พระไตรปิฎกฉบับสำหรับประชาชน (The People's Tipitaka)

พระไตรปิฎก ฉบับสำ�ำหรับประชาชน

ย่อความจากพระไตรปิฎกฉบับภาษาบาลี ๔๕ เล่ม

สุชีพ ปุญญานุภาพ

ฉบับวาระ ๑๐๐ ปี ชาตกาล อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ พุทธศักราช ๒๕๖๐ ฉบั​ับธรรมทาน

คติธรรม ประทานแก่มูลนิธิพระไตรปิฎกเพื่อประชาชน ในการพิมพ์หนังสือพระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน เนื่องในวาระ ๑๐๐ ปีชาตกาล อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ ก่อนพุทธปรินพิ พาน สมเด็จพระผูม้ พี ระภาคเจ้า ตรัสเรียกพระอานนท์มารับสัง่ ว่า “ดูกรอานนท์ บางที พวกเธอจะพึงมีความคิดอย่างนีว้ า่ ปาพจน์มพี ระศาสดาล่วงแล้ว พระศาสดาของพวกเราไม่มี ก็ขอ้ นี้ พวกเธอไม่ พึงเห็นอย่างนัน้ ธรรมและวินยั อันใด เราแสดงแล้ว บัญญัตแิ ล้วแก่พวกเธอ ธรรมและวินยั อันนัน้ จักเป็นศาสดา ของพวกเธอ โดยการล่วงไปแห่งเรา” ดังนั้น ตราบใดที่พระไตรปิฎกซึ่งประมวลพระธรรมวินัยไว้ ยังคงบริสุทธิ์ บริบูรณ์อยู่ ก็เท่ากับว่าพระธรรมวินัยอันเป็นศาสดาย่อมยังปรากฏอยู่ตราบนั้น อย่างไรก็ตาม แม้พระไตรปิฎก จะยังคงอยู่ แต่ถ้าพุทธบริษัทไม่สามารถเข้าถึง ไม่เข้าใจ หรือไม่มีฉันทะที่จะศึกษา ก็ย่อมเสมอด้วยการมีพระ ศาสดาเสด็จดำ�ำรงอยู่ แต่ไม่มีผู้ใดน้อมเข้าไปสดับพระอนุศาสนี ด้วยเหตุนี้ การรักษาพระไตรปิฎกให้บริสุทธิ์ บริบรู ณ์และการดำ�ำเนินงานเผยแผ่ให้เข้าถึงมหาชนได้อย่างกว้างขวาง จึงเป็นภารกิจสำ�ำคัญสำ�ำหรับผูป้ รารถนาให้ พระสัทธรรมตั้งมั่นและแพร่หลายสืบไป อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ ได้อุทิศตนเพื่องานเผยแผ่พระสัทธรรมมาตลอดชีวิต พากเพียรสร้างสรรค์ กรณียกิจยังพระศาสนาให้มั่นคงตราบจนปัจจุบัน ผลงานสำ�ำคัญชิ้นหนึ่งได้แก่ “พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับ ประชาชน” ซึ่งเป็นที่ยกย่องอยู่โดยทั่ว วาระ ๑๐๐ ปีชาตกาลของท่านย่อมเตือนใจให้อนุชนผู้เลื่อมใสมั่นคงใน พระรัตนตรัย ได้หวนคะนึงถึงคุณูปการของท่านในฐานะแบบอย่างอันประเสริฐที่ควรเจริญรอยตาม ขออนุโมทนากุศลวิทยาทานในการพิมพ์หนังสือนี้ ขอกุศลทั้งปวงจงสำ�ำเร็จแด่ท่านผู้เรียบเรียง ผู้เป็น ปราชญ์ทางพระพุทธศาสนาแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ และขอพระสัทธรรมจงดำ�ำรงอยู่สิ้นกาลนาน เทอญ.

(สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ) สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปรินายก

วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม ๙ ตุลาคม ๒๕๖๐

คำปรารภ พระไตรปิ​ิฎก คื​ือคั​ัมภี​ีร์​์จารึ​ึกคำสอนของพระพุ​ุทธเจ้​้า ที่​่�เรี​ียกกั​ันว่​่า พระพุ​ุทธศาสนา พระพุ​ุทธเจ้​้าทรงเรี​ียกคำสั่​่�งสอนของพระองค์​์ว่​่า ธรรมและวิ​ินั​ัย หรื​ือเรี​ียกรวมว่​่า พระธรรมวิ​ินั​ัย ธรรมคื​ือคำสั่​่ง� สอนอั​ันเป็​็นข้​้อปฏิ​ิบัติั สิ ำหรั​ับคนทั่​่ว� ไปไม่​่ว่า่ จะเป็​็นคฤหั​ัสถ์​์หรื​ือบรรพชิ​ิต ส่​่วนวิ​ินัยั คื​ือ คำสั่​่ง� สอนอั​ันเป็​็นข้​้อปฏิ​ิบัติั สิ ำหรั​ับบรรพชิ​ิต หรื​ือผู้​้�อุปุ สมบทในพระพุ​ุทธศาสนา พระพุ​ุทธเจ้​้า ทรงสั่​่�งสอนพระธรรมวิ​ินั​ัยด้​้วยภาษามคธ หรื​ือภาษาบาลี​ี อั​ันเป็​็นภาษาของชาวมคธ หรื​ือ ประเทศมคธในครั้​้�งกระนั้​้�น เพราะฉะนั้​้�น คำสั่​่�งสอนของพระพุ​ุทธเจ้​้าหรื​ือพระธรรมวิ​ินั​ัย จึ​ึงได้​้รั​ับการทรงจำ และถ่​่ายทอดสื​ืบ ๆ กั​ันมาด้​้วยภาษามคธ หรื​ือภาษาบาลี​ี ในครั้​้�งพุ​ุทธกาล คื​ือเวลาที่​่�พระพุ​ุทธเจ้​้ายั​ังมี​ีพระชนม์​์อยู่​่� พุ​ุทธสาวกทั้​้�งหลายก็​็ได้​้ ช่​่วยกั​ันเก็​็บ รั​ักษาพระธรรมวิ​ินั​ัย หรื​ือคำสั่​่�งสอนของพระพุ​ุทธเจ้​้าไว้​้ในใจ คื​ือจำไว้​้ แล้​้วก็​็ บอกเล่​่าสื​ืบ ๆ กั​ันมาจากอาจารย์​์สู่​่�ศิ​ิษย์​์ เรี​ียกว่​่าแบบมุ​ุขปาฐะ คื​ือคำสั่​่�งสอนที่​่�ถ่​่ายทอดกั​ันมา ทางปาก หลั​ังจากพระพุ​ุทธเจ้​้าเสด็​็จดั​ับขั​ันธปริ​ินิ​ิพพานแล้​้วได้​้ ๓ เดื​ือน คณะสงฆ์​์โดยการนำ ของพระมหากั​ัสสปเถระปรารภการกล่​่าวจาบจ้​้วงพระธรรมวิ​ินัยั ของภิ​ิกษุ​ุรู​ูปหนึ่​่ง� จึ​ึงได้​้ประชุ​ุมกั​ัน ทำสั​ังคายนาพระธรรมวิ​ินั​ัย คื​ือรวบรวมเรี​ียบเรี​ียงพระธรรมวิ​ินั​ัยเข้​้าไว้​้เป็​็นหมวดหมู่​่� เพื่​่�อความ สะดวกในการทรงจำและการสื​ืบทอดต่​่อมา ครั้​้�นพุ​ุทธปริ​ินิพิ พานล่​่วงแล้​้วราว ๑๐๐ ปี​ี ได้​้เกิ​ิดความคิ​ิดเห็​็นและการปฏิ​ิบัติั ที่​่ิ ผิ� ดิ เพี้​้�ยน ไปจากพระธรรมวิ​ินั​ัยขึ้​้�นในภิ​ิกษุ​ุบางหมู่​่� คณะสงฆ์​์จึ​ึงได้​้ประชุ​ุมทำสั​ังคายนาพระธรรมวิ​ินั​ัย คื​ือชำระสะสางข้​้อผิ​ิดเพี้​้�ยนที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�น ให้​้หมดไปจากพระธรรมวิ​ินั​ัย แล้​้วจึ​ึงได้​้ทรงจำสื​ืบทอด แบบมุ​ุขปาฐะกั​ันต่​่อมา ครั้​้�นพุ​ุทธปริ​ินิ​ิพพานล่​่วงแล้​้วราว ๒๐๐ ปี​ีเศษ ได้​้เกิ​ิดทิ​ิฏฐิ​ิความเห็​็นที่​่�ผิ​ิดเพี้​้�ยน จากพระธรรมวิ​ินั​ัยขึ้​้�นในหมู่​่�ภิ​ิกษุ​ุบางพวกอี​ีก เป็​็นเหตุ​ุให้​้สงฆ์​์เกิ​ิดการแตกแยกกั​ัน คณะสงฆ์​์ โดยการอุ​ุปถั​ัมภ์​์ของพระเจ้​้าอโศกมหาราช จึ​ึงได้​้ทำสั​ังคายนาพระธรรมวิ​ินั​ัยชำระสะสางทิ​ิฏฐิ​ิ ความเห็​็นผิ​ิดนั้​้�น พร้​้อมทั้​้�งได้​้จั​ัดระเบี​ียบพระธรรมวิ​ินั​ัยใหม่​่อี​ีกครั้​้�งหนึ่​่�ง โดยจั​ัดพระธรรมวิ​ินั​ัย หรื​ือคำสั่​่�งสอนของพระพุ​ุทธเจ้​้าเป็​็น ๓ หมวดใหญ่​่ เรี​ียกว่​่า ๓ ปิ​ิฎก หรื​ือไตรปิ​ิฎก คื​ือคำสั่​่�งสอน อั​ันเป็​็นข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิสำหรั​ับบรรพชิ​ิตโดยเฉพาะรวมไว้​้หมวดหนึ่​่�งเรี​ียกว่​่า วิ​ินั​ัยปิ​ิฎก หรื​ือเรี​ียก สั้​้�น ๆ ว่​่า พระวิ​ินั​ัย คำสั่​่�งสอนอั​ันเป็​็นข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิทั่​่�วไปสำหรั​ับทุ​ุกคน รวมไว้​้หมวดหนึ่​่�งเรี​ียกว่​่า สุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก หรื​ือเรี​ียกสั้​้�น ๆ ว่​่า พระสู​ูตร คำสั่​่�งสอนที่​่�เป็​็นการแสดงเฉพาะข้​้อธรรมล้​้วน ๆ ไม่​่กล่​่าวถึ​ึงบุ​ุคคล เหตุ​ุการณ์​์ และสถานที่​่� รวมไว้​้หมวดหนึ่​่�งเรี​ียกว่​่า อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก หรื​ือ

ฆ

เรี​ียกสั้​้�น ๆ ว่​่า พระอภิ​ิธรรม คำว่​่าไตรปิ​ิฎก จึ​ึงเกิ​ิดมี​ีขึ้​้�นเป็​็นครั้​้�งแรกในการสั​ังคายนาครั้​้�งที่​่� ๓ นี้​้� หลั​ังการสั​ังคายนาครั้​้�งที่​่� ๓ พระพุ​ุทธศาสนาได้​้เริ่​่�มเผยแผ่​่ไปสู่​่�ดิ​ินแดนต่​่าง ๆ นอกชมพู​ูทวี​ีป (หรื​ือนอกประเทศอิ​ินเดี​ีย) พระพุ​ุทธศาสนาสายหนึ่​่�งได้​้มาประดิ​ิษฐานมั่​่�นคงขึ้​้�นในเกาะลั​ังกา (คื​ือประเทศศรี​ีลั​ังกาปั​ัจจุ​ุบั​ัน) ถึ​ึงราวพุ​ุทธศั​ักราช ๔๕๐ คณะสงฆ์​์ในเกาะลั​ังกาพิ​ิจารณาเห็​็นว่​่า ความทรงจำของมนุ​ุษย์​์ โดยทั่​่�วไปเสื่​่�อมลง พระไตรปิ​ิฎกที่​่�สื​ืบทอดกั​ันมาแบบมุ​ุขปาฐะนั้​้�น หากไม่​่ได้​้มี​ีการจดจารึ​ึกลง เป็​็นตั​ัวอักั ษรไว้​้ กาลต่​่อไปภายหน้​้าก็​็อาจจะลบเลื​ือนเสื่​่อ� มสู​ูญไปได้​้ ฉะนั้​้น� คณะสงฆ์​์ในเกาะลั​ังกา จึ​ึงได้​้ประชุ​ุมกั​ันทำสั​ังคายนาพระไตรปิ​ิฎก คื​ือตรวจชำระและจารึ​ึกลงเป็​็นตั​ัวอั​ักษรในใบลาน ก่​่อให้​้เกิ​ิดมี​ีคั​ัมภี​ีร์​์พระไตรปิ​ิฎกขึ้​้�นเป็​็นครั้​้�งแรกในโลก คั​ัมภี​ีร์​์พระไตรปิ​ิฎกที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�น ณ เกาะลั​ังกาในครั้​้�งนั้​้�นก็​็คื​ือ พระไตรปิ​ิฎกภาษามคธ หรื​ือภาษาบาลี​ี ที่​่�จารึ​ึกลงในใบลานด้​้วยอั​ักษรสิ​ิงหล (คื​ืออั​ักษรภาษาของชาวลั​ังกา) เมื่​่�อพระพุ​ุทธศาสนาแผ่​่ขยายจากลั​ังกาไปสู่​่�ประเทศต่​่าง ๆ เช่​่น มอญ พม่​่า ไทย ลาว ประเทศต่​่าง ๆ ที่​่�รั​ับพระพุ​ุทธศาสนาไปจากลั​ังกาก็​็ได้​้คั​ัดลอกหรื​ือถ่​่ายทอดพระไตรปิ​ิฎก ภาษาบาลี​ี ไปจากลั​ังกาโดยการคั​ัดลอกลงในใบลานด้​้วยอั​ักษรในภาษาของตน จึ​ึงทำให้​้เกิ​ิดมี​ี พระไตรปิ​ิฎกภาษาบาลี​ี ฉบั​ับอั​ักษรมอญ ฉบั​ับอั​ักษรพม่​่า ฉบั​ับอั​ักษรไทย เป็​็นต้​้นขึ้​้�น สำหรั​ับในประเทศไทยสมั​ัย โบราณ นิ​ิ ยมเขี​ี ยนภาษาบาลี​ี ด้​้ว ยอั​ั กษรขอม ฉะนั้​้�น คั​ัมภี​ีร์​์พระไตรปิ​ิฎกของไทยโบราณ จึ​ึงเขี​ียนลงในใบลานด้​้วยอั​ักษรขอม มาถึ​ึงสมั​ัยรั​ัชกาลที่​่� ๓ แห่​่งกรุ​ุงรั​ัตนโกสิ​ินทร์​์ พระบาทสมเด็​็จพระจอมเกล้​้าเจ้​้าอยู่​่�หั​ัว ขณะทรงดำรงพระอิ​ิสริ​ิยยศเป็​็น สมเด็​็ จ พระเจ้​้ า น้​้ อ งยาเธอ เจ้​้ า ฟ้​้ า มงกุ​ุ ฎ สมมติ​ิ เ ทวาวงศ์​์ และทรงผนวชเป็​็ น พระภิ​ิ ก ษุ​ุ อ ยู่​่� ได้​้ทรงประดิ​ิษฐ์​์แบบอั​ักษรเพื่​่�อใช้​้เขี​ียนภาษาบาลี​ีแทนอั​ักษรขอมขึ้​้�น เรี​ียกว่​่า หนั​ังสื​ืออริ​ิยกะ มี​ีลั​ักษณะคล้​้ายอั​ักษรวิ​ิธี​ีโรมั​ัน สำหรั​ับใช้​้เขี​ียนและใช้​้พิ​ิมพ์​์ภาษาบาลี​ีแทนอั​ักษรขอม หนั​ังสื​ือ อริ​ิยกะนี้​้�ได้​้ใช้​้แพร่​่หลายอยู่​่�ในหมู่​่�พระสงฆ์​์ธรรมยุ​ุตครั้​้�งกระนั้​้�น แต่​่เมื่​่�อพระภิ​ิกษุ​ุเจ้​้าฟ้​้ามงกุ​ุฎฯ ทรงลาผนวชเสด็​็ จ เถลิ​ิ ง ถวั​ั ล ยราชสมบั​ั ติ​ิ เ ป็​็ น พระบาทสมเด็​็ จ พระจอมเกล้​้ า เจ้​้ า อยู่​่�หั​ั ว รั​ัชกาลที่​่� ๔ แล้​้ว ความนิ​ิยมในการใช้​้หนั​ังสื​ืออริ​ิยกะก็​็จื​ืดจางลงจนเลิ​ิกไปในที่​่�สุ​ุด ต่​่อมาพระบาทสมเด็​็จพระจอมเกล้​้าเจ้​้าอยู่​่�หั​ัว รั​ัชกาลที่​่� ๔ ก็​็ได้​้ทรงพระราชดำริ​ิ แบบอั​ักษรไทยสำหรั​ับใช้​้เขี​ียนภาษาบาลี​ีขึ้​้�นอี​ีก เรี​ียกว่​่า แบบการยุ​ุต ซึ่​่�งได้​้เริ่​่�มใช้​้มาตั้​้�งแต่​่ รั​ัชกาลที่​่� ๔ และได้​้ใช้​้เป็​็นแบบในการพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎกอั​ักษรไทยในสมั​ัยรั​ัชกาลที่​่� ๕ ซึ่​่�งเป็​็น การพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎกของพระพุ​ุทธศาสนาเถรวาทเป็​็นเล่​่มหนั​ังสื​ือขึ้​้�นเป็​็นครั้​้�งแรกในโลก

ง

ตั้​้�งแต่​่รั​ัชสมั​ัยพระบาทสมเด็​็จพระจุ​ุลจอมเกล้​้าเจ้​้าอยู่​่�หั​ัวเป็​็นต้​้นมา คนไทยจึ​ึงได้​้มี​ี พระไตรปิ​ิ ฎ กภาษาบาลี​ี อั​ั ก ษรไทย สำหรั​ั บ ใช้​้ ใ นการศึ​ึ ก ษาเล่​่ า เรี​ี ย นพระพุ​ุ ท ธศาสนา แต่​่ พระไตรปิ​ิฎกภาษาบาลี​ีที่​่�พิ​ิมพ์​์ขึ้​้�นในสมั​ัยรั​ัชกาลที่​่� ๕ นั้​้�น พิ​ิมพ์​์ได้​้เพี​ียง ๓๙ เล่​่ม ยั​ังไม่​่ครบ บริ​ิบู​ูรณ์​์ ถึ​ึงรั​ัชสมั​ัยพระบาทสมเด็​็จพระปกเกล้​้าเจ้​้าอยู่​่�หั​ัว จึ​ึงทรงพระกรุ​ุณาโปรดให้​้จั​ัดพิ​ิมพ์​์ พระไตรปิ​ิฎกภาษาบาลี​ีอั​ักษรไทยขึ้​้�นอี​ีกครั้​้�ง และได้​้พิ​ิมพ์​์ส่​่วนที่​่�ขาดไปให้​้ครบบริ​ิบู​ูรณ์​์ด้​้วย รวมเป็​็นคั​ัมภี​ีร์​์พระไตรปิ​ิฎกภาษาบาลี​ีอั​ักษรไทย ๔๕ เล่​่ม เรี​ียกว่​่า พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสยามรั​ัฐ เรี​ียกเป็​็นคำบาลี​ีว่​่า สฺ​ฺยามรฏฺ​ฺสฺ​ฺส เตปิ​ิฏกํ​ํ นั​ับเป็​็นพระไตรปิ​ิฎกฝ่​่ายเถรวาทฉบั​ับสมบู​ูรณ์​์ ที่​่�ได้​้ จั​ัดพิ​ิมพ์​์ขึ้​้�นเป็​็นฉบั​ับแรกของโลก พระไตรปิ​ิฎกในประเทศไทยได้​้มี​ีการแปลเป็​็นภาษาไทยมาแล้​้วแต่​่โบราณ แต่​่เป็​็น การแปลเพี​ียงบางเรื่​่อ� งหรื​ือบางส่​่วนตามที่​่ต้� อ้ งใช้​้ประโยชน์​์เท่​่านั้​้น� กระทั่​่ง� ถึ​ึงพุ​ุทธศั​ักราช ๒๔๘๓ คณะสงฆ์​์ โดยการอุ​ุปถัมั ภ์​์ของรั​ัฐบาลจึ​ึงได้​้ดำเนิ​ินการแปลพระไตรปิ​ิฎกภาษาบาลี​ีเป็​็นภาษาไทย เพื่​่�อเป็​็นอนุ​ุสรณ์​์ในการฉลอง ๒๕ พุ​ุทธศตวรรษ พุ​ุทธศั​ักราช ๒๕๐๐ และได้​้จัดพิ ั มิ พ์​์เป็​็นอนุ​ุสรณ์​์ งานฉลอง ๒๕ พุ​ุทธศตวรรษ พุ​ุทธศั​ักราช ๒๕๐๐ จำนวน ๒๕๐๐ จบ เรี​ียกว่​่า พระไตรปิ​ิฎก ภาษาไทยฉบั​ับหลวง นั​ับเป็​็นพระไตรปิ​ิฎกภาษาไทยฉบั​ับแรกของไทย เนื่​่�องจากพระไตรปิ​ิฎกจดจารึ​ึกไว้​้ด้​้วยภาษาบาลี​ี ฉะนั้​้�น ผู้​้�ที่​่�จะศึ​ึกษาพระไตรปิ​ิฎก ได้​้รู้​้�เรื่​่�อง จึ​ึงต้​้องเป็​็นผู้​้�รอบรู้​้�เชี่​่�ยวชาญในภาษาบาลี​ีเท่​่านั้​้�น ด้​้วยเหตุ​ุนี้​้� จึ​ึงหาผู้​้�รอบรู้​้�เชี่​่�ยวชาญ ในพระไตรปิ​ิฎกได้​้ยาก ยั​ังผลให้​้หาผู้​้�รอบรู้​้�เชี่​่�ยวชาญในพระพุ​ุทธศาสนาได้​้ยากไปตามกั​ัน ฉะนั้​้�น แต่​่โบราณมา ผู้​้�คนจึ​ึงมี​ีความรู้​้�สึ​ึกต่​่อพระไตรปิ​ิฎกว่​่า เป็​็นสิ่​่�งที่​่�ยากแก่​่การเรี​ียนรู้​้� และ ยากแก่​่การที่​่�จะรู้​้�และเข้​้าใจ ทั้​้�งในด้​้านพยั​ัญชนะคื​ือภาษา และในด้​้านอรรถคื​ือเนื้​้�อหาและ ความหมาย เป็​็นเหตุ​ุให้​้พระไตรปิ​ิฎก ถู​ูกเก็​็บรั​ักษาไว้​้เป็​็นของศั​ักดิ์​์�สิ​ิทธิ์​์� หนั​ักเข้​้าก็​็กลายเป็​็น สิ่​่�งเคารพบู​ูชาจนไม่​่มี​ีคนกล้​้าแตะต้​้อง ด้​้วยความรู้​้�สึ​ึกฝั​ังใจดั​ังกล่​่าวนี้​้� แม้​้เมื่​่�อมี​ีการแปลพระไตรปิ​ิฎกเป็​็นภาษาไทยแล้​้ว คนส่​่วนใหญ่​่ก็ยั็ งั คงมี​ีความรู้​้�สึกึ ว่​่าพระไตรปิ​ิฎกเป็​็นสิ่​่ง� ที่​่ย� ากแก่​่การเรี​ียนรู้แ้� ละยากแก่​่การเข้​้าใจ เป็​็นเหตุ​ุให้​้คนทั่​่�วไปไม่​่กล้​้าที่​่�จะอ่​่านหรื​ือศึ​ึกษาพระไตรปิ​ิฎก ด้​้วยความปรารถนาอย่​่างแรงกล้​้าที่​่�จะช่​่วยให้​้พุ​ุทธศาสนิ​ิกชนชาวไทย ได้​้เรี​ียนรู้​้� พระพุ​ุทธศาสนาจากพระไตรปิ​ิฎก หรื​ือได้​้ศึ​ึกษาพระไตรปิ​ิฎกเพื่​่�อที่​่�จะได้​้เข้​้าถึ​ึงพระพุ​ุทธศาสนา อย่​่างถู​ูกต้​้อง ชั​ัดเจน ทั้​้ง� เพื่​่�อที่​่จ� ะทำให้​้เห็​็นว่​่า พระไตรปิ​ิฎกเป็​็นสิ่​่ง� ที่​่ทุ� กุ คนสามารถศึ​ึกษาเรี​ียนรู้ไ�้ ด้​้ ทั้​้ง� จะได้​้รั​ับประโยชน์​์จากพระไตรปิ​ิฎกมหาศาล อาจารย์​์สุ​ุชี​ีพ ปุ​ุญญานุ​ุภาพ จึ​ึงได้​้คิ​ิดจั​ัดทำ ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน„ ขึ้​้�น โดยการย่​่อความจากพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับภาษาบาลี​ี

จ

๔๕ เล่​่ม ให้​้เหลื​ือเพี​ียง ๕ เล่​่ม และพิ​ิมพ์​์เป็​็นลำดั​ับมาดั​ังนี้​้� คื​ือเล่​่ม ๑ พิ​ิมพ์​์เมื่​่�อสิ​ิงหาคม ๒๕๐๑ เล่​่ม ๒ พิ​ิมพ์​์เมื่​่�อมกราคม ๒๕๐๒ เล่​่ม ๓ พิ​ิมพ์​์เมื่​่�อมิ​ิถุ​ุนายน ๒๕๐๒ เล่​่ม ๔ พิ​ิมพ์​์เมื่​่�อตุ​ุลาคม ๒๕๐๒ เล่​่ม ๕ พิ​ิมพ์​์เมื่​่�อเมษายน ๒๕๐๓ รวมเป็​็น ๕ เล่​่มชุ​ุด จากสถิ​ิติ​ิการพิ​ิมพ์​์แสดงว่​่า ท่​่านอาจารย์​์ คงเริ่​่�มลงมื​ือเรี​ียบเรี​ียง ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน„ ราวเมื่​่�อ พ.ศ. ๒๕๐๐ อั​ันเป็​็นปี​ีฉลอง ๒๕ พุ​ุทธศตวรรษ กระทั่​่�งถึ​ึงพ.ศ. ๒๕๐๓ จึ​ึงเรี​ียบเรี​ียงจบบริ​ิบู​ูรณ์​์ ใช้​้เวลา เรี​ียบเรี​ียงประมาณสามปี​ีเศษ ถึ​ึงพ.ศ. ๒๕๒๒ ได้​้มี​ีผู้​้�มี​ีกุ​ุศลจิ​ิตจั​ัดพิ​ิมพ์​์รวมเป็​็นเล่​่มเดี​ียวจบ แจกเป็​็นธรรมทาน นั​ับเป็​็นการพิ​ิมพ์​์รวมเล่​่มครั้​้�งแรก และต่​่อมาได้​้มอบให้​้มู​ูลนิ​ิธิ​ิมหามกุ​ุฏ ราชวิ​ิทยาลั​ัย ในพระบรมราชู​ูปถั​ัมภ์​์ จั​ัดพิ​ิมพ์​์รวมเล่​่มเผยแพร่​่ในราคาต่​่ำกว่​่าทุ​ุน วั​ัตถุ​ุประสงค์​์ และวิ​ิธีจัี ดั ทำ ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน„ นี้​้� ท่​่านอาจารย์​์ได้​้กล่​่าวไว้​้ในคำนำในการพิ​ิมพ์​์ ครั้​้�งแรกแล้​้ว จึ​ึงไม่​่ขอกล่​่าวซ้​้ำ ลั​ักษณะโดยรวมของการจั​ัดทำ ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน„ คื​ือ ให้​้ความรู้​้� เกี่​่�ยวกั​ับประวั​ัติ​ิความเป็​็นมาของพระไตรปิ​ิฎกตั้​้�งแต่​่เริ่​่�มแรกจนถึ​ึงปั​ัจจุ​ุบั​ัน ให้​้ความรู้​้�เกี่​่�ยวกั​ับ ลั​ั ก ษณะของ พระไตรปิ​ิ ฎ ก ให้​้ คว ามรู้​้� เ กี่​่� ย วกั​ั บข้​้ อ ความที่​่� น่​่ า รู้​้� เ บื้​้� อ งต้​้ น จากพระไตรปิ​ิ ฎ ก ให้​้ความรู้​้�เกี่​่�ยวกั​ับเนื้​้�อหาโดยย่​่อของพระไตรปิ​ิฎกทั้​้�ง ๔๕ เล่​่ม เนื่​่�องจากเป็​็นการย่​่อเนื้​้�อความของพระไตรปิ​ิฎกบาลี​ี ๔๕ เล่​่ม ให้​้เหลื​ือเป็​็นหนั​ังสื​ือเล่​่ม เดี​ียว ฉะนั้​้�น เนื้​้�อความที่​่�ซ้​้ำกั​ันจึ​ึงตั​ัดออก เนื้​้�อความที่​่�เป็​็นพลความหรื​ือรายละเอี​ียดปลี​ีกย่​่อยก็​็ ตั​ัดออก คงไว้​้แต่​่เนื้​้�อหาสาระที่​่�เป็​็นใจความสำคั​ัญ ด้​้วยเหตุ​ุนี้​้� เนื้​้�อหาของพระไตรปิ​ิฎกบางเล่​่ม จึ​ึงย่​่อไว้​้เพี​ียงสั้​้�น ๆ เพราะเนื้​้�อหาซ้​้ำกั​ับเล่​่มอื่​่�นที่​่�ย่​่อไว้​้แล้​้ว ฉะนั้​้�น ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับ ประชาชน„ นี้​้� จึ​ึงเป็​็นเสมื​ือนคู่​่�มื​ือสำหรั​ับการศึ​ึกษาพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสมบู​ูรณ์​์ คื​ือมี​ีเนื้​้�อความ เพี​ียงพอที่​่�จะให้​้รู้​้�ว่​่า พระไตรปิ​ิฎกมี​ีอะไรบ้​้าง และเพี​ียงพอที่​่�จะนำเอาไปใช้​้ประโยชน์​์หรื​ือนำไป ปฏิ​ิบั​ัติ​ิ และถ้​้าประสงค์​์จะรู้​้�รายละเอี​ียดในบางเรื่​่�องบางตอนมากไปกว่​่านี้​้� ก็​็มี​ีพื้​้�นฐานเพี​ียงพอ ที่​่�จะไปอ่​่านหรื​ือศึ​ึกษาพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสมบู​ูรณ์​์ต่​่อไปได้​้ และเนื่​่� อ งจากในการจั​ั ด ทำและจั​ั ดพิ​ิ ม พ์​์ อ อกเผยแพร่​่ ครั้​้� ง แรกนั้​้� น ท่​่ า นอาจารย์​์ ทะยอยทำและทะยอยพิ​ิ ม พ์​์ อ อกที​ี ล ะเล่​่ ม จนครบ ๕ เล่​่ ม ฉะนั้​้� น การจั​ั ด ทำสารบาญก็​็ ดี​ี การจั​ัดข้​้อความภายในแต่​่ละเล่​่มก็​็ดี​ี จึ​ึงอาจลั​ักลั่​่�นกั​ันอยู่​่�บ้​้าง ทั้​้�งในด้​้านการใช้​้ถ้​้อยคำและการ ตั้​้�งชื่​่�อหั​ัวข้​้อ หั​ัวเรื่​่�อง เพราะไม่​่ได้​้ทำพร้​้อมกั​ันที​ีเดี​ียว ฉะนั้​้น� ในวาระครบ ๑๐๐ ปี​ีชาตกาลของอาจารย์​์สุชีุ พี ปุ​ุญญานุ​ุภาพ ในปี​ีพ.ศ. ๒๕๖๐ นี้​้� คณะทำงานมู​ูลนิ​ิธิพิ ระไตรปิ​ิฎกเพื่​่�อประชาชน ร่​่วมกั​ับสำนั​ักงานคณะกรรมการตำราและวิ​ิชาการ มู​ูลนิ​ิธิ​ิมหามกุ​ุฏราชวิ​ิทยาลั​ัย ในพระบรมราชู​ูปถั​ัมภ์​์ จึ​ึงได้​้ร่​่วมกั​ันดำเนิ​ินการตรวจทานและจั​ัด

