(Student's Workbook in Mongolian) Thinking, Empathizing, Acting Global Citizens, Assemble!

Сурагчдад зориулсан Ажлын дэвтэр

Бодолтой Ойлгож мэдэрдэг Хэрэгжүүлдэг

Дэлхийн иргэн болцгооё APCEIU, PARK SeoYoun, MOON A-Young, GONG Yunhee, KIM Wonseop, KIM Sunghoon

Сурагчдад зориулсан Ажлын дэвтэр

Бодолтой Ойлгож мэдэрдэг Хэрэгжүүлдэг

Дэлхийн иргэн болцгооё APCEIU, PARK SeoYoun, MOON A-Young, GONG Yunhee, KIM Wonseop, KIM Sunghoon

Гарчиг

(Сурагчдад зориулсан)

01

02

Би ч бас дэлхийн иргэн мөн үү?

Миний дотор хэд хэдэн өөр ‘би’ байдаг гэж үү?

05

11

03

04

Өөр байх нь буруу зүйл биш!

Аха! Энх тайвнаар зэрэгцэн орших зарчим

15

19

05

06

Хуванцар яагаад асуудал болж байна вэ?

Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

23

33

00

БИ Ч БАС ДЭЛХИЙН ИРГЭН МӨН ҮҮ?

01 Би ч бас дэлхийн иргэн мөн үү?

01

1-1 Дэлхий дээр яг одоо юу болж байна вэ?

1-2 Би 100% монгол хүн мөн үү?

1-3 Чи биднийг холбох холбоос

00

Ажлын хуудас

1-1

Дэлхий дээр яг одоо юу болж байна вэ? Манай гариг дээр ямар үйл явдал болж байгааг бодож үзэж байсан уу?

Бидний амьдарч буй ертөнц хоорондоо маш нягт холбоотой.

00

970 сая хүн 2010

4.48 тэрбум хүн

01 Би ч бас дэлхийн иргэн мөн үү?

1. Дэлхий нийтийн сошиал медиа хэрэглэгчдийн тоо нэмэгдсээр байна

2021 Эх сурвалж: https://datareportal.com/reports/digital-2021-global-overview-report

2. 2019 онд дэлхий дээр 2.28 тэрбум удаа хил дамнасан шилжилт хөдөлгөөн хийсэн бөгөөд 2030 он гэхэд 6 тэрбум болж нэмэгдэх төлөвтэй байна.

Эх сурвалж: https://data.worldbank.org/indicator/st.int.arvl https://www.icao.int/annual-report-2014/pages/the-world-of-air-transport-in-2014.aspx

3. Д элхийн экспортын дөрөвний нэгийг бусад оронд үйлдвэрлэсэн нөөцөөр үйлдвэрлэдэг

00

Жишээ 1: Усанд живж буй улс, Тувалу Дэлхийн дулаарал нь дэлхийн дулааны хэмийг нэмэгдүүлж байгаагаас гадна далайн усны түвшин нэмэгдэж, экосистемийн өөрчлөлт, хар салхи, ган гачиг зэрэг байгалийн янз бүрийн гамшигт үзэгдлийг бий болгодог.

2016 онд далайн усны түвшин 1993 онтой харьцуулахад 8.2 см -ээр нэмэгдсэн байна. Номхон далайн өмнөд хэсэгт орших Тувалу улсын талаар сонсож байсан уу? Тувалу нь есөн жижиг арлуудаас бүрддэг бөгөөд тэдгээрийн хоёр нь далайн усны түвшний өсөлтөөс болж аль хэдийн живсэн бөгөөд ойрын ирээдүйд (ойролцоогоор 50 жилийн дараа) бүх газар нутаг нь далайд живж алга болно гэнэ. Дэлхийн дулаарлыг улам даамжруулдаг нүүрстөрөгчийн давхар ислийг их хэмжээгээр үйлдвэрлэж буй ихэнх улс бол аж үйлдвэржсэн орнууд юм. Нүүрстөрөгчийн давхар исэл маш бага үйлдвэрлэдэг жижиг улсын хувьд дэлхийн дулааралын хариуцлагыг дангаараа үүрэх хэт их ачаалал биш гэж үү? Тувалугийн ерөнхий сайд Энеле Сопоанга (Enele Sopoaga) 2015 онд НҮБ -ын уур амьсгалын өөрчлөлтийн суурь конвенцид оролцогч талуудын бага хуралд хүчтэй, амбицтай зорилтуудыг танилцуулахыг олон улсын хамтын нийгэмлэгт уриалав. “Үүнийг Тувалу улсын төлөө хийцгээе. Учир нь хэрэв бид Тувалу улсыг аварч чадвал эх дэлхийгээ аварч байгаа хэрэг юм. (Let’s do it for Tuvalu. For if we save Tuvalu we save the world.)”

• Тувалугийн уриалга хүсэлтийг та нар хэрхэн хүлээж авч байна вэ?

