Ik maakin het voorwoord altiid graageenbespiegelingnaarhet heden.Toenik het artikel van deredactielas,ontkwam ik erniet aan.Detegenstellingtussendevroegsteindustriële ontwikkeling in dedrukkerij en het hedenis erggÍoot. Geenwonder dat deredactiezich heeftbeperkttot deperiode1870tot 1920.Daarnaheeftdetechnologischeontwikkeling in de drukkerijgigantischevormen aangenomenmet als(voorlopig)hoogtepunt de digitalisering.
dusal sneller
Zonderdetoepassingvan digitaletechnoiogiezijn dehedendaagsedrukkerijen niet meerbestaanbaar.Envergeetdaarbijdeinvloed van inteÍnet niet. Denk aandekrantendievia internet in staatzijn om tekstenmet bijbehorende fotobeeldenbinnen secondenuit alleuithoekenvan dewereldte halen.De digitalekrant iseral en deeerstedigitaleboekenziin alverschenen.Wekunnen onsnog moeiliik voorstellendat we straksdigitaleboekengaanlezen.We zijn immers opgegroeidmet papieÍ.Voor dejeugdzalde stapechterveelkleinerzijn. Die groeitop in het digitaletijdperk. Ik heb eenjongerein detrein via een PDAal eenboekjezien1ezen.Binnenkort hebbendemeestenvan onsechter al eendigitaalnavigeersysteemin deauto.Detopografischekaartenkunnen wegdan wij tot voor kort dachten.
Tochblijft het gedruktepapiernog eenbelangrijkerol spelen.Het aantaluitgegevenboeken en tijdschriften isgroterdan ooit tevoren.Erblijft daaromplaatsvoor drukkerijen.Een sprekendvoorbeeldisde drukkerij RotoSmeetsdie onlangshet T5jarigbestaanvierdeaan de Industrieweg.Het feestwerd opgeluisterddoor deingebruiknamevan Pers23. Het bedriif heeftnu zevenrotatiediepdrukpersenin huis,met eenbandbreedtevariërendvan 1,52tot 3,68meter.Periaargaathet dan om eenvolumevan 7,2miljardexemplaÍen,voor eenbelangriikdeelbestemdvoor deinternationalemaÍkt. In 1934werdenerNederlandse familiebladenalsdeMargrietgedruktin eenoplagevan 120.000exemplaren(omvang 16 pagina's).Het verschilis nauweiilkste bevatten.
DegerenommeerdedrukkerijThiemedrukt al jarenonzeNijvertijd. Tergelegenheidvan dit nummer sponsoÍtThiemedezeuitgave.Wezijn de sponsorbijzondererkentelijkvoor deze biidrage.Hartelijk dank.
Ik wensu veelleesplezier.
Gijsvan Ëlk.
De Stichting Industrieel ErÍgoed Deventer, is opgericht in juli 1995. Doel is het behoud van 'ndu(lÍiee erÍgoed i1 Deventer en omgeving. On\ werkgeb;ed omvdt Bdthmen. Deventer, Diepenveen, Olst, Twello, Voorst en Wijhe. Cegevens vastleggen, historischonderzoek doen en daarover publiceren zijn belangrijke onderdelen van ons werk.
We organiseren excursies,bijeenkomsten en lezingen en geven advies op het gebied van hergebruik van industrieel erÍgoed. Natuurlijkzetten we ons in voor hergebruikvan moaumenten vdn bedrijÍ en te(hniek. Voor meer informatie kunt u onze brochure aanvragen/ bel (0570) 641 151 of mail info@sied.nl.
U kunt ook onze Internetsite bezoekerr: ww.sied.nl
ArchitectenburoGhiisenPartners
RabobankZuid-Salland lmpress
5chaapBliksembeveiligingen Ontstoringstechniek
lrll:!l:
t ï deproductie.In 1869stondener 6 in onsland en in 1890al 171.
Het tempo van het zettenkon dat van depersen niet meerbiihouden; vooralbij krantendrukkerijen wasdat eenprobleem:eenervarenhandzetter deedeenuur overeenkolom tekst.Ermoesteen zetmachineontworpen worden dietegeliikertiid het zettenen het gietenvan deletterskon automatiseren.Debekendstezijn dedoor deAmerikaan Mergenthalerontwikkelde Linotype,diehele regelsgieten deMonotype van deBrit Lanston diedat doet met afzonderliikeletteÍs.Beideverschenenin de jarentachtig van denegentiende eeuw.Door delagelonen in onsland en de storingsgevoeligheidvan de machinesgaatdeintro-
Deventer,eenindustrië
Eeuwenlangsinds de uitvinding van het boekdrukken doorGutenbergwerktende drukkerijenmet houten drukpersen.In denegentiende eeuwbegondaarinmet demechanisatieveranderingte komen. Dein die eeuwontwikkeidemachineswerdenin devorigeeeuwverbeterdmaarer kwamengeenwezenlijkeveranderingenmeer.Wel nam devraagnaardruk-
werkenormIoe,onderanderedoordekomst van deleerplichtin 1901
In 1819warenerin heelNederland 147drukkerijenen in 1909al meer dan 1000.Het aantalwerknemers groeidevan 7800in 1880tot 22.500 in 1909.