ฉ

รู​ูปเล่​่ม ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน„ ของอาจารย์​์สุ​ุชี​ีพ ปุ​ุญญานุ​ุภาพ ให้​้เรี​ียบร้​้อยและ สะดวกแก่​่การอ่​่านการค้​้นคว้​้ายิ่​่�งขึ้​้�น แล้​้วจั​ัดพิ​ิมพ์​์ขึ้​้�นใหม่​่ในลั​ักษณะที่​่�กะทั​ัดรั​ัดสวยงามสมแก่​่ ความเป็​็นพระคั​ัมภี​ีร์​์สำคั​ัญของพระพุ​ุทธศาสนา เพื่​่�อเป็​็นอนุ​ุสรณ์​์ในการนี้​้� ในการพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งนี้​้� คณะทำงานได้​้ตรวจชำระเนื้​้�อความ จั​ัดสารบาญ ปรั​ับหั​ัวข้​้อ ถ้​้อยคำ หมายเลข ให้​้เป็​็นระบบเดี​ียวกั​ันตลอดเล่​่ม และจั​ัดรู​ูปเล่​่มให้​้สะดวกในการอ่​่านการ ค้​้นคว้​้ายิ่​่�งขึ้​้�น โดยคงเนื้​้�อหาไว้​้ตามต้​้นฉบั​ับเดิ​ิมทุ​ุกประการ ส่​่วนที่​่�มี​ีการแก้​้ไขเพิ่​่�มเติ​ิมในการจั​ัดพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งนี้​้� คื​ือ ๑. สารบาญได้​้จั​ัดทำเป็​็น ๒ ส่​่วน คื​ือ สารบาญสรุ​ุป เพื่​่�อให้​้ผู้​้�อ่​่านรู้​้�เนื้​้�อหาของหนั​ังสื​ือ แบบกว้​้าง ๆ หรื​ือในแบบภาพรวมก่​่อน แล้​้วจึ​ึงถึ​ึงสารบาญสมบู​ูรณ์​์ สำหรั​ับให้​้ผู้�อ่้ ่านค้​้นหาเรื่​่�อง ที่​่�ต้​้องการอ่​่าน หรื​ือเพื่​่�อให้​้ผู้​้�อ่​่านได้​้รู้​้�รายละเอี​ียดของเนื้​้�อหาทั้​้�งหมดที่​่�มี​ีอยู่​่�ในหนั​ังสื​ือนี้​้� ๒. ในเนื้​้�อความย่​่อของพระไตรปิ​ิฎกบางเล่​่มที่​่�ท่​่านอาจารย์​์ไม่​่ได้​้ใส่​่หั​ัวเรื่​่�องกำกั​ับ เนื้​้�อความไว้​้ แต่​่ท่​่านใส่​่หั​ัวเรื่​่�องไว้​้ในสารบั​ัญ ได้​้ยกเอาหั​ัวเรื่​่�องนั้​้�น ๆ ในสารบาญไปใส่​่ไว้​้เหนื​ือ เนื้​้�อความย่​่อนั้​้�น ๆ ด้​้วย เพื่​่�อให้​้สารบาญกั​ับเนื้​้�อความในเล่​่มตรงกั​ัน ๓. เนื้​้�อความของพระไตรปิ​ิฎกบางเล่​่ม มี​ีการจั​ัดแบ่​่งเป็​็นวรรค ๆ แต่​่ในเนื้​้�อความย่​่อ ท่​่านอาจารย์​์ไม่​่ได้​้ใส่​่ชื่​่�อวรรคกำกั​ับไว้​้ที่​่�เนื้​้�อความย่​่อ แต่​่ใช้​้หมายเลขแทน จึ​ึงได้​้เพิ่​่�มชื่​่�อวรรค นั้​้น� ๆ ไว้​้เหนื​ือข้​้อความของวรรคนั้​้�น ๆ และใส่​่ไว้​้ในสารบาญด้​้วย เพื่​่�อความสะดวกในการค้​้นหา ของผู้​้�อ่​่าน ๔. การใส่​่หมายเลขประจำหั​ัวข้​้อหรื​ือข้​้อความยั​ังลั​ักลั่​่�นกั​ัน จึ​ึงได้​้ปรั​ับใหม่​่ให้​้เป็​็น ระบบเดี​ียวกั​ัน ตามลั​ักษณะของหั​ัวข้​้อใหญ่​่ หั​ัวข้​้อรอง หั​ัวข้​้อย่​่อย ๕. เอกสารทางประวั​ัติศิ าสตร์​์ เกี่​่ย� วกั​ับการชำระ การจารึ​ึก และการพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎก ในประเทศไทย ซึ่​่�งท่​่านอาจารย์​์คั​ัดมาจากเอกสารเก่​่านั้​้�น ได้​้แก้​้ไขอั​ักขรวิ​ิธี​ีให้​้เป็​็นไปตาม ต้​้นฉบั​ับเดิ​ิม พร้​้อมทั้​้�งได้​้ถ่​่ายต้​้นฉบั​ับพระสมุ​ุดคำประกาศเทวดาครั้​้�งสั​ังคายนายในรั​ัชกาลที่​่� ๑ และนำเอกสารเกี่​่�ยวกั​ับพระไตรปิ​ิฎกในรั​ัชกาลที่​่� ๗ คื​ือ พระราชหั​ัตถเลขาในรั​ัชกาลที่​่� ๗ พร้​้อมคำแปลอารั​ัมภกถา พระไตรปิ​ิฎก มาพิ​ิมพ์​์ไว้​้ด้​้วย เพื่​่�อความสมบู​ูรณ์​์ในทางประวั​ัติ​ิ และเพื่​่�อเป็​็นการอนุ​ุรั​ักษ์​์ไว้​้ให้​้อนุ​ุชนได้​้เห็​็น ๖. การอ้​้างอิ​ิงพระไตรปิ​ิฎก ท่​่านอาจารย์​์ใช้​้พระไตรปิ​ิฎกสยามรั​ัฐ ฉบั​ับพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งแรก ในรั​ัชกาลที่​่� ๗ ซึ่​่�งปั​ัจจุ​ุบั​ันหายาก ในการพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งนี้​้� ได้​้แก้​้ไขให้​้เป็​็นพระไตรปิ​ิฎกสยามรั​ัฐ ฉบั​ับพิ​ิมพ์​์ล่​่าสุ​ุด คื​ือ เมื่​่�อ พ.ศ. ๒๕๕๖ และในการอ้​้างอิ​ิง ท่​่านอาจารย์​์เขี​ียนไว้​้เพี​ียงย่​่อ ๆ คื​ือ

ช

เล่​่ม/หน้​้า ในการพิ​ิมพ์​์ครั้​้ง� นี้​้� ได้​้แก้​้ไขให้​้ครบถ้​้วนขึ้​้น� คื​ือใส่​่อักั ษรย่​่อชื่​่อ� คั​ัมภี​ีร์​์ พร้​้อมด้​้วยเลขเล่​่ม เลขข้​้อ และเลขหน้​้า เช่​่น ที​ี.ปา. ๑๑/๑๐๘/๑๓๙ (อ่​่านว่​่า ที​ีฆนิ​ิกาย ปาฏิ​ิกวรรค เล่​่ม ๑๑ ข้​้อ ๑๐๘ หน้​้า ๑๓๙) ทั้​้�งนี้​้�เพื่​่�อสะดวกแก่​่การสื​ืบค้​้นของผู้​้�ต้​้องการ ๗. การอ้​้างอิ​ิงคั​ัมภี​ีร์อ์ รรถกถา ท่​่านอาจารย์​์ใช้​้อรรถกถาฉบั​ับพิมิ พ์​์ครั้​้ง� แรก ซึ่ง่� ปั​ัจจุ​ุบันั หายาก จึ​ึงได้​้ใช้​้เป็​็น อรรถกถาภาษาบาลี​ี ฉบั​ับพระราชพิ​ิธี​ีมหามงคลเฉลิ​ิมพระชนมพรรษา ครบ ๕ รอบ ๑๒ สิ​ิงหาคม พ.ศ. ๒๕๓๕ ๘. คำและข้​้อความที่​่เ� ห็​็นว่​่าผู้​้�อ่า่ นทั่​่ว� ไปอาจไม่​่คุ้​้�นเคย หรื​ืออาจเข้​้าใจยาก ในการพิ​ิมพ์​์ ครั้​้�งนี้​้� คณะทำงานได้​้ทำเชิ​ิงอรรถเพิ่​่�มเติ​ิมขึ้​้น� โดยใช้​้อักั ษรย่​่อ ม.พ.ป. หมายถึ​ึง ”มู​ูลนิ​ิธิพิ ระไตรปิ​ิฎก เพื่​่�อประชาชน„ กำกั​ับไว้​้เพื่​่�อเป็​็นที่​่�สั​ังเกต พร้​้อมทั้​้�งได้​้ปรั​ับปรุ​ุงแผนภู​ูมิ​ิ แผนผั​ัง หั​ัวข้​้อและ เลขหน้​้าที่​่�ใช้​้อ้​้างอิ​ิงภายในเล่​่มด้​้วย ๙. บั​ั น ทึ​ึ ก ทางวิ​ิ ช าการ ๖ ฉบั​ั บ ของท่​่ า นอาจารย์​์ นั้​้� น ในคราวนี้​้� ได้​้ ใ ส่​่ " ฉบั​ั บที่​่� " แต่​่ละฉบั​ับไว้​้ด้ว้ ย เพื่​่�อความสะดวกแก่​่ผู้�อ่้ ่าน ๑๐. การพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งนี้​้� ได้​้เพิ่​่�มภาพวาดเกี่​่�ยวกั​ับการสั​ังคายนาครั้​้�งสำคั​ัญอั​ันเนื่​่�องกั​ับ ความเป็​็นมาของพระไตรปิ​ิฎกไว้​้ด้​้วยรวม ๗ ภาพ การวาดภาพในครั้​้�งนี้​้�พระอาจารย์​์ธี​ีระพั​ันธุ์​์� ธี​ีรโพธิ​ิ (ลอไพบู​ูลย์​์) ผู้​้�วาด ได้​้พยายามศึ​ึกษาหาข้​้อมู​ูลเกี่​่�ยวกั​ับการสั​ังคายนาครั้​้�งนั้​้�น ๆ เช่​่น ข้​้อมู​ูลเกี่​่�ยวกั​ับสถานที่​่� สิ่​่�งของเครื่​่�องใช้​้ สภาพแวดล้​้อมและธรรมเนี​ียมประเพณี​ีในยุ​ุคนั้​้�น เพื่​่�อประกอบจิ​ินตนาการในการสร้​้างสรรค์​์ภาพของการสั​ังคายนาครั้​้�งนั้​้�น ๆ โดยได้​้เดิ​ินทางไป อิ​ินเดี​ีย ลั​ังกา และเชี​ียงใหม่​่ เพื่​่�อเก็​็บข้​้อมู​ูลดั​ังกล่​่าวมาประกอบ เพื่​่�อให้​้คล้​้ายจริ​ิงมากที่​่�สุ​ุด ดั​ังที่​่�ปรากฏ อนึ่​่�ง เนื่​่�องจากภาพที่​่�วาดขึ้​้�น วาดโดยศิ​ิลปิ​ินไทย ผู้​้�วาดจึ​ึงจงใจใส่​่บรรยากาศ แบบไทย ๆ ลงไว้​้ในภาพด้​้วย เพื่​่�อเป็​็นสั​ัญลั​ักษณ์​์ของยุ​ุคสมั​ัย ๑๑. เพื่​่�อเป็​็นอนุ​ุสรณ์​์ถึ​ึงท่​่า นอาจารย์​์ ในวาระครบ ๑๐๐ ปี​ี ชาตกาล ในการพิ​ิ ม พ์​์ ครั้​้�งนี้​้� ได้​้เพิ่​่�มประวั​ัติ​ิสั​ังเขปของอาจารย์​์สุ​ุชี​ีพ ปุ​ุญญานุ​ุภาพ ผู้​้�จั​ัดทำ ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับ สำหรั​ับประชาชน„ เล่​่มนี้​้�ขึ้​้�นเป็​็นครั้​้�งแรกในโลกไว้​้ด้ว้ ย ๑๒. เพื่​่�ออำนวยความสะดวกแก่​่ท่า่ นผู้​้�อ่า่ นที่​่ต้� อ้ งการค้​้นหาเรื่​่อ� งต่​่าง ๆ ที่​่มี� ปี รากฏอยู่​่�ใน หนั​ั ง สื​ื อ นี้​้� ไ ด้​้ ง่​่ า ยยิ่​่� ง ขึ้​้� น การพิ​ิ ม พ์​์ ครั้​้� ง นี้​้� ได้​้ จั​ั ด ทำสารบาญค้​้ น คำ หรื​ื อ ดรรชนี​ี ค้​้ น เรื่​่� อ งให้​้ ละเอี​ียดขึ้​้�นกว่​่าเดิ​ิมอี​ีก ราว ๕ - ๖ เท่​่า

ซ

อนึ่​่�ง เพื่​่�อประโยชน์​์สู​ูงสุ​ุดในการอ่​่านการศึ​ึกษา ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน„ ใคร่​่ขอแนะนำท่​่านผู้​้�อ่า่ นว่​่า ควรอ่​่านบั​ันทึ​ึกทางวิ​ิชาการ ๖ ฉบั​ับของท่​่านอาจารย์​์สุชีุ พี ปุ​ุญญานุ​ุภาพ ซึ่​่�งเป็​็นภาคที่​่� ๕ ของหนั​ังสื​ือนี้​้�ก่​่อน แล้​้วจึ​ึงอ่​่านเนื้​้�อหาของ ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน„ เพราะจะทำให้​้ท่​่านผู้​้�อ่​่านทราบถึ​ึงวิ​ิธี​ีการในการจั​ัดทำ จุ​ุดมุ่​่�งหมายในการจั​ัดทำ และวิ​ิธี​ีใช้​้ พระไตรปิ​ิฎกเล่​่มนี้​้� ตลอดถึ​ึงประโยชน์​์ที่​่�จะพึ​ึงได้​้จากการอ่​่านพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับนี้​้�ด้​้วย ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน„ นี้​้� นั​ับเป็​็นพระไตรปิ​ิฎกย่​่อฉบั​ับแรกของโลก เพราะการย่​่อความพระไตรปิ​ิฎกบาลี​ี ๔๕ เล่​่ม ให้​้คงเหลื​ือเป็​็นหนั​ังสื​ือเล่​่มเดี​ียวดั​ังที่​่�ท่​่าน อาจารย์​์ สุ​ุ ชี​ี พ ปุ​ุ ญญ านุ​ุ ภ าพ ได้​้ จั​ั ด ทำขึ้​้� น นี้​้� ไ ม่​่ เ คยมี​ี ใ ครจั​ั ด ทำขึ้​้� น มาก่​่ อ น จึ​ึ ง กล่​่ า วได้​้ ว่​่ า ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน„ หรื​ืออาจเรี​ียกว่​่า พระไตรปิ​ิฎกย่​่อฉบั​ับนี้​้� เปรี​ียบเสมื​ือน เพชรเม็​็ ด เอกของวงการพระพุ​ุ ท ธศาสนาในประเทศไทย และจะเป็​็ น มรดกทางปั​ั ญญ า มรดกทางพระพุ​ุทธศาสนา และมรดกทางวั​ัฒนธรรมของไทยไปตลอดกาล ในการตรวจทานและจั​ัดเรี​ียบเรี​ียงเนื้​้�อหาของ ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน„ ขึ้​้�นใหม่​่ในครั้​้�งนี้​้� หากมี​ีข้​้อบกพร่​่องประการใดในการจั​ัดพิ​ิมพ์​์ คณะทำงานขอน้​้อมรั​ับคำแนะนำ จากท่​่านผู้​้�อ่​่านด้​้วยความเคารพ เพื่​่�อจั​ักได้​้ปรั​ับปรุ​ุงให้​้ถู​ูกต้​้องครบถ้​้วนยิ่​่�งขึ้​้�นในการพิ​ิมพ์​์ ครั้​้�งต่​่อไป บุ​ุญกุ​ุศลและความดี​ีใด ๆ จั​ักพึ​ึงบั​ังเกิ​ิดมี​ีจากการจั​ัดพิ​ิมพ์​์ ”พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับ ประชาชน„ ในครั้​้�งนี้​้� คณะทำงานขออุ​ุทิ​ิศเป็​็นเครื่​่�องบู​ูชาคุ​ุณแด่​่อาจารย์​์สุ​ุชี​ีพ ปุ​ุญญานุ​ุภาพ ด้​้วยความเคารพ และขอมอบเป็​็นพลั​ังใจแก่​่ท่​่านผู้​้�อ่​่านทุ​ุกท่​่าน เพื่​่�อเป็​็นกำลั​ังเกื้​้�อหนุ​ุนให้​้ พระพุ​ุทธศาสนาแพร่​่หลายสถาพรสื​ืบไป มู​ูลนิ​ิธิ​ิพระไตรปิ​ิฎกเพื่​่�อประชาชน ๑๓ ธั​ันวาคม ๒๕๖๐

.

คำนำ ในการพิ​ิมพ์​์ พ.ศ. ๒๕๓๐ ในการพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชนฉบั​ับรวมเป็​็นเล่​่มเดี​ียวจบ ครั้​้�งที่​่� ๑๐ หรื​ือถ้​้าจะนั​ับรวมที่​่พิ� มิ พ์​์แยกเป็​็น ๕ เล่​่มในระยะเริ่​่ม� แรก ก็​็เป็​็นครั้​้�งที่​่� ๑๒ ใน พ.ศ. ๒๕๓๐ นี้​้� เห็​็น สมควรเล่​่าเรื่​่�องการพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎกในประเทศต่​่าง ๆ ไว้​้ด้​้วย ในประเทศอิ​ินเดี​ีย มี​ีการจั​ัดพิมิ พ์​์พระไตรปิ​ิฎกภาษาบาลี​ีด้ว้ ยอั​ักษรเทวนาครี​ี จบบริ​ิบู​ูรณ์​์ มาหลายปี​ีแล้​้ว นอกจากนั้​้น� ยั​ังมี​ีการพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎกภาษาสั​ันสกฤตของมหายานด้​้วยอั​ักษรเทว นาครี​ี เสร็​็จไปแล้​้วไม่​่น้อ้ ยกว่​่า ๒๓ เล่​่ม ในการนี้​้ส� ถาบั​ันทางวิ​ิชาการแต่​่ละแห่​่งเป็​็นฝ่​่ายจั​ัดทำ โดย ได้​้รั​ับความอุ​ุปถั​ัมภ์​์จากรั​ัฐบาลอิ​ินเดี​ีย ในประเทศพม่​่า มี​ีการระดมทุ​ุนแปลพระไตรปิ​ิฎกภาษาบาลี​ีเป็​็นภาษาอั​ังกฤษ และ จั​ัดพิ​ิมพ์​์ขึ้​้�นแล้​้วบางส่​่วน โดยให้​้ชาวพม่​่าที่​่�มี​ีความรู้​้�ดี​ีทั้​้�งภาษาบาลี​ีและภาษาอั​ังกฤษเป็​็นผู้​้�แปล ทั้​้�งนี้​้�เป็​็นส่​่วนหนึ่​่�งหลั​ังจากที่​่�พิ​ิมพ์​์ฉบั​ับภาษาบาลี​ีสมบู​ูรณ์​์แล้​้ว ในประเทศอั​ังกฤษ ได้​้จั​ัดพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎกภาษาบาลี​ีด้​้วยอั​ักษรโรมั​ัน พร้​้อมทั้​้�ง พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับแปลเป็​็นภาษาอั​ังกฤษ สำเร็​็จมาหลายสิ​ิบปี​ีแล้​้ว โดยริ​ิเริ่​่�มมาแต่​่ประมาณ พ.ศ. ๒๔๒๔ หรื​ือย่​่างเข้​้าปี​ีที่​่� ๑๐๗ ใน พ.ศ. ๒๕๓๐ นี้​้�๑ พระบาทสมเด็​็จพระจุ​ุลจอมเกล้​้าเจ้​้าอยู่​่�หั​ัว รั​ัชกาลที่​่� ๕ ได้​้ทรงอุ​ุปถัมั ภ์​์พระราชทานทุ​ุน ให้​้แปลพระสุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก ๓ เล่​่มแรก คื​ือที​ีฆนิ​ิกายเป็​็นภาษาอั​ังกฤษ เป็​็นการประเดิ​ิมการ แปลพระสุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎกให้​้เป็​็นชุ​ุด นั​ับเป็​็นเกี​ียรติ​ิ เป็​็นศั​ักดิ์​์�ศรี​ีของประเทศไทย และชาวพุ​ุทธไทย สื​ืบมาจนถึ​ึงปั​ัจจุ​ุบั​ัน เพราะแม้​้ในฉบั​ับที่​่�พิ​ิมพ์​์ครั้​้�งหลั​ัง ๆ เขาก็​็ยั​ังประกาศว่​่าพิ​ิมพ์​์เผยแผ่​่ภายใต้​้ พระบรมราชู​ูปถั​ัมภ์​์แห่​่งพระบาทสมเด็​็จพระเจ้​้าอยู่​่�หั​ัวจุ​ุฬาลงกรณ์​์แห่​่งสยาม สำหรั​ับที​ีฆนิ​ิกาย แปลเล่​่มแรก ส่​่วนเล่​่มที่​่� ๒ และเล่​่มที่​่� ๓ ใช้​้คำรวมว่​่าพิ​ิมพ์​์เผยแผ่​่ภายใต้​้พระบรมราชู​ูปถั​ัมภ์​์ แห่​่ ง พระบาทสมเด็​็ จ พระเจ้​้ า อยู่​่�หั​ั ว แห่​่ ง สยาม เล่​่ ม แรกพิ​ิ ม พ์​์ เ มื่​่� อ พ.ศ. ๒๔๔๒ เล่​่ ม ที่​่� ๒ พิ​ิมพ์​์เมื่​่�อ พ.ศ. ๒๔๕๓ และเล่​่มที่​่� ๓ พิ​ิมพ์​์เมื่​่�อ พ.ศ. ๒๔๖๔ เฉพาะเล่​่มที่​่� ๓ พิ​ิมพ์​์ในรั​ัชกาลที่​่� ๖ อั​ันแสดงให้​้เห็​็นว่​่าการแปลและพิ​ิมพ์​์เป็​็นภาษาอั​ังกฤษต้​้องใช้​้เวลากว่​่า ๒๐ ปี​ี จึ​ึงครบพระสู​ูตร เฉพาะที​ีฆนิ​ิกาย ๓ เล่​่ม ส่​่วนเล่​่มอื่​่�น ๆ ก็​็มี​ีการแบ่​่งงานการแปลและจั​ัดพิ​ิมพ์​์ต่​่อเนื่​่�องกั​ัน ไปด้​้วย ๑

พระไตรปิ​ิฎกแปลฉบั​ับภาษาฝรั่​่�งเศสและเยอรมั​ัน มี​ีเพี​ียงบางส่​่วนไม่​่ครบชุ​ุด

ฎ

การพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎกเป็​็นภาษาบาลี​ีและภาษาไทยนั้​้น� ครั้​้�งแรกพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎกภาษา บาลี​ีในสมั​ัยรั​ัชกาลที่​่� ๕ ใช้​้เวลาเตรี​ียมงานและจั​ัดพิ​ิมพ์​์เสร็​็จจาก พ.ศ. ๒๔๓๑ ถึ​ึง พ.ศ. ๒๔๓๖ ครั้​้�งที่​่� ๒ พิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎกภาษาบาลี​ี ในสมั​ัยรั​ัชกาลที่​่� ๗ ใช้​้เวลาชำระเตรี​ียมงาน และจั​ัดพิ​ิมพ์​์เสร็​็จจาก พ.ศ. ๒๔๖๘ ถึ​ึง พ.ศ. ๒๔๗๓ ส่​่วนการพิ​ิมพ์​์ฉบั​ับภาษาบาลี​ีอี​ีกเป็​็นครั้​้�งที่​่� ๓ และที่​่� ๔ ใน พ.ศ. ๒๕๐๑ และ ๒๕๒๓ โดยลำดั​ับ เป็​็นงานของมหามกุ​ุฏราชวิ​ิทยาลั​ัย สำเร็​็จสมบู​ูรณ์​์ในรั​ัชกาลที่​่� ๙ ซึ่ง่� เป็​็นรั​ัชกาลปั​ัจจุ​ุบันั ฉบั​ับแปลเป็​็นภาษาไทย มี​ีฉบั​ับของกรมการศาสนา ๔๕ เล่​่ม ของมหามกุ​ุฏราชวิ​ิทยาลั​ัย ๙๑ เล่​่ม เพราะฉบั​ับของมหามกุ​ุฏราชวิ​ิทยาลั​ัยได้​้แปลคำอธิ​ิบายที่​่�เรี​ียกว่​่าอรรถกถาเพิ่​่�มอี​ีก ส่​่วนหนึ่​่�งด้​้วย ส่​่วนพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชนซึ่​่�งเป็​็นฉบั​ับแปลย่​่อ เดิ​ิมทำไว้​้ ๕ เล่​่ม และได้​้พิ​ิมพ์​์รวมเป็​็นเล่​่มเดี​ียว ฉบั​ับแปลทั้​้�งสามนี้​้� กระทำในรั​ัชสมั​ัยแห่​่งพระบาทสมเด็​็จ พระเจ้​้าอยู่​่�หั​ัวภู​ูมิ​ิพลอดุ​ุลยเดชมหาราช รั​ัชกาลปั​ัจจุ​ุบั​ันทั้​้�งสิ้​้�น ในปี​ี พ.ศ. ๒๕๓๐ นี้​้� เป็​็นมหามงคลสมั​ัยที่​่�พระบาทสมเด็​็จพระเจ้​้าอยู่​่�หั​ัวของเรา ทรงเจริ​ิญพระชนมพรรษาครบ ๕ รอบ เป็​็นสมั​ัยที่​่�มี​ีการพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎกภาษาบาลี​ีและที่​่�แปล เป็​็นภาษาไทยทั้​้�งฉบั​ับย่​่อและพิ​ิสดาร เกิ​ิดขึ้​้�นรวมหลายฉบั​ับ นั​ับเป็​็นการเฉลิ​ิมพระเกี​ียรติ​ิแห่​่ง พระมหากษั​ัตริ​ิย์​์ ผู้​้�ทรงเป็​็นเอกอั​ัครพุ​ุทธศาสนู​ูปถั​ัมภก ผู้​้�ทรงส่​่งเสริ​ิมการศึ​ึกษาและการปฏิ​ิบั​ัติ​ิ ตลอดมา ขอพระบาทสมเด็​็จพระเจ้​้าอยู่​่�หั​ัว สมเด็​็จพระภู​ูมิ​ิพลมหาราชของชาวไทย จงทรง พระเจริ​ิญยิ่​่�งยื​ืนนาน ทรงพระเกษมสำราญ เป็​็นมิ่​่�งขวั​ัญของพสกนิ​ิกรชาวไทยสื​ืบไป แม้​้มี​ี พระราชประสงค์​์จำนงหมายสิ่​่�งใด ขอจงสั​ัมฤทธิ์​์�ผลสมดั​ังพระราชปรารถนาทุ​ุกประการ สุ​ุชี​ีพ ปุ​ุญญานุ​ุภาพ กรุ​ุงเทพ ฯ ๒๒ เมษายน ๒๕๓๐

