B u l l e t i n v a n d e S t i c h t i n g I n
nijvertijd
e e r t i e n d e n u m m e r
Na het nummer over de zuivelindustrie opnieuw een nummer over een andere tak binnen voedingsmiddelenketen: de vleeswarenindustrie Hier zien we eenzelfde ontwikkelingslijn, van ambacht via de stormachtige, grootschalige industrie tot de huidige hoogwaardige procesindustrie De industriële ontwikkeling begon in de tweede helft van de negentiende eeuw, expandeerde rond de voorlaatste eeuwwisseling, waarna in de jaren zestig de grote sprong naar de schaalvergroting en (verdere) automatisering werd ingezet Aan de wieg stond een ver wante technologische ontwikkeling: opwarming (sterilisatie) en koeling van het product Door deze techniek is vlees langdurig houdbaar geworden
Grote bedrijven, zoals Anton Hunink en Stegeman, hebben lange tijd het imago van Deventer mede bepaald Tapijt, koek en vlees waren voor Deventer gezichtsbepalende industrieën, vooral dankzij hun overal bekende producten Opmerkelijk is, dat hier - anders dan bij de zuivel - de landbouwcoöperaties in de vleessector geen rol hebben gespeeld Wel was de overheid een spelbepaler, eerst met regionale keuringsdiensten, later met de rijkskeuringsdienst Nu is de voedselveiligheid een Europese zaak geworden
De vleesindustrie heeft tot in de jaren zestig in groten getale werknemers werkgelegenheid geboden In de jaren zestig werd het steeds moeilijker om werknemers aan te trekken Geen wonder dat Stegeman 30 jaar geleden tot de bedrijven hoorde die veel buitenlandse arbeiders in dienst hadden Met name op het platteland van Turkije had de vleesver werkinghoewel lichamelijk zwaar - nog wel aantrekkingskracht
Van de “groten” is alleen Stegeman, thans Meester Stegeman, nog over Het gaat hier om een technologisch hoogwaardig bedrijf met drie vestigingen: in St Michielsgestel, Wijhe en Deventer De hoofdvestiging is in Deventer Daarnaast zijn er nog diverse bedrijven in
Deventer en regio die zich met de handel en distributie van vlees bezig houden Ze zijn nationaal en internationaal georiënteerd
Ik wens u veel leesplezier
Gi j s va n E l k , voorzitter
i s h e t b e h o u d v a n i n d u s t r i e e l e r f g o e d n D e v e n t e r e n o m g e v i n g O n s w e r k g e b i e d o m v a t B a t h m e n D e v e n t e r D e p e n v e e n , O l s t , T w e l l o , Vo o rs t e n W i j h e G e g e v e n s v a s t l e g g e n h i s t o r i s c h o n d e r z o e k d o e n e n d a a r o v e r p u b i c e r e n z i j n b e l a n g r i j k e o n d e r d e l e n v a n o n s w e r k W e o r g a n i s e r e n e x c u rs i e s b i j e e n k o m s t e n e n l e z i n g e n e n g e v e n a d v i e s o p h e t g e b e d v a n h e r g e b r u i k v a n i n d u s t r i e e l e r f g o e d N a t u url i j k z e t t e n w e o n s i n v o o r h er g e b r u i k v a n m o n u m e n t e n v a n b e d r i j f e n t e c h n i e k Vo o r m e e r i n f o r m a t i e k u n t u o n z e b r o c h u r e a a n v r a g e n , b e ( 0 5 7 0 ) 6 4 1 1 5 1 o f m a i l i n f o @s e d n l U k u n t o o k o n z e I n t e r n e t s t e b e z o e k e n : w w w s i e d n l
Vriend van de SIED
A rc h i t e c t e n b u r o G h i js e n Pa r t n e rs Ra b o b a n k Z u i d -S a l l a n d