In dit artikelbeschriivenwe vooralde ontwikkelingen vanafdemechanisatierond tot aandetwintiger jarenvan devorigeeeuw
Technologische ontwikkelingen
Omstreeks1810vonden Kónig en Bauerde cilinderpersuit. Met deze nieuwerotatietechniekkon men tot tienmaalzoveelproductieaan,vandaardenaam snelpers.In Nederlandplaatstedefirma Enschedéin 1828de eerstetweesnelpersen.Deinvoering ervanin onsland ging langzaam. Rond 1850waren er 10,allevan buitenlandsfabricaat.
Ook deinvoering van de stoommachine droegbij aan deverhoging van
DRUKKE RIJ
ductievan dezetmachinein Nederlandlangzaam. Op veelfoto'suit het beginvan detwintigste eeuw zienwe nog tal van handzettersaanhet werk achter hun letterkasten. Opvallendis dat groteen kleinebedrijvennaast elkaarbliiven bestaanondanksde steedsgroeiende mechaniserlngen automatisering.
'Deventer' Drukkers
Desituatiein onzestadweeknauwelijksafvan de Iandelijke.Gedurendedehelenegentiendeeeuwis het eenkomen en gaanvan kleinebedriffies,waarvaneen groot deelzich bezighoudtmet handels-en gelegenheidsdrukwerk. Pasrond de eeuv,'wisseling verandertdat.Eendrietal bedriivenheeftin dezeperiode (ensomslang daarna)een belangrijkerol gespeeld.
ÊfdelingZetmachines,Deljssel,ca.l9'10
bouwdeeenzetteÍii,zodatbijna alledrukwerk in eigenhuis kon plaatsvinden.In 1935kwam de drukkerijvan het Deventer Dagbladerbij (erwerktentoen 60man technischpersoneel)en tenslotteontstond eengroot complex dat reiktetot aande Assenstraat.
In deiaren'70 van devorigeeeuwwerd de productiehier beëindigden op deplaats van de afgebrokendrukkerijverreeshet stadskantoor.Terherinneringliggenin het plaveiselvan de Bursestraatnog 'snippers' tekstin allerleitalen o.a.in Cyrillischen Arabischschrift;op dehoek van de Polstraatsymboliseerteenboeksculptuurdebakermatvan het Kiuwerconcern.
lledrukkersstad
Kluwer
In 1889vestigtAEbeleEverts Kluwerzich in Deventer,enkele iarenaandeSingeldan langetijd aandePolstraat,tegenoverde BurgerzaalvanhetStadhuis. Opmerkelijkeuitgavenuit de beginperiodeziin eenleesplankje,datsprekendIiiktop het'aapnoot-mies',dat landelijke ..*w' bekendheid verwierfen eenadvertentieblad voor de industrie, 'Vraagen Aanbod',dat een groot succeswerd.
voor handelsdrukwerkvereist waren.Vakmensen(Iithografen) brachtenop kalksteencliché's aant.b.v.affiches,reproducties, reclameplatene.d.Spoedigkocht men eenoffsetperswaarbijde zwarelithografischesteenvervangenwerd door eenplaatzink en deheen-en weergaande bewegingdoor cilinderrotatie. Maarpasin 1948ging delaatste steendrukpersdedeuruit. Veledecennianam het bedriif zo eenbelangriikepositiein destad in, tot hetin 1983faillietging. Jarenlaterwerd het complexgesloopt en verreeshet hier Medisch Centrum deHogeHond en de GGD.
De Lange
De lfsel
ao o E o c =. o
Aanvankelijkwerd het drukken uitbesteed,maarin 1910schafte Kluwerdeeerstehandpersaan voor het kleinedrukwerk;spoedig volgdeeensnelpers.ln 7921 verhuisdehet drukkeriigedeeite naardeoverkant(Polstraat7) waarnog tweesneipersenen een monotype-zetmachinein bedriif kwamen.In 7926verscheeneen 32-zijdigerotatiepeïsen men
Terwijl deeersteboekenen tijdschriftenvan Kluwerbuiten Deventer van de persenrolden,gebeuïtdat vanaf 1899bij de nieuwe'Boek-en handelsdrukkerijdeIJsel',opgerichtdoor Rens Borst,eenvriend en aangetrouwdfamilielid van AEbeleKluwer,dieziin eeÍsteklant is. .,:,: Het kantoor wasgevestigdop Lindenstraat ,.l,' 5 endedrukkeriiop Molenstraat68 (nu 33).In debeginiarenmoet Borstgeld lenen,daarnagaathet bedrijf goedlopen eh in 1912verriisteennieuw pand op de hoekvan deHogeHondstraaten de Schurenstraat.In 1908heeftdefirma al 50 mensenin diensten in 1915wordt eenstoommachinevan 40(!)Pkopgesteldin het nieuwegebouw(Kluwerinstalleertin dat iaartwee electromotoren!).