คำนำ ในการพิ​ิมพ์​์รวมเล่​่ม ครั้​้�งที่​่� ๘ พ.ศ. ๒๕๒๗ พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน เดิ​ิมย่​่อจากพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับภาษาบาลี​ี ๔๕ เล่​่ม เป็​็นภาษาไทย ๕ เล่​่ม แล้​้วรวม ๕ เล่​่มนั้​้�นพิ​ิมพ์​์ให้​้เป็​็นเล่​่มเดี​ียว เพื่​่�อมิ​ิให้​้กระจั​ัดกระจาย ถ้​้าจะ คิ​ิดถึ​ึงการพิ​ิมพ์​์เมื่​่�อเป็​็น ๕ เล่​่มด้​้วย ก็​็นั​ับเป็​็นการพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งที่​่� ๑๐ ในคราวนี้​้� แต่​่ถ้​้าคิ​ิดเฉพาะ ที่​่ร� วมพิ​ิมพ์​์เป็​็นเล่​่มเดี​ียวจบ ก็​็นับั เป็​็นครั้​้�งที่​่� ๘ ในการพิ​ิมพ์​์รวมเล่​่มตั้​้ง� แต่​่ครั้​้ง� ที่​่� ๖ พ.ศ. ๒๕๒๕ เป็​็นต้​้นมา พิ​ิมพ์​์ครั้​้ง� ละ ๑๐,๐๐๐ เล่​่ม และจำหน่​่ายหมดภายในเวลาประมาณ ๑ ปี​ี ในแต่​่ละครั้​้�ง แสดงว่​่าได้​้รั​ับความสนใจ และสนั​ับสนุ​ุนจากท่​่านพระภิ​ิกษุ​ุสามเณร และประชาชนผู้​้�เห็​็นความ สำคั​ัญในการศึ​ึกษาสาระสำคั​ัญแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก ซึ่​่�งเป็​็นตำราอั​ันเป็​็นหลั​ักแห่​่งพระพุ​ุทธศาสนา บางคราวด้​้วยความเร่​่งร้​้อน เจ้​้าหน้​้าที่​่�โรงพิ​ิมพ์​์ได้​้จั​ัดพิ​ิมพ์​์ไปก่​่อนโดยไม่​่ทั​ันได้​้แก้​้ไข ถ้​้อยคำบางคำที่​่�ข้​้าพเจ้​้าขอให้​้แก้​้ไข แต่​่ในคราวนี้​้� ได้​้แก้​้ไขหลายแห่​่ง และจะพยายามแก้​้ไขเพิ่​่�ม เติ​ิมอี​ีกในการพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งต่​่อ ๆ ไป เพื่​่�อให้​้ถู​ูกต้​้องสมบู​ูรณ์​์ยิ่​่�งขึ้​้�น ในการจั​ัดพิมิ พ์​์ครั้​้ง� ที่​่� ๘ นี้​้� ข้​้าพเจ้​้าเจาะจงถวายส่​่วนกุ​ุศลในการจั​ัดทำและจั​ัดพิมิ พ์​์หนั​ังสื​ือ นี้​้� บู​ูชาพระคุ​ุณท่​่านเจ้​้าคุ​ุณพระธรรมเจติ​ิยาจารย์​์ (วงศ์​์ โอทาตวั​ัณณเถระ) วั​ัดเสนหา จั​ังหวั​ัด นครปฐม พระอาจารย์​์ผู้เ้� ป็​็นที่​่เ� คารพบู​ูชาอย่​่างสู​ูงยิ่​่ง� ของข้​้าพเจ้​้า ข้​้อที่​่นั� บั ว่​่าสำคั​ัญก็คื็ อื ท่​่านเป็​็นผู้​้� ส่​่ ง เสริ​ิ ม สนั​ั บ สนุ​ุ น ให้​้ ข้​้ า พเจ้​้ า ได้​้ ศึ​ึ ก ษาภาษาบาลี​ี จ นมี​ี โ อกาสบำเพ็​็ ญป ระโยชน์​์ แ ก่​่ พระพุ​ุทธศาสนาได้​้บ้​้างตามควรแก่​่อั​ัตภาพและสติ​ิปั​ัญญาอั​ันน้​้อย การกล่​่าวถวายส่​่วนกุ​ุศลบู​ูชาพระคุ​ุณท่​่านเจ้​้าคุ​ุณอาจารย์​์ ในการพิ​ิมพ์​์ครั้​้ง� นี้​้� ก็​็เพราะใน ระหว่​่างการเตรี​ียมจั​ัดพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งที่​่� ๘ นี้​้� ท่​่านได้​้ถึ​ึงมรณภาพล่​่วงลั​ับไปในเช้​้าวั​ันที่​่� ๑๑ ธั​ันวาคม ๒๕๒๗ เมื่​่�อมี​ีชนมายุ​ุ ๑๐๒ โดยปี​ี หรื​ือคิ​ิดเป็​็นอายุ​ุชำระก็​็ ๑๐๑ ปี​ี ๕ เดื​ือนกั​ับ ๑๑ วั​ัน ประโยชน์​์ใดแม้​้เพี​ียงนิ​ิดน้อ้ ยที่​่ท่� า่ นสาธุ​ุชนได้​้รับั จากหนั​ังสื​ือนี้​้� ข้​้าพเจ้​้าขออุ​ุทิศิ ส่​่วนกุ​ุศล จากประโยชน์​์นั้​้�น เป็​็นสั​ักการะบรรณาการบู​ูชาท่​่านเจ้​้าคุ​ุณอาจารย์​์ผู้�มี้ ีพระคุ​ุณของข้​้าพเจ้​้า ผู้​้�ซึ่​่�ง ชาวนครปฐมเรี​ียกกั​ันติ​ิดปากว่​่าหลวงปู่​่� อนึ่​่�ง ข้​้าพเจ้​้าขอถื​ือโอกาสนี้​้�ขอบพระคุ​ุณท่​่านผู้​้�ริ​ิเริ่​่�มรวมพิ​ิมพ์​์เป็​็นเล่​่มเดี​ียวจากเดิ​ิม ๕ เล่​่ม แจกเป็​็นพุ​ุทธบู​ูชาครั้​้�งแรกจำนวน ๑,๑๐๐ เล่​่ม คื​ือ คุ​ุณอั​ัมพร สุ​ุขะนิ​ินทร์​์ และขอบพระคุ​ุณ

ฐ

คุ​ุณ ส. อาจารี​ีย์​์ ผู้​้�รั​ับอาสาในการติ​ิดต่​่อ รั​ับส่​่งใบพิ​ิสู​ูจน์​์อั​ักษรในระหว่​่างการจั​ัดพิ​ิมพ์​์เป็​็นเวลา หลายเดื​ือน รวมทั้​้�งขอบพระคุ​ุณ คุ​ุณเผด็​็จ จิ​ิระสานต์​์ แห่​่งโรงพิ​ิมพ์​์กรุ​ุงเทพการพิ​ิมพ์​์ ผู้​้�ช่​่วย ให้​้การจั​ัดพิ​ิมพ์​์รวมเล่​่มครั้​้�งแรกลุ​ุล่​่วงไปด้​้วยดี​ี ขอกราบขอบพระคุ​ุณท่​่านเจ้​้าคุ​ุณพระธรรมดิ​ิลก (วิ​ิชมัยั ปุ​ุญญารามเถระ) วั​ัดบวรนิ​ิเวศ วิ​ิหาร กรรมการมหามกุ​ุฏราชวิ​ิทยาลั​ัย และกรรมการมหาเถระสมาคม ผู้​้�ส่​่งเสริ​ิมให้​้มหามกุ​ุฏ ราชวิ​ิทยาลั​ัย จั​ัดพิ​ิมพ์​์จำหน่​่ายหนั​ังสื​ือนี้​้� ซึ่​่�งในชั้​้�นแรก มหามกุ​ุฏราชวิ​ิทยาลั​ัย ยอมจำหน่​่าย ในราคาต่​่ำกว่​่าทุ​ุน หรื​ือกล่​่าวอี​ีกอย่​่างหนึ่​่ง� ก็​็คือื ยอมขายขาดทุ​ุนเล่​่มละประมาณ ๒๐ ถึ​ึง ๓๐ บาท แต่​่ได้​้กำไรในการเผยแผ่​่พระพุ​ุทธศาสนา ในการพิ​ิมพ์​์ครั้​้ง� ต่​่อมาจึ​ึงมี​ีกำไรเพิ่​่�มขึ้​้น� บ้​้าง ทั้​้ง� ในด้​้าน การขายและการเผยแผ่​่ นอกจากนั้​้�นขอขอบพระคุ​ุณทุ​ุกท่​่านผู้​้�มี​ีจดหมายเสนอแนะในหลายเรื่​่�องด้​้วยกั​ัน ด้​้วย ความปรารถนาดี​ีที่​่�จะเห็​็นหนั​ังสื​ือนี้​้�มี​ีความสมบู​ูรณ์​์ยิ่​่�งขึ้​้�น ข้​้าพเจ้​้าขอประทานอภั​ัยที่​่�ได้​้เปิ​ิดเผยนามของท่​่านผู้​้�ริ​ิเริ่​่�มหลายท่​่าน ผู้​้�ปิดิ ทองหลั​ังพระ ตลอดมาในการจั​ัดพิ​ิมพ์​์หนั​ังสื​ือนี้​้� โดยมิ​ิได้​้ขออนุ​ุญาตท่​่านเจ้​้าของนามก่​่อน การพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งที่​่� ๘ นี้​้� เริ่​่�มมาแต่​่ประมาณเดื​ือนพฤศจิ​ิกายน ๒๕๒๗ เพิ่​่�งเสร็​็จในเดื​ือน กุ​ุมภาพั​ันธ์​์ ๒๕๒๘ จึ​ึงถื​ือว่​่าเป็​็นการพิ​ิมพ์​์ ใน พ.ศ. ๒๕๒๗ สุ​ุชี​ีพ ปุ​ุญญานุ​ุภาพ กรุ​ุงเทพ ๑๙ กุ​ุมภาพั​ันธ์​์ ๒๕๒๘

คำนำ ฉบั​ับพิ​ิมพ์​์รวมเล่​่มเดี​ียวจบ ครั้​้�งที่​่� ๓/๒๕๒๔ พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ซึ่​่�งย่​่อฉบั​ับภาษาบาลี​ี ๔๕ เล่​่ม เหลื​ือเพี​ียง เล่​่มเดี​ียวจบ ได้​้จั​ัดพิ​ิมพ์​์เป็​็นครั้​้�งที่​่� ๓ (ไม่​่นั​ับรวมที่​่�พิ​ิมพ์​์แยก เป็​็น ๕ เล่​่ม) คื​ือ ใน พ.ศ. ๒๕๒๒ เป็​็นครั้​้�งแรก ใน พ.ศ. ๒๕๒๔ นี้​้� ๒ ครั้​้�ง เพราะเมื่​่�ออนุ​ุญาตให้​้มหามกุ​ุฏราชวิ​ิทยาลั​ัยพิ​ิมพ์​์ จำหน่​่ายในราคาเผยแผ่​่พระพุ​ุทธศาสนาแล้​้ว ก็​็จำหน่​่ายหมด ๒,๐๐๐ เล่​่ม ในเวลาอั​ันสั้​้�น มหามกุ​ุฏฯ จึ​ึงพิ​ิมพ์​์ซ้​้ำอี​ีก ๓,๐๐๐ เล่​่ม คงขายในราคาเดิ​ิมคื​ือ เล่​่มละ ๑๐๐ บาท โดยเจ้​้าหน้​้าที่​่โ� รง พิ​ิมพ์​์ถึ​ึงกั​ับต้​้องทำงานกลางคื​ืน เพื่​่�อแข่​่งกั​ับเวลาเร่​่งผลิ​ิตหนั​ังสื​ือเล่​่มนี้​้�ให้​้ทั​ันความต้​้องการ ของประชาชน ข้​้าพเจ้​้าได้​้กราบเรี​ียนพระคุ​ุณเจ้​้ากรรมการฝ่​่ายบรรพชิ​ิตของมหามกุ​ุฏราชวิ​ิทยาลั​ัย ขอให้​้ จั​ั ดพิ​ิ ม พ์​์ ต่​่ อ ไปเรื่​่� อ ย ๆ อย่​่ า ให้​้ ข าดคราว โดยไม่​่ ต้​้ อ งให้​้ อ ะไรตอบแทนแก่​่ ข้​้ า พเจ้​้ า เพี​ี ย งแต่​่ ใ ห้​้ จ ำหน่​่ า ยในราคาเผยแผ่​่ พ ระพุ​ุ ท ธศาสนาอย่​่ า งนี้​้� ต่​่ อ ไปตามเดิ​ิ ม ฉะนั้​้� น จึ​ึ ง โปรดทราบว่​่า ในบางครั้​้�งอาจผลิ​ิตช้​้า ไม่​่ทั​ันความต้​้องการบ้​้าง แต่​่ก็​็จะมี​ีจำหน่​่ายติ​ิดต่​่อกั​ัน ตลอดไป สุ​ุชี​ีพ ปุ​ุญญานุ​ุภาพ ๑๓ พฤษภาคม ๒๕๒๔

คำนำ ในการพิ​ิมพ์​์รวมเป็​็นเล่​่มเดี​ียวจบครั้​้�งแรก พ.ศ. ๒๕๒๒ การจั​ัดพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ซึ่​่�งเดิ​ิมมี​ี ๕ เล่​่ม ให้​้รวมเป็​็นเล่​่มเดี​ียว จบครั้​้�งนี้​้� ในด้​้านทุ​ุนทรั​ัพย์​์ ท่​่านผู้​้ห� นึ่​่ง� ผู้​้ส� ำเร็​็จการศึ​ึกษาจากจุ​ุฬาลงกรณ์​์มหาวิ​ิทยาลั​ัย และประกอบ อาชี​ีพอิ​ิสระส่​่วนตั​ัวแต่​่ไม่​่ประสงค์​์ออกนาม เป็​็นผู้​้�บริจิ าค เพื่​่�อพิ​ิมพ์​์แจกเป็​็นการกุ​ุศล พร้​้อมทั้​้ง� ได้​้ มี​ีส่​่ วนในการช่​่ว ยตรวจใบพิ​ิสู​ู จน์​์และช่​่ว ยขยายสารบาญเรื่​่� อ ง สารบาญคำค้​้ น ให้​้ พิ​ิ สดาร กว่​่าเดิ​ิม อั​ันนั​ับเป็​็นกุ​ุศลเจตนาอย่​่างสู​ูง ที่​่�มุ่​่�งจะให้​้มี​ีการแจกจ่​่ายพระไตรปิ​ิฎก แบบย่​่อความ ให้​้แพร่​่หลายไปตามห้​้องสมุ​ุดและสถาบั​ันต่​่าง ๆ เท่​่าที่​่�จะแจกจ่​่ายไปได้​้ การเสี​ียสละของท่​่าน ที่​่�กล่​่าวมาแล้​้ว จึ​ึงมิ​ิใช่​่เพี​ียงการเงิ​ิน แต่​่รวมถึ​ึงกำลั​ังกาย กำลั​ังความคิ​ิด และการออกแบบปก ออกแบบแผนผั​ังหรื​ือแผนภู​ูมิ​ิ เพื่​่�อให้​้เกิ​ิดประโยชน์​์ยิ่​่�งขึ้​้�น นอกจากนั้​้�นท่​่านผู้​้�จั​ัดการโรงพิ​ิมพ์​์กรุ​ุงเทพการพิ​ิมพ์​์ ก็​็ยั​ังได้​้เอื้​้�อเฟื้​้�อร่​่วมมื​ือในการ ช่​่วยอำนวยความสะดวกต่​่าง ๆ ในการจั​ัดพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งนี้​้�เป็​็นอย่​่างดี​ี ด้​้วยมุ่​่�งให้​้หนั​ังสื​ือนี้​้�สำเร็​็จเป็​็น ประโยชน์​์แก่​่ท่​่านผู้​้�อ่​่านโดยทั่​่�วไป การจั​ัดพิ​ิมพ์​์ด้​้วยตั​ัวอั​ักษรขนาดเล็​็กเพื่​่�อมิ​ิให้​้ใช้​้หน้​้ากระดาษ มากเกิ​ินไปนั้​้�น เป็​็นภาระมาก แต่​่ท่​่านก็​็มิ​ิได้​้เห็​็นแต่​่เพี​ียงด้​้านการค้​้า และความสะดวกของทาง โรงพิ​ิมพ์​์เท่​่านั้​้น� จึ​ึงได้​้ยอมรั​ับจัดพิ ั มิ พ์​์ด้ว้ ยมุ่​่�งการกุ​ุศลเป็​็นใหญ่​่ งานจั​ัดพิมิ พ์​์จึงึ ลุ​ุล่ว่ งไปด้​้วยดี​ีจน เป็​็นเล่​่มสมบู​ูรณ์​์ ยั​ังมี​ีอี​ีกท่​่านผู้​้�หนึ่​่�งผู้​้�ไม่​่ประสงค์​์ออกนามเช่​่นเดี​ียวกั​ัน ได้​้มี​ีส่​่วนช่​่วยในด้​้านธุ​ุรการ เกี่​่�ยวกั​ับการพิ​ิมพ์​์ เช่​่น การรั​ับส่​่งใบพิ​ิสู​ูจน์​์และอื่​่�น ๆ อั​ันนั​ับเป็​็นกุ​ุศลเจตนาอย่​่างสู​ูง ในการพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งนี้​้� ข้​้าพเจ้​้าได้​้มี​ีโอกาสตรวจแก้​้ต้​้นฉบั​ับเดิ​ิมที่​่�ตกหล่​่นผิ​ิดพลาดได้​้ หลายแห่​่ง แต่​่เมื่​่อ� พิ​ิมพ์​์ไปแล้​้วได้​้พบว่​่ายั​ังมี​ีที่​่พิ� มิ พ์​์ผิดิ พลาดหลงตาไปบ้​้าง ซึ่ง่� ก็​็ได้​้บอกแก้​้คำผิ​ิด ไว้​้เท่​่าที่​่�จะตรวจพบ หนั​ังสื​ือนี้​้เ� ริ่​่ม� พิ​ิมพ์​์ เมื่​่อ� วั​ันที่​่� ๖ พฤศจิ​ิกายน ๒๕๒๑ ส่​่วนสำคั​ัญพิมิ พ์​์จบภายในปี​ี ๒๕๒๒ มี​ีเพี​ียงสารบาญและคำนำเล็​็กน้​้อยที่​่พิ� มิ พ์​์เสร็​็จในต้​้นปี​ี ๒๕๒๓ ซึ่​่ง� ก็​็ต้อ้ งนั​ับว่​่าเป็​็นฉบั​ับพิมิ พ์​์ พ.ศ . ๒๕๒๒ ข้​้าพเจ้​้าปรารภความเสี​ียสละ ความร่​่วมมื​ือ และการช่​่วยขวนขวายในการจั​ัดพิ​ิมพ์​์ หนั​ังสื​ือเรื่​่อ� งนี้​้ข� องท่​่านที่​่ก� ล่​่าวถึ​ึงนั้​้น� ๆ จึ​ึงตั้​้ง� ชื่​่อ� ว่​่าคณะเทิ​ิดทู​ูนธรรม นอกจากนั้​้�นในการออกแบบ ปก ท่​่านผู้​้�บริจิ าคทรั​ัพย์​์ก็พ็ ยายามที่​่จ� ะให้​้มีลัี กั ษณะในทางรั​ักษาสมบั​ัติทิ างวั​ัฒนธรรมของไทยไว้​้

ณ

ท่​่านได้​้ฟังั ความคิ​ิดเห็​็นหลาย ๆ ฝ่​่าย แล้​้วดำเนิ​ินการจนเป็​็นที่​่เ� รี​ียบร้​้อยดั​ังที่​่ป� รากฏแก่​่ท่า่ นผู้​้�อ่า่ น อยู่​่�นี้​้� ข้​้าพเจ้​้าขออนุ​ุโมทนาและคารวะในกุ​ุศลเจตนาอั​ันสู​ูงส่​่งนี้​้�ด้​้วยความจริ​ิงใจ ขอให้​้ท่​่าน ผู้​้�บริ​ิจาคทรั​ัพย์​์จั​ัดพิ​ิมพ์​์ และท่​่านผู้​้�ร่​่วมให้​้ความช่​่วยทุ​ุกท่​่าน จงประสบแต่​่สิ่​่�งอั​ันพึ​ึงประสงค์​์ ได้​้เห็​็นธรรมและพ้​้นจากทุ​ุกข์​์ ภั​ัย โรค ทั้​้�งปวง กล่​่าวโดยประวั​ัติ​ิ การพิ​ิมพ์​์รวมเล่​่มเดี​ียวจบครั้​้�งแรกใน พ.ศ. ๒๕๒๒ นี้​้� นั​ับเป็​็น การพิ​ิมพ์​์ครั้​้ง� ที่​่� ๓ ที่​่พิ� มิ พ์​์จบทั้​้�งชุ​ุด แต่​่ถ้า้ กล่​่าวถึ​ึงการพิ​ิมพ์​์แยกเป็​็น ๕ เล่​่ม เล่​่มที่​่� ๑ พิ​ิมพ์​์มาแล้​้ว ๔ ครั้​้�ง เล่​่มที่​่� ๒ ถึ​ึง ๕ พิ​ิมพ์​์มาแล้​้ว ๒ ครั้​้�ง โปรดอ่​่านคำนำและคำชี้​้�แจงประจำเล่​่มที่​่� ๑ ใน พ.ศ. ๒๕๐๑ และ ๒๕๑๕ ที่​่� พิ​ิ ม พ์​์ ถั​ั ด จากคำนำนี้​้� ป ระกอบด้​้ ว ย เพื่​่� อ จะได้​้ ท ราบ ความมุ่​่�งหมายและวิ​ิธี​ีการจั​ัดทำ ตลอดจนความเป็​็นมาแต่​่ต้​้น ขอกุ​ุศลจริ​ิยาในการจั​ัดพิ​ิมพ์​์รวมเล่​่มเป็​็นครั้​้�งแรกเพื่​่�อแจกเป็​็นการเผยแผ่​่พระพุ​ุทธ ศาสนา ทั้​้ง� นี้​้จ� งเป็​็นไปเพื่​่�อความร่​่มเย็​็นเป็​็นสุ​ุขแก่​่มนุ​ุษยชาติ​ิ โดยไม่​่เลื​ือกชั้​้น� วรรณะ ประเทศ ชาติ​ิ และศาสนา กั​ับทั้​้�งจงเป็​็นไปเพื่​่�อความหลุ​ุดพ้​้นจากทุ​ุกข์​์แก่​่สรรพสั​ัตว์​์ โดยทั่​่�วกั​ันเทอญ สุ​ุชี​ีพ ปุ​ุญญานุ​ุภาพ ๒๗๘ ซอยชั​ัยพฤกษ์​์ ถนนสุ​ุขุ​ุมวิ​ิท กรุ​ุงเทพ ฯ ๒๐ ธั​ันวาคม ๒๕๒๒

คำนำ ประจำเล่​่มที่​่� ๑ ในการพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งที่​่� ๔ พ.ศ. ๒๕๑๕ พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชนทั้​้ง� ชุ​ุดรวม ๕ เล่​่มนั้​้น� ได้​้ขาดคราวมานาน ข้​้าพเจ้​้าจึ​ึง ได้​้จั​ัดพิ​ิมพ์​์ขึ้​้�นอี​ีกและได้​้แก้​้ไขเพิ่​่�มเติ​ิมอี​ีกบ้​้างตามสมควร เล่​่มที่​่� ๒ ถึ​ึงเล่​่มที่​่� ๕ เป็​็นการพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งที่​่� ๒ เฉพาะเล่​่มที่​่� ๑ เป็​็นการพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งที่​่� ๓ ครั้​้�งแรกพิ​ิมพ์​์ใน พ.ศ. ๒๕๐๑ ครั้​้�งที่​่� ๒ ใน พ.ศ. ๒๕๐๖ ครั้​้�งที่​่� ๓ ซึ่​่�งมี​ีผู้​้�ขอพิ​ิมพ์​์แจก ในงานพระราชทานเพลิ​ิงศพท่​่านผู้​้�หนึ่​่�งเป็​็นการพิ​ิมพ์​์เฉพาะบางส่​่วนของเล่​่มใน พ.ศ. ๒๕๑๔ ครั้​้�งที่​่� ๔ คื​ือครั้​้�งนี้​้�พิ​ิมพ์​์ใน พ.ศ. ๒๕๑๕ ในการเขี​ียนคำนำครั้​้�งแรก ข้​้าพเจ้​้ามิ​ิได้​้เล่​่ารายละเอี​ียดไว้​้ถึ​ึงเหตุ​ุที่​่�จู​ูงใจอย่​่างสำคั​ัญใน การจั​ัดทำพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชนชุ​ุดนี้​้� จึ​ึงขอเล่​่าไว้​้ในครั้​้�งนี้​้� เมื่​่อ� ข้​้าพเจ้​้าอายุ​ุได้​้ ๑๗ - ๑๘ ปี​ี ได้​้เคยอ่​่านพระไตรปิ​ิฎกซึ่​่ง� พระเถรานุ​ุเถระท่​่านแปลไว้​้ เป็​็นสู​ูตร ๆ ไปอ่​่านแล้​้วก็​็เขี​ียนย่​่อความสั้​้�น ๆ ใส่​่สมุ​ุดไว้​้ เพื่​่�อช่​่วยเตื​ือนความจำว่​่าพระสู​ูตรที่​่�เคย อ่​่านมาแล้​้วนั้​้�นมี​ีสาระสำคั​ัญอะไรบ้​้าง อาจอ่​่านซ้​้ำได้​้อี​ีกในภายหลั​ัง ต่​่อมาเมื่​่�อได้​้เล่​่าเรี​ียน ภาษาบาลี​ีเพิ่​่�มเติ​ิมจนสามารถแปลพระไตรปิ​ิฎกได้​้เอง จึ​ึงได้​้ทำงานชิ้​้�นนี้​้� โดยย่​่อพระไตรปิ​ิฎก ๔๕ เล่​่ม ให้​้เหลื​ือเพี​ียง ๕ เล่​่มจบ ทั้​้�งนี้​้�เพื่​่�อใช้​้ประโยชน์​์ในการศึ​ึกษาพระพุ​ุทธศาสนาของตนเอง และเพื่​่�อให้​้ท่​่านผู้​้�อ่​่านผู้​้�มี​ีความประสงค์​์จะทราบสาระสำคั​ัญย่​่อ ๆ แห่​่งพระไตรปิ​ิฎกทุ​ุกเล่​่ม ตามต้​้องการ สุ​ุชี​ีพ ปุ​ุญญานุ​ุภาพ ๑๙ เมษายน ๒๕๑๕