• Тувалугийн төлөө хийж чадах зүйл бидэнд байгаа юу? Жишээ 2: Горилла яагаад гар утсыг үзэн яддаг вэ? Гар утас нь бид бүхний зайлшгүй хэрэгцээ болсон. Энэхүү гар утастай холбоотой бидний төсөөлж ч байгаагүй зүйл Африкт болж байна гэнэ. Өндөр температурыг сайн тэсвэрлэх чадвартай тул гар утасны гол хэсгүүдэд түүхий эд болгон ашигладаг тантал агуулсан колтан нь Африкийн бүгд найрамдах ардчилсан Конго (цаашид «Конго» гэх) элбэг байдаг. Гар утас хэрэглэгчдийн тоо хурдацтай нэмэгдэж, гар утасны эрэлт нэмэгдэхийн хэрээр колтаны үнэ 20 гаруй дахин өсчээ. Үүний үр дүнд колтаны уурхайг харгис байдлаар хөгжүүлж, уурхай байрладаг “Кафүжи бига (Kahuzi Biega) байгалийн цогцолборт газар” ихээхэн хохирол амссан байна. Байгалийн тусгай хамгаалалттай нутаг дэвсгэрт байрлаж байсан дэлхий дээрх хамгийн том хэмжээтэй “Ийстерн Лоуланд” горилла сармагчин амьдардаг газар мөн устсанаар горилла сармагчингийн тоо толгойн тэн хагас нь устсан төдийгүй, заан ч мөн 2 хон тоо толгой болж цөөрчээ. Зөвхөн горилла, заанууд гар утсыг үзэн яддаггүй. Хүмүүс уурхайг эзлэхийн төлөө тэмцэж, хүүхдүүдийг хулгайлж, хөдөлмөрийн мөлжлөгт ашигладаг бөгөөд түүгээр ч барахгүй тэд бага насны хүүхдүүдэд өөрсөдтэй нь ижил насны хүүхдүүдэд буу бариулан тэднийг өөрсдөөр нь хянуулдаг байна. Мөн уул уурхайд хэрэглэх ёстой зориулалтын хөдөлмөрийн аюулгүй байдал хангасан багаж хэрэгсэл, хамгаалалтын хэрэгсэлгүй сав бариулан уурхай руу оруулдаг. Үгүй бол буу бариад бусад найзуудыгаа хянаж харгалзах үүрэг хүлээнэ. Бидний тухтай ашиглаж байгаа гар утас бидний гарт орохоос өмнө юу болдог тухай сонсох нь аймшигтай биш гэж үү?

• Бидний амар хялбар ашигладаг гар утас ийм нөлөө үзүүлж байгаад гайхаж байна уу?

• Тэгвэл бид юу хийх ёстой вэ?

00

1-2

Би 100% монгол хүн мөн үү?

1937 онд Америкийн антропологич Ральф Линтон бичсэн “100% Америк хүн” -ийг уншаад ‘00% би’гэсэн сэдвээр зураг зурна.

100% америк хүн

01 Би ч бас дэлхийн иргэн мөн үү?

Ажлын хуудас

Өглөө эрт боссон энэ америк хүн (америк хүн гэсэн үзэлд итгэдэг, уламжлалыг хадгалахыг эрмэлздэг эх оронч хүн) анх энэтхэгийн зүүн хэсгээс гаралтай гэгддэг унтлагын өмд өмсч, перс эсвэл бага азиас гаралтай орон дээр унтдаг байв. Бороо орвол резинэн гутал өмсдөг бөгөөд гутлын түүхий эд болох резинийг эртний Мексикчүүд олж нээжээ. Бас Энэтхэгт анх зохион бүтээсэн шүхэр бариад гардаг. Галт тэргэнд суухын тулд галт тэрэгний буудал руу явах бөгөөд энэ нь Британичуудын бүтээл юм.

Linton, R., ‘100% Америк хүн (One Hundred Percent American)’-ээс хэсэгчлэн авав.

00

Ажлын хуудас

1-3

Чи биднийг холбох холбоос

11

МИНИЙ ДОТОР ХЭД ХЭДЭН ӨӨР ‘БИ’ БАЙДАГ ГЭЖ ҮҮ?

02 Миний дотор хэд хэдэн өөр ‘би’ байдаг гэж үү?

02

2-1 Хүн хайх 2-2 Өөрийгөө танилцуулах

11

Хүн хайх

Ажлын хуудас

2-1

Олон талт байдлын бинго • Ангийнхаа хүүхдүүдийн талаар хэр сайн мэдэх вэ? Найз нөхдийнхөө янз бүрийн зан чанарыг олж мэдээрэй.

• Хувь хүний мөн чанар, онцлог байдлын тухай ойлголттой болох, олон янз байдлыг хүндэтгэх нь яагаад зайлшгүй шаардлагатай болохыг олж мэдэх.

энийг хүндэлдэг, 1Х эсвэл хэнтэй илүү дотно вэ?

2 Айдсаа даван туулах туршлагатай нь хэн бэ?

3 Хэн спортоор хичээллэх дуртай вэ?

4 Хэн өнөр өтгөн гэр бүлтэйгээ хамт вэ? (өвөө эмээ, авга ах, нагац эгч гэх мэт)

5 Хэн нууцаа хэлэх найзтай вэ?

