут 740,290

Хоолны сав баглаа боодол хийдэг хуванцар сав (боолтын зориулалттай) 678,312

Бусад гялгар уут 611,100

(Савлаж авч явдаг ундааны савны) хуванцар таг 605, 778

• 1 -ээс 10 хүртэлх жагсаалтын алийг нь би дор хаяж нэг удаа хаясан бэ? Энэ нь миний өдөр тутмын амьдрал далайн бохирдолтой холбоотой гэдгийг ойлгоход чиглүүлэх сургалт бөгөөд хуванцар хаягдал үүсгэсэндээ өөрийгөө буруутгахаас илүү хэрэглээгээ эргэн харах тал дээр анхаарлаа төвлөрүүлэхийг сануулна.

44

Алхам 3 5 хуванцар арал

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Бидний хаядаг хуванцар хог хаягдал бүх тэнгисийг даган урсаж, заримдаа нэг газар бөөгнөрдөг. Хуванцар хаягдалаар дүүрсэн арал дэлхий дээр хичнээн байдаг вэ? Хуванцар арал хаана байгааг газрын зураг дээр тэмдэглээрэй.

• Үйл ажиллагаа хийхээсээ өмнө хуванцар арал ямар үндэслэлээр танигдсаныг товч тайлбарлана. Далайн дунд хуванцар арал байгааг зарласан нь ахмад Чарльз Мур (Charles Moore) байв. Ахмад Мур далайд аялж явахдаа алсад тэмдэглэгдээгүй арал олжээ. Гэхдээ ойртоход энэ бол жинхэнэ арал биш, овоолсон хог байв. Маш их хэмжээний хуванцар хог байсан нь арал шиг харагдаж байв. Эрдэмтэд дараа нь хуванцар хаягдалтай далай дахь хуванцар арлуудын тоог судалж үзэхэд нийтдээ таван ширхэг байдгийг тогтоожээ.

• Эдгээр 5 хуванцар арал нь нийтлэг талтай. Энэ бол рефлюксийн бүс юм. Рефлюксийн бүсэд далайн ус тойрог хэлбэрээр цагийн зүүний дагуу эсвэл цагийн зүүний эсрэг эргэдэг. Хуванцар хаягдал нь далай дээгүүр урсаж, гольдролд хүрэх үед хаягдал нь голын төв хэсэгт хуримтлагддаг. Рефлюксийн төв нь тайван байдаг тул хог хуримтлагдах таатай орчин юм. Дэлхий дээр хуванцар хаягдал хуримтлагддаг Номхон далайн хойд хэсэг, Хойд Атлантын гир, Энэтхэгийн далай, Номхон далайн өмнөд хэсэг, Өмнөд Атлантын гир гэж байдаг. Мурын олж мэдсэн зүйл бол Номхон далайн хойд

Дэлхий даяар далайд хөвж байдаг 5 ширхэг хогон арал

Хойд Номхон далайн хогон арал

талбай 1 сая 600 мянган хавтгай дөрвөлжин километр Хойд Номхон далайн рефльюкс

Энэтхэгийн далайн рефльюкс

Өмнөд Номхон далайн рефльюкс

Хойд Атлантын далайн рефльюкс

Өмнөд Атлантын далайн рефльюкс

Зургийн эх сурвалж: https://www.joongang.co.kr/article/23663394#home

55

дөрвөлжин км талбайтай гэнэ.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Сурагчдын түвшингээс хамааран хогон арал хэрхэн үүсдэг зарчмыг тайлбарлана.

• Номхон далайн хойд хэсэгт орших хуванцар арлын хэмжээг тайлбарлахдаа тухайн орны хэмжээтэй харьцуулан тайлбарлавал сурагч ойлгоход хялбар байх болно.

Алхам 4 Микропластик

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Хувцас угаах тоолонд хуванцар хаягдал ихэсдэг гэдэг. Яагаад

05 Хуванцар яагаад асуудал болж байна вэ?

хэсэгт орших гиреар үүссэн хуванцар арал бөгөөд 1,600,000 хавтгай

вэ?

– 5 мм -ээс бага хэмжээтэй хуванцарыг микропластик гэж нэрлэдэг. НҮБ -ын Байгаль орчны хөтөлбөрөөс гаргасан тайланд дурдсанаар бичил хуванцар материалын 80% нь синтетик утаснаас гардаг. Хөвөн, торго гэх мэт амьтан, ургамлаас гаргаж авч болох утаснуудыг байгалийн утас, синтетик полимерээр хийсэн синтетик утас гэж нэрлэдэг. Полиэфир, нийлэг, нейлон, полипропилен гэх мэт синтетик утаснаас хийсэн хувцас угаах бүрдээ олон мянган микропластик ялгаруулдаг.

• Микропластик нь хүний эрүүл мэндэд сөргөөр нөөлөөлдөг. Микропластик нь жижиг хэмжээтэй бөгөөд бохир ус цэвэрлэх байгууламжид шүүж цэвэрлэхэд хэцүү байдаг. Микропластикууд гүний усаар дамжин хүний бие рүү орж болно. Хуванцар хаягдал нь далайн амьтад төдийгүй хүмүүст сөргөөр нөлөөлдөг.

55

5-3 Дэлхийн иргэн хүн байх

Алхам 1 Миний амлалт

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Ганцаарчилсан үйл ажиллагаа, ерөнхий хэлэлцүүлэг • Бэлдэх материал: бичгийн хэрэгсэл • Сургалтын сэдэв: Далайн амьтдыг ховордсон амьтдаас аврахын тулд би юу хийж чадах талаар бодож үзэх.

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Хуванцар хаягдлыг багасгахын тулд хийх боломжтой дор хаяж нэгээс дээш зүйлийг бичих.

– “Би хувийн усны сав авч явна”, “Би байгалийн материалаар хийсэн хувцас авна”, “Би соруул хэрэглэхгүй”, “Дэлгүүр явахдаа сагс авч явна”, “Би дахин боловсруулсан хуванцараар хийсэн зүйл худалдаж авна”, “Хуванцар хаягдлыг бууруулах кампанит ажилд оролцоно” гэх мэт сурагчын өдөр тутмын амьдралдаа хийж болох янз бүрийн арга хэмжээний талаар мэдээлэл өгнө. Үйл ажиллагааны төгсгөлд амлалтаа танилцуулах цаг өгнө.