คำชี้​้�แจง ประจำเล่​่มที่​่� ๑ ในการจั​ัดพิ​ิมพ์​์ครั้​้�งแรก พ.ศ. ๒๕๐๑ การจั​ัดทำพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับประชาชนขึ้​้�นนี้​้� เนื่​่�องมาจากความปรารถนาที่​่�จะได้​้เห็​็น พี่​่�น้​้องพุ​ุทธศาสนิ​ิกชนชาวไทยได้​้อ่​่านพระไตรปิ​ิฎกจบ โดยได้​้ประโยชน์​์ในขณะเดี​ียวกั​ัน ๔ ประการ คื​ือ ๑. รู้​้�ความหมาย และความเป็​็นมาแห่​่งพระไตรปิ​ิฎกตั้​้ง� แต่​่ต้น้ จนได้​้พิมิ พ์​์ขึ้​้น� เป็​็นอั​ักษร ไทย พร้​้อมทั้​้�งวิ​ิธี​ีการจั​ัดหมวดหมู่​่�ในพระไตรปิ​ิฎกอย่​่างชั​ัดเจน ๒. รู้​้�เรื่​่�องที่​่�น่​่าสนใจ ซึ่​่�งได้​้เลื​ือกนำมาแปลไว้​้เป็​็นตอน ๆ เพื่​่�อให้​้เป็​็นแนวคำสอนทาง พระพุ​ุทธศาสนาทั้​้�งสามปิ​ิฎก ๓. รู้​้�ความย่​่อในพระไตรปิ​ิฎกแต่​่ละเล่​่ม ทั้​้�งหมด ๔๕ เล่​่ม เป็​็นการย่​่อที่​่�พยายามให้​้ได้​้ สาระสำคั​ัญ ๔. ได้​้อ่า่ นเอกสารทางประวั​ัติศิ าสตร์​์ของไทย เพื่​่�อทราบความเป็​็นมาแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก ในประเทศไทย เป็​็นเอกสารซึ่​่�งรวบรวมไว้​้เพื่​่�อให้​้ค้​้นได้​้สะดวก ไม่​่กระจั​ัดกระจาย ด้​้วยเหตุ​ุนี้​้� หนั​ังสื​ือพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชนเล่​่มที่​่� ๑ นี้​้� จึ​ึงได้​้จัดั แบ่​่งออกเป็​็น ๔ ภาค คื​ือภาคที่​่� ๑ ว่​่าด้​้วยความรู้​้�เรื่​่�องพระไตรปิ​ิฎก ภาคที่​่� ๒ ว่​่าด้​้วยข้​้อความน่​่ารู้​้�จากพระ ไตรปิ​ิฎก ภาคที่​่� ๓ ว่​่าด้​้วยความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก และภาคผนวก ว่​่าด้​้วยเอกสารทางประวั​ัติศิ าสตร์​์ เกี่​่�ยวกั​ับการชำระ การจารึ​ึกและการพิ​ิมพ์​์พระไตรปิ​ิฎก ในประเทศไทย ส่​่วนในเล่​่มต่​่อไป จะจั​ัดไว้​้เพี​ียง ๒ ภาค คื​ือข้​้อความน่​่ารู้จ้� ากพระไตรปิ​ิฎก กั​ับความย่​่อ แห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เว้​้นแต่​่มี​ีข้​้อความอะไรที่​่�ควรกล่​่าว ก็​็จะกล่​่าวไว้​้ในคำชี้​้�แจง ในการย่​่อความแห่​่งบาลี​ีพระไตรปิ​ิฎกทั้​้ง� ๔๕ เล่​่มนั้​้น� เล่​่มนี้​้ย่� อ่ บาลี​ีได้​้เพี​ียง ๒ เล่​่มและ ค่​่อนข้​้างยาวกว่​่ากำหนดที่​่�ตั้​้�งไว้​้ว่​่าจะย่​่อให้​้เหลื​ือเล่​่มละประมาณ ๓๔ หน้​้า แต่​่ก็​็มี​ีความประสงค์​์ จะให้​้เป็​็นคู่​่�มื​ือศึ​ึกษาวิ​ินั​ัยพร้​้อมด้​้วยประวั​ัติ​ิความเป็​็นมาแห่​่งสิ​ิกขาบท อาจใช้​้เป็​็นประโยชน์​์ สำหรั​ับผู้​้�ศึ​ึกษานั​ักธรรมได้​้เป็​็นอย่​่างดี​ี หนั​ังสื​ือชุ​ุดนี้​้�เดิ​ิมกะไว้​้ว่​่า ๔ เล่​่มจบ แต่​่เมื่​่�อทำลงไปแล้​้ว ก็​็รู้​้�สึ​ึกว่​่าจะถึ​ึง ๕ เล่​่มจบ อย่​่างไรก็​็ตาม ถ้​้ามี​ีความจำเป็​็นต้​้องขยาย ก็​็จะไม่​่ให้​้เกิ​ิน ๕ เล่​่มจบ และถ้​้ า เป็​็ น ไปได้​้ เมื่​่� อ พิ​ิ ม พ์​์ ชุ​ุ ดนี้​้� เ สร็​็ จ แล้​้ ว ก็​็ จ ะหาวิ​ิ ธี​ี พิ​ิ ม พ์​์ ร วมเล่​่ ม เดี​ี ย วจบในภายหลั​ั ง โดยขยายหน้​้ากระดาษให้​้ใหญ่​่ขึ้​้�น หรื​ือใช้​้ตั​ัวอั​ักษรให้​้เล็​็กลง ซึ่​่�งเป็​็นเรื่​่�องของอนาคต

ถ

เหตุ​ุผลที่​่�ตั้​้�งชื่​่�อว่​่าพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ก็​็ด้​้วยต้​้องการทำงานชิ้​้�นนี้​้�ให้​้ เป็​็นสมบั​ัติ​ิสำหรั​ับประชาชนให้​้มากที่​่สุ� ดุ เพราะพระไตรปิ​ิฎกนั้​้น� มี​ีข้อ้ ความพิ​ิสดารมาก มี​ีถึงึ ๔๕ เล่​่มขนาดใหญ่​่ แม้​้แต่​่ผู้�รู้​้ ้�ภาษาบาลี​ีเองก็​็หาตั​ัวผู้​้�อ่า่ นจบได้​้ยาก ถ้​้าใช้​้วิธีิ ย่ี อ่ ความให้​้ได้​้สาระสำคั​ัญ ไว้​้ให้​้ครบทุ​ุกเล่​่ม ก็​็จะเหมื​ือนได้​้อ่​่านเองจบเล่​่มใหญ่​่ แลั​ัวตั​ัดลั​ัดเก็​็บใจความที่​่�สำคั​ัญไว้​้ได้​้ อี​ีกอย่​่างหนึ่​่ง� คำว่​่า พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน นี้​้� ไม่​่ได้​้มุ่​่�งเพี​ียงทำให้​้ง่า่ ยให้​้ สะดวกสำหรั​ับประชาชนเท่​่านั้​้น� ยั​ังปรารถนาจะนำประชาชนให้​้มีคี วามรู้​้�เข้​้าหาพระไตรปิ​ิฎกอี​ีก ประการหนึ่​่�งด้​้วย คื​ือถ้​้าเป็​็นท้​้องนิ​ิทาน เป็​็นเรื่​่�องเล่​่า จะพยายามทำให้​้เข้​้าใจง่​่าย แต่​่ถ้​้าเป็​็น หลั​ักวิ​ิชา ก็​็จะคงรู​ูปศั​ัพท์​์ให้​้เห็​็น แล้​้วแปลไว้​้หรื​ือทำคำอธิ​ิบายกำกั​ับไว้​้ในวงเล็​็บ หรื​ือในเชิ​ิงอรรถ ด้​้านล่​่างของหน้​้ากระดาษ สำนวนทางศาสนาบางคำก็​็จะคงไว้​้บ้​้าง เป็​็นการจู​ูงประชาชนให้​้คุ้​้�น กั​ับศั​ัพท์​์ หรื​ือสำนวนทางศาสนาพอสมควร การจั​ัดทำพระไตรปิ​ิฎกแปลนั้​้�น ฝรั่​่�งได้​้ทำไว้​้แล้​้วหลายแบบ เช่​่น ๑. แปลโดยพิ​ิสดารทุ​ุก ๆ เล่​่ม ซึ่​่�งสมาคมบาลี​ีปกรณ์​์ แห่​่งประเทศอั​ังกฤษจั​ัดทำ ๒. เลื​ือกแปลแต่​่บางตอนที่​่น่� า่ สนใจ รวมเป็​็นเล่​่ม ประกอบด้​้วยสิ่​่ง� ละอั​ันพรรณละน้​้อย เช่​่น หนั​ังสื​ือเรื่​่�อง Some Sayings of the Buddha ของ F.L. Woodward เรื่​่�อง The Living Thoughts of Gotama the Buddha ของ Ananda Koomaraswamy และ Miss I.B. Horner และเรื่​่�อง The Word of the Buddha ของ Nyanatiloka เป็​็นต้​้น ๓. เลื​ือกแปลเต็​็มสู​ูตรบางสู​ูตร เช่​่นหนั​ังสื​ือ Sacred Books of the East และ Buddhist Texts ของ E. Conze เป็​็นต้​้น ๔. ย่​่อพระไตรปิ​ิฎกให้​้สั้​้�น อ่​่านจบเพี​ียงครึ่​่�งชั่​่�วโมง เช่​่น ที่​่�สมาคมบาลี​ีปกรณ์​์จั​ัดทำ หนั​ังสื​ือพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชนนี้​้� มี​ีวิ​ิธี​ีการตั้​้�งแต่​่ข้​้อ ๒ ถึ​ึงข้​้อ ๔ ครบหมด คงเว้​้นไม่​่แปลพิ​ิสดารทุ​ุกเล่​่มเท่​่านั้​้น� นอกจากนี้​้� ยั​ังเพิ่​่�มคำอธิ​ิบายความรู้เ้� รื่​่อ� งพระไตรปิ​ิฎก ตลอด จนความเป็​็นมาพร้​้อมทั้​้�งแสดงเอกสารทางประวั​ัติ​ิศาสตร์​์ไว้​้ด้​้วย จึ​ึงอาจกล่​่าวได้​้ว่​่า ผู้​้�อ่​่านตำรา ของฝรั่​่�งมาแล้​้วแต่​่ละเล่​่ม จะพบว่​่าพระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชนชุ​ุดนี้​้� ได้​้รวบรวมเรื่​่อ� งที่​่น่� า่ สนใจเกี่​่�ยวกั​ับพระไตรปิ​ิฎกมากล่​่าวไว้​้ทุ​ุกแบบ เว้​้นแบบเดี​ียว คื​ือแปลพิ​ิสดารทุ​ุกเล่​่ม มี​ีข้​้อที่​่�ควรชี้​้�แจงไว้​้ในที่​่�นี้​้�อี​ีกเล็​็กน้​้อยก็​็คื​ือ การอ้​้างที่​่�มา คื​ือเล่​่ม และหน้​้าของพระ ไตรปิ​ิฎก เมื่​่อ� ใช้​้เลข เช่​่น ๑๒/๓๕ หมายความว่​่า พระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๑๒ หน้​้า ๓๕ และในภาค ๒ ข้​้อความน่​่ารู้จ้� ากพระไตรปิ​ิฎก ในหั​ัวข้อ้ ใดไม่​่ได้​้บอกที่​่ม� าไว้​้ แล้​้วขึ้​้น� หั​ัวข้อ้ อื่​่น� ที​ีเดี​ียว หมายความ ว่​่า อยู่​่�ในเล่​่มและหน้​้าเดี​ียวกั​ับหั​ัวข้​้อถั​ัดไป บางครั้​้�งในตอนแรกบอกชื่​่�อ และที่​่�มาไว้​้แล้​้ว เช่​่ น ธรรมบท ขุ​ุ ท ทกนิ​ิ ก าย ๒๕/๓๒ ในข้​้ อ ต่​่ อ ๆ ไปอาจใส่​่ ไ ว้​้ แ ต่​่ เ ลข เช่​่ น ๒๕/๑๐๖

ท

หมายความว่​่า ชื่​่�อ ก็​็คงซ้​้ำกั​ับที่​่�กล่​่าวมาแล้​้ว คื​ือ ธรรมบท ขุ​ุททกนิ​ิกาย เล่​่ม ๒๕ หน้​้า ๑๐๖ คื​ือเปลี่​่�ยนแต่​่เลขหน้​้าเท่​่านั้​้�น ความผิ​ิดพลาดตกหล่​่นใด ๆ ซึ่ง่� อาจมี​ี ข้​้าพเจ้​้าขอประทานอภั​ัยไว้​้ในที่​่นี้​้� ด้� ว้ ย และพร้​้อม ที่​่�จะรั​ับฟั​ังคำทั​ักท้​้วงเพื่​่�อพิ​ิจารณาแก้​้ไขต่​่อไป ข้​้าพเจ้​้าขออุ​ุทิ​ิศงานชิ้​้�นนี้​้� บู​ูชาพระคุ​ุณท่​่านมารดาบิ​ิดา ท่​่านพระอุ​ุปั​ัชฌายะอาจารย์​์ และท่​่านผู้​้�มีพี ระคุ​ุณทุ​ุกท่​่าน และของานชิ้​้น� นี้​้� จงเป็​็นปั​ัจจั​ัยให้​้เกิ​ิดความสุ​ุขความสงบแด่​่ท่า่ นผู้​้�อ่า่ น ทั้​้�งหลายโดยทั่​่�วกั​ัน สุ​ุชี​ีพ ปุ​ุญญานุ​ุภาพ ๒๗๘ ซอยชั​ัยพฤกษ์​์ ถนนสุ​ุขุ​ุมวิ​ิท พระนคร ๑ สิ​ิงหาคม ๒๕๐๑

.

“อานนท์​์ บางที​ีพวกเธอพึ​ึงมี​ีความคิ​ิดอย่​่างนี้​้�ว่​่า ปาพจน์​์มี​ีพระศาสดาล่​่วงแล้​้ว พระศาสดาของพวกเราไม่​่มี​ี ข้​้อนี้​้� พวกเธอไม่​่พึ​ึงเห็​็นอย่​่างนั้​้�น ธรรมก็​็ดี​ี วิ​ินั​ัยก็​็ดี​ี อั​ันใดอั​ันเราแสดงแล้​้ว ได้​้บั​ัญญั​ัติ​ิไว้​้แล้​้วแก่​่พวกเธอ ธรรมและวิ​ินั​ัย อั​ันนั้​้�น จั​ักเป็​็นศาสดา แห่​่งพวกเธอ โดยกาลล่​่วงไปแห่​่งเรา” ที​ี.มหา. ๑๐/๑๔๑/๑๖๓

“จุ​ุนทะ ควรที่​่บริ � ษัิ ัททั้​้ง� หมดพึ​ึงพร้​้อมเพรี​ียงกั​ันประชุ​ุม รวบรวม ตรวจตราอรรถด้​้วยอรรถ พยั​ัญชนะด้​้วย พยั​ัญชนะ ในธรรมที่​่เ� ราแสดงแล้​้ว เพื่​่อ� ความรู้​้�ยิ่​่�ง อั​ันจะเป็​็นเหตุ​ุให้​้พรหมจรรย์​์นี้​้� เป็​็นไปตลอดกาล ยื​ืดยาว

ตั้​้�งมั่​่�นอยู่​่�นาน พรหมจรรย์​์นั้​้�น จะพึ​ึงเป็​็นไปเพื่​่�อประโยชน์​์สุ​ุขแก่​่ชนหมู่​่�มาก เพื่​่�ออนุ​ุเคราะห์​์แก่​่ชาวโลก เพื่​่�อประโยชน์​์ เพื่​่�อเกื้​้�อกู​ูล เพื่​่�อความสุ​ุข แก่​่เทวดาและมนุ​ุษย์​์ทั้​้�งหลาย” ที​ี.ปา. ๑๑/๑๐๘/๑๑๘

ปฐมสั​ังคายนา ณ ถ้​้ำสั​ัตตบรรณคู​ูหา ใกล้​้กรุ​ุงราชคฤห์​์ แคว้​้นมคธ ประเทศอิ​ินเดี​ีย พระเจ้​้าอชาตศั​ัตรู​ู เป็​็นองค์​์อุ​ุปถั​ัมภ์​์ พระมหากั​ัสสปเถระเป็​็นประธานและเป็​็นผู้​้�สอบถาม พระอุ​ุบาลี​ีเป็​็นผู้​้�ตอบข้​้อซั​ักถาม

ทางวิ​ินั​ัย พระอานนท์​์เป็​็นผู้​้�ตอบข้​้อซั​ักถามทางธรรม การสั​ังคายนาครั้​้�งนี้​้�กระทำหลั​ังพุ​ุทธปริ​ินิ​ิพพาน ๓ เดื​ือน มี​ีพระอรหั​ันต์​์ประชุ​ุมกั​ัน ๕๐๐ รู​ูป กระทำการอยู่​่� ๗ เดื​ือนจึ​ึงสำเร็​็จ

การสั​ังคายนาครั้​้�งที่​่� ๒ ณ วาลิ​ิการาม เมื​ืองเวสาลี​ี แคว้​้นวั​ัชชี​ี ประเทศอิ​ินเดี​ีย มี​ีพระเจ้​้ากาลาโศกราช เป็​็นองค์​์อุ​ุปถั​ัมภ์​์ พระยสะ กากั​ัณฑกบุ​ุตร เป็​็นผู้​้�ชั​ักชวน มี​ีพระเถระผู้​้�ใหญ่​่อี​ีก ๗ รู​ูปให้​้ความร่​่วมมื​ือ

ในการนี้​้�พระเรวตะเป็​็นผู้​้�ถาม พระสั​ัพพกามี​ีเป็​็นผู้​้�ตอบปั​ัญหาทางวิ​ินั​ัยที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�น การสั​ังคายนาครั้​้�งนี้​้� กระทำหลั​ังพุ​ุทธปริ​ินิ​ิพพาน ๑๐๐ ปี​ี มี​ีพระสงฆ์​์ประชุ​ุมกั​ัน ๗๐๐ รู​ูป กระทำอยู่​่� ๘ เดื​ือนจึ​ึงสำเร็​็จ

การสั​ังคายนาครั้​้ง� ที่​่� ๓ ณ อโศการาม กรุ​ุงปาตลี​ีบุตุ ร แคว้​้นมคธ ประเทศอิ​ินเดี​ีย มี​ีพระเจ้​้าอโศกมหาราช เป็​็นองค์​์อุปุ ถั​ัมภ์​์ พระโมคคลี​ีบุตุ ร ติ​ิสสเถระ เป็​็นประธาน การสั​ังคายนาครั้​้ง� นี้​้�กระทำหลั​ังพุ​ุทธปริ​ินิพิ พาน

๒๓๔ หรื​ือ ๒๓๕ ปี​ี มี​ีพระขี​ีณาสพ ๑๐๐๐ องค์​์ ร่​่วมสั​ังคายนา กระทำอยู่​่� ๙ เดื​ือน และเมื่​่�อทำ สั​ังคายนาแล้​้ว ได้​้ส่​่งสมณทู​ูต ๙ สายออกไปประกาศพระพุ​ุทธศาสนาในประเทศต่​่าง ๆ

การสั​ังคายนาครั้​้�งที่​่� ๕ ณ อาโลกเลณสถาน มตเลชนบท ประเทศศรี​ีลั​ังกา ในรั​ัชสมั​ัยพระเจ้​้า วั​ัฎฎคามณี​ี อ ภั​ัย ประมาณ พ.ศ. ๔๓๓ มี​ี พ ระรั​ักขิ​ิ ต มหาเถระเป็​็ น ประธาน และได้​้ มี​ี ก ารจารึ​ึก

พระธรรมวิ​ินั​ัยเป็​็นลายลั​ักษณ์​์อั​ักษร ด้​้วยภาษามคธอั​ักษรสิ​ิงหล ใช้​้เวลาปี​ีหนึ่​่�งจึ​ึงสำเร็​็จ พระไตรปิ​ิฎก ลายลั​ักษณ์​์อั​ักษร จึ​ึงมี​ีขึ้​้�นเป็​็นครั้​้�งแรกในพระพุ​ุทธศาสนา

การสั​ังคายนาครั้​้�งที่​่� ๘ ณ วั​ัดโพธาราม (วั​ัดเจ็​็ดยอดพระอารามหลวง) เชี​ียงใหม่​่ เมื่​่�อราว พ.ศ. ๒๐๒๐ มี​ีพระเจ้​้าติ​ิโลกราชเป็​็นองค์​์อุ​ุปถั​ัมภ์​์ พระธรรมทิ​ินมหาเถระเจ้​้าอาวาสวั​ัดป่​่าตาลเป็​็นประธาน มี​ีการ

อาราธนาพระภิ​ิกษุ​ุผู้​้�ทรงไตรปิ​ิฎกหลายร้​้อยรู​ูป ให้​้ช่​่วยชำระอั​ักษรพระไตรปิ​ิฎก การสั​ังคายนาครั้​้�งนี้​้� จั​ัดเป็​็นการสั​ังคายนาครั้​้�งที่​่� ๑ ในประเทศไทย

การสั​ังคายนาครั้ง้� ที่​่� ๙ ณ วั​ัดพระศรี​ีสรรเพชญ์​์ ปั​ัจจุ​ุบั​ันคื​ือวั​ัดมหาธาตุ​ุยุวุ ราชรั​ังสฤษฎิ์​์� กรุ​ุงเทพมหานคร ประเทศไทย เมื่​่�อ พ.ศ. ๒๓๓๑ มี​ีพระบาทสมเด็​็จพระพุ​ุทธยอดฟ้​้าจุ​ุฬาโลกมหาราชเป็​็นองค์​์อุ​ุปภั​ัมภ์​์

สมเด็​็ จ พระสั​ังฆราช (ศรี​ี ) เป็​็ น ประธาน ในครั้​้� ง นี้​้� มี​ี พ ระสงฆ์​์ ๒๑๘ รู​ู ป กั​ับราชบั​ั ณ ฑิ​ิ ต าจารย์​์ อุ​ุบาสก ๓๒ คน ช่​่วยกั​ันชำระพระไตรปิ​ิฎก แล้​้วจารึ​ึกลงในใบลาน

แผนภู​ูมิ​ิพระไตรปิ​ิฎก พระไตรปิ​ิฎก๑

วิ​ินั​ัยปิ​ิฎก • มหาวิ​ิภั​ังค์​์ • ภิ​ิกขุ​ุนี​ีวิ​ิภั​ังค์​์ • มหาวั​ัคค์​์ • จุ​ุลลวั​ัคค์​์ • ปริ​ิวาร

สุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก • ที​ีฆนิ​ิกาย • มั​ัชฌิ​ิมนิ​ิกาย • สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย • อั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกาย • ขุ​ุททกนิ​ิกาย

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก • ธั​ัมมสั​ังคณี​ี • วิ​ิภั​ังค์​์ • ธาตุ​ุกถา • ปุ​ุคคลบั​ัญญั​ัตติ​ิ • กถาวั​ัตถุ​ุ • ยมก • ปั​ัฏฐาน

พระไตรปิ​ิฎก (ฉบั​ับสยามรั​ัฐ) มี​ีจำนวน ๔๕ เล่​่ม เป็​็นตั​ัวอั​ักษรประมาณ ๒๔,๓๐๐,๐๐๐ ตั​ัว • วิ​ินั​ัยปิ​ิฎก คั​ัมภี​ีร์​์ว่​่าด้​้วย ระเบี​ียบวิ​ินั​ัยของภิ​ิกษุ​ุและภิ​ิกษุ​ุณี​ี • สุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก คั​ัมภี​ีร์​์ว่​่าด้​้วย พระธรรมเทศนาทั่​่�ว ๆ ไป มี​ีประวั​ัติ​ิและท้​้องเรื่​่�องประกอบ • อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก คั​ัมภี​ีร์​์ว่​่าด้​้วย ข้​้อธรรมล้​้วน ๆ ไม่​่มี​ีประวั​ัติ​ิและท้​้องเรื่​่�องประกอบ ๑ การสั​ังคายนาครั้​้�งที่​่� ๓ ในสมั​ัยพระเจ้​้าอโศกมหาราช ได้​้จั​ัดพระธรรมวิ​ินั​ัยเป็​็น ๓ หมวดใหญ่​่ เรี​ียกว่​่า พระไตรปิ​ิฎก

วิ​ินั​ัยปิ​ิฎก มหาวิ​ิภั​ังค์​์

ภิ​ิกขุ​ุนี​ีวิ​ิภั​ังค์​์

ข้​้อห้​้ามหรื​ือวิ​ินั​ัย ข้​้อห้​้ามหรื​ือวิ​ินั​ัย ที่​่�เป็​็นหลั​ักใหญ่​่ ๆ ของ ที่​่�เป็​็นหลั​ักใหญ่​่ ๆ ของ ภิ​ิกษุ​ุ ๒๒๗ ข้​้อ ภิ​ิกษุ​ุณี​ี ๓๑๑ ข้​้อ

มหาวั​ัคค์​์

จุ​ุลลวั​ัคค์​์

ปริ​ิวาร

พุ​ุทธประวั​ัติ​ิช่​่วงต้​้น ข้​้อบั​ัญญั​ัติ​ิปลี​ีกย่​่อย เรื่​่�องเบ็​็ดเตล็​็ด การกำเนิ​ิด การกำเนิ​ิดและพั​ัฒนาการ และ และ ของภิ​ิกษุ​ุณี​ีสงฆ์​์ คู่​่�มื​ือถามตอบ พั​ัฒนาการของภิ​ิกษุ​ุสงฆ์​์ ประวั​ัติ​ิสั​ังคายนา ความรู้​้�พระวิ​ินั​ัย มี​ี ๑๐ ขั​ันธกะ ครั้​้�งที่​่� ๑ และ ครั้​้�งที่​่� ๒ มี​ี ๑๒ ขั​ันธกะ

สุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก ที​ีฆนิ​ิกาย

มั​ัชฌิ​ิมนิ​ิกาย

สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย

อั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกาย

ขุ​ุททกนิ​ิกาย

รวมพระธรรมเทศนา ขนาดยาว มี​ี ๓๔ พระสู​ูตร

รวมพระธรรมเทศนา ขนาดกลาง มี​ี ๑๕๒ พระสู​ูตร

รวมพระธรรมเทศนา รวมพระธรรมเทศนา รวมพระธรรมเทศนา ที่​่�มี​ีเนื้​้�อหาเดี​ียวกั​ัน จั​ัดตามจำนวนข้​้อ และเรื่​่�องราวเบ็​็ดเตล็​็ด เข้​้าด้​้วยกั​ัน มี​ี ๑๑ นิ​ิบาต มี​ี ๑๕ คั​ัมภี​ีร์​์ มี​ี ๕๕ สั​ังยุ​ุตต์​์ หรื​ือ ๙,๕๕๗ พระสู​ูตร หรื​ือ ๗,๗๖๒ พระสู​ูตร

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก ธั​ัมมสั​ังคณี​ี

วิ​ิภั​ังค์​์

ธาตุ​ุกถา ปุ​ุคคลบั​ัญญั​ัตติ​ิ กถาวั​ัตถุ​ุ

ยมก

รวมกลุ่​่�มธรรม การแจกกลุ่​่�มธรรมะ การจั​ัดธรรม การบั​ัญญั​ัติ​ิ คำถาม อธิ​ิบาย กลุ่​่�มละ ๓ และ ให้​้เห็​็น ๑๒๕ อย่​่าง บุ​ุคคลต่​่าง ๆ คำตอบ หลั​ักธรรมสำคั​ัญ กลุ่​่�มละ ๒ รายละเอี​ียด เข้​้าใน ตามคุ​ุณธรรม รวม ๒๑๙ กถา เป็​็นคู่​่� ๆ ทั้​้�งหมด ๑๖๔ มาติ​ิกา รวม ๑๘ เรื่​่�อง ขั​ันธ์​์ อายตนะ ธาตุ​ุ รวม ๑๐ ยมก

ปั​ัฏฐาน อธิ​ิบาย ปั​ัจจั​ัย ๒๔ โดยพิ​ิสดาร

คติธรรม คำ�ำปรารภ คำ�ำนำ�ำในการพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๓๐ คำ�ำนำ�ำในการพิมพ์ครั้งที่ ๘ พ.ศ. ๒๕๒๗ คำ�ำนำ�ำฉบับพิมพ์รวมเล่มเดียวจบ ครั้งที่ ๓/๒๕๒๔ คำ�ำนำ�ำในการพิมพ์รวมเป็นเล่มเดียวจบครั้งแรก พ.ศ. ๒๕๒๒ คำ�ำนำ�ำประจำ�ำเล่มที่ ๑ ในการพิมพ์ครั้งที่ ๔ พ.ศ. ๒๕๑๕ คำ�ำชี้แจงประจำ�ำเล่มที่ ๑ ในการจัดพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๕๐๑ ภาพการสังคายนา แผนภูมิพระไตรปิฎก แผนภูมิวินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธัมมปิฎก สารบาญสมบูรณ์ อักษรย่อชื่อคัมภีร์ ภาค ๑ ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก ภาค ๒ ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์ ภาค ๓ ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก ภาค ๔ ความย่อแห่งพระไตรปิฎก วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธัมมปิฎก ภาค ๕ ว่าด้วยบันทึกทางวิชาการ สารบาญค้นคำ�ำ ประวัติสังเขป อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ คณะทำ�ำงาน มูลนิธิพระไตรปิฎกเพื่อประชาชน