6 Хэн шашин шүтдэг вэ? Тэр шашин миний хувьд ямар утгатай вэ?

7 Заавал биелүүлэхийг хүсч буй мөрөөдөл хэнд байна вэ? Тэр мөрөөдөл нь юу вэ?

8 Өөр өөр 5 аас дээш орны нийслэлийг хэн сайн мэдэх вэ?

9 Хэн хоол хийж чадах вэ / Хэн нэгэнд зориулж хоол хийж байсан бэ?

10 Х эн гадаад найзтай вэ?

11 Б үтээлч үйл ажиллагаа (зураг зурах, бичих, гар урлал гэх мэт)-нд хэн дуртай вэ?

12 Д ууны бүх үгийг хэн цээжилж чадах вэ? Ямар дуу вэ?

13 Х эн өөрөө өөртөө амлалт өгсөн бэ?

14 Х эн ямар хоол идэж чаддаггүй вэ?

15 Ө өр бүс нутаг/хот/ улсаас нүүж ирсэн хүүхэд байдаг уу?

16 Х эн амьтанд дуртай, эсвэл гэрийн тэжээвэр амьтантай вэ?

• Анги доторх хүмүүсээс бинго самбар дээрх асуултын дагуу найзтайгаа ярилцасны дараагаар бинго самбарын тухайн нүдэнд найзынхаа нэрийг бичих, эсвэл гарын үсгийг зуруулна.

• Нэг найз бинго самбарын нэг л нүдийг дүүргэх боломжтой.

• Бинго самбарыг дүүргэсэн сурагч “Бинго!” гэж чанга дуугаар хэлнэ.

11

2-2

Цэцэг хийх

• Миний хувь хүний онцлог шинж чанараа хангалттай илэрхийлэх • Өөрийн гэсэн өвөрмөц янз бүрийн арга, түүхээр дамжуулан өөрийгөө танилцуулах

• Дараах асуултуудад хариулах өөрийн түүхээр дэлбээ, навчийг бөглөнө үү. Цэцгийн дэлбээн дээр өөрийнхөө тухай бичнэ.

- Миний давуу тал юу вэ?

- Чөлөөт цагаараа юу хийх дуртай эсвэл юу хийхийг хүсдэг вэ?

- Миний мөрөөдөл/зорилго юу вэ?

- Би юунд дуртай/ юунд дургүй вэ?

- Би юунаас хамгийн их айдаг вэ?

02 Миний дотор хэд хэдэн өөр ‘би’ байдаг гэж үү?

Өөрийгөө танилцуулах

Ажлын хуудас

11

memo

11

ӨӨР БАЙХ НЬ БУРУУ ЗҮЙЛ БИШ!

03 Өөр байх нь буруу зүйл биш!

03

3-1 Би хэн бэ?

3-2 Олон янз байдалд хор хөнөөл учруулдаг бидний дундах хэвшмэл ойлголтууд

11

Ажлын хуудас

3-1

Би хэн бэ? Дүрийн карт

1 Манай нийгэм олон янзын хүмүүсээс бүрддэг. Гэсэн хэдий ч заримдаа хүмүүс хэн нэгнийг нас, үндэс угсаа, хүйс, гадаад төрх, боловсрол, ажил мэргэжил гэх мэт шалтгаанаар шударга бус хандах, эсвэл ашиг тустай нөхцөл байдал олгодог. Хүрээлэл дэх хүн бүр манай нийгэмд ямар нөхцөл байдалтай байж болох вэ, яагаад гэдгийг бодож үзэх.

2 Хэрэв 1-ээр асуултад дурьдагдсан дүр манай улсад биш, өөр гадаад улс оронд амьдардаг байсан бол та 1-ээр асуултад ямар хариулт өгөх байсан бэ?

3 Тухайн нийгэм, соёл нь тухайн хүний нас, үндэс угсаа, хүйс, гадаад төрх, эрдэм мэдлэг, ажил мэргэжил гэх мэт ойлголттой байдаг тухай тогтсон сэтгэлгээг “хэвшмэл ойлголт” гэж нэрлэдэг.

Ганцаараа амьдардаг 70 настай эмэгтэй эмч

Гомо, 50 настай эрэгтэй, хөгжимчин

40 гаран настай, гэрлээгүй, ажил эрхэлдэг хууль бусаар оршин суугч эмэгтэй

Гэрлэсэн, гетеросексуал, 30 настай Холливудын эрэгтэй жүжигчин

Сургууль завсардсан, 19 нас хүрээгүй ганц бие аав

Ислам шашинд итгэдэг 20 настай цагаан арьстан эмэгтэй англи хэлний багш

11

3-2

Өргөжүүлсэн хэлэлцүүлэг Нийгмийн хэвшмэл ойлголтын талаар ярилцъя.

03 Өөр байх нь буруу зүйл биш!

Ажлын хуудас

Олон янз байдалд хор хөнөөл учруулдаг бидний дундах хэвшмэл ойлголтууд

Жишээ 1

Хэрэв хэн нэгэн ядуу бол энэ нь залхуу эсвэл чадваргүй байгаатай холбоотой юм.