55

Далайн амьтдыг аврах

Алхам 1 Асуулт хариултын үйл ажиллагаа

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Ганцаарчилсан үйл ажиллагаа, ерөнхий хэлэлцүүлэг • Бэлдэх материал: Бичгийн хэрэгсэл, цавуутай наалт бүхий тэмдэглэлийн цаас • Сургалтын сэдэв: Хуванцар хаягдлыг хэрхэн бууруулах талаар сурах.

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Хуванцар хог хаягдлаас болж зовж шаналж буй далайн амьтдыг хэрхэн аврах талаар асуулт хариултын уралдаанд оролцоорой. Асуултын хариултыг доорхи хоосон зайд бичнэ.

• Хэрэв асуултад зөв хариулсан бол далайн амьтдын наалт, буруу бол дугаарын дагуу хуванцар хогны наалт хавсаргана.

05 Хуванцар яагаад асуудал болж байна вэ?

5-4

Наалтыг хүссэн газраа байрлуулна.

• Энэ бол наалт наах замаар өөрийн далайг бий болгох үйл ажиллагаа юм. Хэрэв бид хуванцар хаягдлыг хэрхэн бууруулахаа мэддэг бол далайн амьтдаар дүүрсэн эрүүл далайг бий болгоно, эс бөгөөс бохирдсон далайтай болно. Ингэснээр сурагч миний үйлдэл далайд хэрхэн нөлөөлж байгааг ойлгох боломжтой болно.

• Асуулт 1) Нэг удаагийн соруулыг багасгахын тулд бид юу хийж чадах вэ? (1 наалт) – “Ундаа уух болгондоо соруул хэрэглэхгүй байх” эсвэл “угааж болдог, дахин ашиглах боломжтой соруулд ашиглах” гэх мэт нэг удаагийн соруулыг багасгах арга замыг бичвэл бүгдийг зөв хариулт болгон хүлээн авна. Цаасан соруул ч бас нэг удаагийнх тул хуванцар соруулын оронд цаасан соруул хэрэглэх нь шийдэл биш юм. Цаасан соруул хүртэл хүрээлэн буй орчныг бохирдуулдаг гэдгийг тэдэнд сануулна.

• Асуулт 2) Хувцаснаас гардаг микропластикийг хэрхэн бууруулах вэ? (1 наалт) – “Шаардлагагүй хувцас худалдан авахгүй байх” эсвэл “Байгалийн гаралтай утсаар хийсэн хувцас худалдаж авах” гэх мэт синтетик утсаар хийсэн хувцсыг багасгаж чадвал үүнийг зөв хариулт гэж хүлээн авна.

• Асуулт 3) Сургуулийн арга хэмжээнд нэг удаагийн аяга, таваг, хутганы хэрэгсэл хэрэглэх тохиолдол гардаг. Өдөрлөгт ашиглагддаг нэг удаагийн хэрэглээг багасгах санааг бичээрэй.

(2 наалт) – “Хувийн аяга тавгаа авчирсан хүнд бүтээгдэхүүн бэлэглэх”, “Байгаль орчинд ээлтэй арга хэмжээ гэдгийг сурагчдад

55

мэдээллэж, өөрсдийнхөө хэрэглээний зүйлийг авчрахыг зөвшөөрөх”, “Үйл ажиллагаа болохоос өмнө сурагч, багш нарт хуванцар хаягдлын асуудлаар мэдлэг олгох” гэх мэт. Хаягдлыг бууруулах боломжтой санаа байгаа бол үүнийг зөв хариулт гэж хүлээн авна.

• Асуулт 4) Хуванцар саванд шампунь, угаалгын нунтаг гэх мэт олон зүйл байдаг. Ийм нөхцөлд хэрэглэгчид хэдий чинээ их худалдан авалт хийх тусам хуванцар хаягдал нэмэгдэх нь дамжиггүй. Хуванцар хаягдлыг бууруулахын тулд компаниуд юу хийж чадах вэ? (3 наалт) – “Бид шампунийг шингэн биш хатуу саван хэлбэрээр зарна”, “Дахин цэнэглэдэг бүтээгдэхүүн зарах”, “Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхдээ дахин боловсруулж болох өндөр чанартай хуванцар хэрэглэх” гэх мэт хуванцар хаягдлыг багасгах боломжтой санаа байвал үүнийг зөв хариулт гэж хүлээн авна.

• Асуулт 5) Хуванцар хаягдлыг багасгахад ямар бодлого шаардлагатай вэ? Манай улсад байгаасай гэж хүсч буй төрийн бодлогыг бичнэ үү. (3 наалт) – Хаягдал хуванцарыг дахин боловсру улж бүтээгдэхү үн “үйлдвэрлэдэг компаниудыг урамшуулах”, “сав баглаа боодлын хуванцар савнаас төлбөр авах”, “хуванцарыг ангилан ялгаж хаях бодлого боловсруулах” зэрэг манай улсад зайлшгүй шаардлагатай бодлого бол зөв хариулт гэж хүлээн авна.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Хуванцар хог хаягдлыг бууруулах нь хувь хүн, аж ахуйн нэгж, засгийн газрын аль алиных нь үүрэг юм. Сурагчдад бизнес эрхлэгчид болон засгийн газруудын хийх ёстой зүйлийн талаар бодож үзэх боломжийг олгож, иргэн хүний хувьд төр засаг, хэрэглэгчийн хувьд ёс суртахуунтай бизнес эрхлэгчид болгон өөрчилж чадна гэдгийг тайлбарлана.

55

УХАМСАРТАЙ ХЭРЭГЛЭЭГЭЭР ДАМЖУУЛАН ДЭЛХИЙН ИРГЭН ХҮНБОЛЖЧАДНА!

06 Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

06

6-1 Хэрэглээ, xэрэглээ 6-2 Миний худалдаж авсан зүйлс намайг илэрхийлдэг үү?

6-3 Хэрэглээтэй холбоотой зүйлс 6-4 Би ёс зүйтэй хэрэглэгч!

Сургалтын зорилго • Хэрэглээ ба хүрээлэн буй орчны хоорондын хамаарлыг ухамсарлах.

