'A balada do café triste' (mostra)

Carson McCullers

A balada do café triste Tradución do inglés de Salomé Rodríguez Vázquez

A balada do cafĂŠ triste

A vila en si é ben triste; non ten moito á parte da fábrica de algodón, as casas de dous cuartos onde viven os obreiros, uns poucos pexegueiros, unha igrexa con dúas vidreiras e unha miserable rúa principal de apenas cen metros de longo. Os sábados os granxeiros dos arredores chegan para parolar e facer as compras. Fóra diso, a vila é solitaria, triste, coma un lugar afastado e separado do resto do mundo. A estación de tren máis próxima é Society City, e as liñas de autobuses Greyhound e White Bus pasan pola estrada de Forks Falls, que está a tres millas. Os invernos son curtos e duros, os veráns resplandecentes de luz e dunha calor atroz.

Se un vai pola rúa principal nunha tarde de agosto non atopa nada en absoluto que facer. O edificio máis grande, no centro mesmo da vila, está completamente pechado con táboas cravadas e inclínase tanto á dereita que semella condenado a derrubarse en calquera intre.

A casa é moi antiga. Ten un aire curioso e ruinoso que desconcerta ata que, de súpeto, un se dá de conta de que algún día, hai moito tempo, se pintou o lado dereito do soportal e parte da fachada; mais o traballo quedou sen rematar e unha metade da casa é máis escura e lóbrega cá outra. O edificio semella completamente abandona7

do. Aínda así, na segunda planta hai unha fiestra que non está apuntalada; ás veces, á tardiña, cando a calor é sufocante, vese unha man abrir as contras e un rostro que mira a rúa. É un deses terribles rostros difusos que aparecen nos soños: asexuado e pálido, con dous ollos grises birollos, tan inclinados para dentro que semellan estar intercambiando unha longa e secreta mirada apesarada. Ese rostro queda mirando pola fiestra durante unha hora; logo, as contras féchanse outra vez e o máis seguro é que non se vexa unha alma ao longo da rúa principal.

Estas tardes de agosto, despois de traballar, non hai nada que facer; un podería, como moito, ir á estrada de Forks Falls e escoitar os condenados a traballos forzados.

Así e todo, nesta mesma vila houbo unha vez un café. E aquela casa pechada non se semellaba a ningunha outra en moitas millas á redonda. Había mesas con manteis e panos de papel, ventiladores eléctricos con cintas de cores prendidas e grandes xuntanzas os sábados á noite. A propietaria do local era a señorita Amelia Evans. Pero o mérito do éxito e da animación do local era maiormente dun chepudo ao que chamaban o curmán Lymon. Hai outra persoa que participou na historia deste café: o ex-marido da señorita Amelia, un personaxe terrible que volveu á vila despois de cumprir unha longa condena no cárcere, provocou desastres, e logo marchou por onde viñera. O café leva xa moito tempo pechado, pero aínda o lembran.

Aquilo non sempre fora un café. A señorita Amelia herdara o edificio do seu pai como un almacén de penso, guano e produtos de primeira necesidade, como comestibles e tabaco. A señorita Amelia era rica. Ademais do almacén dirixía unha destilería a tres millas da vila, 8

no pantano, e vendía o mellor alcol do condado. Era unha muller morena, alta, con osamenta e musculatura de home. Tiña o cabelo curto, peiteado para atrás, e a súa cara queimada polo sol tiña un aire tenso e consumido. Puido ser unha muller bonita se non fose un pouco birolla. Non lle faltaran pretendentes, pero á señorita Amelia traíaa sen coidado o amor dos homes; era unha persoa solitaria. O seu casamento foi unha cousa excepcional no condado: foi un matrimonio estraño e perigoso que durou só dez días e deixou toda a vila asombrada e escandalizada. Á parte dese raro enlace, a señorita Amelia sempre vivira soa. Pasaba con frecuencia noites enteiras no seu alpendre do pantano, vestida cunha funda de faena e botas de goma, vixiando en silencio o lume lento da destilería. Á señorita Amelia dábanselle ben tódolos traballos manuais. Vendía miúdos e salchichas na vila do lado. Nos días solleiros do outono plantaba sorgo, e o xarope que tiña nos toneis era dunha cor dourada escura e de delicado recendo. Construíra o retrete de ladrillo detrás do almacén en só dúas semanas e era mañosa tamén coa carpintería.