Жишээ 2

Хэрэв эмэгтэй хүн аюултай газар явж байгаад дээрэмдүүлж, амь насаараа хохирсон бол энэ нь түүний буруу.

Жишээ 3

Дүрвэгсдийг тодорхой шалгуургүйгээр хүлээж авах нь терроризмд хүргэж болзошгүй.

Жишээ 4

Өсвөр насныхан туршлагагүй тул улс төрд оролцоход хэцүү байдаг. Сонгуульд оролцох насыг бууруулах нь эрсдэлтэй.

Жишээ 5

Хүн бүр юу бодож байгаагаа чөлөөтэй хэлж, илэрхийлэх чадвартай байх ёстой. Нийгмийн цөөнхийг хохироож болох үг хэлсэн ч энэ нь үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө мөн.

11

Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын хураангуй 1 Дүгээр зүйл

Хүн бүр төрөхөөсөө эрх чөлөөтэй, нэр төр, эрхийнхээ хувьд адил тэгш байна.

2 Дүгээр зүйл

Хүн бүр ялгааг эс харгалзан ямар ч гадуурхалгүйгээр эрхээ эдлэх ёстой.

3 Дүгээр зүйл

Хүн бүр амьд явах, эрх чөлөөтэй байх, халдашгүй дархан байх эрхтэй.

4 Дүгээр зүйл

Хэнийг ч боолчлох буюу бусдын эрхшээлд байлгах ёсгүй. Аливаа төрлийн боолчлол болон боолын худалдааг хориглоно.

5 Дүгээр зүйл

Хэнд ч эрүү шүүлт тулган эсхүл хэнтэй ч хэрцгийгээр, хүний ёсноос гадуур буюу нэр төрийг нь доромжлон харьцах, шийтгэх ёсгүй.

6 Дүгээр зүйл

Хүн бүр хаана ч байсан эрх зүйн чадвартай байх эрхээ хүлээн зөвшөөрүүлэх эрхтэй.

7 Дүгээр зүйл

Хүн бүр хуулийн өмнө адил тэгш бөгөөд ямар ч алагчилалгүйгээр хуулиар адилхан хамгаалуулах эрхтэй.

8 Дүгээр зүйл

Хүн бүр эрх мэдэл бүхий үндэсний шүүхээр эрхээ бүрэн сэргээн тогтоолгох эрхтэй.

9 Дүгээр зүйл

Хэнийг ч дур мэдэн баривчлах, саатуулах буюу хөөн зайлуулах ёсгүй.

10 Дүгээр зүйл

Хүн бүр хараат бус, тал хардаггүй шүүхээр бүрэн адил тэгш үндсэн дээр нээлттэй, шударгаар шүүлгэх эрхтэй.

11 Дүгээр зүйл

Шүүх хурлаар гэм буруутайг нь хуулийн дагуу тогтоох хүртэл гэм буруугүй гэж тооцогдох эрхтэй.

12 Дүгээр зүйл

Хэний ч хувийн болон гэр бүлийн амьдралд хөндлөнгөөс дур мэдэн оролцох, нэр төр, алдар хүндэд нь халдах ёсгүй.

13 Дүгээр зүйл

Хэн боловч аливаа улс орныг, түүний дотроо эх орноо орхин явах, эх орондоо эргэж очих эрхтэй.

14 Дүгээр зүйл

Хэн боловч мөрдөлт мөшгөлтөөс зугтаж, өөр улсад орогнох боломжийг эрэлхийлэх болон орогнох эрхтэй.

15 Дүгээр зүйл

Хүн бүр иргэний харьяалалтай байх эрхтэй.

16 Дүгээр зүйл

Насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс аливаа хязгаарлалтгүйгээр гэрлэх, өрх тусгаарлах эрхтэй.

17 Дүгээр зүйл

Хүн бүр эд хөрөнгийг өмчлөх эрхтэй.

18 Дүгээр зүйл

Хүн бүр чөлөөтэй бодож сэтгэх эрхтэй.

19 Дүгээр зүйл

Хүн бүр өөрийн үзэл бодолтой байх, түүнийгээ чөлөөтэй илэрхийлэх эрхтэй.

20 Дүгээр зүйл

Хүн бүр чөлөөтэй, тайван хуран цуглах, эвлэлдэн нэгдэх эрхтэй.

21 Дүгээр зүйл

Хүн бүр сонгосон төлөөлөгчдөөрөө уламжлан оролцох эрхтэй.

22 Дүгээр зүйл

Хүн бүр нийгмийн хангамж эдлэх, зайлшгүй шаардлагатай эрхээ хэрэгжүүлэх эрхтэй.

23 Дүгээр зүйл

Хүн бүр хөдөлмөрлөх, ажлаа чөлөөтэй эрхтэй.

24 Дүгээр зүйл

Хүн бүр ажлын цагаа зохистойгоор хязгаарлуулах, амрах, зав чөлөөтэй байх эрхтэй.

25 Дүгээр зүйл

Хүн бүр хоол хүнс, хувцас хунар, орон байр зэрэг хүрэлцэхүйц амьжиргаатай байх эрхтэй.