ฃ ฅ ญ ฏ ฑ ฒ ด ต บ ห อ (๓) (๑๑๒) ๑ ๓๙ ๗๙ ๒๐๙ ๒๑๓ ๔๐๓ ๙๖๕ ๑๑๔๕ ๑๑๕๙ ๑๒๖๘ ๑๒๗๒ ๑๒๗๔

สารบาญ

สารบาญสรุป

(3)

สารบาญสมบูรณ์ คติธรรม คำ�ำปรารภ คำ�ำนำ�ำในการพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๓๐ คำ�ำนำ�ำในการพิมพ์ครั้งที่ ๘ พ.ศ. ๒๕๒๗ คำ�ำนำ�ำฉบับพิมพ์รวมเล่มเดียวจบ ครั้งที่ ๓/๒๕๒๔ คำ�ำนำ�ำในการพิมพ์รวมเป็นเล่มเดียวจบครั้งแรก พ.ศ. ๒๕๒๒ คำ�ำนำ�ำประจำ�ำเล่มที่ ๑ ในการพิมพ์ครั้งที่ ๔ พ.ศ. ๒๕๑๕ คำ�ำชี้แจงประจำ�ำเล่มที่ ๑ ในการจัดพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๕๐๑ ภาพการสังคายนา แผนภูมิพระไตรปิฎก แผนภูมิวินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธัมมปิฎก สารบาญสรุป อักษรย่อชื่อคัมภีร์

ฃ ฅ ญ ฏ ฑ ฒ ด ต บ ห อ (๑) (๑๑๒)

ภาค ๑ ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก พระไตรปิฎกคืออะไร พระไตรปิฎกแบ่งออกเป็นอะไรบ้าง ความเป็นมาของพระไตรปิฎก พระอานนท์เกี่ยวข้องกับพระไตรปิฎกอย่างไร เงื่อนไขฝ่ายปฏิเสธ เงื่อนไขฝ่ายขอร้อง พระอุบาลีเกี่ยวข้องกับพระไตรปิฎกอย่างไร พระโสณกุฏิกัณณะเกี่ยวข้องกับพระไตรปิฎกอย่างไร พระมหากัสสปเกี่ยวข้องกับพระไตรปิฎกอย่างไร พระพุทธเจ้าทรงแนะนำ�ำให้ร้อยกรองพระธรรมวินัย พระสาริบุตรแนะนำ�ำให้ร้อยกรองพระธรรมวินัย พระจุนทเถระผู้ปรารถนาดี

๓ ๓ ๔ ๔ ๕ ๕ ๖ ๗ ๗ ๘ ๙ ๙

(4)

การสังคายนาเป็นเหตุให้เกิดพระไตรปิฎก

การสวดปาฏิโมกข์ตา่ งจากการสังคายนาอย่างไร ปัญหาเรื่องการนับครั้งในการทำ�ำสังคายนา การนับครั้งสังคายนาที่รู้กนั ทั่วไป สังคายนาครั้งที่ ๑ สังคายนาครั้งที่ ๒ สังคายนาครั้งที่ ๓ สังคายนาครั้งที่ ๔ การนับสังคายนาของลังกา การนับสังคายนาของพม่า การนับสังคายนาของไทย การนับสังคายนาของฝ่ายมหายาน การสังคายนาของมหาสังฆิกะ การสังคายนาของนิกายสัพพัตถิกวาท สังคายนานอกประวัติศาสตร์ ลำ�ำดับอาจารย์ผู้ทรงจำ�ำพระไตรปิฎก สายวินัยปิฎก สายสุตตันตปิฎก สายอภิธัมมปิฎก การชำ�ำระและจารึกกับการพิมพ์พระไตรปิฎกในประเทศไทย สมัยที่ ๑ พระเจ้าติโลกราช เมืองเชียงใหม่ สมัยที่ ๒ รัชกาลที่ ๑ กรุงเทพ ฯ สมัยที่ ๓ รัชกาลที่ ๕ กรุงเทพ ฯ สมัยที่ ๔ รัชกาลที่ ๗ กรุงเทพ ฯ ลักษณะการจัดหมวดหมู่ของแต่ละปิฎก วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก ข้อสังเกตท้ายสุตตันตปิฎก

๑๐ ๑๐ ๑๑ ๑๒ ๑๒ ๑๔ ๑๔ ๑๕ ๑๖ ๑๘ ๑๘ ๒๐ ๒๒ ๒๓ ๒๓ ๒๔ ๒๔ ๒๔ ๒๕ ๒๕ ๒๕ ๒๗ ๒๘ ๒๙ ๓๐ ๓๑ ๓๓

(5)

อภิธัมมปิฎก ลำ�ำดับชัน้ คัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา คำ�ำอธิบายพระไตรปิฎกอย่างย่อ ๆ ของพระอรรถกถาจารย์

๓๔ ๓๔ ๓๖

ภาค ๒ ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์ เกี่ยวกับการชำ�ำระ การจารึกและการพิมพ์พระไตรปิฎกในประเทศไทย ส่วนที่ ๑ เอกสารเกี่ยวกับการชำ�ำระและการจารึกพระไตรปิฎก ในรัชกาลที่ ๑ รัชกาลที่ ๑ ทรงพระราชดำ�ำริทำ�ำนุกบำ�ำรุงพระพุทธศาสนา ๔๑ พระสมุดคำ�ำประกาศเทวดาครั้งสังคายนาย ปีวอกสัมฤทธิศก พ.ศ. ๒๓๓๑ รัชกาลที่ ๑ ๔๗ ส่วนที่ ๒ เอกสารเกี่ยวกับการชำ�ำระและการพิมพ์พระไตรปิฎก ในรัชกาลที่ ๕ การสาสนูปถัมภกคือการพิมพ์พระไตรปิฎก ประกาศสังคายนาย พระราชดำ�ำรัสแก่พระสงฆ์โดยพระองค์

๖๑ ๖๔ ๖๖

ส่วนที่ ๓ เอกสารเกี่ยวกับการชำ�ำระและการพิมพ์พระไตรปิฎก ในรัชการที่ ๗ รายงานการสร้างพระไตรปิฎก (ฉบับสยามรัฐ) ๖๘ พระราชหัตถเลขา ๗๕ คำ�ำแปล อรัมภกถา พระไตรปิฎก ๗๖

ภาค ๓ ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก ๑. อะไรเป็นแก่นสารในพระพุทธศาสนา ความหลุดพ้นแห่งใจอันไม่กลับกำ�ำเริบเปรียบเหมือนแก่นไม้ ๒. เกาะชายสังฆาฏิพระพุทธเจ้ายังไม่ชื่อว่าอยู่ใกล้ ๓. ศัตรูภายใน (โลภะ โทสะ โมหะ) ๔. อาคามี (ผู้มาเกิด) อนาคามี (ผู้ไม่มาเกิด) อรหันต์ (ผู้ไม่มีกิเลส) ๕. ภิกษุผู้มีกัลยาณศีล กัลยาณธรรม กัลยาณปัญญา

๘๑ ๘๕ ๘๕ ๘๕ ๘๖

(6)

๖. กองกระดูกเท่าภูเขา ๗. ยังพูดปดทั้ง ๆ ที่รู้ จะไม่ทำ�ำความชั่วอย่างอื่นเป็นไปไม่ได้ ๘. มูลรากแห่งอกุศล ๓ อย่าง (โลภะ โทสะ โมหะ) ๙. พระธรรมเทศนา ๒ อย่าง ๑๐. อะไรเป็นหัวหน้าอกุศลธรรมและกุศลธรรม ๑๑. อริยปัญญา ๑๒. คำ�ำอธิบายเรื่อง ”ตถาคต„ ๑๓. ภิกษุ กับ คฤหัสถ์ ถ้อยทีถ้อยอาศัยกัน ๑๔. สกุลที่มีสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำ�ำอยู่ ๑๕. ผู้กล่าวตู่ (หาความ) พระตถาคต ๑๖. ธรรมที่เป็นไปในส่วนแห่งความรู้ (วิชชาภาคิยะ) ๑๗. คำ�ำอธิบายนิพพานธาตุ ๒ อย่าง ๑๘. ธรรมชาติที่ไม่เกิด ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่ ๑๙. ความเสื่อมที่เลวร้าย ความเจริญที่เป็นยอด ๒๐. จิตผ่องใสเศร้าหมองได้ หลุดพ้นได้ ๒๑. การอบรมจิตของบุถุชนผู้มิได้สดับ และอริยสาวกผู้ได้สดับ ๒๒. เมตตาจิตชั่วเวลาลัดนิ้วมือเดียว ๒๓. กุศล อกุศล มีใจเป็นหัวหน้า ๒๔. ผู้ให้ กับ ผู้รับ (ทายก กับ ปฏิคาหก) ๒๕. ผู้ปรารภความเพียร กับ ผู้เกียจคร้าน ๒๖. โทษทั้งหลายมีมิจฉาทิฏฐิเป็นอย่างยิ่ง ๒๗. ภพ (ความวนเวียนเป็นนั่นเป็นนี่) เปรียบเหมือนอุจจาระ ๒๘. ผลของสุจริตและทุจจริต ๒๙. กายคตาสติ เปรียบเหมือนมหาสมุทร ๓๐. กายคตาสติ ทำ�ำให้ได้อะไรบ้าง ๓๑. อานิสงส์ตา่ ง ๆ ของกายคตาสติ ๓๒. กายคตาสติ กับ อมตะ ๓๓. ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้ ๕ ประเภท ๓๔. ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้อีก ๕ ประเภท

๘๖ ๘๗ ๘๗ ๘๗ ๘๗ ๘๘ ๘๘ ๘๙ ๘๙ ๘๙ ๙๐ ๙๐ ๙๑ ๙๑ ๙๒ ๙๒ ๙๒ ๙๒ ๙๓ ๙๓ ๙๓ ๙๔ ๙๔ ๙๔ ๙๔ ๙๕ ๙๖ ๙๖ ๙๖

(7)

๓๕. ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้อีก ๕ ประเภท ๓๖. บุคคลที่ภิกษุไม่พึงไหว้อีก ๕ ประเภท ๓๗. ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้อีก ๕ ประเภท ๓๘. คุณสมบัติ ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ๓๙. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ๔๐. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ๔๑. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ๔๒. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ๔๓. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ๔๔. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ๔๕. คนไข้ที่พยาบาลยาก และพยาบาลง่าย ๔๖. คนพยาบาลไข้ที่ดี และไม่ดี ๔๗. ฐานะ ๕ ที่ควรพิจารณาเนือง ๆ ๔๘. เหตุผลที่ควรพิจารณาฐานะ ๕ เนือง ๆ ๔๙. ผู้หลับน้อยตื่นมากในราตรี ๕๐. ผู้ตกนรก ๕๑. ผู้ขึ้นสวรรค์ ๕๒. สัปปุริสทาน ๕ พร้อมทั้งอานิสงส์ ๕๓. ลักษณะ ๕ ของวาจาสุภาษิต ๕๔. เหตุที่ทำ�ำให้พระสัทธรรมตั้งอยู่ไม่นาน ๕๕. เหตุที่ทำ�ำให้พระสัทธรรมตั้งอยู่ได้นาน ๕๖. การค้าขาย ๕ อย่างที่อุบาสกไม่ควรทำ�ำ ๕๗. คนพูดมากมีโทษ ๕ ๕๘. คนพูดด้วยปัญญามีอานิสงส์ ๕ ๕๙. โทษของความไม่อดทน ๕ ประการ ๖๐. อานิสงส์ของความอดทน ๕ ประการ ๖๑. อานิสงส์ในการฟังธรรม ๕ ประการ ๖๒. อานิสงส์ของข้าวยาคู ๕ ประการ ๖๓. โทษในการไม่เคี้ยวไม้สีฟน ั ๕ ประการ

๙๗ ๙๗ ๙๘ ๙๘ ๙๙ ๙๙ ๙๙ ๑๐๐ ๑๐๐ ๑๐๑ ๑๐๑ ๑๐๒ ๑๐๒ ๑๐๓ ๑๐๔ ๑๐๕ ๑๐๕ ๑๐๕ ๑๐๖ ๑๐๗ ๑๐๗ ๑๐๗ ๑๐๘ ๑๐๘ ๑๐๙ ๑๐๙ ๑๐๙ ๑๑๐ ๑๑๐

(8)

๖๔. อานิสงส์ในการเคี้ยวไม้สีฟน ั ๕ ประการ ๖๕. โทษในการกล่าวธรรมด้วยเสียงขับอันยาวของภิกษุ ๖๖. โทษของผู้หลับโดยไม่มีสติสัมปชัญญะ ๖๗. อานิสงส์ของผู้หลับโดยมีสติสัมปชัญญะ ๖๘. อกุศลราศี (กองแห่งอกุศล) ๖๙. ผู้บวชเมื่อแก่ทมี่ ีคุณธรรม หาได้ยาก ๗๐. ผู้บวชเมื่อแก่ที่มีคุณธรรม หาได้ยากอีกประเภทหนึ่ง ๗๑. สัมปทา (ความถึงพร้อมหรือความสมบูรณ์) ๕ ๗๒. คนที่เกิดมาเพื่อประโยชน์ความสุขแก่คนมาก ๗๓. สิ่งที่ขอร้องหรือปรารถนาให้เป็นไปอย่างใจไม่ได้ ๗๔. ที่ตั้งแห่งความอาฆาต ๑๐ อย่าง ๗๕. เครื่องนำ�ำความอาฆาตออก ๑๐ อย่าง ๗๖. พระพุทธเจ้าไม่ทรงสรรเสริญความหยุดอยู่ในกุศลธรรม ๗๗. ไม่ฉลาดในเรื่องจิตของผู้อื่น ก็ควรฉลาดในเรื่องจิตของตน ๗๘. ฉลาดในเรื่องจิตของตนอีกอย่างหนึ่ง ๗๙. ธรรมทั้งปวงมีอะไรเป็นอะไร ๘๐. ละธรรม ๑๐ อย่างไม่ได้ ยังไม่ควรเป็นพระอรหันต์ ๘๑. ละธรรม ๑๐ อย่างได้ จึงควรเป็นพระอรหันต์ ๘๒. คนที่เกิดมามีขวานเกิดมาในปากด้วย ๘๓. ประวัติความเป็นมาของนางภิกษุณี พระพุทธเจ้าประทานอนุญาตภิกษุณีบรรพชาโดยมีเงื่อนไข ๘๔. ศีลวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ ๘๕. ศีลสัมปทา ทิฏฐิสัมปทา ๘๖. ธรรมที่มีอารมณ์ และไม่มีอารมณ์ ๘๗. ธรรมที่เป็นจิต และไม่ใช่จิต ๘๘. ธรรมที่เป็นเจตสิก และไม่ใช่เจตสิก ๘๙. ธรรมที่ประกอบ และไม่ประกอบกับจิต ๙๐. ธรรมที่ระคน และไม่ระคนกับจิต ๙๑. ธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน และไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน

๑๑๐ ๑๑๑ ๑๑๑ ๑๑๑ ๑๑๒ ๑๑๒ ๑๑๓ ๑๑๓ ๑๑๔ ๑๑๔ ๑๑๕ ๑๑๖ ๑๑๗ ๑๑๘ ๑๑๙ ๑๒๐ ๑๒๑ ๑๒๒ ๑๒๒ ๑๒๒ ๑๒๖ ๑๒๖ ๑๒๗ ๑๒๗ ๑๒๗ ๑๒๘ ๑๒๘ ๑๒๘

๙๒. ธรรมที่เกิดพร้อมกับจิต และไม่เกิดพร้อมกับจิต ๙๓. ธรรมที่หมุนเวียนไปตามจิต และไม่หมุนเวียนไปตามจิต ๙๔. ธรรมที่เป็นไปในภายใน และภายนอก ๙๕. ธรรมทีเ่ ป็นกุศล ๙๖. ธรรมที่เป็นอกุศล ๙๗. ธรรมที่เป็นอัพยากฤต ๙๘. ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า ๙๙. เวรย่อมระงับด้วยการไม่จองเวร ๑๐๐. กำ�ำลัง ๗ ประการ (พละ ๗) ๑๐๑. คำ�ำอธิบายกำ�ำลัง ๗ ประการ ๑๐๒. มารย่อมข่มเหง และไม่ข่มเหงคนเช่นไร ๑๐๓. กาสาวพัสตร์ กับกิเลสอันเปรียบเหมือนน้�้ำำฝาด ๑๐๔. จะบรรลุสิ่งเป็นสาระ ก็ด้วยเข้าใจสาระ ๑๐๕. ฝนรั่วรด ที่เทียบด้วยราคะ (ความติดใจ) ๑๐๖. ผู้เศร้าโศก กับ ผู้บันเทิงในปัจจุบันและอนาคต ๑๐๗. พูดมากไม่ทำ�ำ กับ พูดน้อยแต่ทำ�ำ ๑๐๘. ความไม่ประมาท เป็นทางแห่งความไม่ตาย ๑๐๙. ยศเจริญแก่คนเช่นไร ๑๑๐. เกาะชนิดไหนน้�้ำำไม่ท่วม ๑๑๑. คนพาล กับ คนมีปัญญา ๑๑๒. พระพุทธเจ้าทรงพยาบาลภิกษุอาพาธ ผู้ใดจะพยาบาลเรา ก็พึงพยาบาลภิกษุไข้เถิด ๑๑๓. ผู้เช่นไร บรรลุสุขอันไพบูล ๑๑๔. ขึ้นสู่ที่สูงมองดูคนข้างล่าง ๑๑๕. ผู้มีปัญญา เหมือนม้ามีฝีเท้าเร็ว ๑๑๖. ดีเหนือผู้อื่น ด้วยความไม่ประมาท ๑๑๗. ต้องเป็นผู้รู้ ผู้เห็น จึงสิ้นอาสวะได้ (๑) อาสวะที่พึงละได้ด้วยทัสสนะ (การเห็น) (๒) อาสวะที่พึงละได้ด้วยสังวร (ความสำ�ำรวม)

๑๒๙ ๑๒๙ ๑๒๙ ๑๓๐ ๑๓๐ ๑๓๐ ๑๓๑ ๑๓๑ ๑๓๑ ๑๓๒ ๑๓๓ ๑๓๓ ๑๓๔ ๑๓๔ ๑๓๔ ๑๓๕ ๑๓๕ ๑๓๕ ๑๓๕ ๑๓๖ ๑๓๖ ๑๓๗ ๑๓๗ ๑๓๘ ๑๓๘ ๑๓๘ ๑๓๘ ๑๔๑

สารบาญ

(9)

(10)

(๓) อาสวะที่พึงละได้ด้วยปฏิเสวนะ (การส้องเสพ การใช้สอย การบริโภค) (๔) อาสวะที่พึงละได้ด้วยอธิวาสนะ (การอดทนหรือข่มไว้) (๕) อาสวะที่พึงละได้ด้วยปริวัชชนะ (การงดเว้น) (๖) อาสวะที่พึงละได้ด้วยวิโนทนะ (การบรรเทา) (๗) อาสวะที่พึงละได้ด้วยภาวนา (การอบรม) ๑๑๘. ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาท ๑๑๙. ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาทอีกอย่างหนึ่ง ๑๒๐. จิตที่กวัดแกว่งดิ้นรนนั้นดัดให้ตรงได้ ๑๒๑. จิตที่ฝึกแล้วนำ�ำสุขมาให้ ๑๒๒. จิตที่คุ้มครองแล้วนำ�ำสุขมาให้ ๑๒๓. จะพ้นจากบ่วงมารได้อย่างไร ๑๒๔. ผู้เช่นไร ปัญญาไม่รู้จักบริบูรณ์ ผู้เช่นไรไม่มีภัย ๑๒๕. ความจนเป็นทุกข์ในโลก การกู้หนี้ เป็นทุกข์ในโลก การเสียดอกเบี้ย เป็นทุกข์ในโลก การถูกทวง เป็นทุกข์ในโลก การถูกตามตัว เป็นทุกข์ในโลก การถูกจองจำ�ำ เป็นทุกข์ในโลก ๑๒๖. ไตรลักษณ์มีอยู่แล้วโดยปกติ ๑๒๗. ฤกษ์งามยามดี ๑๒๘. การแสวงหา ๒ อย่าง ๑๒๙. นักรบทางธรรม ๑๓๐. อนาคตของกายนี้ ๑๓๑. ใครทำ�ำร้ายก็ไม่เท่าจิตของตน ๑๓๒. ใครทำ�ำดีให้ก็ไม่เท่าจิตของตน ๑๓๓. ผู้ชนะโลกทั้งสามและรู้จักเลือกเฟ้นธรรมะ ๑๓๔. ผู้ที่มัจจุราชมองไม่เห็น

๑๔๑ ๑๔๒ ๑๔๒ ๑๔๒ ๑๔๓ ๑๔๓ ๑๔๔ ๑๔๔ ๑๔๔ ๑๔๔ ๑๔๔ ๑๔๔ ๑๔๕

๑๔๖ ๑๔๗ ๑๔๗ ๑๔๗ ๑๔๗ ๑๔๗ ๑๔๘ ๑๔๘ ๑๔๘

๑๓๕. ห้วงน้�้ำำใหญ่ - มฤตยู ๑๓๖. อำ�ำนาจของความตาย ๑๓๗. พระอรหันต์ไม่ก้าวล่วงฐานะ ๙ ประการ

๑๔๘ ๑๔๙ ๑๔๙

การรักษาสาธารณสมบัติ (มีข้อทีค่ วรรู้เกี่ยวกับความรอบคอบในการทรงบัญญัติพระวินัยของพระพุทธเจ้า) (ข้อ ๑๓๘ - ข้อ ๑๔๕) ๑๓๘. ผ้าเช็ดเท้า ๑๕๐ ๑๓๙. ห้ามเหยียบเสนาสนะทั้งที่เท้าเปื้อน ๑๕๐ ๑๔๐. ห้ามเหยียบเสนาสนะทั้งที่เท้าเปียก ๑๕๐ ๑๔๑. ห้ามใส่รองเท้าเหยียบเสนาสนะ ๑๕๐ ๑๔๒. ห้ามบ้วนน้�้ำำลายบนพื้นที่ทาสี ๑๕๐ ๑๔๓. ให้ใช้ผ้าพันเท้าเตียงเท้าตั่ง ๑๕๑ ๑๔๔. ห้ามพิงฝาที่ทาสี ๑๕๑ ๑๔๕. อนุญาตให้ใช้เครื่องปูนอน ๑๕๑ ๑๔๖. ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ไม่ใช่ตัวตน ๑๕๒ ๑๔๗. ผู้ชื่นชมทุกข์ ๑๕๒ ๑๔๘. ความเกิด ความดับ แห่งทุกข์ ๑๕๒ ๑๔๙. ตา หู เป็นต้น มีที่ไหน มารมีที่นั่น ๑๕๓ ๑๕๐. นรกที่ตา หู เป็นต้น ๑๕๓ ๑๕๑. สวรรค์ที่ตา หู เป็นต้น ๑๕๔ ๑๕๒. เวียนว่ายตายเกิด ๑๕๔ ๑๕๓. อะไรยาวนานสำ�ำหรับใคร ๑๕๔ ๑๕๔. ความเป็นสหายในคนพาลไม่มี ๑๕๕ ๑๕๕. ของเราแน่หรือ ๑๕๕ ๑๕๖. พาลและบัณฑิตที่รู้จักตัวเอง ๑๕๕ ๑๕๗. ทัพพีไม่รู้รสแกง ๑๕๕ ๑๕๘. ลิ้นรู้รสแกง ๑๕๕ ๑๕๙. มีตนเป็นอมิตร ๑๕๕ ๑๖๐. สะอาดด้วยน้�้ำำ หรือ ด้วยความประพฤติ ๑๕๖

สารบาญ

(11)

(12)

๑๖๑. อยู่ในอำ�ำนาจของคนอื่นเป็นทุกข์ ๑๖๒. สิ้นหลงย่อมไม่หวั่นไหว ๑๖๓. ไม่โศกในท่ามกลางแห่งความโศก ๑๖๔. อกเขา อกเรา ตนเองเป็นที่รักยิ่งของคนทั้งหลาย ๑๖๕. ประวัติสุปพุทธะผู้เป็นโรคเรื้อน ๑๖๖. ถ้ากลัวทุกข์ก็อย่าทำ�ำความชั่ว ๑๖๗. คนค่อม แต่มคี ุณธรรมสูง ๑๖๘. ลักษณะแห่งที่สุดทุกข์ ๑๖๙. คมิกวัตร (ข้อปฏิบัติสำ�ำหรับภิกษุผู้จะเดินทางจากไป) ๑๗๐. เสนาสนวัตร (ข้อปฏิบัติเกี่ยวกับที่อยู่อาศัย) ๑๗๑. ธรรมที่มคี วามทะยานอยากเป็นมูล ๙ อย่าง ๑๗๒. เรื่องของกิเลส (เครื่องทำ�ำใจให้เศร้าหมอง) ๑๐ อย่าง ๑๗๓. จิต มโน วิญญาณ เกิดดับ ๑๗๔. เข้ากันได้โดยธาตุ ๑๗๕. ตัวอย่างของผู้เข้ากันได้โดยธาตุ ๑๗๖. เรื่องที่มิได้ตรัสบอกมีมากกว่า ๑๗๗. เรื่องที่ตรัสบอกคืออะไร ๑๗๘. ใบไม้ขนาดเล็กที่ห่อน้�้ำำหรือห่อใบตาลไม่ได้ ๑๗๙. ธรรมที่เป็นใหญ่คือปัญญา เทียบด้วยราชสีห์ เรื่องของสติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก (อานาปานสติ) ๑๘๐. กายไม่หวั่นไหว จิตไม่หวั่นไหว ๑๘๑. เมื่อก่อนตรัสรู้ ทรงเจริญอานาปานสติมาก ๑๘๒. เมื่อตรัสรู้แล้ว ทรงอยู่ด้วยอานาปานสติโดยมาก ๑๘๓. อริยวิหาร พรหมวิหาร ตถาคตวิหาร ๑๘๔. พระอรหันต์เจริญอานาปานสติทำ�ำไม ๑๘๕. เจริญธรรมอย่างเดียว ชื่อว่าเจริญธรรมอย่างอื่นอีกมาก

๑๕๖ ๑๕๖ ๑๕๗ ๑๕๗ ๑๕๘ ๑๖๐ ๑๖๑ ๑๖๒ ๑๖๒ ๑๖๓ ๑๖๕ ๑๖๖ ๑๖๖ ๑๖๗ ๑๖๗ ๑๖๙ ๑๖๙ ๑๗๐ ๑๗๐

๑๗๐ ๑๗๑ ๑๗๑ ๑๗๑ ๑๗๒ ๑๗๒

แจกหัวข้อธรรม (ธัมมหทยวิภังค์) (ข้อ ๑๘๖ - ข้อ ๑๙๘)

๑๘๖. คำ�ำถามคำ�ำตอบเรื่องแจกหัวข้อธรรม ๑๘๗. ขันธ์ (กอง) ๕ มีอะไรบ้าง ๑๘๘. อายตนะ (ที่ต่อ) ๑๒ มีอะไรบ้าง ๑๘๙. ธาตุ ๑๘ มีอะไรบ้าง ๑๙๐. สัจจะ ๔ มีอะไรบ้าง ๑๙๑. อินทรีย์ ๒๒ มีอะไรบ้าง ๑๙๒. เหตุ ๙ มีอะไรบ้าง ๑๙๓. อาหาร ๔ มีอะไรบ้าง ๑๙๔. ผัสสะ (ความถูกต้อง) ๗ มีอะไรบ้าง ๑๙๕. เวทนา (ความรู้สึกสุข ทุกข์หรือเฉย ๆ) ๗ มีอะไรบ้าง ๑๙๖. สัญญา (ความจำ�ำ) ๗ มีอะไรบ้าง ๑๙๗. เจตนา (ความจงใจ) ๗ มีอะไรบ้าง ๑๙๘. จิต ๗ มีอะไรบ้าง ๑๙๙. ปฏิบัติได้แค่ไหน อะไรสงบระงับ ๒๐๐. ความดับแห่งเครื่องปรุงแต่งตามลำ�ำดับชั้น ๒๐๑. บุถุชนกับอริยสาวกต่างกันอย่างไร ๒๐๒. สตรีที่บุรุษไม่ชอบใจเลย ๒๐๓. สตรีที่บุรุษชอบใจแท้ ๒๐๔. บุรุษที่สตรีไม่ชอบใจเลย ๒๐๕. บุรุษที่สตรีชอบใจแท้ ๒๐๖. ความทุกข์โดยเฉพาะของสตรี ๒๐๗. กำ�ำลัง ๕ ของสตรี ๒๐๘. บุรุษประกอบด้วยอะไรจึงครอบงำ�ำสตรีได้ ๒๐๙. ของแก้กันอย่างละ ๓ ๒๑๐. สุราเป็นเหตุให้ละเมิดศีลข้ออื่น ๆ ๒๑๑. เวทนา ๒ ถึง ๑๐๘ ๒๑๒. เน่าในคืออะไร