• Ёс зүйтэй хэрэглээний талаар ойлголттой болох.

55

• Өдөр тутмын амьдралд хэрэгжүүлэх боломжтой ёс зүйтэй хэрэглээний үйл ажиллагааг олж, хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө гаргах.

6-1 Хэрэглээ, xэрэглээ

Алхам 1 Хэрэглээ гэж юу вэ?

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Ерөнхий хэлэлцүүлэг, оролцоонд суурилсан үйл ажиллагаа • Бэлтгэх материал: Ажлын хуудас 6-1 (нэг хүнд 1), бичгийн хэрэгсэл, тэмдэглэл хийх цавуутай цаас • Сургалтын сэдэв: Хэрэглээний тодорхойлолт, төрлийг судалж, үрэлгэн замбараагүй хэрэглээний үзүүлэх янз бүрийн нөлөөллийг авч үзэх.

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Хэрэглээний тодорхойлолт, төрлүүдийн талаар олж мэдэх. хэрэглээ

Үгийн утга

1. Хүний өдөр тутмын амьжиргааны зүйл 2. Хэрэгцээг хангах явцад нийгмийн бүтээгдэхүүнийг ашиглах, нөхөн үйлдвэрлэлийн эцсийн шат

Эх сурвалж:Викитоль чөлөөт толь бичиг https://mn.wiktionary.org/wiki/%D1%85%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D1%8D

• Бид бүх амьдралаа хэрэглээн дунд өнгөрүүлдэг. Бараа, үйлчилгээ, нөөц гэх мэт хэрэглээний янз бүрийн үйл ажиллагааг мөнгөөр солилцоо хийх нь хүний амьдралд зайлшгүй шаардлагатай үйлдэл юм. Орчин үеийн нийгэмд хэрэглээний эзлэх хувь хангалттай хэмжээгээр өргөжиж, хэрэглээний нийгэм гэсэн ойлголтоор тодорхойлогддог. Тиймээс эдгээр хэрэглээний үйл ажиллагааг нийгэм, соёл, байгаль орчны асуудал гэх мэт олон талаас нь авч үзэх шаардлагатай байна.

• Хэрэглээ гэдэг нь “хүний хэрэгцээг хангахад шаардлагатай бараа, үйлчилгээний хэрэглээ, зарцуулалт” -ыг нийтэд нь хэлнэ. Дээрх тодорхойлолтод дурдсанчлан хэрэглээ нь хүний хүсэл шуналтай нягт холбоотой байдаг. Тиймээс шуналтай хэрэглээ нь хэзээ ч сэтгэл ханадаггүй бөгөөд хувь хүний шнгээж чадахаас илүү ихийг хэрэглэхэд хүргэдэг.

• Үр дүнд нь дэлхийн баялгийн хомсдол, хүрээлэн буй орчны бохирдол үүсэх шалтгаан болдог. Өнгөрсөн ба өнөөгийн чиг хандлагыг харгалзан үзвэл байгалийн нөөцийг хэт их ашиглах, газрын доройтол, чулуужсан түлшнээс ихээхэн хамааралтай байх зэрэг үйлдвэрлэл, хэрэглээний явцад байгаль орчны сүйрэл хурдасч байна. Тиймээс ирээдүйд бид эдгээр үйлдвэрлэл, хэрэглээний хэв маягийг зогсоож, тогтвортой түвшинд байлгахыг зорих ёстой. Энэ нь үйлдвэрлэл, хэрэглээний процессыг нөөцийг үр ашигтай ашиглах, хүрээлэн буй орчныг хамгаалах талаас нь авч үзэн шийдвэрлэх ёстой гэсэн үг юм.

55

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• 5-7 хүн нэг бүлэг болж баг бүрдүүлэх • Хүний тооноос хамааран 10-20 минутын турш үргэлжилнэ.

• Бүлэг бүрийг бүлгийн гишүүдтэй зөвлөлдсөний үндсэн дээр чөлөөтэй өөрчилж, нэмж болно.

• Хэлэлцүүлгээр дамжуулан санаа бодлоо чөлөөтэй хэлэлцсэний дараа тэдгээрийгээ ангилан бичих буюу тэмдэглэл хийх цавуутай цаасан дээр тус тусад нь бичиж, ижил төстэй зүйлийг нэгтгэн агуулгыг цэгцэлнэ.

• Давхардсан асуудлуудыг хамтдаа ярилцаж аль хэсэгт оруулахыг шийднэ. Алинд нь ч хамаарахгүй завсрын асуултуудыг дунд нь байрлуулна.

• Үзэл бодол зөрсөн тохиолдолд бүлэг дотроо өөрсдийн үзэл бодлыг ятгах замаар зөвшилцөж шийднэ.

• Нэг асуудлыг олон талаас нь тайлбарлах байдалд хүргэж болохыг хүлээн зөвшөөрнө. жишээ – Нийгэм: Анхаарал татахын тулд илүүрхэх, баярхах хандлага давамгайлах (Веблен эффект-veblen effect)) – Бүс: Манай тосгоны хог хаягдлыг ил задгай хаядаг асуудал – Байгаль орчин: Хог хаягдлын арал, дэлхийн дулаарал – Эдийн засаг: Хэт үрэлгэн замбараагүй хэрэглэснээс картны өр, зээлийн хэмжээ нэмэгдэх

06 Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

– Улс төр: Том корпорациуд ба улс төрийн хэлцэл – Дэлхий: Байгаль орчны бохирдол * Веблений эффект(veblen effect): Үнэ өсч байгаа ч тодорхой хүрээнийхний хэт шунал, баярхах хандлагаас шалтгаалан эрэлт буурдаггүй, харин ч нэмэгддэг үзэгдэл.

ль

йга

Ба

иш Н ээ ийг нь эм , ар дт ү

мэ

н)

Бүс нутаг

н

чи

ор

(ж

Хэт үрэлгэн, замбараагүй хэрэглээ

ий

лх дэ

(ж Эди иш йн ээ за нь саг мө нгө )

Алхам 2 Асуудлын хүрд

55

Улс төр (жишээ нь эрх мэдэл)

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• “Асуудлын хүрд” үйл ажиллагаа нь сурагчдын амьдралд нөлөөлж буй асуудлуудыг олж, асуудал тус бүрийн ач холбогдол, хамаарлыг орон нутгийн болон дэлхийн өнцөг хэмжээнд дүн шинжилгээ хийж, сурагчид өөрсдийн хамгийн эерэгээр өөрчлөгдөх боломжтой гэж үзсэн нэгийг сонгож, гүйцэтгэлийн өмнөх дүн шинжилгээн хийснээр бодитоор хэрэгжүүлэх боломж руу чиглүүлэх үйл ажиллагаан явуулах.