I m p r e ss O b d e i j n Bo u w b e d r i j f
Sc h a a p Bl iks e m b e v e i l i g i n g e n O n t s t o r i n g s t e c h n i e k
‘ F
a b r i
c a t i e v a n
v l e e s c h w a r e n ’ o o i t e e n g r o t e b e d r i j f s t a k
D e v l e e s i n d u s t r i e i s u i t h e t a m b a c h t
v o o r t g e k o m e n : de spekslager stond aan de wieg van menig bedrijf Het begon meestal met verzendingen van vleeswaar naar de grote steden van ons land en spoedig ook naar het buitenland In de tweede helft van de negentiende eeuw steeg de vraag naar vleesproducten vooral vanuit Engeland en Duitsland De 'zandboeren’ in Nederland gingen zich meer toeleggen op vleesproductie en zo nam de vleesver werkende industrie een steeds hogere vlucht, zowel in de stad als in de streek
C o n s e r ve r i n g
Vlees is een bederfelijk product Eeuwenlang heeft men het daarom gezouten of gepekeld en gedroogd Dat laatste kon ook in rokerijen, wat extra smaak gaf (rookvlees) Ook koelde men met natuurijs, dat soms zelfs uit NoordEuropa werd geïmporteerd Lang bleef daardoor de industriële vleesbewerking seizoensarbeid: in de winter werkten de slagers bij lage temperatuur in het bedrijf; 's zomers hingen zij het product zo koel mogelijk weg De arbeiders in de vleesindustrie werkten dan op het land of bij voorbeeld in de steenfabrieken Zo wisselden bij de firma Bakhuis (foto voorpagina) dezelfde arbeiders tweemaal per jaar van werkplek: van vlees naar klei en andersom
Daaraan kwam een einde door de uitvinding en invoering van koelmachines Voor het eerst toegepast in de jaren tachtig van de negentiende eeuw, op schepen die vlees importeerden uit
Australië en Argentinië, voorzag men pakhuizen spoedig van koelcellen en in 1898 volgde het eerste abattoir
M ac h i n es
De firma's Aberson en Veerman, beide gevestigd te Olst en de firma
Eysink te Deventer hebben heel wat machines voor de vleesbewerking
geleverd, de meeste voor het worstmaken
Zo snijdt een wolf of gehaktmachine de grote stukken en perst het maalsel door een
plaat met gaatjes ter grootte van 1 tot 14 mm Voor het samenstellen van het 'deeg' voor de verschillende worstsoorten gebruikt men de mengmachine, waarbij allerlei ingrediënten worden toegevoegd
De vacuüm-karnmachine zorgt
voor een goede worstvulling met zo min mogelijk luchtbellen
Tenslotte de stopmachine voor het vullen van de worst en de clipma-
chine voor het sluiten van de 'verpakking' , meestal (kunst-)darm In de autoclaaf (eigenlijk een hogedrukpan) kunnen vleeswaren in blik of glas worden gesteriliseerd
G r o t e ex p a n s i e e n s n el l e
t el oo r g a n g
Vanaf ongeveer 1880 begonnen exportslachterijen vers, gezouten en gekoeld vlees uit te voeren
Tussen 1890 en 1915 steeg de productie van 17,5 tot 100 miljoen kilo Door de bouw van koelinstallaties en de toenemende welvaart kon men steeds meer vlees ver wer-
ken Doordat Nederland in de Eerste Wereldoorlog neutraal bleef, kon het van de vraag uit Engeland en Duitsland blijven profiteren
Pas in de crisisjaren zakte de productie in
Opvallend was de rol die blik speelde als verpakking voor de uitvoer naar de tropen (Indië) en Zuid-Afrika Thomassen en Drijver was vaak de leverancier (vanaf 1919); toch had onder anderen