26 Дүгээр зүйл

Хүн бүр сурч боловсрох эрхтэй.

27 Дүгээр зүйл

Хүн бүр нийгмийнхээ соёлын амьдралд чөлөөтэй оролцох эрхтэй.

28 Дүгээр зүйл

Хүн бүр энэхүү Тунхаглалд заасан эрх, эрх чөлөөг бүрэн эдлэж, аж төрөх эрхтэй.

29 Дүгээр зүйл

Хүн бүр эрх, эрх чөлөөгөө эдлэхдээ гагцхүү бусдын эрх, эрх чөлөөг зохих ёсоор хүлээн зөвшөөрч хүндлэх ёстой.

30 Дүгээр зүйл

Эдгээр эрх, эрх чөлөөг хэрэгжүүлэхдээ ямар ч зүйлийг аль нэг улс, бүлэг буюу бие хүний зүгээс энд тунхагласан эрх, эрх чөлөөг устгахад чиглэсэн аливаа үйл ажиллагаа явуулах буюу тийм үйлдэл хийх эрх олгож байгаа мэтээр мушгин тайлбарлаж болохгүй.

https://legalinfo.mn/mn/detail/1271 Эх сурвалж: https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights

11

АХА! ЭНХ ТАЙВНААР ЗЭРЭГЦЭН ОРШИХ ЗАРЧИМ

04 Аха! Энх тайвнаар зэрэгцэн орших зарчим

04

4-1 Touch Touch 4-2 <Хөршүүд(Neighbours)>

11

Ажлын хуудас

4-1

Бидний амьдарч буй нийгэмд ямар ямар өрсөлдөөн байдаг вэ?

“Өрсөлдөөн” гэж төсөөлөхдөө зөвхөн хожил-хожигдол (Win-Lose) гэсэн үр дүнг төсөөлдөг шалтгаан юу вэ?

Өрсөлдөөн нь хүчирхийллийг ямар ямар тохиолдолд өдөөдөг вэ?

Бүгдээрээ хамтдаа хождог өрсөлдөөн байх боломжтой юу? Боломжтой бол ямар жишээнүүд байж болох вэ? Боломжгүй бол яагаад боломжгүй гэж бодож байна вэ?

Touch Touch

22

04 Аха! Энх тайвнаар зэрэгцэн орших зарчим

<Хөршүүд(Neighbours)>

Ажлын хуудас

4-2

Зөрчилдөөний зураглал

Мухардал гацаа

Эрсдэл

Өрнөл

Зөрчилдөөнөөс өмнө

Зөрчилдөөний эхлэл

Зөрчилдөөн буурах

Анхны хариу үйлдэл

22

memo

22

ХУВАНЦАР ЯАГААД АСУУДАЛ БОЛЖ БАЙНА ВЭ?

05 Хуванцар яагаад асуудал болж байна вэ?

05

5-1 Өдөр тутмын амьдралаа эргэн харах 5-2 Хуванцар арал 5-3 Дэлхийн иргэн хүн байх 5-4 Далайн амьтдыг аврах

22

Ажлын хуудас

Өдөр тутмын амьдралаа эргэн харах

5-1

• Гэрийнхээ хуванцар эд зүйлсийн нэрийг бич.

• Ангид байгаа хуванцар зүйлсийн нэрийг бич.

• Хүмүүс яагаад хуванцар бүтээгдэхүүн их хэрэглэдэг вэ? Хуванцарын хэрэглээ нэмэгдэхэд юу болох вэ? Хуванцар материалын давуу болон сул талыг бич. Давуу тал

Сул тал

22

Хуванцар арал

5-2

• Далайд ямар хог байдаг вэ? Доор жагсаасан хогнуудын дунд 1 -ээс 10 хүртэл тааж үзээрэй.

Зах/дэлгүүрийн гялгар уут

Соруул, кофе хутгадаг саваа

Хуванцар аяга, таваг

Бусад гялгар уут

Хүнсний сав баглаа боодлын материал (чихэр, жигнэмэг гэх мэт)

Тамхины иш

Хуванцар ундааны шил

Хоолны сав баглаа боодол хийдэг хуванцар сав (боолтын зориулалттай)

(Савлаж авч явдаг ундааны савны) хуванцар таг

Ундааны хуванцар савны таг

05 Хуванцар яагаад асуудал болж байна вэ?

Ажлын хуудас

Эх сурвалж: international coastal cleanup (2020). Together, we are team ocean, ocean conservancy.

1рт

6рт

2рт

7рт

3рт

8рт

4рт

9рт

5рт

10рт

22

• 1 -ээс 10 хүртэлх зүйлсийн алийг нь би дор хаяж нэг удаа хаясан бэ?

• Бидний хаядаг хуванцар хог хаягдал далай тэнгисийн усыг даган урсаж, заримдаа нэг газар бөөгнөрдөг. Дэлхий дээр хуванцар хаягдалтай хичнээн хуванцар арал байдаг вэ? Хуванцар арал хаана байдгийг газрын зураг дээр тэмдэглээрэй.