• Ангилан ялгах замаар янз бүрийн асуудлыг илрүүлэх боломжтой үйл ажиллагаа юм.

• Хэлэлцүүлэгийг идэвхижүүлэлт хийхийн тулд бүлгийн удирдагчдыг сонгож болно.

• Ангилалуудын харилцан хамаарлыг анхаарч үзэх хэрэгтэй.

• Цөөнхийн санаа бодлыг сонсож, хүлээн зөвшөөрүүлэхэд анхаарах.

• Бүлгийн хэлэлцүүлэгээр дамжуулан агуулга тус бүийг нэг бүрчлэн үүсгэж болно. Эсвэл янз бүрийн санал бодлыг хурдан чөлөөтэй илэрхийлж, ижил төстэй агуулгаар нь бүлэглэн ангилж хэлэлцүүлгийн агуулгыг цэгцэлж болно. (Сэтгэгдлээ илэрхийлэхдээ тэмдэглэлийн цавуутай цаасыг ашиглах нь үр дүнтэй) • Сэдэв тус бүрээр харилцаа хамаарлын талаархи өргөн хүрээтэй ойлголтыг нэгтгэх.

• Ялихгүй, жижиг гэлтгүй нөлөөллийг утга учиртай гэж тооцож авч үзэх.

Ашигласан материал OXFAM болон бусад, 『GET GLOBAL』, BeautifulStore CHUN Kyung Hee et al., 『Ухамсартай хэрэглээ ба ёс зүйтэй хэрэглээ』, SigmaPress

55

Миний худалдаж авсан зүйлс намайг илэрхийлдэг үү?

Алхам 1 Хэрэглээний соёлын талаарх ойлголт

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Ерөнхий хэлэлцүүлэг, ганцаарчилсан хэлэлцүүлэг • Бэлтгэх материал: Ажлын хуудас 6-2 (нэг хүнд 1 хуудас), бичгийн хэрэгсэл • Сургалтын сэдэв: Хэрэглээний нөлөөллийн талаар олж мэдэх.

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Дараах орон сууцны ухуулах хуудасны агуулгыг уншаад, бүтээгдэхүүн болон хэрэглээний талаар тус бүрдээ бодож үзэцгээе. “Таны амьдарч буй газар таныг илэрхийлдэг” • Хэлэлцүүлгийн асуултууд: 1) Ухуулах хуудасны агуулгатай санал нийлэх үү?

2) Би худалдан авалт хийхдээ юуг чухалчилдаг вэ?

3) Бусдыг өмссөн хувцас, хэрэглэж байгаа эд зүйлсээр нь дүгнэж байсан удаа бий юу?

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Францын гүн ухаантан Жан Баудриллард (Jean Baudrillard) орчин үеийн хэрэглэгчийн нийгэм дэх “бүтээгдэхүүн” нь тухайн зүйлийг бодитоор ашиглахаас илүү зохиомол хүсэл шуналаас бий болсон

06 Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

6-2

тогтолцооны үнэлэмжийн хүрээнд үнэ цэнэ нь тогтоогддог хэрэглээний объект гэж үзжээ. Тиймээс энэ нь зөвхөн зайлшгүй шаардлагатай анхан шатны хэрэгцээнээс давж гарсан зүйлс байдаг.

• Орчин үеийн нийгэм дэх хэрэглээг зөвхөн хэрэглээн дээр тулгуурлан ойлгож болохгүй. Хэрэглээ нь хэрэглээний соёлтой холбоотой бөгөөд тогтсон соёл нь хэрэглээний нийгэм рүү хөтөлдөг гэдгийг онцлон хэлэх.

• Хэрэглээний соёл нь хэрэглээний хэлбэрийг гажуудуулах хандлагыг агуулдаг. Энэ нь хувь хүмүүс бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх логикыг даган хэрэглээний ятгалгад байнга өртөх байдал руу хөтлөгддөг гэж хэлж болно.

• Орчин үеийн хэрэглэгчийн нийгмийн талаар санаа зовоож буй асуудлууд нь дараах онцлогтой. Үүнд: – Хэт үрэлгэн хэрэглээ: Орлоготой харьцуулахад орлогоосоо давсан хэт их хэрэглээ – Баярхах хэрэглээ: эд баялаг, нийгмийн статусаа бусдад харуулах баярхах хэрэглээ – Хамааралтай хэрэглээ: Зар сурталчилгааны агуулгад шүүмжлэлгүй

55

хандах, зар сурталчилгаанаас хамааралтай хэрэглээ.

– Дагалдан дуурайх хэрэглээ: Бусдын хэрэглээг дагалдан дуурайх хэрэглээ – Гэнэтийн бодлогогүй хэрэглээ: Төлөвлөгөөгүй гэнэтийн бодлогогүй хэрэглээ

Алхам 2 Хэрэглэгчийн үүрэг, хариуцлага

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Хоёр хоёроороо нэг баг болж үйл ажиллагаанд оролцоно.

• Өнгөрсөн сард худалдаж авсан зүйлийнхээ талаар найзтайгаа ярилцана.

• Хүн бүр энэ зүйлийг яагаад худалдаж авсныг асууна.

• Тэдгээрийн дотор үнэ цэнэ ашиглалтын хувьд чухал ач холбогдолтой, зайлшгүй шаардлагатай учраас худалдаж авсан болон тийм биш зүйлсийг ялгана.

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Аливаа зүйлийг худалдаж авах явцад бид хэрэгцээтэй байгаадаа биш, янз бүрийн шалтгаанаар зарцуулж байгааг суралцагчдад ойлгуулахыг хичээх.

• Хэрэглээгээр дамжуулан өөрийн үнэт зүйл, бодол санаа, хувь хүний онцлогийг бие даан илэрхийлэх боломжтой гэдгийг онцлох.