Hunink ook nog enige tijd in handen van Unilever
Slechts twee bedrijven ontkwamen aan sluiting: Stegeman en Meester
Vl ees k eu r i n g
In vroeger eeuwen keurde men het vlees voornamelijk op uiter-
lijke kenmerken; op echte hygiëne
werd niet gelet Toen in de tweede helft van de negentiende
S t o o m v e e s c h w a r e n a b r e k f a
G I J s s e d k & Z o n e n , T w e o
Anton Hunink een eigen blikfabriek
Kenmerkend was ook het brede assortiment dat sommige fabrieken opbouwden in de eerste helft van de twintigste eeuw: groenteconser ven waren een belangrijk onderdeel Hunink meldt in 1907 liefst 164 artikelen, waaronder pasteien, soepen en sauzen Er vonden meer dan 61 000 verzendingen plaats
Eind jaren zestig kwam de ommekeer De oorzaken zijn divers: de Nederlandse wetgever en sommige buitenlandse afnemers stelden steeds hogere eisen aan kwaliteit en hygiëne De vaak verouder de bedrijven in de
IJsselstreek konden moeilijk concurreren tegen het door fusies ontstane grootste vleesbedrijf van Nederland, Unox, dat eigendom was van Unilever Voor de sluiting in de jaren zeventig waren Olba en
eeuw de vraag naar vlees toe-
nam, kwam er veel 'verdacht'
vlees op de
markt: 'vilders' , annex
worstmakers, kochten vlees uit noodslachtingen op, een
bron van ziekten bij de consument Er waren er na 1850 (parti-
culiere) gezondheidscommissies, maar de gemeenten deden weinig met hun adviezen Het heersende economisch liberalisme en onenigheid tussen slagers, veeartsen en ambtenaren verhinderen lang centrale wetgeving Weliswaar kwam in 1907 een wettelijke
exportkeuring tot stand, maar pas in 1922 waren alle gemeenten verplicht een vleeskeuringsdienst in te stellen
He t Ge m ee n t el i j k s l ac h t h u i s
va n D eve n t e r
Veel particuliere slachterijen konden niet voldoen aan de eisen van hygiëne in de nieuwe wet
De gemeentelijke keu-
rings-dienst voert in 1923 bijna
15 000 keuringen uit en er wordt besloten tot de bouw van een
slachthuis Daartoe werd het terrein op de hoek van de Mr de
Boerlaan en de Snippelingsdijk , de voormalige Turfhaven, opgehoogd en in 1929 opent het door gemeentearchitect Uytenhoudt ontworpen pand zijn deuren Slagers moesten voortaan dáár hun vee laten slachten, waarna het meteen gekeurd werd Er was een spooraansluiting en vleesbedrijven konden vriescellen huren In de loop der tijd is de vleeskeuring steeds belangrijker geworden (industrie, ziekenhuizen, horeca, markt enz ) en deze blijft gemeentelijk, tot in 1985 de Rijksdienst voor Vee en Vlees de controle overneemt Het slachthuis gaat over in particuliere handen maar in 1996 wordt het complex gesloopt (hier staat nu o a de Sociale Verzekeringsbank aan de Mr de Boerlaan)
R e c l a m e A n t o n H u n n k J a r e n d e r t g
MACHINES IN DE VLEESVERWERKENDE INDUSTRIE
W o rs t v u l m a c h i n e V e e s m o l e n
He t w a r e n ee n s g r o t e b e d r i jve n
In de gloriejaren, globaal tussen 1880 en 1960, zijn er
wel 20 à 30 grote en kleinere vleesbedrijven in
Deventer en omgeving werkzaam geweest We noemen
er enkele
In de stad behoorden Hunink en Stegeman tot de groten Anton Hunink opende in 1884 een spekslagerij in de Broederenstraat Vanaf het eerste begin had export