• Хувцас угаах тоолонд хуванцар хаягдлын хэмжээ нэмэгддэг гэдэг. Яагаад вэ?

22

5-3

Дэлхийн иргэн хүн байх

• Хуванцар хаягдлыг багасгахын тулд хийх дор хаяж нэг зүйлийг бичих. Үүнийг энэ жил заавал амьдрал дээр хэрэгжүүлнэ!

Ажлын хуудас

5-4

05 Хуванцар яагаад асуудал болж байна вэ?

Ажлын хуудас

Далайн амьтдыг аврах

• Далайн амьтдад сөргөөр нөлөөлдөг хуванцар хог хаягдал болон тэдгээрээс шалтгаалан гэмтэж бэртсэн амьтдыг хэрхэн аврах талаар асуулт хариултын уралдаанд оролцоорой. Асуултын хариултыг доорхи хоосон зайд бичнэ үү.

1 (стикер 1 ширхэг)

2 (стикер 1 ширхэг)

3 (стикер 2 ширхэг)

4 (стикер 3 ширхэг)

5 (стикер 3 ширхэг)

22

• Хэрэв асуултанд зөв хариулсан бол далайн амьтан стикерийг хавсаргана, буруу хариулсан бол хуванцар хог хаягдлыг дугаарын дагуу наана. Хүссэн газартаа стикерийг байрлуулна уу.

Sea Animals

Plastic Waste

33

УХАМСАРТАЙ ХЭРЭГЛЭЭГЭЭР ДАМЖУУЛАН ДЭЛХИЙН ИРГЭН ХҮН БОЛЖ ЧАДНА!

06 Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

06

6-1 Хэрэглээ, хэрэглээ 6-2 Миний худалдаж авсан зүйлс намайг илэрхийлдэг үү?

6-3 Хэрэглээтэй холбоотой зүйлс 6-4 Би ёс зүйтэй хэрэглэгч!

Ажлын хуудас

6-1

Хэрэглээ, хэрэглээ

хэрэглээ Үгийн утга

1. Хүний өдөр тутмын амьжиргааны зүйл 2. Х эрэгцээг хангах явцад нийгмийн бүтээгдэхүүнийг ашиглах, нөхөн үйлдвэрлэлийн эцсийн шат Эх сурвалж:Викитоль чөлөөт толь бичиг https://mn.wiktionary.org/wiki/%D1%85%D1%8D%D1%80 %D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D1%8D

Бид бүх амьдралаа хэрэглээн дунд өнгөрүүлдэг. Бараа, үйлчилгээ, нөөц гэх мэт хэрэглээний янз бүрийн үйл ажиллагааг мөнгөөр солилцоо хийх нь хүний амьдралд зайлшгүй шаардлагатай үйлдэл юм. Орчин үеийн нийгэмд хэрэглээний эзлэх хувь хангалттай хэмжээгээр өргөжиж, хэрэглээний нийгэм гэсэн ойлголтоор тодорхойлогддог. Тиймээс эдгээр хэрэглээний үйл ажиллагааг нийгэм, соёл, байгаль орчны асуудал гэх мэт олон талаас нь авч үзэх шаардлагатай байна. Хэрэглээ гэдэг нь “хүний хэрэгцээг хангахад шаардлагатай бараа, үйлчилгээний хэрэглээ, зарцуулалт” -ыг нийтэд нь хэлнэ. Дээрх тодорхойлолтод дурдсанчлан хэрэглээ нь хүний хүсэл шуналтай нягт холбоотой байдаг. Тиймээс шуналтай хэрэглээ нь хэзээ ч сэтгэл ханадаггүй бөгөөд хувь хүний шнгээж чадахаас илүү ихийг хэрэглэхэд хүргэдэг. Үр дүнд нь дэлхийн баялгийн хомсдол, хүрээлэн буй орчны бохирдол үүсэх шалтгаан болдог. Өнгөрсөн ба өнөөгийн чиг хандлагыг харгалзан үзвэл байгалийн нөөцийг хэт их ашиглах, газрын доройтол, чулуужсан түлшнээс ихээхэн хамааралтай байх зэрэг үйлдвэрлэл, хэрэглээний явцад байгаль орчны сүйрэл хурдасч байна. Тиймээс ирээдүйд бид эдгээр үйлдвэрлэл, хэрэглээний хэв маягийг зогсоож, тогтвортой түвшинд байлгахыг зорих ёстой. Энэ нь үйлдвэрлэл, хэрэглээний процессыг нөөцийг үр ашигтай ашиглах, хүрээлэн буй орчныг хамгаалах талаас нь авч үзэн шийдвэрлэх ёстой гэсэн үг юм.

33

ль

йга

Ни й нь гэм , ар дт ү

Ба

мэ

н)

Бүс нутаг

(ж

иш

н

ээ

чи

ор

06 Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

• Ухамсаргүй, үрэлгэн хэрэглээний үйлдлүүд бидний эргэн тойронд ямар хүндрэл учруулдаг вэ? Дугуйны янз бүрийн хэсэгт тохиолдож болзошгүй болгоомжгүй хэрэглээний асуудлуудыг доор бичээрэй.