• Бид байгаль орчины төлөө байгальд ээлтэй орцыг ашигласан хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг, нийгмийн шударга ёсыг ухамсарлахын тулд шударга ёсыг эрхэмлэдэг худалдааны бүтээгдэхүүнийг хэрэглэж болно. Хүний эрхийг хамгаалахын тулд бид хүүхдийн хөдөлмөрийг мөлжих замаар үйлдвэрлэсэн хувцас худалдаж авахгүй байх, амьтдыг хамгаалах зорилгоор амьтан дээр туршилт хийдэг гоо сайхны бүтээгдэхүүн худалдаж авахгүй байж болно.

• Ийм маягаар бид өөрсдийн үзэл бодлоо хэрэглээгээр дамжуулан илэрхийлж болох бөгөөд хэрэглэгчийн хандлагад мэдрэмтгий компаниуд хурдан хариу үйлдэл үзүүлдэг. Тиймээс зарим хүмүүс эдгээр хэрэглэгчийн зан байдлыг санал өгөх үйл ажиллагаатай зүйрлэдэг. Ийм учраас ёс зүйтэй хэрэглэгч байх амьдралын хэв маягийг хэрэгжүүлэн түүчээлэгч, хэрэглэгчийн үүрэг, хариуцлага чухал юм.

66

• Үйл ажиллагааны төрөл: Бие даасан үйл ажиллагаа, хамтын хэлэлцүүлэг • Бэлтгэх материал: Ажлын хуудас 6-3 (нэг хүнд 1 хуудас), бичгийн хэрэгсэл • Сургалтын сэдэв: Хэрэглээнд хамаарах үйл явцын талаар ойлголт, түүний нөлөөллийн талаар бодож үзэх.

Хэрэглээтэй холбоотой зүйлс

Алхам 1 Хэрэглээний үйл явц

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Ажлын дэвтэрт байгаа хоосон зайг нөхөөрэй. Үйлдвэрлэл

худалдан авалт

ашиглалт

хаягдал

• “Хэрэглээ” гэж сонсохдоо бид ихэнхдээ бүтээгдэхүүн худалдаж авах үйлдэл болох “худалдан авалт” гэж боддог боловч “үйлдвэрлэл”, “хэрэглээ”, “хаягдал” гэх мэт хэрэглээтэй холбоотой зүйлсийг бас хамт бодож байх хэрэгтэй.

Алхам 2 Цамцанд хэлхээтэй түүх

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Цамцнаас эхлэн үргэлжлэх дугуйг бөглөнө.

• Дугуйг нэмж түүхийг үргэлжлүүлсэн ч болно. чулуужсан түлш

Синтетик бөс даавуу

Гадаадаас импортлох

хүний биед хортой химийн аргаар сайжруулалт хийх

атопи, бохирдол, мутаци

олон улсын худалдааны дүрэм

хуваарилалт, туйлшрал

эрчим хүчний асуудал хүрээлэн буй орчны бохирдол сурталчлах үйл ажиллагаа

Борлуулалт

06 Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

6-3

эрчим хүчний хэрэглээ, цаасны хэрэглээ

хэт их хэрэглээний асуудал арилжааны дэлгүүрүүд

ажилчдын эрх, үл хөдлөх хөрөнгийн асуудал

усны хэрэглээ хүлэмжийн хийн ялгарал

дэлхийн дулаарал

хүний эрхийн асуудал

Үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн

улс төрийн асуудал шударга бус үйл ажиллагаа, хөдөлмөрийн мөлжлөг хүүхдийн хөдөлмөр химийн будагч бодис

Хөвөн

пестицид

гол усны бохирдол, генийн өөрчлөлт

тариалангийн талбайн бохирдол, ундны усны бохирдол, үрийн үхэл, пестицидийн хордлого

тариалангийн талбайн улмаас ой модыг устгах

66

хөвөнгийн үйлдвэрлэлийг гажуудуулах (ферм дампуурах)

• Дууссан ажлаа танилцуулж, хуваалцах • Хэлэлцүүлгийн сэдэв: Нэг ширхэг цамцаар ч дамжуулан бид дэлхийн бусад оронтой холбоотой гэдгийг мэдэх боломжтой. Хэрэглэгчийн хувьд бид дэлхийд нөлөөлж чадна. Тэгвэл бид ямар бүтээгдэхүүн худалдаж авах ёстой, хэр их хэрэглэх, яаж устгах вэ?

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Цамц үйлдвэрлэхэд ашигладаг хөвөнг тариалахад байгаль орчныг сүйтгэх, үйлдвэрт ажиллагсдын хүний эрх, импортын явцад эрчим хүч ашиглах, устгахын тулд байгаль орчин болон нийгмийн асуудал гэх мэт бидний санаанд оромгүй түүхүүд хэрэглээтэй холбоотой гэдгийг онцлон хэлэх.

• Жишээлбэл, өнөө өглөө бидний идэж уусан нэг аяга сүү, нэг ширхэг гадил, нэг аяга кофе нь алс холын өөр тивд ажилладаг үйлдвэрийн ажилчины хичээл зүтгэлээр бүтсэн байж болно. Зөвхөн үйлдвэрлэгчид гэж үү? Барааг зөөж буй тээвэрлэгч, тэдгээрийг удирдаж буй импортлогчид, зардаг худалдагчид ч мөн адил.

• Хэрэв цаг хангалттай байвал дараах видео бичлэгээр “Хэрэглээтэй хамт” сургалтын агуулгыг өргөжүүлэх боломжтой.

– “Гамбургер коннекшн” (Hamburger Connection) http://www.eniscuola.net/en/argomento/rain-forest/forest-and-biodiversity/ hamburger-connection1

66

Би ёс зүйтэй хэрэглэгч!

Алхам 1 Ёс зүйтэй хэрэглээний зан үйлийн төрөл

• Үйл ажиллагааны хэлбэр: Бүлгийн үйл ажиллагаа • Бэлтгэх материал: Ажлын хуудас 6-4 (нэг хүнд 1 хуудас), өнгийн үзэг гэх мэт бичгийн хэрэгсэл • Сургалтын сэдэв: Ухамсартай хэрэглээний талаар ойлголтттой болох, түүнийг хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар бодож үзэх.