Eenbilzondereplaatsin de geschiedenisvan deDeventer drukkerijenneemt defirma de Langein. Het ishet enigebedriif dat eeuwenlangaanwezigwasen (in gefuseerdevorm) nog steeds produceertonder denaam Sallandde Lange(Hamburgweg). In 1752 wordt Jande Lange genoemdalsboekdrukkerin de GroteOverstraat(hii bestelde ziin lettermateriaalbijJoh.
Enschedéin Haarlem,dietoen ook al bestond!).Enkeleiaren laterkoopt hii tweehuizen aan deBrink (tussendeOverstraten) waarwoonhuis, kantoor en drukkerij eenplaatskregen.Hij was drukker en uitgever van de DeventerAlmanak envanaf 7779 stadsdrukker.In de Deventer Courantvan 30 december1842 staatdat dekrant is gedruktop .\i* * ..& fi"; .Y
Al in 1900waseensteendrukkerijgeannexeerdomdat veelillustraties
DeRotatiepers,Dellssel,ca.1910
eenijzerenboekdrukpersvan defirma Nering Bógel.Deeerstesnelpers,van Reichenbach, gaatin 1855werken.Tot 1B7Bmoestenalle persenmet dehand worden aangedreven; in dat jaarkwam ereenstoommachine van 3 Pk,'met afzonderlijkeketel'.
Na vier generatiesde Langewaserin 1885 geenopvolger;het familiebedrijfwordt een N.V.In 1894voigt verhuizingnaardeSluisstraat in eennieuw pand,getekenddoor architectMulock Houwer.Na 1900 is dit gebouwverscheidenemalen uitgebreidt.b.v.de steendrukkerij, de zetterij,clebinderij en eenmachinekamervoor dezuiggasmotor.In dezejarenwerdeno.a.deDeventerKerkbodeen het'Nieuws- en AdvertentiebladSalland'gedrukt.Het aantalpersoneelsledenwisselde sterken stondniet in directverbandmet demechanisatie:in 1843 warener36 werknemers,in 1886slechts15,in 1894weer24.Na een periode'De Langevan Leer'vanaf 1968,werd de drukkerii uiteindeliik onderdeelvan deKluwergroep.
Hetbedriifspandwordtin 1989in gebruikgenomen door Senzora.Dit gebouwis het enigehistorischedrukkerspandwaarvande originelegevelbewaardis gebleven.Op delinkersteen in deeersteverdiepingstaat nog de spreuk'Saxaloquuntur', de stenenspreken,een herinnering aande eenszo belangrijkelithografie,waarmeemenigeartistiekecreatie isgedrukt.
Aan de Schonenvaardersstraat 6 in Deventerisin 2004 het fraaigestileerdegebouwvan Thieme DeventeÍverrezen.Demodernedrukkerij met eenlangehistoriein Deventer,maaktnu deeluit van deThieme GrafiMedia Groepdie op haarbeurt,mededoor deovernamevan de PlantijnCaspariebedrijven,marktleideris in de Nederlandsevellendruk.In Deventerwordt voor zowel 1oka1e,regionalealslandelijkeopdrachtgeverseenbreed palletaandrukwerkvervaardlgd.
Het bedrijf werkt voor velebekendenamen in diverse branchesmaarheeftzich met nametoegelegdop huisstiil -gerelateerddrukwerk.Voor het producerenvan de huisstijlenwordt met de opdrachtgever,eenhuisstiilenboeksamengesteld.Samenmet anderebedrijvenuit de groepisThiemeDeventer(met eenfront-officein Apeldoorn)in staatom daadwerkeliikinvulling te geven aanone-stopshopping;ééndesk,voor veleproductiefaciliteiten.Thiemedoetdit o.a.met behulp van eigenontworpen bestelsystemendie op wensvan de opdrachtgever worden ingericht.
DeThieme GrafiMedia
Groepheeftverschillende drukkerijenmaarook andere disciplinesin huis zoalsuitgeven,fulfilment, ware-housing,digitaalprinten (o.a.Print4U in Apeldoorn), communicatie& design( o.a.de Ploegcommunicatiein Deventer)en ICT servicesmet o.a.automatischepublicatiesytemen.Ook voor deinzetvan dezenieuwemedia kan men aandeSchonenvaardersstraatterecht.
Bronnen: DetekstisvanlpedeCraaf.Hiigebruiktealsbronneno.a.: - N. Kuik,Degeschiedenisvande LangevanLeer1977; - C.J.Hupse,Wegvanhetboek,1981; - Vijftigjarende Usel,1949; - Degeschiedenisvandetechniekin Nederland,deelll,1993; - W.Coster,AE.E.Kluwer,DeventerJaarboek1989; - 5AB. MetdankaanRenéBerends.
