Begin2007werd ik benaderddoor deheerBenLenferinkuit Almelo. Hij verteldeme dat hii isbelastmet deafwikkelingvan deboedelvan deDAIM. Hil is bii de inventarisatie tegenobjectenaangelopenwaarvoordeSIEDmogeliik belangstellingheeft.Daarzit naarztin mening tenminsteéenwaardeïol objectbij: eenglas-in-loodpaneelvan een bekendeDeventerkunstenaar,E.Bokhorst,datweliswaarin zijn woonkamerniet zou mlsstaan,maarnaarzijn mening niet in Almelo maarin Deventerthuishoort. Het iseenglaskunstwerkmet het portretvan mr. van Groningen,in 1928door 'de
1-- beambten'van deDeventerCapsulefabriekaandedirecteurgeschonken, sulen - t al,,, @ïelqalsherinneringaanhet25-iaÍigbestaan'Zogingdattoennog:
debeambtenen dewerkvloerkwamen elk met eeneigen cadeau.
Daarnaastkregenwe van hem en anderennog meer waardevolleobiectenen memoraliageschonken,die we bij gelegenheidnog eenszuilen exposeren.
DeheerLenferinkhad het goedingeschat:dergelijkeobjecten horen in Deventerthuis, degeschiedenisvan de stadismet devroegereCapsulefabrieken delatereDAIM verbonden.Daarhoort de naamvan deberoemdefamilie Schimmelpenninckbij en eenmysterieusrestantvan eenschoorsteenop dePrinsenplaatsin het Bergkwartier.ElkeDeventenaarweetdat en zeerveelbezoekersvan de stadzijnvia deonvoiprezenstadsgidsendaaropgewezen. Hier heefteengrotefabriekgestaan,delaatstein debinnenstad.In het beginvan de tachtigerjarenis dieverdwenenen eris eenkarakteristiekcomplexin de socialesector, met eenonderkelderdeparkeergarage-zeerbijzonderin dezesector-voor in deplaats gekomen.
In dit artikelbrengenwe deveelbewogengeschiedenisvan het bedrijf weertot leven. Het begint met het optredenvan directeurJanHendrik AdriaanSchimmelpenninck,die onsherinnert aandesocialewantoestandenin deindustrietegenhet eindevan de 19e eeuw.Het verhaaleindigt met eenkenmerkvan het huidigepost-industrieletiiperk: de afstotingvan productiebedriivenen vestigingin landenwaarnog goedkopearbeidskrachtenkunnen worden ingezet.
Ik wensu veelleesplezier,met dank aande heerLenferink..
"Is uwefabrícageniet deze,dat het metaal, bestaandeuit lood met enígtin, wordt gesmolten, vervolgensgewalst en machinaal in ronde schijfjes, ter groottevoordecapsulenbenodigd,uitgesmeed;dat daarna deschíifiesdoor demachinetotcapsulenwordengemaakt,envervolgensmethttlpvanmachines wordengeschilderdengestempeld? "
"luist, behalvedat decapsulengeheeluit loodbestaanendoorhet drukken met walsenuit- en inwendig met tin bekleedworden"
"Hoegroot is uw personeel?"
"160à 170".
"Hoeveelvrouwenen meisjeszijn erbij?"
"Bíj de70, derestzijn mannen ënjongens".
Aldusde aanhefvan het verhoor,dat de Staatscommissietot het houden van Arbeidsenquêtein 1892 lan Hendrik Adriaan Schimmelpenninck afneemt, 76 jaar,capsulefabrikantte Deventer.
DAIM,tubes,capsules
In die tijd verhoort de commissie ook in onze stad hetvrouwelijkpersoneel'.Dezeisvolgenstoenmaligpolitiecommissabii diverse bedrijven steedsachtereenvolgensdedirec- ris CostBuddeslechterdan eiders:demeidenvan decapsulefabriek teur en eenwerknemer. moetenvoortdurendbevailen.'Het komt zeldenvoor d,atzij op 17á
Defamilie Schimmelpenninck,waarvanhet in 7762te 1S-larigeleeftijd dezedansontspringen'.DirecteurSchimmelpenninck Deventergeborenfamilielid RutgerJanraadpensionaris legtdecommissieuit, dat dit komt omdat 'demeisiestot eenmindere van deBataafseRepubliekwas(1805-1806),had vele klassebehooren.Lieverdan 'savondsin eenarmoedigewoning te zitbezittingenin het Bergkwartier.Alswiinhandelarenleg- ten, gaanzij uit. Dit duurt tot zil moetenbevallen'...