๑๗๒ ๑๗๓ ๑๗๓ ๑๗๔ ๑๗๕ ๑๗๕ ๑๗๖ ๑๗๗ ๑๗๗ ๑๗๘ ๑๗๘ ๑๗๘ ๑๗๙ ๑๗๙ ๑๘๐ ๑๘๑ ๑๘๒ ๑๘๒ ๑๘๓ ๑๘๓ ๑๘๓ ๑๘๔ ๑๘๔ ๑๘๕ ๑๘๘ ๑๘๘ ๑๙๐

สารบาญ

(13)

(14)

๒๑๓. การบัญญัตคิ วามสุขในพระพุทธศาสนา ๒๑๔. กายเดือดร้อน อย่าให้จิตเดือดร้อน ๒๑๕. พระอานนท์ตรัสรู้ธรรมเพราะฟังธรรมของใคร ๒๑๖. คว่�่ำำหน้ากิน แหงนหน้ากิน เป็นต้น วิชาดูที่ ดูดาวฤกษ์ การชักสื่อดูลักษณะร่างกาย ๒๑๗. พระพุทธเจ้าทรงปวารณาพระองค์ ๒๑๘. ยังยึดถือ จะชื่อว่าไม่มีโทษไม่มี ๒๑๙. ตรัสแนะนำ�ำให้สังคายนาพระธรรมวินัย ๒๒๐. การทำ�ำตนให้ชุ่มด้วยความสุข ๒๒๑. พราหมณ์เกิดจากปากพรหมแน่หรือ ๒๒๒. วรรณะ ๔ มีทั้งที่ทำ�ำชั่วทำ�ำดี ๒๒๓. ตรัสเล่าเรื่องพระเจ้าปเสนทิโกศลปฏิบัติต่อพระองค์ ๒๒๔. เรื่องของพราหมณ์ผู้กระด้างเพราะถือตัว ๒๒๕. อย่าโกรธเมื่อใครติเตียนพระพุทธเจ้า ๒๒๖. อย่าดีใจตื่นเต้นเมื่อใครชมเชยพระพุทธเจ้า

๑๙๐ ๑๙๖ ๑๙๖ ๑๙๗ ๑๙๘ ๒๐๐ ๒๐๐ ๒๐๑ ๒๐๒ ๒๐๒ ๒๐๓ ๒๐๔ ๒๐๕ ๒๐๖

ภาค ๔ ความย่อแห่งพระไตรปิฎก วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ ภาค ๑ ขยายความ ๑. เวรัญชกัณฑ์ (พระสาริบุตรกราบทูลให้ทรงบัญญัติสิกขาบท) ๒. ปฐมปาราชิกกัณฑ์ (ว่าด้วยปาราชิกสิกขาบทที่ ๑)

ห้ามภิกษุเสพเมถุน อนุบัญญัติ (ข้อบัญญัติเพิ่มเติม) วินีตวัตถุ (เรื่องที่ทรงวินิจฉัยชี้ขาด) ๓. ทุติยปาราชิกกัณฑ์ (ว่าด้วยปาราชิกสิกขาบทที่ ๒) ห้ามถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ให้ตั้งแต่ราคา ๕ มาสกขึ้นไป

๒๑๕ ๒๑๖ ๒๑๘ ๒๑๙ ๒๑๙ ๒๑๙

อนุบัญญัติ (ข้อบัญญัติเพิ่มเติม) วินีตวัตถุ (เรื่องที่ทรงวินิจฉัยชี้ขาด) ๔. ตติยปาราชิกกัณฑ์ (ว่าด้วยปาราชิกสิกขาบทที่ ๓)

ห้ามมิให้ฆ่ามนุษย์ อนุบัญญัติ (ข้อบัญญัติเพิ่มเติม) วินีตวัตถุ (เรื่องที่ทรงวินิจฉัยชี้ขาด) ๕. จตุตถปาราชิกกัณฑ์ (ว่าด้วยปาราชิกสิกขาบทที่ ๔)

ห้ามภิกษุอวดคุณวิเศษที่ไม่มีในตน มหาโจร ๕ ประเภท อนุบัญญัติ (ข้อบัญญัติเพิ่มเติม) วินีตวัตถุ (เรื่องที่ทรงวินิจฉัยชี้ขาด) ๖. เตรสกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติสังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบท) สิกขาบทที่ ๑ ห้ามทำ�ำน้�้ำำอสุจิให้เคลื่อน อนุบัญญัติ (ข้อบัญญัติเพิ่มเติม) วินีตวัตถุ (เรื่องที่ทรงวินิจฉัยชี้ขาด) สิกขาบทที่ ๒ ห้ามจับต้องกายหญิง สิกขาบทที่ ๓ ห้ามพูดเกี้ยวหญิง สิกขาบทที่ ๔ ห้ามพูดล่อหญิงให้บำ�ำเรอตนด้วยกาม สิกขาบทที่ ๕ ห้ามชักสื่อ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามสร้างกุฎีด้วยการขอ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามสร้างวิหารใหญ่โดยสงฆ์มิได้กำ�ำหนดที่ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามโจทอาบัติปาราชิกไม่มีมูล สิกขาบทที่ ๙ ห้ามอ้างเลสโจทอาบัติ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามทำ�ำสงฆ์ให้แตกกัน สิกขาบทที่ ๑๑ ห้ามเป็นพรรคพวกของผูทำ้ �ำสงฆ์ให้แตกกัน สิกขาบทที่ ๑๒ ห้ามเป็นคนว่ายากสอนยาก สิกขาบทที่ ๑๓ ห้ามประทุษร้ายสกุล คือประจบคฤหัสถ์

๒๒๑ ๒๒๒ ๒๒๒ ๒๒๓ ๒๒๓ ๒๒๓ ๒๒๔ ๒๒๕ ๒๒๕ ๒๒๖ ๒๒๖ ๒๒๖ ๒๒๖ ๒๒๗ ๒๒๗ ๒๒๘ ๒๒๘ ๒๒๙ ๒๓๐ ๒๓๑ ๒๓๑ ๒๓๒ ๒๓๓ ๒๓๓ ๒๓๔

สารบาญ

(15)

(16)

๗. อนิยตกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติอันไม่แน่ว่า จะควรปรับในข้อไหน ๒ สิกขาบท) สิกขาบทที่ ๑ วิธีปรับอาบัติเพราะนั่งในที่ลับตากับหญิงสองต่อสอง สิกขาบทที่ ๒ วิธีปรับอาบัติเพราะนั่งในที่ลับหูกับหญิงสองต่อสอง

๒๓๔ ๒๓๔ ๒๓๕

เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ภาค ๒ ๒๓๖ ขยายความ ๑. นิสสัคคิยกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบทที่ต้องสละสิ่งของ) ๒๓๖ (๑) จีวรวรรค วรรคว่าด้วยจีวร มี ๑๐ สิกขาบท คือ ๒๓๖ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามเก็บจีวรที่เกินจำ�ำเป็นไว้เกิน ๑๐ วัน ๒๓๖ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามอยู่ปราศจากไตรจีวรแม้คืนหนึ่ง ๒๓๗ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามเก็บผ้าที่จะทำ�ำจีวรไว้เกินกำ�ำหนด ๒๓๗ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามใช้นางภิกษุณีซักผ้า ๒๓๗ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามรับจีวรจากมือของนางภิกษุณี ๒๓๘ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามขอจีวรต่อคฤหัสถ์ที่มิใช่ญาติ ๒๓๘ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามรับจีวรเกินกำ�ำหนด เมื่อจีวรถูกชิงหรือหายไป ๒๓๘ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามพูดให้เขาซื้อจีวรที่ดี ๆ กว่าที่เขากำ�ำหนดไว้เดิมถวาย ๒๓๘ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามไปพูดให้เขารวมกันซื้อจีวรที่ดี ๆ ถวาย ๒๓๙ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามทวงจีวรเอาแก่คนที่รับฝากผู้อื่น เพื่อซื้อจีวรถวายเกินกว่า ๓ ครั้ง ๒๓๙ (๒) โกสิยวรรค วรรคว่าด้วยไหม มี ๑๐ สิกขาบท คือ ๒๓๙ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามหล่อเครื่องปูนั่งเจือด้วยไหม ๒๓๙ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามหล่อเครื่องปูนั่งด้วยขนเจียมดำ�ำล้วน ๒๔๐ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามใช้ขนเจียมดำ�ำเกิน ๒ ส่วนใน ๔ ส่วน เมือ่ หล่อเครือ่ งปูนงั่ ๒๔๐ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามหล่อเครื่องปูนั่งใหม่ เมื่อยังใช้ของเก่าไม่ถึง ๖ ปี ๒๔๐ สิกขาบทที่ ๕ ให้ตัดของเก่าปนลงในของใหม่ ๒๔๐ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามนำ�ำขนเจียมไปด้วยตนเองเกิน ๓ โยชน์ ๒๔๐ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามใช้นางภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติทำ�ำความสะอาดขนเจียม ๒๔๐ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามรับทองเงิน ๒๔๑

สิกขาบทที่ ๙ ห้ามทำ�ำการซื้อขายด้วยรูปิยะ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามซื้อขายโดยใช้ของแลก (๓) ปัตตวรรค วรรคว่าด้วยบาตร มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามเก็บบาตรเกิน ๑ ลูกไว้เกิน ๑๐ วัน สิกขาบทที่ ๒ ห้ามขอบาตรเมื่อบาตรเป็นแผลไม่เกิน ๕ แห่ง สิกขาบทที่ ๓ ห้ามเก็บเภสัช ๕ ไว้เกิน ๗ วัน สิกขาบทที่ ๔ ห้ามแสวงและทำ�ำผ้าอาบน้�้ำำฝนเกินกำ�ำหนด สิกขาบทที่ ๕ ให้จีวรภิกษุอื่นแล้ว ห้ามชิงคืนในภายหลัง สิกขาบทที่ ๖ ห้ามขอด้ายเอามาทอเป็นจีวร สิกขาบทที่ ๗ ห้ามไปกำ�ำหนดให้ช่างหูกทอให้ดีขึ้น สิกขาบทที่ ๘ ห้ามเก็บผ้าจำ�ำนำ�ำพรรษาไว้เกินกำ�ำหนด สิกขาบทที่ ๙ ห้ามภิกษุอยู่ป่าเก็บจีวรไว้ในบ้านเกิน ๖ คืน สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามน้อมลาภสงฆ์มาเพื่อตน ๒. ปาจิตติยกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติปาจิตตีย์ ๙๒ สิกขาบท ที่ไม่ต้องสละสิ่งของ) (๑) มุสาวาทวรรค วรรคว่าด้วยการพูดปด มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามพูดปด สิกขาบทที่ ๒ ห้ามด่า สิกขาบทที่ ๓ ห้ามพูดส่อเสียด สิกขาบทที่ ๔ ห้ามกล่าวธรรมพร้อมกับผู้ไม่ได้บวชในขณะสอน สิกขาบทที่ ๕ ห้ามนอนร่วมกับอนุปสัมบันเกิน ๓ คืน สิกขาบทที่ ๖ ห้ามนอนร่วมกับผู้หญิง สิกขาบทที่ ๗ ห้ามแสดงธรรมสองต่อสองกับผู้หญิง สิกขาบทที่ ๘ ห้ามบอกคุณวิเศษที่มีจริงแก่ผู้มิได้บวช สิกขาบทที่ ๙ ห้ามบอกอาบัติชั่วหยาบของภิกษุ แก่ผู้มิได้บวช สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามขุดดินหรือใช้ให้ขุด (๒) ภูตคามวรรค วรรคว่าด้วยพืชพันธ์ุไม้ มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามทำ�ำลายต้นไม้ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามพูดเฉไฉเมื่อถูกสอบสวน สิกขาบทที่ ๓ ห้ามติเตียนภิกษุผทำู้ �ำการสงฆ์โดยชอบ

๒๔๑ ๒๔๑ ๒๔๑ ๒๔๑ ๒๔๒ ๒๔๒ ๒๔๒ ๒๔๒ ๒๔๒ ๒๔๓ ๒๔๓ ๒๔๓ ๒๔๓ ๒๔๔ ๒๔๔ ๒๔๔ ๒๔๔ ๒๔๔ ๒๔๔ ๒๔๕ ๒๔๕ ๒๔๕ ๒๔๕ ๒๔๕ ๒๔๖ ๒๔๖ ๒๔๖ ๒๔๖ ๒๔๖

สารบาญ

(17)

(18)

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามทิ้งเตียงตั่งของสงฆ์ไว้กลางแจ้ง ๒๔๖ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามปล่อยที่นอนไว้ ไม่เก็บงำ�ำ ๒๔๗ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามนอนแทรกภิกษุผู้เข้าไปอยู่ก่อน ๒๔๗ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามฉุดคร่าภิกษุออกจากวิหารของสงฆ์ ๒๔๗ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามนั่งนอนทับเตียงหรือตั่งที่อยู่ชั้นบน ๒๔๗ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามพอกหลังคาวิหารเกิน ๓ ชั้น ๒๔๘ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามเอาน้�้ำำมีตัวสัตว์รดหญ้าหรือดิน ๒๔๘ (๓) โอวาทวรรค วรรคว่าด้วยการให้โอวาท มี ๑๐ สิกขาบท คือ ๒๔๘ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามสอนนางภิกษุณเี มื่อมิได้รับมอบหมาย ๒๔๘ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามสอนนางภิกษุณีตั้งแต่อาทิตย์ตกแล้ว ๒๔๘ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามไปสอนนางภิกษุณีถึงที่อยู่ ๒๔๘ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามติเตียนภิกษุอื่นว่าสอนนางภิกษุณีเพราะเห็นแก่ลาภ ๒๔๙ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามให้จีวรแก่นางภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ๒๔๙ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามเย็บจีวรให้นางภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ๒๔๙ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามเดินทางไกลร่วมกับนางภิกษุณี ๒๔๙ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามชวนนางภิกษุณีเดินทางเรือร่วมกัน ๒๔๙ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามฉันอาหารที่นางภิกษุณีไปแนะให้เขาถวาย ๒๔๙ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามนั่งในที่ลับสองต่อสองกับนางภิกษุณี ๒๕๐ (๔) โภชนวรรค วรรคว่าด้วยการฉันอาหาร มี ๑๐ สิกขาบท คือ ๒๕๐ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามฉันอาหารในโรงพักเดินทางเกิน ๑ มื้อ ๒๕๐ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามฉันอาหารรวมกลุ่ม ๒๕๐ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามรับนิมนต์แล้วไปฉันอาหารที่อื่น ๒๕๐ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามรับบิณฑบาตเกิน ๓ บาตร ๒๕๑ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามฉันอีกเมื่อฉันในที่นิมนต์เสร็จแล้ว ๒๕๑ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามพูดให้ภิกษุที่ฉันแล้วฉันอีกเพื่อจับผิด ๒๕๑ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามฉันอาหารในเวลาวิกาล ๒๕๑ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามฉันอาหารที่เก็บไว้ค้างคืน ๒๕๑ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามขออาหารประณีตมาเพื่อฉันเอง ๒๕๑ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามฉันอาหารที่มิได้รับประเคน ๒๕๒

(๕) อเจลกวรรค วรรคว่าด้วยชีเปลือย มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามยื่นอาหารด้วยมือให้ชีเปลือยและนักบวชอื่น ๆ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามชวนภิกษุไปบิณฑบาตด้วยแล้วไล่กลับ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามเข้าไปแทรกแซงในสกุลที่มคี น ๒ คน สิกขาบทที่ ๔ ห้ามนั่งในที่ลับมีทกำี่ �ำบังกับมาตุคาม สิกขาบทที่ ๕ ห้ามนั่งในที่ลับ (หู) สองต่อสองกับมาตุคาม สิกขาบทที่ ๖ ห้ามรับนิมนต์แล้วไปที่อื่นไม่บอกลา สิกขาบทที่ ๗ ห้ามขอของเกินกำ�ำหนดเวลาที่เขาอนุญาตไว้ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามไปดูกองทัพที่ยกไป สิกขาบทที่ ๙ ห้ามพักอยู่ในกองทัพเกิน ๓ คืน สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามดูเขารบกัน เป็นต้น เมื่อไปในกองทัพ

(๖) สุราปานวรรค วรรคว่าด้วยการดื่มสุรา มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามดื่มสุราเมรัย สิกขาบทที่ ๒ ห้ามจี้ภิกษุ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามว่ายน้�้ำำเล่น สิกขาบทที่ ๔ ห้ามแสดงความไม่เอื้อเฟื้อในวินัย สิกขาบทที่ ๕ ห้ามหลอกภิกษุให้กลัว สิกขาบทที่ ๖ ห้ามติดไฟเพื่อผิง สิกขาบทที่ ๗ ห้ามอาบน้�้ำำบ่อย ๆ เว้นแต่มีเหตุ สิกขาบทที่ ๘ ให้ทำ�ำเครื่องหมายเครื่องนุ่งห่ม สิกขาบทที่ ๙ วิกัปจีวรไว้แล้ว จะใช้ ต้องถอนก่อน สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามเล่นซ่อนบริขารของภิกษุอื่น (๗) สัปปาณกวรรค วรรคว่าด้วยสัตว์มีชีวิต มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามฆ่าสัตว์ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามใช้น้�้ำำมีตัวสัตว์ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามรื้อฟื้นอธิกรณ์ที่ชำ�ำระเป็นธรรมแล้ว สิกขาบทที่ ๔ ห้ามปกปิดอาบัติชั่วหยาบของภิกษุอื่น สิกขาบทที่ ๕ ห้ามบวชบุคคลอายุไม่ถึง ๒๐ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามชวนพ่อค้าผู้หนีภาษีเดินทางร่วมกัน

๒๕๒ ๒๕๒ ๒๕๒ ๒๕๒ ๒๕๓ ๒๕๓ ๒๕๓ ๒๕๓ ๒๕๓ ๒๕๔ ๒๕๔ ๒๕๔ ๒๕๔ ๒๕๔ ๒๕๔ ๒๕๔ ๒๕๕ ๒๕๕ ๒๕๕ ๒๕๕ ๒๕๕ ๒๕๖ ๒๕๖ ๒๕๖ ๒๕๖ ๒๕๖ ๒๕๖ ๒๕๖ ๒๕๗

สารบาญ

(19)

(20)

สิกขาบทที่ ๗ ห้ามชวนผู้หญิงเดินทางร่วมกัน สิกขาบทที่ ๘ ห้ามกล่าวตู่พระธรรมวินัย สิกขาบทที่ ๙ ห้ามคบภิกษุผู้กล่าวตู่พระธรรมวินัย สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามคบสามเณรผู้กล่าวตู่พระธรรมวินัย

(๘) สหธัมมิกวรรค วรรคว่าด้วยการว่ากล่าวถูกต้องตามธรรม มี ๑๒ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามพูดไถลเมื่อทำ�ำผิดแล้ว สิกขาบทที่ ๒ ห้ามกล่าวติเตียนสิกขาบท สิกขาบทที่ ๓ ห้ามพูดแก้ตัวว่า เพิ่งรู้ว่ามีในปาฏิโมกข์ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามทำ�ำร้ายร่างกายภิกษุ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามเงื้อมือจะทำ�ำร้ายภิกษุ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามโจทภิกษุด้วยอาบัติสังฆาทิเสสไม่มีมูล สิกขาบทที่ ๗ ห้ามก่อความรำ�ำคาญแก่ภิกษุอื่น สิกขาบทที่ ๘ ห้ามแอบฟังความของภิกษุผู้ทะเลาะกัน สิกขาบทที่ ๙ ให้ฉันทะแล้วห้ามพูดติเตียน สิกขาบทที่ ๑๐ ขณะกำ�ำลังประชุมสงฆ์ ห้ามลุกไปโดยไม่ให้ฉันทะ สิกขาบทที่ ๑๑ ร่วมกับสงฆ์ให้จีวรแก่ภิกษุแล้ว ห้ามติเตียนภายหลัง สิกขาบทที่ ๑๒ ห้ามน้อมลาภสงฆ์มาเพื่อบุคคล (๙) รตนวรรค วรรคว่าด้วยนางแก้ว (พระราชเทวี) มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามเข้าไปในตำ�ำหนักของพระราชา สิกขาบทที่ ๒ ห้ามเก็บของมีค่าที่ตกอยู่ สิกขาบทที่ ๓ จะเข้าบ้านในเวลาวิกาล ต้องบอกลาภิกษุก่อน สิกขาบทที่ ๔ ห้ามทำ�ำกล่องเข็มด้วยกระดูก งา เขาสัตว์ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามทำ�ำเตียงตั่งมีเท้าสูงกว่าประมาณ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามให้ทำ�ำเตียงตั่งหุ้มด้วยนุ่น สิกขาบทที่ ๗ ห้ามทำ�ำผ้าปูนั่งมีขนาดเกินประมาณ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามทำ�ำผ้าปิดฝีมีขนาดเกินประมาณ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามทำ�ำผ้าอาบน้�้ำำฝนมีขนาดเกินประมาณ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามทำ�ำจีวรมีขนาดเกินประมาณ

๒๕๗ ๒๕๗ ๒๕๗ ๒๕๗ ๒๕๘ ๒๕๘ ๒๕๘ ๒๕๘ ๒๕๘ ๒๕๘ ๒๕๘ ๒๕๘ ๒๕๙ ๒๕๙ ๒๕๙ ๒๕๙ ๒๕๙ ๒๖๐ ๒๖๐ ๒๖๐ ๒๖๐ ๒๖๐ ๒๖๑ ๒๖๑ ๒๖๑ ๒๖๑ ๒๖๑ ๒๖๒

๓. ปาฏิเทสนียกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัตปิ าฏิเทสนียะ คืออาบัตทิ พี่ งึ แสดงคืน มี ๔ สิกขาบท) ๒๖๒ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามรับของเคี้ยวของฉันจากมือนางภิกษุณีมาฉัน ๒๖๒ สิกขาบทที่ ๒ ให้ไล่นางภิกษุณีที่มายุ่งให้เขาถวายอาหาร ๒๖๒ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามรับอาหารในสกุลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นเสขะ ๒๖๒ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามรับอาหารที่เขาไม่ได้จัดไว้ก่อนเมื่ออยู่ป่า ๒๖๓ ๔. เสขิยกัณฑ์ (ว่าด้วยวัตรและจรรยามารยาทที่ภิกษุจะต้องศึกษา) ๒๖๓ (๑) สารูป (หมวดว่าด้วยความเหมาะสมแก่สมณเพศ) มี ๒๖ สิกขาบท ๒๖๓ (๒) โภชนปฏิสังยุต (หมวดว่าด้วยการฉันอาหาร) มี ๓๐ สิกขาบท ๒๖๕ (๓) ธัมมเทสนาปฏิสังยุต (หมวดว่าด้วยการแสดงธรรม) มี ๑๖ สิกขาบท ๒๖๖ (๔) ปกิณณกะ (หมวดเบ็ดเตล็ด) มี ๓ สิกขาบท ๒๖๗ ๕. ธรรมสำ�ำหรับระงับอธิกรณ์ ๗ อย่าง ๒๖๗ เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ขยายความ ๑. ปาราชิกกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติปาราชิก ๘ สิกขาบท) สิกขาบทที่ ๑ ห้ามกำ�ำหนัดยินดีการจับต้องของบุรุษ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามปกปิดอาบัติปาราชิกของนางภิกษุณีอื่น สิกขาบทที่ ๓ ห้ามเข้าพวกภิกษุที่สงฆ์ขับจากหมู่ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามเกี่ยวข้องนัดหมาย เป็นต้น กับบุรุษ สิกขาบทที่ ๕-๘ อนุโลมตามสิกขาบทของพระภิกษุ ๒. สัตตรสกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติสังฆาทิเสส ๑๗ สิกขาบท) สิกขาบทที่ ๑ ห้ามก่อคดีในโรงศาลกับคฤหัสถ์และนักบวช สิกขาบทที่ ๒ ห้ามให้บวชแก่หญิงที่เป็นโจร สิกขาบทที่ ๓ ห้ามเข้าบ้าน ข้ามน้�้ำำ ค้างคืนแต่ผู้เดียว สิกขาบทที่ ๔ ห้ามสวดเปลื้องโทษโดยไม่บอกสงฆ์ที่สวดลงโทษ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามรับของเคี้ยวของฉันจากมือของบุรุษ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามพูดจูงใจให้นางภิกษุณีประพฤติย่อหย่อน สิกขาบทที่ ๗ ห้ามพูดดูหมิ่นภิกษุณีสงฆ์เมื่อโกรธเคือง สิกขาบทที่ ๘ ห้ามพูดติเตียนเมื่อถูกลงโทษโดยธรรม

๒๖๘ ๒๖๙ ๒๖๙ ๒๖๙ ๒๗๐ ๒๗๐ ๒๗๐ ๒๗๐ ๒๗๐ ๒๗๑ ๒๗๑ ๒๗๑ ๒๗๒ ๒๗๒ ๒๗๒ ๒๗๒

สารบาญ

(21)

(22)

สิกขาบทที่ ๙ ห้ามรวมกลุ่มกันประพฤติเสื่อมเสีย สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามพูดยุยงนางภิกษุณีผู้ประพฤติผิด (อีก ๗ สิกขาบทให้ใช้สิกขาบทของพระภิกษุ) ๓. นิสสัคคิยกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบท ที่ต้องสละสิ่งของ) (๑) ปัตตวรรค วรรคว่าด้วยบาตร มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามสะสมบาตร สิกขาบทที่ ๒ ห้ามอธิษฐานจีวรนอกกาลและแจกจ่าย สิกขาบทที่ ๓ ห้ามชิงจีวรคืนเมื่อแลกเปลี่ยนกันแล้ว สิกขาบทที่ ๔ ห้ามขอของอย่างหนึ่งแล้วขออย่างอื่นอีก สิกขาบทที่ ๕ ห้ามสั่งซื้อของกลับกลอก สิกขาบทที่ ๖ ห้ามจ่ายของผิดวัตถุประสงค์เดิม สิกขาบทที่ ๗ ห้ามขอของมาจ่ายแลกของอื่น สิกขาบทที่ ๘ ห้ามจ่ายของของคณะแลกของอื่น สิกขาบทที่ ๙ ห้ามขอของของคณะมาจ่ายแลกของอื่น สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามขอของบุคคลมาจ่ายแลกของอื่น (๒) จีวรวรรค วรรคว่าด้วยจีวร มี ๒ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามขอผ้าห่มหนาวเกินราคา ๑๖ กหาปณะ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามขอผ้าห่มฤดูร้อน ราคาเกิน ๑๐ กหาปณะ (อีก ๑๘ สิกขาบทให้ใช้สิกขาบทของพระภิกษุ) ๔. ปาจิตติยกัณฑ์ ว่าด้วยอาบัติปาจิตตีย์ ๑๖๖ สิกขาบท ที่ไม่ต้องสละสิ่งของ (๑) ลสุณวรรค วรรคว่าด้วยกระเทียม มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามฉันกระเทียม สิกขาบทที่ ๒ ห้ามนำ�ำขนในที่แคบออก สิกขาบทที่ ๓ ห้ามใช้ฝ่ามือตบกันด้วยความกำ�ำหนัด สิกขาบทที่ ๔ ห้ามใช้สิ่งทีทำ่ �ำด้วยยางไม้ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามชำ�ำระลึกเกิน ๒ ข้อนิ้ว สิกขาบทที่ ๖ ห้ามเข้าไปยืนถือน้�้ำำและพัดในขณะที่ภิกษุกำ�ำลังฉัน สิกขาบทที่ ๗ ห้ามทำ�ำการหลายอย่างกับข้าวเปลือกดิบ

๒๗๒ ๒๗๓ ๒๗๓ ๒๗๓ ๒๗๓ ๒๗๓ ๒๗๓ ๒๗๔ ๒๗๔ ๒๗๔ ๒๗๔ ๒๗๔ ๒๗๕ ๒๗๕ ๒๗๕ ๒๗๕ ๒๗๕ ๒๗๕ ๒๗๖ ๒๗๖ ๒๗๖ ๒๗๖ ๒๗๖ ๒๗๗ ๒๗๗ ๒๗๗ ๒๗๗ ๒๗๗