plaats van 'toebereide vleeschwaren in hoofdzaak
Geldersche Rookworst' De zich snel uitbreidende zaak verhuisde via de Nieuwstraat in 1900 naar de
Zwolschestraat (nu Gibsonstraat) Er werkten toen al meer dan 100 mensen Het bedrijf had filialen in
Utrecht, Zutphen, Arnhem en Groningen Tenslotte vestigde Hunink zich in 1912 op "De Heuvel' aan de Diepenveenscheweg in de gebouwen van de voormalige brouwerij Davo
Na decennia van voorspoed moest het bedrijf daar in 1972 sluiten Het enige dat nog rest is de in 1867 voor Davo gebouwde directiewoning, die oorspronkelijk
vaststond aan het fabrieksgebouw
Een vergelijkbare ontwikkeling maakte Stegeman door, die in 1858 als slager in Deventer begon Ook hij stichtte een aantal slagerijen in de stad en rond de
vorige eeuwwisseling was een bedrijf ontstaan, dat van Polstraat
68 doorliep naar de Zandpoort en waar ongeveer 30 tot 50 mensen werkzaam waren In 1916 werd de productie overgebracht naar het
pand van de voormalige vlees- en conser venfabriek Geist aan de Laan van Borgele in het toenmalige Diepenveen Tenslotte verhuist Stegeman in 1981 naar industrieterrein Kloosterlanden; sinds 2000 vindt de productie
plaats onder de naam Meester
Stegeman, eigendom van de Sara
Lee Corporation
De werkgelegenheid in Olst is lange tijd sterk bepaald door de twee grote vleesver werkende
bedrijven, die ieder ook verbonden waren met twee families van industriëlen: R Bakhuis en Zonen (later Olba) en Zendijks'
Exportslachterijen en Fabrieken Samen boden zij in 1926 aan bijna 200 mensen werk, na de Tweede Wereldoorlog waren dat
er zelfs 400 Na een met de andere grote vleesfabrieken vergelijkbare geschiedenis, was het in
1979 gedaan met Olba; alleen de schoorsteen en een oude gevel
staan er nog Al in 1974 moest ook Zendijk sluiten- alle sporen zijn uitgewist
Al meer dan anderhalve eeuw
staat in Wijhe de vleesfabriek van
Meester, die in de moeilijke jaren zestig is 'gered' door Albert Heijn en in 2000, evenals Stegeman, eigendom werd van de Sara Lee
Corporation Het andere grote vleesbedrijf, dat van Gerrit Hunink (een neef van Deventer'Anton), moest wel sluiten
B r o n n e n : H e t a r t k e l w e r d s a m e n g e s t e l d d o o r I p e d e G r a a f H i j g e b r u i k t e o a d e v o l g e n d e b r o n n e n : - P A K o o l m e e s , V l e e s k e u r i n g e n o p e n b a r e s l a c h t h u i z e n i n N e d e r l a n d , 1 8 7 5 - 1 9 8 5 - J D H i l f e r i n k B e d r j v i g h e i d i n O s t 2 0 0 3 - Te c h n i e k i n N e d e r l a n d i n d e 2 0 e e e u w, d l III
o l o f o n N i j v e r t i j d i s e e n h a l f j a a r j k s v e rs c h j n e n d b u l l e t i n v a n d e S t i c h t i n g I n d u s t r i e e l Er f g o e d D e v e n t e r (SIE D ) , b e s t e m d v o o r d o n a t e u rs e n a n d e r e b e t r o k k e n e n e n g e i n t e r e ss e e r d e n D o n a t e u r k a n m e n w o r d e n d o o r o v e r m a k i n g v a n : E 1 5 - ( o f m e e r) v o o r p a r t i c u l i e r e n E 2 5 - ( o f m e e r) v o o r o r g a n i s a t i e s E 5 0 - ( o f m e e r) v o o r b e d r i j v e n o p P o s t b a n k r e k e n i n g 4 1 5 1 4 1 t n v d e S t i c h t i n g I n d u s t r i e e l Er f g o e d D e v e n t e r A d r e s : Vo n d e
ISB
2 7 5 9