7,É
Eennieuw tijdperk
In 1903verlaatdirecteurGerritWillem Schimmelpenninck,dezoon vanJan, op 57jarigeleeftiidalslaatstevan zijn familiedestad enverkooptwijwel al zijn bezittingen,waaronderde fabriek.DirecteuÍmr. P.H.van Groningen richt met BerendAnkersmiten enkeleanderen deNV DeventerCapsulefabriekop met alsdoel 'het exploiterenvan eeneCapsuiefabrieken daaraanverbondenhandel in den meestuitgebreidenzin'.
genzij omstreeks1868degrondslagvoor wat laterde DAIM zalheten:zebeginnendeproductievan capsules, eerstvoor eigengebruik,laterook voor derden.De fabricagevindt plaatsop eeneigenterrein,gelegentussende Walstraat,de Golstraaten de Roggestraat.In eenprijscourantuit 1873staatde firma vermeldals 'Stoomflesschenspoelerij'en blijkensdeStaatsenquête heefthet bedrijf in 1892al meerdan 160mensenin dienst.
Eentypischprobleemin die tijd vormt de 'moraliteit van
Inl9O7 werkener aL240mensen,voor het merendeelmeisjes.Naastdeproductievan capsuleswordt in 1908 begonnenmet deproductievan tubes,diebijna honderd iaarlang gemaaktzullen worden.Alsmateriaal gebruiktmen zowellood en tin alsvertind Iood.In hoog tempo vindt verderemechanisatieplaats:op foto'suit het beginvan devorigeeeuwziin hallenvol machineste zien , aangedrevendoor eenstoommachine en Sasmotormet gezamen, liik 50 PK. Ook de export groeit,naarvelelanden.
Het productieprocesverlooptgeruimetijd op dezelfdemanier:stavenlood en tin worden omgesmoltenvoor depletterijwaarhet tot dunne banden wordt uitgewalst.Het lood wordt eventueel vertlnd (geplateerd).Decapsuleskomen uit een automatischestampmachine;daarvóórgebruikt men met dehand bediendedoor stoom aangedreven drukbankjes.Dan volgt het schoonpolitoeren en kleuren.Kop-en ziistempelskomen eropen in rollen van honderd stuksverpakt gaanzein houten kistenvoor verzending.
Opmerkelijkis dat het bedrijf veelmachineszelf ontwikkelt; somsverkoopthet dezealsprototype; zeldenkoopt het bedrijf zeaan.
vormartikeien,vloerbedekkingenz.Er werd eenNV Deventer
Rubberwarenfabriekvoor opgericht,die zelfstandig,maarin het zelfdegebouw functioneerde.Enkeleiarenna deoorlog is dezeproductiegestaakt.
De grote verbouwing
enmeer
Door deuitbreiding van deproductie ontstaatruimtegebrek.Al in 1904isin dehistorischehuizenrii aanRoggestraat en Bergkerkpleineennieuw kantoor gebouwd(op deplaatsvan de oudekosterijvan de Bergkerk),maartot 7927vond debedrijvigheidachteroude gevelsop het volgebouwde binnenterreinplaats.
rÍ. 8iltlïtt llstttilt lt0{8llrt{u s*
In de jaren'20 doetnaastblik alsmateriaalook aluminium zijn intredevoorde'sluiting,vano.a.bier, limonadeen melkproducten.
Eenletterlijk en tiguurtijk aparteafdelingwasdie r-oorrubberartikelen.Dezeontstond in 1921uit de iabricagevan rubberringenvoor blikken jampotdeksels,maarbreiddezich geleideliikuit en fabriceerdezolen,hakken,slangen,technische
In dat iaarbegint deafbraakvan verschillendepandenen verrijsteendoor architectVan Harteontworpen strakke kantoorwand van drieverdiepingen,die eengroot deelvan de Roggestraatbeslaaten tot in deWalstraatreikt. Het complexbeslaatnu bijna het geheleblok tussen beidestratenen heeft daarmeeziin grootste oppervlakbereikt. In 1921isintussende naamgewijzigdin NV DeventerAlgemeene
IndustriëleMaatschappij: DAIM. Ook de naoorlogsejarenkenmerken zich aanvankeliikdoor eenrendabeleen
gevarieerdeproductie.Bij het 50-jarigiubileum op 17iuh 1953krijgt defabriekalseerstebedrijf deZilverenErepenningmet inschrijving in het GuldenBoekvandestadDeventer.In1967 ver werft de DAIM het heleaandelenkapitaalvan de NV CapaluxMaatschappijin Den Bosch;dit bedrijf produceerdeeenspecialecapsulevolgens Deenspatent.