สิกขาบทที่ ๘ ห้ามทิ้งของนอกฝานอกกำ�ำแพง ๒๗๘ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามทิ้งของเช่นนั้นลงบนของเขียวสด ๒๗๘ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามไปดูฟ้อนรำ�ำขับร้อง ๒๗๘ (๒) อันธการวรรค วรรคว่าด้วยเวลากลางคืน มี ๑๐ สิกขาบท ๒๗๘ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามยืนหรือสนทนาสองต่อสองกับบุรุษในที่มืด ๒๗๘ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามยืนหรือสนทนาสองต่อสองกับบุรุษในที่ลับ ๒๗๘ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามยืนหรือสนทนาสองต่อสองกับบุรุษในที่แจ้ง ๒๗๘ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามทำ�ำเช่นนั้นในที่อื่นอีก ๒๗๘ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามเข้าบ้านผู้อื่นแล้วเวลากลับไม่บอกลา ๒๗๙ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามนั่งนอนบนอาสนะโดยไม่บอกเจ้าของบ้านก่อน ๒๗๙ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามปูลาดที่นอนในบ้านโดยไม่บอกเจ้าของบ้าน ๒๗๙ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามติเตียนผู้อื่นไม่ตรงกับที่ฟังมา ๒๗๙ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามสาปแช่งด้วยเรื่องนรกหรือพรหมจรรย์ ๒๘๐ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามทำ�ำร้ายตัวเองแล้วร้องไห้ ๒๘๐ (๓) นัคควรรค วรรคว่าด้วยเรื่องเปลือยกาย มี ๑๐ สิกขาบท ๒๘๐ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามเปลือยกายอาบน้�้ำำ ๒๘๐ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามทำ�ำผ้าอาบน้�้ำำยาวใหญ่เกินประมาณ ๒๘๐ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามพูดแล้วไม่ทำ�ำ ๒๘๐ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามเว้นการใช้ผ้าซ้อนนอกเกิน ๕ วัน ๒๘๑ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามใช้จีวรสับกับของผู้อื่น ๒๘๑ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามทำ�ำอันตรายลาภจีวรของสงฆ์ ๒๘๑ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามยับยั้งการแบ่งจีวรอันเป็นธรรม ๒๘๑ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามให้สมณจีวรแก่คฤหัสถ์หรือนักบวช ๒๘๒ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามทำ�ำให้กิจการชะงักด้วยความหวังลอย ๆ ๒๘๒ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามคัดค้านการเพิกถอนกฐินที่ถูกธรรม ๒๘๒ (๔) ตุวัฏฏวรรค วรรคว่าด้วยการนอนร่วมกัน มี ๑๐ สิกขาบท ๒๘๒ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามนอนบนเตียงเดียวกันสองรูป ๒๘๒ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามใช้เครื่องปูลาดและผ้าห่มร่วมกันสองรูป ๒๘๓ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามแกล้งก่อความรำ�ำคาญแก่นางภิกษุณี ๒๘๓

สารบาญ

(23)

(24)

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามเพิกเฉยเมื่อศิษย์ไม่สบาย สิกขาบทที่ ๕ ห้ามฉุดคร่านางภิกษุณีออกจากที่อยู่ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามคลุกคลีกับคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดี สิกขาบทที่ ๗ ห้ามเดินทางเปลี่ยวตามลำ�ำพัง สิกขาบทที่ ๘ ห้ามเดินทางเช่นนั้นนอกแว่นแคว้น สิกขาบทที่ ๙ ห้ามเดินทางภายในพรรษา สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามอยู่ประจำ�ำที่เมื่อจำ�ำพรรษาแล้ว (๕) จิตตาคารวรรค วรรคว่าด้วยอาคารอันวิจิตร มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามไปดูพระราชวังและอาคารอันวิจิตร เป็นต้น สิกขาบทที่ ๒ ห้ามใช้อาสันทิและบัลลังก์ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามกรอด้าย สิกขาบทที่ ๔ ห้ามรับใช้คฤหัสถ์ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามรับปากแล้วไม่ระงับอธิกรณ์ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามให้ของกินแก่คฤหัสถ์ เป็นต้น ด้วยมือ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามใช้ผ้านุ่งสำ�ำหรับผู้มีประจำ�ำเดือนเกิน ๓ วัน สิกขาบทที่ ๘ ห้ามครอบครองที่อยู่เป็นการประจำ�ำ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามเรียนติรัจฉานวิชชา สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามสอนติรัจฉานวิชชา (๖) อารามวรรค วรรคว่าด้วยอาราม มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามเข้าไปในวัดที่มีภิกษุโดยไม่บอกล่วงหน้า สิกขาบทที่ ๒ ห้ามด่าหรือบริภาษภิกษุ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามบริภาษภิกษุณีสงฆ์ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามฉันอีกเมื่อรับนิมนต์หรือเลิกฉันแล้ว สิกขาบทที่ ๕ ห้ามพูดกีดกันภิกษุณีอื่น สิกขาบทที่ ๖ ห้ามจำ�ำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามการขาดปวารณาในสงฆ์สองฝ่าย สิกขาบทที่ ๘ ห้ามการขาดรับโอวาทและการขาดการอยู่ร่วม สิกขาบทที่ ๙ ห้ามการขาดถามอุโบสถและการไปรับโอวาท สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามให้บุรุษบีบฝี ผ่าฝี เป็นต้น

๒๘๓ ๒๘๓ ๒๘๓ ๒๘๓ ๒๘๔ ๒๘๔ ๒๘๔ ๒๘๔ ๒๘๔ ๒๘๔ ๒๘๔ ๒๘๕ ๒๘๕ ๒๘๕ ๒๘๕ ๒๘๕ ๒๘๖ ๒๘๖ ๒๘๖ ๒๘๖ ๒๘๖ ๒๘๖ ๒๘๗ ๒๘๗ ๒๘๗ ๒๘๗ ๒๘๘ ๒๘๘ ๒๘๘

(๗) คัพภินีวรรค วรรคว่าด้วยหญิงมีครรภ์ มี ๑๐ สิกขาบท ๒๘๘ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามให้บวชแก่หญิงมีครรภ์ ๒๘๘ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามให้บวชแก่หญิงที่ยังมีเด็กดื่มนม ๒๘๘ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามให้บวชแก่นางสิกขมานาซึ่งศึกษายังไม่ครบ ๒ ปี ๒๘๙ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามให้บวชแก่นางสิกขมานาที่สงฆ์ยังมิได้สวดสมมติ ๒๘๙ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามให้บวชแก่หญิงที่มีสามีแล้ว แต่อายุยังไม่ถึง ๑๒ ปี ๒๘๙ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามให้บวชแก่หญิงเช่นนั้นอายุครบ ๑๒ แล้ว

แต่ยังมิได้ศึกษา ๒ ปี ๒๘๙ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามให้บวชแก่หญิงเช่นนั้นที่ศึกษา ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยังมิได้สวดสมมติ ๒๘๙ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามเพิกเฉยไม่อนุเคราะห์ศิษย์ที่บวชแล้ว ๒๙๐ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามนางภิกษุณแี ยกจากอุปชั ฌายะ คือไม่ตดิ ตามครบ ๒ ปี ๒๙๐ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามเพิกเฉยไม่พาศิษย์ไปที่อื่น ๒๙๐ (๘) กุมารีภูตวรรค วรรคว่าด้วยหญิงสาวที่ยังไม่มีสามี มี ๑๓ สิกขาบท ๒๙๐ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามให้บวชแก่หญิงสาวที่อายุไม่ครบ ๒๐ ปี ๒๙๐ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามบวชหญิงที่อายุครบ แต่ยังมิได้ศึกษาครบ ๒ ปี ๒๙๑ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามบวชหญิงทีศ่ กึ ษาครบ ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยงั มิได้สวดสมมติ ๒๙๑ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามเป็นอุปัชฌาย์เมื่อพรรษาไม่ครบ ๑๒ ๒๙๑ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามเป็นอุปัชฌาย์โดยที่สงฆ์มิได้สวดสมมติ ๒๙๑ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามรับรู้แล้วติเตียนในภายหลัง ๒๙๑ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามรับปากว่าจะบวชให้ แล้วกลับไม่บวชให้ ๒๙๑ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามรับปากแล้วไม่บวชให้ในกรณีอื่น ๒๙๒ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามบวชให้นางสิกขมานาที่ประพฤติไม่ดี ๒๙๒ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามบวชให้นางสิกขมานาทีม่ ารดาบิดาหรือสามีไม่อนุญาต ๒๙๒ สิกขาบทที่ ๑๑ ห้ามทำ�ำกลับกลอกในการบวช ๒๙๒ สิกขาบทที่ ๑๒ ห้ามบวชให้คนทุกปี ๒๙๓ สิกขาบทที่ ๑๓ ห้ามบวชให้ปีละ ๒ คน ๒๙๓ (๙) ฉัตตุปาหนวรรค วรรคว่าด้วยร่มและรองเท้า มี ๑๓ สิกขาบท ๒๙๓ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามใช้ร่มใช้รองเท้า เว้นแต่จะไม่สบาย ๒๙๓

สารบาญ

(25)

(26)

สิกขาบทที่ ๒ ห้ามไปด้วยยาน เว้นแต่ไม่สบาย สิกขาบทที่ ๓ ห้ามใช้ผ้าหยักรั้ง สิกขาบทที่ ๔ ห้ามใช้เครื่องประดับกายสำ�ำหรับหญิง สิกขาบทที่ ๕ ห้ามอาบน้�้ำำหอมและน้�้ำำมีสี สิกขาบทที่ ๖ ห้ามอาบน้�้ำำด้วยแป้งงาอบ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามให้นางภิกษุณีทาน้�้ำำมันหรือนวด สิกขาบทที่ ๘ - ๙ - ๑๐ ห้ามให้ผู้อื่นทาน้�้ำำมันหรือนวด สิกขาบทที่ ๑๑ ห้ามนั่งหน้าภิกษุโดยไม่บอกก่อน สิกขาบทที่ ๑๒ ห้ามถามปัญหาภิกษุโดยไม่ขอโอกาส สิกขาบทที่ ๑๓ ห้ามเข้าบ้านโดยไม่ใช้ผ้ารัดหรือผ้าโอบ (อีก ๗๐ สิกขาบทให้ใช้สิกขาบทของพระภิกษุ) ๕. ปาฏิเทสนียกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติที่พึงแสดงคืน ๘ สิกขาบท) สิกขาบทที่ ๑ - ๘ ห้ามขอโภชนะประณีต ๘ อย่างตามลำ�ำดับสิกขาบท มาฉัน ๖. เสขิยกัณฑ์ (ว่าด้วยวัตรและมารยาทที่ภิกษุณีจะต้องศึกษา ๗๕ ข้อ) ๗. อธิกรณสมถะ (ว่าด้วยธรรมสำ�ำหรับระงับอธิกรณ์ ๗ อย่าง)

สรูปศีลของนางภิกษุณี

๒๙๓ ๒๙๓ ๒๙๔ ๒๙๔ ๒๙๔ ๒๙๔ ๒๙๔ ๒๙๔ ๒๙๕ ๒๙๕

เล่ม ๔ มหาวัคค์ ภาค ๑ ขยายความ ๑. มหาขันธกะ (หมวดใหญ่) เหตุการณ์ตั้งแต่ตรัสรู้ ทรงโต้ตอบกับพราหมณ์ที่ชอบตวาดคน ทรงเปล่งอุทานที่ตน้ จิก เหตุการณ์ที่ต้นเกตก์ เสด็จกลับไปต้นไทรอีก พระพรหมมาอาราธนา ทรงแสดงธรรมครั้งแรก (ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร มัชฌิมาปฏิปทา) ทรงแสดงอนัตตลักขณสูตร (ภิกษุปัญจวัคคีย์ ได้เป็นพระอรหันต์) แสดงธรรมโปรดยสกุลบุตรกับครอบครัว และมิตรสหาย (อนุปุพพิกถา อุบาสก อุบาสิกา ชุดแรก)

๒๙๗

๒๙๕ ๒๙๕ ๒๙๖ ๒๙๖ ๒๙๖

๒๙๘ ๒๙๘ ๒๙๘ ๒๙๙ ๒๙๙ ๒๙๙ ๒๙๙ ๓๐๐ ๓๐๑

ทรงส่งพระสาวกไปประกาศพระศาสนา ทรงอนุญาตการบรรพชาอุปสมบท ตรัสเรื่องความหลุดพ้นอย่างยอดเยี่ยม โปรดสหาย (ภัททวัคคียกุมาร) ๓๐ คน โปรดชฎิล ๓ พี่น้องและบริวาร (อุรุเวลากัสสป นทีกัสสป และคยากัสสป) ทรงแสดงปาฏิหาริย์ ทรงแสดงอาทิตตปริยายสูตร โปรดพระเจ้าพิมพิสาร (ประทานพระพุทธานุญาตให้มีวัด) สาริบุตร โมคคัลลานะ ออกบวช ธรรมเหล่าใดเกิดแต่เหตุ พระตถาคตทรงแสดงเหตุ และความดับแห่งธรรมเหล่านั้น ทรงอนุญาตให้มีอุปัชฌายะ ทรงบัญญัติอุปัชฌายวัตร ทรงบัญญัติสัทธิวิหาริกวัตร ทรงปรับอาบัติ ทรงอนุญาตให้ประณามและขอขมา ทรงวางวิธีประณามให้รัดกุม ทรงอนุญาตการบวชเป็นการสงฆ์ ผู้บวชเพราะเห็นแก่ท้อง ข้อบัญญัติเพิ่มเติมในการบวช ทรงอนุญาตให้มีอาจารย์ อาจริยวัตรและอันเตวาสิกวัตร การประณาม การขอขมา การยกโทษ นิสสัยระงับจากอุปัชฌายะและอาจารย์ คุณสมบัติของอุปัชฌายะ ๕ อย่าง คุณสมบัติของอุปัชฌายะ ๖ อย่าง ข้อปฏิบัติต่อผู้เคยเป็นเดียรถีย์ ห้ามบวชให้คนเป็นโรค ๕ ชนิด ห้ามบวชให้ข้าราชการ ห้ามบวชให้โจรที่มีชื่อ

๓๐๑ ๓๐๑ ๓๐๒ ๓๐๒ ๓๐๒ ๓๐๒ ๓๐๓ ๓๐๔ ๓๐๕ ๓๐๕ ๓๐๕ ๓๐๕ ๓๐๖ ๓๐๖ ๓๐๗ ๓๐๗ ๓๐๗ ๓๐๘ ๓๐๘ ๓๐๘ ๓๐๘ ๓๐๘ ๓๐๙ ๓๐๙ ๓๑๐ ๓๑๐

สารบาญ

(27)

(28)

ห้ามบวชโจรทีทำ่ �ำลายเครื่องพันธนาการ ห้ามบวชบุคคลที่ไม่สมควรอื่นอีก ให้บอกสงฆ์เมื่อจะโกนศีรษะคนบวช ห้ามบวชผู้มีอายุยังไม่ครบ ๒๐ ข้อห้ามเกี่ยวกับสามเณร ผ่อนผันเรื่องการถือนิสสัย พระราหุลบวชเป็นสามเณร ให้มีสามเณรรับใช้ได้เกิน ๑ รูป ศีล ๑๐ ของสามเณร การลงโทษสามเณร เรื่องเกี่ยวกับการลงโทษ ห้ามชวนสามเณรของภิกษุอื่นไปอยู่ด้วย การให้สามเณรสึก บุคคลที่ห้ามบวชอื่น ๆ อีก ลักษณะที่ไม่ควรให้อุปสมบท (บวชเป็นพระ) อีก ๒๐ ประเภท ลักษณะที่ไม่ควรให้บรรพชา (เป็นสามเณร) ๓๒ ประเภท ข้อกำ�ำหนดเรื่องให้นิสสัยเพิ่มเติม ข้อกำ�ำหนดเรื่องการอุปสมบท ข้อบัญญัติในพิธีกรรมอุปสมบท การปฏิบัติต่อผูทำ้ �ำผิด ๒. อุโบสถขันธกะ (หมวดว่าด้วยอุโบสถ) การสวดปาฏิโมกข์เป็นอุโบสถกรรม ข้อกำ�ำหนดเพิ่มเติมเกี่ยวกับปาฏิโมกข์ ๓. วัสสูปนายิกาขันธกะ (หมวดว่าด้วยวันเข้าพรรษา) ทรงอนุมัติการเลื่อนวันจำ�ำพรรษา ทรงอนุญาตให้ไปกลับภายใน ๗ วัน ขาดพรรษาที่ไม่ต้องอาบัติ ทรงอนุญาตการจำ�ำพรรษาในที่บางแห่ง

๓๑๐ ๓๑๐ ๓๑๑ ๓๑๑ ๓๑๑ ๓๑๑ ๓๑๒ ๓๑๒ ๓๑๒ ๓๑๓ ๓๑๓ ๓๑๓ ๓๑๓ ๓๑๔ ๓๑๔ ๓๑๕ ๓๑๖ ๓๑๗ ๓๑๗ ๓๑๗ ๓๑๘ ๓๑๘ ๓๑๘ ๓๒๓ ๓๒๔ ๓๒๔ ๓๒๔ ๓๒๕

ทรงห้ามจำ�ำพรรษาในที่ไม่สมควร ข้อห้ามอื่น ๆ ๔. ปวารณาขันธกะ (หมวดว่าด้วยปวารณา)

๓๒๕ ๓๒๕ ๓๒๕

เล่ม ๕ มหาวัคค์ ภาค ๒ ขยายความ ๑. จัมมขันธกะ (หมวดว่าด้วยหนัง) ทรงอนุญาตรองเท้าใบไม้ ทรงห้ามรองเท้าที่ไม่ควร ข้ออนุญาตและข้อห้ามเกี่ยวกับรองเท้า ข้อห้ามเกี่ยวกับโคตัวเมีย ข้อห้ามเกี่ยวกับยาน ข้อห้ามเกี่ยวกับที่นั่งที่นอน ห้ามสรวมรองเท้าเข้าบ้าน พระโสณกุฏิกัณณะ ข้ออนุญาตสำ�ำหรับชนบทชายแดน ๒. เภสัชชขันธกะ (หมวดว่าด้วยยา) ทรงอนุญาตเภสัช ๕ และอื่น ๆ ทรงห้ามเก็บเภสัช ๕ ไว้เกิน ๗ วัน ทรงอนุญาตของฉันบางอย่าง ห้ามเก็บอาหารค้างคืนในที่อยู่ เป็นต้น ทรงอนุญาตเรื่องการฉันหลายข้อ ทรงห้ามทำ�ำการผ่าตัดหรือผูกรัดที่ทวารหนัก ทรงห้ามฉันเนื้อที่ไม่ควร ทรงอนุญาตและไม่อนุญาตของฉันบางอย่าง เสด็จแสดงธรรมที่ปาฏลิคามและโกฏิคาม นางอัมพปาลีถวายป่ามะม่วง สีหเสนาบดีเปลี่ยนศาสนา ทรงถอนข้ออนุญาตสำ�ำหรับยามข้าวยาก

๓๒๗ ๓๒๘ ๓๒๘ ๓๒๘ ๓๒๘ ๓๒๙ ๓๒๙ ๓๓๐ ๓๓๐ ๓๓๐ ๓๓๐ ๓๓๑ ๓๓๑ ๓๓๓ ๓๓๓ ๓๓๓ ๓๓๔ ๓๓๔ ๓๓๔ ๓๓๔ ๓๓๔ ๓๓๕ ๓๓๕ ๓๓๕

สารบาญ

(29)

(30)

ทรงอนุญาตที่เก็บอาหาร ทรงแสดงธรรมโปรดเมณฑกคฤหบดี ทรงอนุญาตตามที่เมณฑกคฤหบดีขอร้อง ทรงอนุญาตน้�้ำำอัฏฐบาน (น้�้ำำดื่ม ๘ อย่าง) ทรงอนุญาตผักและของเคี้ยวทีทำ่ �ำด้วยแป้ง ทรงห้ามและทรงอนุญาตอื่นอีก ทรงแนะข้อตัดสิน ๓. กฐินขันธกะ (หมวดว่าด้วยกฐิน) อานิสงส์ ๕ ของภิกษุผู้ได้กราลกฐิน ทรงอนุญาตให้สวดประกาศกฐิน ทรงแสดงเรื่องกฐินเป็นอันกราลและไม่เป็นอันกราล ข้อกำ�ำหนดในการเดาะกฐิน ๔. จีวรขันธกะ (หมวดว่าด้วยจีวร) ทรงอนุญาตเจ้าหน้าที่เกี่ยวกับจีวร ทรงอนุญาตสีย้อมและวิธีการเกี่ยวกับจีวร ทรงอนุญาตวิธีตัดจีวร ทรงอนุญาตคำ�ำขอ ๘ ประการของนางวิสาขา ทรงอนุญาตผ้าอื่น ๆ ทรงอนุญาตและห้ามเกี่ยวกับจีวรอีก พระพุทธเจ้าทรงพยาบาลภิกษุอาพาธ การเปลือยกายและการใช้ผ้า ทรงห้ามใช้จีวรที่มีสีไม่ควร และห้ามใช้เสื้อ หมวก ผ้าโพก ทรงวางหลักเกี่ยวกับจีวรอีก ๕. จัมเปยยขันธกะ (หมวดว่าด้วยเหตุการณ์ในกรุงจัมปา) การทำ�ำกรรมที่ไม่เป็นธรรมและที่เป็นธรรม อุกเขปนียกรรม (ยกจากหมู่)

๓๓๖ ๓๓๖ ๓๓๖ ๓๓๗ ๓๓๗ ๓๓๗ ๓๓๘ ๓๓๘ ๓๓๘ ๓๓๙ ๓๓๙ ๓๓๙ ๓๔๐ ๓๔๐ ๓๔๑ ๓๔๑ ๓๔๑ ๓๔๑ ๓๔๒ ๓๔๒ ๓๔๒ ๓๔๒ ๓๔๓ ๓๔๓ ๓๔๓ ๓๔๔

ตัชชนียกรรม (ข่มขู่) นิยสกรรม (ถอดยศหรือตัดสิทธิ) ปัพพาชนียกรรม (ขับไล่) ปฏิสารณียกรรม (ขอโทษคฤหัสถ์) ๖. โกสัมพิขันธกะ (หมวดว่าด้วยเหตุการณ์ในกรุงโกสัมพี)

๓๔๔ ๓๔๔ ๓๔๕ ๓๔๕ ๓๔๕

เล่ม ๖ จุลลวัคค์ ภาค ๑ ๓๔๗ ขยายความ ๑. กัมมขันธกะ (หมวดว่าด้วยสังฆกรรม) ๓๔๘ ลักษณะของผู้ที่ควรลงตัชชนียกรรม ๓๔๘ การถูกลงโทษเป็นเหตุให้เสียสิทธิต่าง ๆ ๓๔๘ การไม่ระงับและระงับโทษ ๓๔๙ นิยสกรรม (การถอดยศ) ๓๔๙ ปัพพาชนียกรรม (การลงโทษขับไล่) ๓๕๐ ปฏิสารณียกรรม (การลงโทษให้ขอขมาคฤหัสถ์) ๓๕๑ อุกเขปนียกรรม (พระฉันนะกับการยกเสียจากหมู่) ๓๕๒ ๒. ปริวาสิกขันธกะ (หมวดว่าด้วยผู้อยู่ปริวาส) ๓๕๒ ตัดสิทธิภิกษุผู้อยู่ปริวาส ๓๕๓ วัตร ๙๔ ข้อของผู้อยู่ปริวาส ๓๕๔ รัตติเฉท (การเสียราตรี) ๓๕๕ การเก็บปริวาสและเก็บมานัตต์ ๓๕๖ ๓. สมุจจยขันธกะ (หมวดว่าด้วยการรวบรวมเรื่องการออกจากอาบัติสังฆาทิเสส) ๓๕๖ ๔. สมถขันธกะ (หมวดว่าด้วยวิธีระงับอธิกรณ์) ๓๕๗ (๑) สัมมุขาวินัย (การระงับต่อหน้า) ๓๕๗ พระทัพพมัลลบุตรทำ�ำงานให้สงฆ์ ๓๕๘ (๒) สติวินัย (การระงับด้วยยกให้ว่าเป็นผู้มีสติ) ๓๕๘ (๓) อมูฬหวินัย (การระงับด้วยยกให้ว่าเป็นบ้า) ๓๕๘ (๔) ปฏิญญาตกรณะ (การระงับด้วยคำ�ำสารภาพของผู้ถูกฟ้อง) ๓๕๙ (๕) เยภุยยสิกา (การระงับด้วยถือเสียงข้างมาก) ๓๕๙

สารบาญ

(31)

(32)

(๖) ตัสสปาปิยสิกา (การระงับด้วยการลงโทษ) (๗) ติณวัตถารกะ (การระงับด้วยให้เลิกแล้วกันไป) อธิกรณ์ ๔

๓๖๐ ๓๖๐ ๓๖๐

เล่ม ๗ จุลลวัคค์ ภาค ๒ ขยายความ ๑. ขุททกวัตถุขันธกะ (หมวดว่าด้วยเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ) เรื่องเกี่ยวกับการอาบน้�้ำำ ห้ามใช้เครื่องประดับแบบคฤหัสถ์ ข้อห้ามเกี่ยวกับผม ข้อห้ามเกี่ยวกับการส่องกระจกหรือแว่น ข้อห้ามทาหน้าทาตัว ห้ามดูฟ้อนรำ�ำและห้ามขับด้วยเสียงอันยาว ห้ามใช้ผ้าขนแกะ ข้อห้ามและอนุญาตเกี่ยวกับผลไม้ ตรัสสอนให้แผ่เมตตา ห้ามตัดองคชาต ข้อห้ามและอนุญาตเกี่ยวกับบาตร ทรงอนุญาตมีดและเข็ม ทรงอนุญาตและห้ามเกี่ยวกับไม้แบบหรือสะดึง ทรงอนุญาตถุงใส่ของ สายคล้องบ่า ผ้ากรองน้�้ำำ และมุ้ง ทรงอนุญาตการจงกรมและเรือนไฟ เป็นต้น เรื่องที่นั่ง ที่นอน และที่ใส่อาหาร ห้ามฉันอาหาร ดื่มน้�้ำำในภาชนะเดียวกัน เป็นต้น การลงโทษคว่�่ำำบาตรแก่วัฑฒะลิจฉวี เรื่องผ้าขาวที่ไม่ให้เหยียบและเหยียบได้ นางวิสาขาถวายของใช้ ทรงอนุญาตและห้ามใช้ร่ม ทรงห้ามและอนุญาตไม้คาน สาแหรก

๓๖๒ ๓๖๓ ๓๖๓ ๓๖๓ ๓๖๓ ๓๖๓ ๓๖๓ ๓๖๔ ๓๖๔ ๓๖๔ ๓๖๔ ๓๖๔ ๓๖๕ ๓๖๕ ๓๖๖ ๓๖๖ ๓๖๖ ๓๖๗ ๓๖๗ ๓๖๘ ๓๖๘ ๓๖๙ ๓๖๙ ๓๖๙

เรื่องอาเจียนและเมล็ดข้าว ทรงอนุญาตมีดตัดเล็บ เป็นต้น เรื่องผมและหนวดเครา เครื่องใช้เบ็ดเตล็ด เครื่องใช้ที่เป็นผ้า เรื่องหาบหาม การเคี้ยวไม้สีฟัน ห้ามจุดป่าและขึ้นต้นไม้ ห้ามยกพุทธวจนะขึ้นโดยฉันท์ ห้ามเรียนห้ามสอนโลกายตะและติรัจฉานวิชชา ห้ามถือโชคลาง แต่ไม่ขัดใจคนอื่น ห้ามฉันกระเทียม ทรงอนุญาตที่ถ่ายปัสสาวะอุจจาระ ทรงห้ามประพฤติอนาจาร ทรงอนุญาตเครื่องใช้ ๒. เสนาสนขันธกะ (หมวดว่าด้วยที่อยู่อาศัย) ทรงอนุญาตที่อยู่ ๕ ชนิด เครื่องนั่งเครื่องนอน อนาถปิณฑิกคฤหบดีนับถือพระพุทธศาสนา ตั้งภิกษุผู้ควบคุมการก่อสร้าง ลำ�ำดับอาวุโส บุคคลผู้ไม่ควรไหว้ ๑๐ ประเภท บุคคลผูค้ วรไหว้ ๓ ประเภท มณฑปที่สร้างอุทิศสงฆ์ ที่นั่งต่างชนิดของคฤหัสถ์ การถวายเชตวนาราม ปัญหาลำ�ำดับอาวุโสเพิ่มเติม การจัดสรรที่อยู่อาศัย การนั่งต่�่ำำนั่งสูง

๓๖๙ ๓๗๐ ๓๗๐ ๓๗๐ ๓๗๑ ๓๗๑ ๓๗๒ ๓๗๒ ๓๗๒ ๓๗๒ ๓๗๓ ๓๗๓ ๓๗๓ ๓๗๔ ๓๗๔ ๓๗๔ ๓๗๔ ๓๗๔ ๓๗๕ ๓๗๕ ๓๗๕ ๓๗๕ ๓๗๖ ๓๗๖ ๓๗๖ ๓๗๖ ๓๗๗ ๓๗๗ ๓๗๘

สารบาญ

(33)

(34)