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Хэрэглээний үйл явц тус бүрээр хэрэгжүүлэх боломжтой ёс зүйтэй хэрэглээний зан үйлийн төрлийн тухай ярилцах. Хэрэглээний үйл явц Нөөцийн хувиарлалт

Худалдан авалт

Ёс зүйтэй хэрэглээний зан үйл Хуваалцах, хандивлах Байгаль орчинд ээлтэй бүтээгдэхүүн худалдан авах, шударга худалдааны бүтээгдэхүүн худалдан авах, шударга аялал, орон нутгийн худалдан авалт, бойкот

Хэрэглээ

Эрчим хүч, ус хэмнэх, нөөцийг хэмнэх

Хаягдал

Ангилан ялгах, дахин боловсруулах, дахин ашиглах, хуучин бараа ашиглах, хог хаягдлыг бууруулах

сайн дураар багасгах

Эх сурвалж: HONG Yeon Geum, 『Солонгос дахь ёс зүйтэй хэрэглэгчдийн талаархи кейс судалгаа』, The Catholic University Graduate School, 2009.

• Хэрэглээний явцад худалдан авалтын явцад хийж болох ёс

06 Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

6-4

суртахууны зан үйлийн талаар бодож үзээрэй. Худалдан авалтын төрөл

Онцлог

Бойкот(Boycotts)

Ёс зүйгүй бүтээгдэхүүн, корпорацийн бүтээгдэхүүн худалдаж авахгүй байх

Худалдан авах (Positive Buying)

Ёс суртахууны чанартай бүтээгдэхүүн худалдаж авах

Хангалттай хяналт (Fully Screened)

Үйлвэрлэгч болон бүтээгдэхүүний мэдээллийг нягтлахдаа тэдний ёс зүйтэй байдлыг харьцуулж үзсэний дараагаар худалдаж авах

Үйлдвэрлэгчидтэй харилцаа холбоог бий Харилцаанд тулгуурласан худалдан болгодог олон нийтийн сүлжээгээр дамжуулан авалт(Relationship Purchasing) худалдан авалт хийх Хэт үрэлгэн хэрэглээний эсрэг, тогтвортой хэрэглээ (Sustainable Consumerism)

Тогтворгүй бүтээгдэхүүн худалдаж авахгүй байх, дахин боловсруулах болон дахин ашиглах боломжтой бүтээгдэхүүн худалдан авах

Эх сурвалж: “The Ethical Consumer”, edited by Rob Harrison, Terry Newholm & Deirdre Shaw, SAGE Publications Ltd., 2005.

66

Алхам 2 “Нөлөөлөлгүй хүн болох” (No Impact Man) хүн болоорой

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Сурагчдад “No Impact Man” нэртэй төслийн талаар танилцуулах.

“No Impact Man” төсөл: Нью-Йорк хотын төвд хүрээлэн буй орчинд нөлөөлөхгүйгээр амьд үлдэх нэг жилийн төсөл. (Баримтат кино/Ном) Түүхийн чиглэлээр зохиолч бөгөөд хүрээлэн буй орчны талаар мэдлэггүй байсан Колн Бийван (Colin Beavan) нэг л өдөр хүрээлэн буй орчны хямралд өөрийгөө хүчгүй байлгаж, нэг жилийн турш хүрээлэн буй орчинд (нөлөөлөл) үзүүлэхгүй амьдралыг туршиж үзэхээр шийджээ. Нөхцөл нь түүний эхнэр, бяцхан охин нь мөн хамт Нью -Йорк хотод хэвийн амьдралаа үргэлжлүүлэх явдал байв. Нэг удаагийн хэрэгсэл, тээврийн хэрэгслээс татгалзаж, цахилгаанаа хүртэл тасалсан гол дүр нь өөрийнхөөрөө тунгаан бодож, оролдож, өөр хувилбар хайсаар амьдралынхаа чиг баримжааг аажмаар олж хардаг. Эцэст нь тэрээр байгаль орчны бүлгүүдтэй хамтран ажиллаж, Үндэсний Ассамблейн гишүүдийг ятгах түвшинд очдог. Байгаль орчны асуудал болж эхэлсэн тэдний төсөл эцэстээ аз жаргалтай амьдралын хэв маягийг тусгаж чадсан. “Нөлөөлөлгүй хүн болох” (No Impact Man) төслийн нэг жилийн түүхийг агуулсан энэхүү ном нь хотын нэгэн гэр бүлийн гайхалтай адал явдалт түүх бөгөөд сэтгэл хөдөлгөм өсөлтийн хөгжлийг харуулсан ном юм. Эх сурвалж: Bookhouse Publishers Co., Ltd. riview

• “No Impact Man” баримтат киноны трейлерийг (1 минут 30 секунд) үзээрэй. https://www.youtube.com/watch?v=Z9Ctt7FGFBo • Нэг бүлэг 5 хүнээс бүрдэх бөгөөд 20 минутад багтаан хийх.

• Өөрийнхөө “чухал гэж боддог ажил”, “нэн тэргүүний асуудал”, “хамгийн их цаг зарцуулдаг ажил” гэж боддог зүйлээ чөлөөтэй бичээрэй. (Нийт 4 төрөл) • Ажлын хуудас 6-4 “Нөлөөлөлгүй хүн болох” гэсэн хоосон орон зайд өмнө нь бодож байсан өдөр тутмын амьдралынхаа 4 зүйлийг зургаар зурж, товч тайлбар бичээрэй. (аль болох он цагийн дарааллаар хийх) • Миний өдөр тутмын амьдралын зургаа зураад ажлын хуудсыг баруун талд байгаа найздаа дамжуулаарай.

• Ажлын хуудасны доод талд найзынхаа өдөр тутмын амьдралдаа хэрэгжүүлэхийн тулд зурсан ёс зүйн хэрэглээнээс өөрийнхөө өдөр тутамдаа хэрэгжүүлэх боломжтой гэж бодож байгаа зүйлийг бичиж тэмдэглэнэ. Санаанд орсон зүйл олон байвал зураг тус бүрт хэд хэдийг, эсвэл нэгийг ч бичиж болно.

• Дууссан бол ажлын хуудсыг дахин баруун талын найздаа дамжуулна.