Moeilijke jaren
Vanafhet eindevan dejarenzestigpakkenzich donkerewolken samenboven het bedriif.In 1969 wordt het samenmet Capaiuxovergenomen door deAmerikaanseCrown Cork and Seal Company,met 22vestigingenin Europa.De productievan kroonkurken,waarin al veelconcurrentiewasen dlevan aluminlum sluitingenvoor frisdrankenverdwijnen naarelders.Voor denieu-
tttttlt {2 Iltt.tlrt; llll t!rt
we eigenaarIijkt handhaving van de DAIM van minder belang.Na onzekerejarenis het in 1975crisis:de Industriebondspreektín haarrapportvan 'latenuitsterven van het bedriif' en het DeventerDagbladkopt al 'sluitingsberichtvoor niemand verrassing'.Depersoneelsbezettingwasinmiddelsvan meerdan 300rond 1960 teruggelopentot 170.Na nog eens77 ontslagenbliift het bedrijf weliswaar open,maaÍ men zoektnaarstignaareen oplossing.Op 1 lanuari 1979is deDAIM weerzelfstandig; samenwerkingvan gemeente,riiksoverheid, de SallandscheBanken het personeelmaaktdit mogelijk.
'De wenselijkheid van verplaatsing'
Al in degemeentelijkeÍapporten'Verbeteringindustrieterrein'en'Ontwerp Wederopbouwplan',beidevan 1946,is sprakevan toekomstigeverplaatsingvan de DAIM. In 1959verschijnt'SaneringstadskernDeventer'. Daarin staanvoorstellen die ons nu bizar voorkomerr. Vanaf de huidige rotonde op het Emmaplein zou een
rechtstÍeekseverkeersverbinding tot stand komen, oveÍ het terrein van de (te slopen) DAIM, dat van het Etty Hillesumcentrum en van de toenmalige bioscoop Luxor naar de Brink. In later iaren is er nog sprakevan winkels,eenparkeergarage,eenmuziekschool... De onderhandelingen over de grondaankopen voor de doorbraak stagneÍenechteren in 197I worden de onderhandelingentussende
NijveÍtiidiseen
gemeenteen het bedrijf gestaakt.Maat zie,nog geentien jaar later verlaat de DAIM het BeÍgkwartier:mededooÍ deverzelfstandiging komt ereenoplossing.In dejaren '80 ontstaathet nieuwewoningbouwcomplex'Prinsenplaats',door IAA-architectenontwoÍpen in historiserendestiil. Van de fabriek restnog slechtséénvan de schoorstenen,die in afgeknotte vorm dienst doet als'buurtbarbecue'. In de collectie van de SIEDbevinden zich sindskort verschillende interessantehistodsche voorwerDen.
Het laatste hoofdstuk
Met frissemoed en met nog slechts120werknemersgaatde productie rond 1980van start in eennieuw gebouw aan de Brunswiikstraat.Maar al in 1983moet het faillissementworden aangevraagd.Ervolgt eendoorstart met maaÍ 67 werknemersonder de naam'DAIM-HoIland B.V.'Gestaagdaaltdoor reorganisatiesde productie en het aantal medewerkers:eenneerwaartsespiraal.In 1997is ereenherhalingvan zetten:met nog 30 mensenwordt opnieuw'herstart', maar in februari 2OO7valt definitief het doek: de machines en de productie worden overgebÍachtnaar Polen.
Bronnen:
Hetartikelisvanlpede Craaf. Bronneno.a.:
- Staatsciearbeidsenquête1892
- JubileumboekjeDAIM1903-1953
- BoekjeDAIM1981
SAB
Met dankaanMw.Tool-Vredegooren de herenVan de Beld,Ebenau,tmens,VanEwijken Lutke Berenbroek,AthenaeumbibliotheekDeventer