Soamente coa xente non estaba a gusto. A xente, a non ser que sexa completamente parva ou estea moi enferma, non se pode coller e transformar dun día para outro en algo máis interesante e útil. Así pois, a única utilidade que a señorita Amelia vía na xente era poder sacarlle cartos. E iso dábaselle ben. Hipotecas sobre colleitas e propiedades, un serradoiro, cartos no banco… Era a muller máis rica en varias millas á redonda. Podería ser tan rica coma un congresista se non fose por unha gran debilidade: a súa paixón polos preitos e os tribunais. Enredábase en longos e amargos litixios por calquera minucia. Dicíase que ata cando a señorita Amelia tropezaba cunha pedra na rúa miraba 9

decontado ao seu redor coma se buscase quen demandar. Á parte dos preitos, levaba unha vida tranquila na cal os días non se diferenciaban uns dos outros. A excepción do seu matrimonio de dez días, nada aconteceu que cambiase isto, ata a primavera en que fixo trinta anos.

Eran preto das doce dunha tranquila e fresca noite de abril. O ceo estaba azul coma os lirios do pantano, a lúa clara e brillante. Esa primavera a colleita prometía, e a fábrica traballaba día e noite dende había semanas. Abaixo, onda o regato, a fábrica de ladrillo estaba iluminada e oíase o leve e constante rumor dos teares.

Era unha desas noites en que dá gusto escoitar ao lonxe, a través dos campos escuros, a lenta canción dun negro que vai facer o amor. Tamén é agradable sentar tranquilamente e coller unha guitarra, ou simplemente descansar e non pensar en nada en absoluto. A rúa estaba deserta esa noite, pero había luz no almacén da señorita Amelia e fóra, no soportal, había cinco persoas. Unha delas era Stumpy MacPhail, un capataz de rostro colorado e mans delicadas e moradas. No chanzo de arriba había dous rapaces vestidos con fundas de faena, os xemelgos Rainey, ámbolos dous desgairados e lentos, de cabelo moi louro e de ollos verdes somnolentos. O outro home era Henry Macy, unha persoa tímida e retraída de maneiras delicadas e xestos nerviosos, que estaba sentado no bordo do chanzo máis baixo. A señorita Amelia estaba apoiada na porta, de pernas cruzadas e con botas de auga, desfacendo pacientemente os nós dunha corda que atopara. Levaban moito tempo calados.

Un dos xemelgos, que estivera mirando para a estrada deserta, foi o primeiro en romper o silencio.

–Aí vén algo –dixo.

–Un xato que fuxiu –dixo seu irmán.

10

A figura que se achegaba aínda estaba demasiado lonxe para que a visen con claridade. A lúa proxectaba as sombras difusas e tortas dos pexegueiros en flor que había ao longo da estrada. Mesturábanse no ar o aroma das flores e a herba fresca da primavera co cheiro quente e acedo da lagoa próxima.

–Non, é algún raparigo –dixo Stumpy McPhail.

A señorita Amelia miraba en silencio para a estrada.

Pousara a corda e estaba enredando cos tirantes da funda de faena coa súa man morena e osuda. Engurrou o cello e un guecho de cabelo escuro caeulle sobre a fronte.

Mentres estaban alí agardando, o can dunha das casas da estrada empezou a ouvear cun son salvaxe e ronco que só cesou cando un berro o mandou calar. Ata que a figura estaba bastante preto, na franxa de luz amarela do soportal, non viron con claridade o que chegara.