• Нэг бүтэн тойроод өөрийнхөө зурсан зургаа буцааж авснаар үйл ажиллагаа дуусна!

66

болгосон бэ?

– Гайхалтай сайхан санаа байна уу?

– Яг одоо амьдрал дээр хэрэгжүүлэх боломжтой зүйл байна уу?

– Найзуудтайгаа санал нийлж байна уу?

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Бодит бус агуулгыг хүлээн зөвшөөрөх боломжтой.

• Янз бүрийн төсөөлөлөө ашиглан хийхийг дэмжих.

• Ажлын дэвтэр ашиглаагүй бол сургалтад ашиглах материалын найрлагыг цаас гэх мэт ёс зүйтэй хэрэглээний дагуу бүрдүүлж өгөхөд анхаарах.

• Энэ үйл ажиллагаа нь цаашид хувь хүн, анги бүлгийн кампанит ажил, үйл ажиллагааны амлалт өгөх даалгавар болж өргөжих ч боломжтой.

• Дүрслэлийг холбож нэг том эвлүүлэг хэлбэрээр сурталчилгааны зурагт хуудас болгон ашиглаж болно.

Үйл ажиллагааны жишээ Миний хийдэг зүйл 1

Миний хийдэг зүйл 2

Миний хийдэг зүйл 3

Миний хийдэг зүйл 4

Гар утсаар оролдох

Унтах

Хичээлдээ явах

Усанд орох

Ухамсартай хэрэглээний зан үйл

Ухамсартай хэрэглээний зан үйл

Ухамсартай хэрэглээний зан үйл

Ухамсартай хэрэглээний зан үйл

Гар утсаа удаан ашиглах

Гэрлээ унтрааж занших

Аль болох алхаж явах

Усаа хэмнэх

06 Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

– Найзууд нь ёс зүйн хэрэглээний ямар үйл ажиллагааг санал

66

Алхам 3 Аалзны хөл амлалт (Ухамсартай хэрэглээний оролцоотой байх амлалт)

| Хэрэгжүүлэх аргачлал |

• Биелүүлэх амлалтыг аалзны биед ганц өгүүлбэрээр бичихэд нь чиглүүлнэ.

• Аалзны хөл дээр хэзээ/хаана/юу хийх талаар тодорхой төлөвлөгөө бичнэ.

• Хэрэгжүүлснийхээ дараа ямар байх талаарх төсөөллөө аалзны хөлний эргэн тойронд зурна.

• Хэрэгжүүлснийхээ дараагаар бодит фото зураг наах буюу зургаар зурж тавьбал бүр сайн.

Үр дүнгийн зураг

Үр дүнгийн зураг

Үр дүнгийн зураг

Үр дүнгийн зураг Хэрэгжүүлсэн үйлдлийг бичих

Үр дүнгийн зураг

Үр дүнгийн зураг

Үр дүнгийн зураг

Үр дүнгийн зураг

※ Багш нарт өгөх зөвлөмж

• Сургалтын үйл ажиллагааг ганцаарчилсан болон ангийн түвшинд тохируулан сонгож хийж болно.

• Хэлэлцүүлгээр тодорхой өгүүлбэрүүд зохиох. (Жишээ нь: Манай бүлэг нэг долоо хоногийн турш нэг удаагийн аяга хэрэглэхгүй.)

• Бодит бус эсвэл эхлэхэд хэтэрхий хэцүү арга хэлбэрээс зайлсхийх.

• Давтамжийг нэмэгдүүлж дэмжихийн тулд товлосон хувиарыг ил харагдахуйц газарт байрлуулах.

• Найзуудаараа бие даан шалгах боломжтой байхуйцаар үйл ажиллагаатай холбоотой урамшууллын хэлбэрийг анхаарах.

• Бүлгийн өгүүлбэрүүдийг холбож ангийн төсөл болгон өргөжүүлэх боломжтой. Та мөн (No Impact Man) нөлөөлөл үзүүлэхгүй хүн болох үйл ажиллагааг багтаасан тусдаа кампанит ажил явуулах боломжтой.

(No Impact Man хэрэгжүүлэх хөдөлгөөн өрнүүлэх + өгүүлбэр холбох = кампанит ажлын зурагт хуудас болгон ашиглах)

66

1. Дахин боловсруулах(Recycle) Бүтээгдэхүүнийг буцааж нөөц болгож, шинэ бүтээгдэхүүний түүхий эд болгон ашиглахыг хэлнэ. Стандартын дагуу барааг ялгаж, хаядаг “ялган ангилах” систем хэрэгтэй байгаа тул улс болон орон нутгийн засаг захиргаа хэрэгжүүлж, удирддаг.

2. Дахин ашиглах(Reuse) Нэг удаа хэрэглэсэн бүтээгдэхүүн эсвэл эд анги болгон ашиглаж байсан бүтээгдэхүүнийг дахин ашиглахыг хэлнэ. Өөрт хэрэггүй зүйлсээ хэрэгтэй хүмүүст нь өгөхөд тусалж холбож өгдөг систем хэрэгтэй бөгөөд иргэний нийгэм нь жижиг зах, дахин ашиглах дэлгүүрээр дамжуулан дахин хэрэглээний соёлыг бий болгож байна.

3. Дахин боловсруулах (Upcycle) Upgrade болон Recycle буюу сайжруулах, дахин боловсруулах гэсэн үгийн нийлэмж юм. Хаягдал бүтээгдэхүүнийг шинэ үнэ цэнэтэй бүтээгдэхүүн болгож, шинээр үйлдвэрлэх гэсэн үг юм.

4. Бойкот (Boycott) 1880 онд Ирландын газар түрээслэгч фермерүүд өндөр түрээсийг эсэргүүцэж, албадан нүүлгэлтийн эсрэг жижиг тариаланчид Британийн албан тушаалтан Чарльз Каннингэм Бойкоттыг (Charles Cunningham Boycott)-ийг амжилттай хөөж гаргасны дараа гарч ирсэн нэр томьёо юм. Бойкотыг анхдагч ба хоёрдогч гэж ангилдаг. Маргаантай холбоотой компанийн бүтээгдэхүүнийг гишүүд, иргэдэд үйлдвэрчний эвлэл, иргэний бүлгүүдээс бойкотлох үйлдлийг анхан шатны бойкот гэж нэрлэдэг. Хоёрдогч шатны бойкот бол бойкот хийх гол зорилт болсон компанитай бизнесийн харилцаатай гуравдагч этгээдээс бизнесээ зогсоохыг

06 Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

Нэмэлт мэдээлэл

шаардах явдал юм.