ий

лх дэ

(ж Эдий иш ээ н за нь саг мө нгө )

Хэт үрэлгэн, замбараагүй хэрэглээ

Улс төр (жишээ нь эрх мэдэл)

33

Ажлын хуудас

6-2

Миний худалдаж авсан зүйлс намайг илэрхийлдэг үү?

• Дараах орон сууцны ухуулах хуудасны агуулгыг уншаад, бүтээгдэхүүн болон хэрэглээний талаар тус бүрдээ бодож үзэцгээе. Таны амьдарч буй газар таныг илэрхийлдэг.

“Таны амьдарч буй газар таныг илэрхийлдэг”

• Өнгөрсөн сард худалдаж авсан зүйлсээ бичнэ.

• Энэ зүйлийг яагаад худалдаж авсанаа бичнэ.

• Тэдгээрийн дотор үнэ цэнэ ашиглалтын хувьд чухал ач холбогдолтой, зайлшгүй шаардлагатай учраас худалдаж авсан болон тийм биш зүйлсийг ялгана. Заавал хэрэгцээтэй учраас худалдаж авсан зүйлс

Заавал хэрэгтэй биш боловч худалдаж авсан зүйлс

33

Хэрэглээтэй холбоотой зүйлс

6-3

• Хэрэглээ’ гэж сонсохдоо бид ихэнхдээ бүтээгдэхүүн худалдаж авах үйлдэл болох ‘худалдан авалт’ гэж боддог боловч ‘үйлдвэрлэл’, ‘хэрэглээ’, ‘хаягдал’ гэх мэт хэрэглээтэй холбоотой зүйлсийг бас хамт бодож байх хэрэгтэй. Доорх хоосон хүснэгтийг дүүргэнэ үү.

Худалдан авалт

• Амархаан худалдан авчихдаг нэг ширхэг цамцаар ч дамжуулан бид түүнтэй холбоотой олон үйл явцын талаар бодож үзэж болно.

Гадаадаас импортлодог

06 Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

Ажлын хуудас

Хөвөн даавуун цамц

Цамц үйлдвэрлэхэд ашигладаг хөвөнг тариалахад байгаль орчныг сүйтгэх, үйлдвэрт ажиллагсдын хүний эрх, импортын явцад эрчим хүч ашиглах, хог хаягдлыг устгах, байгаль орчин болон нийгмийн асуудал гэх мэт бидний санаанд оромгүй түүхүүд хэрэглээтэй холбоотой байдгийг бид тэр бүр анзаардаггүй. Тэгвэл бид ямар бүтээгдэхүүн худалдан авч, хэр удаан хэрэглэж, яаж хаях ёстой вэ?

33

Ажлын хуудас

6-4

Би ёс зүйтэй хэрэглэгч!

• Ёс суртахууны хэрэглээ гэдэг нь “бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг сонгохдоо байгаль орчин, ёс суртахууны хүчин зүйлсийг харгалзан үзэх” буюу “тодорхой хэрэглээг хийхдээ хувийн болон ёс суртахууны итгэл үнэмшилд тулгуурлан ухамсартай, ухаалаг сонголт хийх” хэрэглээг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, ёс зүйтэй хэрэглэгчид гэдэг нь хэрэглээний зан үйлээс үүдэлтэй нийгэм, байгаль орчин, эдийн засгийн тэнцвэрт бус байдалтай нүүр тулж, дэлхий дээрх бүх хувь хүн, ирээдүй хойч үеийнхэнтэй зэрэгцэн орших нийгмийн төлөө идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг хүмүүс юм.

• Ёс суртахуунтай хэрэглэгчид бид хэрэглээний үйл явц бүрт дараах хэрэглээний зан үйлийг хийж чадна. Хэрэглээний үйл явц

Ёс зүйтэй хэрэглээний зан үйл

Нөөцийн хувиарлалт

Хуваалцах, хандивлах

Худалдан авалт

Байгаль орчинд ээлтэй бүтээгдэхүүн худалдан авах, шударга худалдааны бүтээгдэхүүн худалдан авах, шударга аялал, орон нутгийн худалдан авалт, бойкот

Хэрэглээ

Эрчим хүч, ус хэмнэх, нөөцийг хэмнэх

Хаягдал

Ангилан ялгах, дахин боловсруулах, дахин ашиглах, хуучин бараа ашиглах, хог хаягдлыг бууруулах

сайн дураар багасгах

• Бидний өдөр тутмын амьдралдаа хэрэгжүүлж болох ёс зүйтэй хэрэглээний зан үйлийн талаар дараах жишээн дээр бодож үзэцгээе.

“No impactman” төсөл: Нью-Йорк хотын төвд хүрээлэн буй орчинд нөлөөлөхгүйгээр амьд үлдэх нэг жилийн төсөл.