Era un forasteiro, e raramente un forasteiro entraba a pé na vila a aquelas horas. Ademais, o home era un chepudo. Medía pouco máis dun metro vinte e levaba un abrigo roído que só lle chegaba aos xeonllos. As súas perniñas arqueadas semellaban demasiado delgadas para soportar o peso do seu longo peito deforme e da chepa que destacaba entre os ombros. Tiña unha cabeza moi grande, cuns ollos azuis afundidos e unha boca pequena e definida. O seu rostro semellaba ao mesmo tempo doce e descarado. Naquel momento tiña a pel amarela do po e sombras azuladas baixo os ollos. Levaba unha maleta vella toda torta atada cunha corda.

–Boas –dixo sen folgos o chepudo.

A señorita Amelia e os homes que estaban no soportal non responderon ao seu saúdo nin dixeron unha palabra. Limitáronse a ollar para el.

–Ando a buscar a señorita Amelia Evans.

11

A señorita Amelia botou o guecho da fronte para atrás e ergueu o queixo.

–E logo?

–É que son parente dela –dixo o chepudo.

Os xemelgos e Stumpy MacPhail miraron para a señorita Amelia.

–Son eu –dixo ela–. Explíqueme iso do parentesco.

–Pois… –comezou a dicir o chepudo. Parecía desacougado, case a piques de chorar. Pousou a maleta no chanzo máis baixo, pero sen quitar a man da asa–. A miña nai chamábase Fanny Jesup e era natural de Cheehaw, de onde marchou hai uns trinta anos cando casou co seu primeiro marido. Lémbrome de escoitarlle dicir que tiña unha medio irmá que se chamaba Martha. E agora dixéronme en Cheehaw que Martha era a súa nai.

A señorita Amelia escoitábao coa cabeza lixeiramente ladeada. Os domingos comía soa; a súa casa nunca estaba abarrotada con moreas de parentes, e ela declarábase parente de ninguén. Tivera unha tía-avoa que era dona dunha cocheira en Cheehaw, pero esa tía xa morrera. Á parte dela só tiña un curmán recuado que vivía nunha vila a vinte millas de alí, mais aquel curmán e a señorita Amelia non se levaban moi ben, e se por casualidade se cruzaban pola rúa cuspían cadaquén para un lado. De cando en vez, outra xente fixera o imposible por tentar dar con algún tipo de parentesco inverosímil coa señorita Amelia, pero sen éxito ningún.

O chepudo comezou a contar un longo galimatías, mencionando nomes e lugares que os que o escoitaban no soportal descoñecían e que non parecían ter nada que ver co asunto.

–Por tanto, Fanny e Martha Jesup eran medio irmás. E eu son o fillo do terceiro marido de Fanny. Así 12

que vostede máis eu somos… –Inclinouse e comezou a desatar a maleta. As súas mans parecían sucias patiñas de gorrión e tremíanlle. A maleta estaba chea de trangalladas, farrapos e unha chatarra que parecía dunha máquina de coser, ou de algo igualmente inútil. O chepudo revolveu nas súas pertenzas e sacou unha fotografía antiga–. Velaquí un retrato da miña nai e a súa medio irmá.

A señorita Amelia non dixo nada. Movía lentamente o queixo dun lado para outro, e podíase ler no seu rostro o que pensaba. Stumpy MacPhail colleu a fotografía e achegouna á luz. Era un retrato de dúas nenas pálidas e de aspecto enfermizo de dous ou tres anos. As caras eran dúas diminutas manchiñas brancas, e poderían pertencer ao álbum de fotografías de calquera persoa.

Stumpy MacPhail devolveuna sen facer comentario ningún.

–De onde ven vostede? –preguntou.

A voz do chepudo soou insegura: –Ando viaxando.

A señorita Amelia seguía calada. Apoiada no marco da porta, miraba o chepudo. Henry Macy pestanexaba nerviosamente e refregaba as mans. Despois ergueuse en silencio e desapareceu. Era boa persoa, e a situación do chepudo conmovérao. Polo tanto, non quería estar presente cando a señorita Amelia o botase da súa casa e da vila. O chepudo seguía de pé coa maleta aberta no chanzo máis baixo; sorbeu os mocos e tremeulle a boca. Talvez comezase a ser consciente da súa deprimente situación.