5. Тогтвортой хэрэглээ Нөөцийг оновчтой ашиглах, хог хаягдлыг багасгахын тулд үйлдвэрлэлийн үр ашигтай үйл ажиллагааг хангахын зэрэгцээ шаардлагатай хэрэглээний хэв маягийн өөрчлөлтийг хамарсан өргөн утгыг илэрхийлдэг. Ихэвчлэн хамрах хүрээг ухамсартай хэрэглээ эсвэл зохистой хэрэглээ гэсэн явцуу утгаар нь голдуу мэддэг байх талтай. Ялангуяа тогтвортой хэрэглээ нь Тогтвортой хөгжлийн зорилтууд(SDGs; Sustainable Development Goals)ын 12 -р зорилт болох “Тогтвортой үйлдвэрлэл ба хэрэглээ: тогтвортой хэрэглээ ба үйлдвэрлэлийн хэв маягийг хангах” -д тодорхой тусгагдсан байдаг. Тайлбар: Ойлгоход дөхөм хялбарчилсан Тогтвортой хөгжлийн зорилтууд SDGs Ko, KoFID, KOICA

66

ЮНЕСКО-гийн дэргэдэх Ази, номхон далайн олон улсын ойлголцлын боловсролын төв нь ЮНЕСКО-ийн гишүүн орнуудад олон улсын ойлголт, дэлхийн иргэний боловсрол олгох чиглэлээр сургалт явуулдаг ЮНЕСКО-гийн 2-р зэрэглэлийн төв бөгөөд 2000 онд ЮНЕСКО-ийн хооронд байгуулсан гэрээгээр байгуулагдсан. ЮНЕСКО -гийн Ази номхон далайн бүс нутгийн олон улсын ойлголцлын төв нь сэтгэн бодох байгууллагын хувьд төрөл бүрийн сургалтын хөтөлбөр, бодлогыг боловсруулж, хэрэгжүүлж, төрөл бүрийн боловсролын материалыг боловсруулж, ЮНЕСКО -ийн сүлжээ болон ЮНЕСКО -ийн гишүүн орнуудад түгээдэг. Ялангуяа ЮНЕСКО -гийн боловсрол 2030, НҮБ -ын тогтвортой хөгжлийн зорилтуудад тусгагдсан дэлхийн иргэний боловсрол олгох чиглэлээр тэргүүлэгч томоохон байгууллагын хувьд манлайлан ажиллаж байна.

Бодолтой, ойлгож мэдэрч, хэрэгжүүлдэг Дэлхийн иргэн болцгооё Planned and Edited by

APCEIU

Written by

APCEIU

PARK SeoYoun, Assistant Administrator, Amnesty International Korea Planning & Business Team

MOON A-Young, Representative, PEACEMOMO

GONG Yunhee, Director, Global Citizen Education Bonita

KIM Wonseop, Assistant Administrator, BeautifulStore Education & Culture Team

KIM Sunghoon, Team Leader, BeautifulStore Education & Culture Team

Supervised by

CHOI Il Ho, Senior Supervisor, Gangwon Provincial Office of Education

JANG DukHyun, Assistant Administrator, Amnesty International Korea Issue Project Team

© APCEIU 2021 PRN

BE-ITE-2021-024

Publisher

LIM Hyun Mook

APCEIU

120 Saemal-ro, Guro-gu, Seoul, Republic of Korea

Tel. 02-774-3956 | Fax. 02-774-3957

Website www.unescoapceiu.org Email ite@unescoapceiu.org Printed by

Seoul Selection

Publication Date

December 2021

• The copyright of this book belongs to APCEIU. • This book was produced for educational use in the Asia-Pacific region as a part of the Developing Online Educational Materials Project for Global Education in the Asia-Pacific Countries, which is funded by the Ministry of Education of the Republic of Korea and implemented by APCEIU. • The ideas and opinions expressed in this publication are those of the individual authors and do not necessarily represent the official views of APCEIU.

Багш нарт зориулсан Гарын авлага

“Бид бүгд дэлхийн иргэд!” Дэлхийн иргэн гэж хэн бэ? Энэ асуултын талаар бид ойлгохдоо, олон улсын тавцанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг, эсвэл гадаад хэл сайн мэддэг хүмүүсийг дэлхийн иргэд гэж эндүүрэхэд хялбар байдаг. Гэхдээ дэлхийн иргэд бол өөр хэн ч биш бид өөрсдөө. Учир нь дэлхийн иргэдийн эзэмших ёстой гол чанарууд нь бусдыг ойлгох сэтгэлээр хандаж, сайн сайхан нийгмийг бий болгохын тулд эргэн тойрондоо өөрчлөлтүүдийг авчрах явдал юм. Хэрэв бид амьдралынхаа өчүүхэн жижиг зүйлсийг анзаарч, үйлдэл хийдэг бол бид аль хэдийн дэлхийн иргэд болсон. ЮНЕСКО-гийн Ази Номхон далайн бүс нутаг дахь Олон улсын харилцан ойлголцлын төвөөс бид бүгдээрээ “Би дэлхийн иргэн!” гэж итгэлтэйгээр хэлж чаддаг болно хэмээн найдаж энэхүү гарын авлагыг гаргаж байна. Дэлхийн иргэний боловсрол нь өөрчлөлтийг бүхнээс илүү чухалчилдаг. Энэхүү өөрчлөлт нь суралцагчид өөрсдөө төлөө сэтгэн бодож, бусдыг ойлгох, үйлдэл хийхээс эхэлдэг. Тийм ч учраас энэхүү гарын авлага нь сэтгэн бодох, бусдыг ойлгох, үйлдэл хийх гэсэн гурван үе шатыг бататгах үйл ажиллагаанд гол анхаарлаа хандуулдаг. Сонирхолтой үйл ажиллагаагаар дамжуулан суралцагчид дэлхийн иргэн болоход шаардагдах чадамжийг аяндаа хөгжүүлэх боломжтой болно.

Худалдахыг хориглоно