Колн Бийван (Colin Beavan) нэг л өдөр хүрээлэн буй орчны хямралд өөрийгөө хүчгүй байлгаж, нэг жилийн турш хүрээлэн буй орчинд (нөлөөлөл) үзүүлэхгүй амьдралыг туршиж үзэхээр шийджээ. Нэг удаагийн хэрэгсэл, тээврийн хэрэгслээс татгалзаж, цахилгаанаа хүртэл тасалсан гол дүр нь өөрийнхөөрөө тунгаан бодож, оролдож, өөр хувилбар хайсаар амьдралынхаа чиг баримжааг аажмаар олж хардаг. Байгаль орчны асуудал болж эхэлсэн тэдний төсөл эцэстээ аз жаргалтай амьдралын хэв маягийг тусгаж чадсан. “Нөлөөлөлгүй хүн болох” (No impactman) төслийн нэг жилийн түүхийг агуулсан энэхүү ном нь хотын нэгэн гэр бүлийн гайхалтай адал явдалт түүх бөгөөд сэтгэл хөдөлгөм өсөлтийн хөгжлийг харуулсан ном юм. Эх сурвалж: Bookhouse Publishers Co., Ltd. riview

33

Миний өдөр тутмын амьдрал 1

Хэрэглэгчийн ёс суртахууны зан төлөв

Миний өдөр тутмын амьдрал 2

Хэрэглэгчийн ёс суртахууны зан төлөв

Миний өдөр тутмын амьдрал 3

Хэрэглэгчийн ёс суртахууны зан төлөв

Миний өдөр тутмын амьдрал 4

Хэрэглэгчийн ёс суртахууны зан төлөв

06 Ухамсартай хэрэглээгээр дамжуулан дэлхийн иргэн хүн болж чадна!

“Hөлөөлөлгүй хүн болох”

33

Аалзны хөл амлалт (ухамсартай хэрэглээний оролцоотой байх амлалт)

• Биелүүлэх амлалтыг аалзны биед ганц өгүүлбэрээр бичнэ.

• Аалзны хөл дээр хэзээ/хаана/юу хийх талаар тодорхой төлөвлөгөө бичнэ.

• Хэрэгжүүлснийхээ дараа ямар байх талаарх төсөөллөө аалзны хөлний эргэн тойронд зурна.

Хэрэгжүүлсэн зүйлээ бичнэ

44

ЮНЕСКО-гийн дэргэдэх Ази, номхон далайн олон улсын ойлголцлын боловсролын төв нь ЮНЕСКО-ийн гишүүн орнуудад олон улсын ойлголт, дэлхийн иргэний боловсрол олгох чиглэлээр сургалт явуулдаг ЮНЕСКО-гийн 2-р зэрэглэлийн төв бөгөөд 2000 онд ЮНЕСКО-ийн хооронд байгуулсан гэрээгээр байгуулагдсан. ЮНЕСКО -гийн Ази номхон далайн бүс нутгийн олон улсын ойлголцлын төв нь сэтгэн бодох байгууллагын хувьд төрөл бүрийн сургалтын хөтөлбөр, бодлогыг боловсруулж, хэрэгжүүлж, төрөл бүрийн боловсролын материалыг боловсруулж, ЮНЕСКО -ийн сүлжээ болон ЮНЕСКО -ийн гишүүн орнуудад түгээдэг. Ялангуяа ЮНЕСКО -гийн боловсрол 2030, НҮБ -ын тогтвортой хөгжлийн зорилтуудад тусгагдсан дэлхийн иргэний боловсрол олгох чиглэлээр тэргүүлэгч томоохон байгууллагын хувьд манлайлан ажиллаж байна.

Бодолтой, ойлгож мэдэрч, хэрэгжүүлдэг Дэлхийн иргэн болцгооё Planned and Edited by

APCEIU

Written by

APCEIU

PARK SeoYoun, Assistant Administrator, Amnesty International Korea Planning & Business Team

MOON A-Young, Representative, PEACEMOMO

GONG Yunhee, Director, Global Citizen Education Bonita

KIM Wonseop, Assistant Administrator, BeautifulStore Education & Culture Team

KIM Sunghoon, Team Leader, BeautifulStore Education & Culture Team

Supervised by

CHOI Il Ho, Senior Supervisor, Gangwon Provincial Office of Education

JANG DukHyun, Assistant Administrator, Amnesty International Korea Issue Project Team

© APCEIU 2021 PRN

BE-ITE-2021-025

Publisher

LIM Hyun Mook

APCEIU

120 Saemal-ro, Guro-gu, Seoul, Republic of Korea

Tel. 02-774-3956 | Fax. 02-774-3957

Website www.unescoapceiu.org Email ite@unescoapceiu.org Printed by

Seoul Selection

Publication Date

December 2021

• The copyright of this book belongs to APCEIU. • This book was produced for educational use in the Asia-Pacific region as a part of the Developing Online Educational Materials Project for Global Education in the Asia-Pacific Countries, which is funded by the Ministry of Education of the Republic of Korea and implemented by APCEIU. • The ideas and opinions expressed in this publication are those of the individual authors and do not necessarily represent the official views of APCEIU.

Сурагчдад зориулсан Ажлын дэвтэр

Бодолтой Ойлгож мэдэрдэг Хэрэгжүүлдэг

Дэлхийн иргэн болцгооё

Худалдахыг хориглоно