Pode que se dese conta do penoso que era ser forasteiro na vila e andar cunha maleta chea de ferralla afirmando ser parente da señorita Amelia. Fose como fose, sentou na escaleira e rompeu a chorar.

13

Non era algo corrente que aparecese un chepudo descoñecido no almacén, á media noite e que logo sentase e empezase a chorar. A señorita Amelia botou o cabelo da fronte para atrás e os homes miraron incómodos uns para os outros. Ao seu redor, a vila estaba en silencio.

Por fin un dos xemelgos dixo: –Que me maten se non é igualiño a Morris Finestein.

Todos estaban de acordo e asentiron coa cabeza, xa que aquilo tiña para eles un significado especial. Pero o chepudo choraba aínda máis porque non sabía de que estaban a falar. Morris Finestein vivira na vila anos atrás.

Non era máis ca un xudeu bulideiro e saltarico que botaba a chorar se o chamaban “matacristo” e que comía tódolos días pan de molde e salmón en lata. Ocorréralle unha desgraza e mudárase a Society City. E dende aquela, dicíanlles Morris Finestein a tódolos que nalgunha ocasión se mostraban moi sensibles ou choraban.

–Está aflixido –dixo Stumpy MacPhail–. Por algo será.

A señorita Amelia atravesou o soportal con dúas zancadas vagarosas. Baixou pola escaleira e quedou mirando pensativa para o forasteiro. Coidadosamente, co seu índice longo e escuro, tocoulle a corcova. O chepudo aínda saloucaba, pero xa estaba máis tranquilo. Era unha noite silenciosa e a lúa brillaba cunha luz clara e suave: comezaba a refrescar. Entón, a señorita Amelia fixo algo fóra do común; sacou unha botella do peto de atrás e despois de limpar a embocadura coa palma da man, deulla ao chepudo para que bebese. A señorita Amelia rara vez fiaba o seu alcol, e era inaudito que regalase sequera unha pinga.

–Beba –dixo–. Isto séntalle ben ao bandullo.

O chepudo deixou de chorar, lambeu coidadosamente as bágoas que lle escorrían pola boca e bebeu como lle mandaran. Cando acabou, a señorita Amelia botou un 14

lento trago, quentou e limpou a boca con el, e cuspiu. E logo ela tamén bebeu. Os xemelgos e o capataz tiñan a súa propia botella que tiveran que pagar.

–Élle un bo whisky –dixo Stumpy MacPhail–. Señorita Amelia, todo o que fai, faino ben.

O whisky que beberan esa noite (dúas botellas grandes) é un dato importante. Doutro xeito, sería difícil comprender o que aconteceu despois. Quizais sen el nunca existiría o café. Pois o alcol da señorita Amelia ten algo especial; é puro e seco na lingua, pero unha vez que se traga, arde por dentro durante moito tempo. E iso non é todo. Sábese que dunha mensaxe escrita con zume de limón nunha folla de papel non queda rastro, mais achegando o papel ao lume, as letras tórnanse marróns e o escrito aparece con claridade. Imaxinade que o whisky é o lume e que a mensaxe é aquilo que permanece gardado na alma dun home: así pódese comprender o valor do alcol da señorita Amelia. Feitos que pasaran desapercibidos, pensamentos que foran relegados ás profundidades da mente, agora saen subitamente á luz e son comprendidos. Un fiandeiro que non pensa máis ca no seu tear, en que comer, na cama, e no tear outra vez, pode que beba daquel whisky un domingo e atope un lirio. E pode que colla a flor na súa man, que examine a delicada corola dourada, e de súpeto sinta unha dozura tan aguda coma a dor. Un tecedor pode que levante a mirada e vexa por primeira vez a fría e estraña luminosidade do ceo nunha media noite de xaneiro, e que o profundo susto ao decatarse da súa propia pequenez lle pare o corazón. Cousas coma estas acontecen cando un home bebe o alcol da señorita Amelia. Pode sufrir ou consumirse de alegría, pero a verdade sae á luz. Quenta a súa alma e le a mensaxe que leva oculta nela.

15