ปราสาทและเครื่องนั่งนอนต่าง ๆ ปัญหาเรื่องที่อยู่อาศัยเกิดขึ้นอีก สิ่งที่จะสละ (ให้ใคร ๆ) ไม่ได้ ๕ หมวด การควบคุมการก่อสร้าง การขนย้ายของใช้และรักษาที่อยู่อาศัย อาหารและการแจกอาหาร เจ้าหน้าที่ทำ�ำการสงฆ์อื่น ๆ ๓. สังฆเภทขันธกะ (หมวดว่าด้วยสงฆ์แตกกัน) พระเทวทัตคิดการใหญ่ พระเทวทัตขอปกครองคณะสงฆ์ ตรัสให้ขออนุมัติสงฆ์ประกาศเรื่องพระเทวทัต พระเทวทัตยุให้ขบถ การประทุษร้ายพระพุทธเจ้าครั้งแรก การประทุษร้ายครั้งที่ ๒ การประทุษร้ายครั้งที่ ๓ พระเทวทัตเสนอข้อปฏิบัติ ๕ ข้อ ทำ�ำสงฆ์ให้แตกกัน พระเทวทัตอาเจียนเป็นโลหิต ความร้าวและความแตกกันของสงฆ์ ใครทำ�ำให้สงฆ์แตกกันได้และไม่ได้ เหตุเป็นเครื่องทำ�ำให้สงฆ์แตกกันและสามัคคีกัน การทำ�ำสงฆ์ให้แตกกันทีทำ่ �ำให้ไปอบายและไม่ไปอบาย ๔. วัตตขันธกะ (หมวดว่าด้วยวัตรหรือข้อปฏิบัติ) อาคันตุกวัตร (ข้อปฏิบัติของผู้มา) อาวาสิกวัตร (ข้อปฏิบัติของภิกษุเจ้าถิ่น) คมิกวัตร (ข้อปฏิบัติของภิกษุผู้จะเดินทางจากไป) ภัตตัคควัตร (วัตรในโรงฉัน)

๓๗๘ ๓๗๘ ๓๗๙ ๓๗๙ ๓๗๙ ๓๘๐ ๓๘๐ ๓๘๐ ๓๘๐ ๓๘๑ ๓๘๑ ๓๘๑ ๓๘๑ ๓๘๒ ๓๘๒ ๓๘๒ ๓๘๓ ๓๘๓ ๓๘๔ ๓๘๔ ๓๘๔ ๓๘๕ ๓๘๕ ๓๘๕ ๓๘๕ ๓๘๖ ๓๘๖

ปิณฑจาริกวัตร (วัตรของภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต) อารัญญกวัตร (วัตรของภิกษุผู้อยู่ป่า) เสนาสนวัตร (วัตรเกี่ยวกับที่อยู่อาศัย) ชันตาฆรวัตร (วัตรในเรือนไฟ) วัจจกุฎีวัตร (วัตรเกี่ยวกับส้วม) อุปัชฌายวัตร (วัตรเกี่ยวกับอุปัชฌายะ) สัทธิวิหาริกวัตร (ข้อปฏิบัติต่อสัทธิวิหาริก) อาจริยวัตร (ข้อปฏิบัติต่ออาจารย์) อันเตวาสิกวัตร (ข้อปฏิบัติต่ออันเตวาสิก) ๕. ปาฏิโมกขฐปนขันธกะ (หมวดว่าด้วยการงดสวดปาฏิโมกข์) พระอานนท์กราบทูลขอให้ทรงแสดงปาฏิโมกข์ ต่อจากนั้นไม่ทรงแสดงปาฏิโมกข์อีก การโจทฟ้อง ๖. ภิกขุนีขันธกะ (หมวดว่าด้วยนางภิกษุณี) ทรงอนุญาตการบวชภิกษุณี การศึกษาสิกขาบท ลักษณะตัดสินธรรมวินัย ๘ ประการ เรื่องเกี่ยวกับปาฏิโมกข์และสังฆกรรม การลงโทษภิกษุด้วยการไม่ไหว้ การลงโทษนางภิกษุณี การให้โอวาทนางภิกษุณี ข้อห้ามเบ็ดเตล็ด ๗. ปัญจสติกขันธกะ (หมวดว่าด้วยพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป ในการสังคายนาครัง้ ที่ ๑) การทำ�ำสังคายนาครั้งที่ ๑ การถอนสิกขาบทเล็กน้อย พระอานนท์ถูกปรับอาบัติ

๓๘๗ ๓๘๗ ๓๘๘ ๓๘๘ ๓๘๘ ๓๘๙ ๓๘๙ ๓๙๐ ๓๙๐ ๓๙๐ ๓๙๐ ๓๙๐ ๓๙๑ ๓๙๑ ๓๙๑ ๓๙๒ ๓๙๒ ๓๙๒ ๓๙๓ ๓๙๓ ๓๙๓ ๓๙๓ ๓๙๓ ๓๙๔ ๓๙๔ ๓๙๔

สารบาญ

(35)

(36)

พระปุราณะไม่ค้าน แต่ถือตามที่ฟังมาเอง ๓๙๕ ลงพรหมทัณฑ์พระฉันนะ ๓๙๕ ๘. สัตตสติกขันธกะ (หมวดว่าด้วยพระอรหันต์ ๗๐๐ รูป ในการสังคายนาครัง้ ที่ ๒) ๓๙๕ วัตถุ ๑๐ ประการ ซึ่งผิดพระธรรมวินัย ๓๙๕ พระยสะ กากัณฏกบุตร คัดค้าน ๓๙๖ การสังคายนาครั้งที่ ๒ ๓๙๗ เล่ม ๘ ปริวาร ประมวลความสำ�ำคัญที่น่ารู้ ตั้งแต่เล่ม ๑ ถึงเล่ม ๗ ๑. มหาวิภังค์โสฬสมหาวาร (อธิบายประเด็นต่าง ๆ เกี่ยวกับศีลของภิกษุ) ๒. ภิกขุนีวิภังค์โสฬสมหาวาร (อธิบายประเด็นต่าง ๆ เกี่ยวกับศีลของภิกษุณี) ๓. สมุฏฐานสีสสังเขป (อธิบายสมุฏฐานแห่งอาบัติ) ๔. กติปุจฉาวาร (คำ�ำถามคำ�ำตอบว่าอะไรมีเท่าไร) ๕. วีสติวาร (คำ�ำวินิจฉัย ๒๐ ประเด็น) ๖. ขันธกปุจฉา (คำ�ำถามคำ�ำตอบใน ๒๒ ขันธกะ) ๗. เอกุตตริกะ (คำ�ำถามคำ�ำตอบเกี่ยวกับวินัยหมวด ๑ - ๑๑) ๘. อุโปสถาทิปุจฉาวิสัชชนา (คำ�ำถามคำ�ำตอบเรื่องอุโบสถ เป็นต้น) ๙. อัตถวเสปกรณ์ (ความมุ่งหมายแห่งการบัญญัติสิกขาบท) ๑๐. คาถาสังคณิกะ (ชุมนุมคำ�ำฉันท์ช่วยความจำ�ำ) ๑๑. อธิกรณเภท (ประเภทแห่งอธิกรณ์) ๑๒. อปรคาถาสังคณิกะ (ชุมนุมคำ�ำฉันท์ช่วยความจำ�ำอีกตอนหนึ่ง) ๑๓. โจทนากัณฑ์ (วิธีโจทฟ้อง) ๑๔. จูฬสงคราม (สงครามเล็ก) ๑๕. มหาสงคราม (สงครามใหญ่) ๑๖. กฐินเภท (ประเภทแห่งกฐิน) ๑๗. อุปาลิปัญจกะ (หมวด ๕ ต่าง ๆ ที่ตรัสตอบพระอุบาลี) ๑๘. สมุฏฐาน (สมุฏฐานแห่งอาบัติและการออกจากอาบัติ) ๑๙. ทุติยคาถาสังคณิกะ (ชุมนุมคำ�ำฉันท์ช่วยความจำ�ำตอนที่ ๒) ๒๐. เสทโมจนคาถา (คาถาเหงื่อแตก) ๒๑. ปัญจวัคค์ (หมวด ๕ ของเรื่องต่าง ๆ)

๓๙๘ ๓๙๘ ๓๙๙ ๓๙๙ ๓๙๙ ๓๙๙ ๓๙๙ ๓๙๙ ๓๙๙ ๔๐๐ ๔๐๐ ๔๐๐ ๔๐๐ ๔๐๐ ๔๐๐ ๔๐๐ ๔๐๐ ๔๐๑ ๔๐๑ ๔๐๑ ๔๐๒ ๔๐๒

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ ขยายความ ๑. พรหมชาลสูตร (สูตรว่าด้วยข่ายอันประเสริฐ) ศีลอย่างเล็กน้อย (จูฬศีล) ศีลอย่างกลาง (มัชฌิมศีล) ศีลอย่างใหญ่ (มหาศีล) ทิฏฐิ ๖๒ ประการ ความเห็นปรารภเบื้องต้น ๑๘ ความเห็นปรารภเบื้องปลาย ๔๔ สรูป ๒. สามัญญผลสูตร (สูตรว่าด้วยผลของความเป็นสมณะ)

กุลบุตรเลื่อมใสแล้วควรปฏิบัติอย่างนี้ วิชชา ๘ ประการ ๓. อัมพัฏฐสูตร (สูตรว่าด้วยการโต้ตอบกับอัมพัฏฐมาณพ) ประวัติศาสตร์แห่งศากยวงศ์ การลงโทษด้วยการโกนศรีษะโล้น ผู้ใดสมบูรณ์ด้วยวิชชาจรณะ ผู้นั้นประเสริฐสุดในเทวดาและมนุษย์ ๔. โสณทัณฑสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์ชื่อโสณทัณฑะ) คุณลักษณะของพราหมณ์ ๕ ประการ ศีลกับปัญญา ที่ใดมีศีล ที่นั้นมีปัญญา ความเห็นการแทรกแซงความเชื่อถือของพราหมณ์ ๕. กูฏทันตสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์ฟันเขยิน) การบูชายัญโดยวิธีสังคมสงเคราะห์ การปกครองให้ได้ผลดีทางเศรษฐกิจลดโจรผู้ร้าย สิ่งที่ริเริ่มน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่า ๖. มหาลิสูตร (สูตรว่าด้วยการโต้ตอบกับเจ้าลิจฉวีชื่อมหาลิ) เรื่องตาทิพย์ หูทิพย์ ธรรมที่สูงกว่า คือการทำ�ำกิเลสอาสวะให้สิ้นไป

๔๐๗ ๔๐๘ ๔๐๘ ๔๐๙ ๔๐๙ ๔๑๐ ๔๑๐ ๔๑๒ ๔๑๓ ๔๑๔ ๔๑๖

๔๒๑

๔๒๕

๔๒๗

สารบาญ

(37)

(38)

๗. ชาลิยสูตร (สูตรว่าด้วยข้อความที่ตรัสโต้ตอบกับชาลิยปริพพาชก) ๔๒๙ ตรัสเรื่องชีวะกับสรีระ ๘. มหาสีหนาทสูตร (สูตรว่าด้วยการบรรลือสีหนาท) ๔๒๙ สมณะย่อมเจริญทำ�ำให้แจ้งศีล สมาธิ ปัญญา การเจริญเมตตาทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ ยากยิ่งกว่า การบำ�ำเพ็ญตบะทุกชนิด ๙. โปฏฐปาทสูตร (สูตรว่าด้วยการโต้ตอบกับโปฏฐปาทปริพพาชก) ๔๓๑ เรื่องอัตตา สัญญา แสดงสัญญาอันหนึ่งดับไป สัญญาอันหนึ่งเกิดขึ้นแทน กุลบุตรออกบวชแล้วบำ�ำเพ็ญสมาธิได้ฌาน ๑ ๒ ๓ ๔ อรูปฌาน ๑ ๒ ๓ ข้อซักถามเพิ่มเติมเรื่อง อัตตา สัญญา ๔๓๔ พระพุทธเจ้าไม่พยากรณ์สัตว์ตายแล้วเกิดหรือไม่เกิด เป็นต้น ทรงชี้แจงเรื่องแสดงธรรมแง่เดียว หลายแง่ ๔๓๖ ทรงแสดงธรรมแง่เดียว คือทุกข์ เหตุให้เกิดทุกข์ ความดับทุกข์ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ อัตตาหยาบ อัตตภาพในรูปภพ อรูปภพ ถ้อยคำ�ำเรื่องอัตตา ตถาคตก็พูด แต่ไม่ยึดถือ ๑๐. สุภสูตร (สูตรว่าด้วยการโต้ตอบกับสุภมาณพ โตเทยยบุตร) ๔๓๗ พระอานนท์อธิบายศีล สมาธิ ปัญญา ๑๑. เกวัฏฏสูตร (สูตรว่าด้วยการแสดงธรรมแก่บุตรคฤหบดีชื่อเกวัฏฏะ) ๔๓๘ ทรงแสดงธรรมเรื่องปาฏิหาริย์ ๓ ธาตุ ๔ จะดับโดยไม่เหลือในที่ไหน ๑๒. โลหิจจสูตร (สูตรว่าด้วยการโต้ตอบกับโลหิจจพราหมณ์) ๔๓๙ ทรงแก้ความเห็นผิด ๔๓๙ ศาสดา ๓ ประเภท ๔๔๐ ศาสดาที่ไม่ควรติ ๔๔๐ ๑๓. เตวิชชสูตร (สูตรว่าด้วยไตรเวท) ๔๔๑ คำ�ำสนทนาของมาณพ ๒ คน ๔๔๑ ข้อตรัสซักถาม ๔๔๑ ทางนำ�ำไปสู่ความเป็นผู้ร่วมกับพระพรหม เหมือนคนตาบอดจูงคนตาบอด

อุปมา ๕ ข้อ คุณสมบัติของพระพรหมกับพราหมณ์ มาณพถามถึงทางไปสู่พระพรหม มีศีล ละนิวรณ์ ๕ แผ่เมตตาจิตไป ๔ ทิศ ปฏิบัติอย่างนี้ชื่อว่า เข้ากันได้กับพระพรหม เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ ขยายความ ๑. มหาปทานสูตร (สูตรว่าด้วยข้ออ้างใหญ่) ประวัติพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์ (๑) พระวิปัสสี (๒) พระสิขี (๓) พระเวสสภู (๔) พระกกุสันธะ (๕) พระโกนาคมนะ (๖) พระกัสสปะ (๗) พระองค์เอง (พระโคตมะ) ธรรมดาของพระโพธิสัตว์ วิปัสสีกุมารประสูติจนถึงเสด็จออกผนวช พระวิปัสสีตรัสรู้และแสดงธรรม ๒. มหานิทานสูตร (สูตรว่าด้วยต้นเหตุใหญ่) ปฏิจจสมุปบาท (อะไรเป็นปัจจัยแห่งอะไร) การบัญญัติและไม่บัญญัติอัตตา ความคิดเห็นเรื่องเวทนาเกี่ยวกับอัตตา พระอรหันต์ไม่ติดอยู่ในสมมติบัญญัติ ที่ตั้งแห่งวิญญาณ ๗ อย่าง อายตนะ ๒ (พวกมีวิญญาณไม่ปรากฏ กับปรากฏแต่ไม่ชัด) ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา วิโมกข์ (ความหลุดพ้น) ๘ สรูปเกี่ยวกับวิโมกข์ ๘

๔๔๒ ๔๔๓ ๔๔๔

๔๔๕ ๔๔๖ ๔๔๖ ๔๔๖ ๔๔๖ ๔๔๗ ๔๔๗ ๔๔๗ ๔๔๗ ๔๔๘ ๔๔๘ ๔๔๙ ๔๔๙ ๔๕๐ ๔๕๐ ๔๕๒ ๔๕๒ ๔๕๓ ๔๕๔ ๔๕๔ ๔๕๔ ๔๕๕

สารบาญ

(39)

(40)

๓. มหาปรินิพพานสูตร (สูตรว่าด้วยมหาปรินิพพานของพระพุทธเจ้า) วัชชีอปริหานิยธรรม ๗ ประการ (ธรรมะอันเป็นที่ตั้งแห่งความไม่เสื่อมของชาววัชชี ๗ ประการ) เสด็จสวนมะม่วงหนุ่มและเมืองนาฬันทา เสด็จปาฏลิคาม แสดงความวิบัติจากศีล เสด็จโกฏิคามและนาทิกคาม แสดงอริยสัจจ์ ไตรสิกขา เสด็จป่ามะม่วงของนางอัมพปาลี แสดงสติปัฏฐาน ๔ เสด็จจำ�ำพรรษา ณ เวฬุวคาม ทรงประชวร ตรัสเตือนให้พึ่งตน พึ่งธรรม และสอนสติปัฏฐาน ๔ ทรงปลงอายุสังขาร มารอาราธนาให้นิพพาน เสด็จป่ามหาวันประชุมภิกษุสงฆ์ แสดงอภิญญาเทสิตธรรม โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ เสด็จภัณฑคามและที่อื่น ๆ แสดงอริยธรรม ๔ ประการ และแสดง ศีล สมาธิ ปัญญา เสด็จสู่หัตถิคาม อัมพคาม ชัมพุคาม และโภคนคร เสด็จกรุงปาวา ฉันอาหารของนายจุนทะ ทรงประชวรลงพระโลหิต ระหว่างที่เสด็จสู่กรุงกุสินารา อาหารที่ถวายก่อนตรัสรู้และก่อนปรินิพพานมีผลมาก สถานทีค่ วรสังเวช ๔ แห่ง วิธีปฏิบัติในสตรีและพระพุทธสรีระ ผู้ควรแก่สตูป ตรัสสรรเสริญพระอานนท์ ตรัสปลอบว่าเป็นธรรมดาที่จะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจ

๔๕๕ ๔๕๖ ๔๕๗ ๔๕๗ ๔๕๘ ๔๕๘ ๔๕๘ ๔๕๙ ๔๖๐ ๔๖๐ ๔๖๐ ๔๖๑ ๔๖๑ ๔๖๑ ๔๖๑

ตรัสเรื่องกรุงกุสินารา เมืองที่พระพุทธเจ้าปรินิพพาน โปรดสุภัททปริพพาชก พระสาวกองค์สุดท้าย พระดำ�ำรัสตรัสสั่ง ธรรมและวินัย จักเป็นพระศาสดาของท่านทั้งหลาย ทรงเปิดโอกาสให้ซักถาม ปัจฉิมโอวาท สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา จงยังความไม่ประมาท ให้ถึงพร้อม (สมบูรณ์) เถิด ลีลาในการปรินิพพาน นิพพานในระหว่างแห่งรูปฌานและอรูปฌาน การถวายพระเพลิง เหตุที่พระมหากัสสปได้ปรารภเสนอให้สงฆ์ทำ�ำสังคายนา ๔. มหาสุทัสสนสูตร (สูตรว่าด้วยพระเจ้ามหาสุทัสสนะจักรพรรดิ) รัตนะ ๗ ประการ การบำ�ำเพ็ญฌานและพรหมวิหาร ตรัสสรูปเป็นคำ�ำสอน ๕. ชนวสภสูตร (สูตรว่าด้วยยักษ์ชื่อชนวสภะ) ภาษิตของสนังกุมารพรหม ๖. มหาโควินทสูตร (สูตรว่าด้วยมหาโควินทพราหมณ์) ท้าวสักกะพรรณนาพุทธคุณ ๘ ประการ แคว้น ๗ แคว้นพร้อมทั้งราชธานี ๗. มหาสมยสูตร (สูตรว่าด้วยการประชุมใหญ่) เทพชั้นสุทธาวาส และเทวดาทุกชั้น เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ๘. สักกปัญหสูตร (สูตรว่าด้วยปัญหาของท้าวสักกะ) ท้าวสักกะ (พระอินทร์) กับปัญจสิขะบุตรคนธรรพ์ เข้าเฝ้ากราบทูลถามปัญหา ๑๐ ข้อ

๔๖๒ ๔๖๒ ๔๖๒ ๔๖๒ ๔๖๓ ๔๖๓ ๔๖๓ ๔๖๔ ๔๖๔ ๔๖๕ ๔๖๖ ๔๖๗ ๔๖๙ ๔๗๐

สารบาญ

(41)

(42)

๙. มหาสติปัฏฐานสูตร (สูตรว่าด้วยการตั้งสติอย่างใหญ่) การพิจารณากายแบ่งออกเป็น ๖ ส่วน การพิจารณาเวทนา (ความรู้สึกอารมณ์) ๙ อย่าง การพิจารณาจิต ๑๖ อย่าง การพิจารณาธรรมแบ่งออกเป็น ๕ ส่วน อานิสงส์สติปัฏฐาน ๑๐. ปายาสิราชัญญสูตร (สูตรว่าด้วยพระเจ้าปายาสิ) ข้อโต้ตอบเรื่องโลกอื่นมีหรือไม่ ๙ ข้อ ข้ออุปมาเพื่อให้ละความเห็นผิด ๔ ข้อ

๔๗๓ ๔๗๓ ๔๗๓ ๔๗๔ ๔๗๔ ๔๗๔ ๔๗๕

เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ ๔๘๒ ขยายความ ๑. ปาฏิกสูตร (สูตรว่าด้วยชีเปลือยบุตรแห่งปาฏิกะ ช่างทำ�ำถาด) ๔๘๓ การแสดงฤทธิ์ไม่ทำ�ำให้สิ้นทุกข์ได้ เรื่องชีเปลือยชื่อโกรักขัตติยะ ๔๘๔ เรื่องชีเปลือยชื่อกฬารมัชฌกะ ๔๘๔ เรื่องชีเปลือยชื่อปาฏิกบุตร (บุตรช่างทำ�ำถาด) ๔๘๕ เรื่องของสิ่งที่เลิศหรือเป็นต้นเดิม (อัคคัญญะ) ๔๘๕ ๒. อุทมุ พริกสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ในปริพพาชการามซึง่ นางอุทมุ พริกาสร้างถวาย) ๔๘๗ สันธานคฤหบดี นิโครธปริพพาชก ข้อเศร้าหมองในการบำ�ำเพ็ญตบะ ๒๑ ประการ วิธีบำ�ำเพ็ญตบะที่เป็นยอด ๓. จักกวัตติสูตร (สูตรว่าด้วยพระเจ้าจักรพรรดิ) ๔๙๒ วัตรของพระเจ้าจักรพรรดิ ความผิดพลาดในพระราชาองค์ที่ ๘ ๔๙๔ อายุลด อธรรมเพิ่ม ๔๙๔ เหลืออายุ ๑๐ ปี เกิดมิคสัญญี ๔๙๕ กลับเจริญขึ้นอีก ๔๙๖ พระเจ้าจักรพรรดิอีกพระองค์หนึ่ง พระเจ้าสังขะ ๔๙๖ พระเมตไตรยพุทธเจ้า ๔๙๖

๔. อัคคัญญสูตร (สูตรว่าด้วยสิ่งที่เลิศ หรือที่เป็นต้นเดิม) บุตรตถาคต แสดงความเป็นมาของโลก อาหารชั้นแรก เพศหญิงเพศชาย การสะสมอาหาร อกุศลธรรมเกิดขึ้น กษัตริย์เกิดขึ้น เกิดพราหมณ์ แพศย์ ศูทร สมณมณฑล การได้รับผลเสมอกัน ๕. สัมปสาทนียสูตร (สูตรว่าด้วยคุณธรรมที่น่าเลื่อมใสของพระพุทธเจ้า) พระสาริบุตรแสดงความแน่ใจ พระสาริบตุ รแสดงข้อน่าเลื่อมใส ๑๕ ข้อ คำ�ำของพระอุทายี ๖. ปาสาทิกสูตร (สูตรว่าด้วยพระธรรมเทศนาที่น่าเลื่อมใส) ศาสดา หลักธรรม สาวก พรหมจรรย์บริบูรณ์หรือไม่ ตรัสแนะให้จัดระเบียบหรือสังคายนาพระธรรม ตรัสแนะลักษณะสอบสวนพระธรรม อาสวะปัจจุบันกับอนาคต ตรัสแนะข้อโต้ตอบกับเจ้าลัทธิอื่น ไม่ทรงอนุมัติทิฏฐิต่าง ๆ เพราะเหตุไร ๗. ลักขณสูตร (สูตรว่าด้วยมหาปุริสลักขณะ ๓๒ ประการ) แสดงปุริสลักษณะแต่ละข้อพร้อมด้วยเหตุผลที่ให้เกิดลักษณะนั้น ๆ พอเป็นตัวอย่าง ๘. สิงคาลกสูตร (สูตรว่าด้วยสิงคาลกมาณพ) กรรมกิเลส ๔ ไม่ทำ�ำความชั่วโดยฐานะ ๔ อบายมุข ๖

๔๙๗ ๔๙๘ ๔๙๙ ๔๙๙ ๔๙๙ ๕๐๐ ๕๐๑ ๕๐๑ ๕๐๒ ๕๐๒ ๕๐๓ ๕๐๕ ๕๐๕ ๕๐๕ ๕๐๖ ๕๐๗ ๕๐๗ ๕๐๗ ๕๐๘ ๕๑๐ ๕๑๑ ๕๑๑ ๕๑๒ ๕๑๒ ๕๑๒

สารบาญ

(43)

(44)

มิตรเทียม ๔ ประเภท มิตรแท้ ๔ ประเภท ทิศ ๖ คือบุคคล ๖ ประเภท ๙. อาฏานาฏิยสูตร (สูตรว่าด้วยการรักษาในอาฏานาฏานคร) ท้าวจาตุมหาราชกราบทูลการรักขา ”ปริตร„ สำ�ำหรับคุ้มครองป้องกันภัยแก่บริษัท ๔ ๑๐. สังคีติสูตร (สูตรว่าด้วยการร้อยกรองหรือสังคายนาคำ�ำสอน) ตัวอย่างสังคายนาธรรมหมวด ๑ - หมวด ๑๐ ๑๑. ทสุตตรสูตร (สูตรว่าด้วยหมวดธรรมอันยิ่งขึ้นไปจนถึงสิบ) ธรรมหมวด ๑ - หมวด ๑๐ เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ ขยายความ มูลปริยายวรรค คือวรรคที่มีมูลปริยายสูตรเป็นสูตรแรก มี ๑๐ สูตร ๑. มูลปริยายสูตร (สูตรว่าด้วยเรื่องราวอันเป็นมูลแห่งธรรมทั้งปวง) บุถุชน ๑ นัย พระเสขะ ๑ นัย พระขีณาสพ ๔ นัย พระศาสดา ๒ นัย ๒. สัพพาสวสังวรสูตร (สูตรว่าด้วยการสำ�ำรวมระวังอาสวะทุกชนิด) ๓. ธัมมทายาทสูตร (สูตรว่าด้วยผู้รับมรดกธรรม) พระพุทธภาษิต และภาษิตพระสาริบตุ ร ๔. ภยเภรวสูตร (สูตรว่าด้วยความกลัวและสิ่งที่น่ากลัว) ความคิด ๑๖ ข้อ การเผชิญความกลัว บางพวกหลงวันหลงคืน ทรงแสดงข้อปฏิบัติของพระองค์ ๕. อนังคณสูตร (สูตรว่าด้วยบุคคลผู้ไม่มีกิเลส) บุคคล ๔ ประเภท คำ�ำถามคำ�ำตอบของพระโมคคัลลานะกับพระสาริบุตร ๖. อากังเขยยสูตร (สูตรว่าด้วยความหวังของภิกษุ)

๕๑๒ ๕๑๒ ๕๑๓ ๕๑๓ ๕๑๔ ๕๑๗ ๕๒๓ ๕๒๔ ๕๒๔ ๕๒๕ ๕๒๕ ๕๒๗ ๕๒๘ ๕๒๘ ๕๒๘ ๕๒๙ ๕๓๐

๗. วัตถูปมสูตร (สูตรว่าด้วยอุปมาด้วยผ้าที่ย้อมสี) อุปกิเลส ๑๖ ประการ ๘. สัลเลขสูตร (สูตรว่าด้วยการขัดเกลากิเลส) อัตตวาทะ โลกวาทะ เพียงคิดในความดียังมีอุปการะมาก คนจมในหล่มอุ้มคนจมด้วยกันไม่ได้ ๙. สัมมาทิฏฐิสูตร (สูตรว่าด้วยความเห็นชอบ) พระสาริบุตรแสดงความเห็นชอบ ๑๕ ข้อ ๑๐. สติปัฏฐานสูตร (สูตรว่าด้วยการตั้งสติ ๔ ประการ) สีหนาทวรรค คือวรรคที่มีสีหนาทสูตรเป็นสูตรแรก มี ๑๐ สูตร ๑๑. จูฬสีหนาทสูตร (สูตรว่าด้วยการบรรลือสีหนาทเล็ก) พระพุทธภาษิต ๕ ข้อ ๑๒. มหาสีหนาทสูตร (สูตรว่าด้วยการบรรลือสีหนาทใหญ่) กำ�ำลังของพระตถาคต ๑๐ ประการ ความแกล้วกล้า ๔ (เวสารัชชะ ๔) บริษัท ๘ กำ�ำเนิด ๔ คติ ๕ การประพฤติพรหมจรรย์มีองค์ ๔ การทรมานพระองค์อย่างอื่นอีก ทรงทดลองความบริสุทธิ์เพราะเหตุต่าง ๆ คนหนุ่มจึงมีปัญญาจริงหรือ ๑๓. มหาทุกขักขันธสูตร (สูตรว่าด้วยกองทุกข์ สูตรใหญ่) เรื่องต่าง ๆ ของกาม ๑๔. จูฬทุกขักขันธสูตร (สูตรว่าด้วยกองทุกข์ สูตรเล็ก) ๑๕. อนุมานสูตร (สูตรว่าด้วยการอนุมาน) ภาษิตพระมหาโมคคัลลานะ

๕๓๐ ๕๓๒

๕๓๓ ๕๓๔ ๕๓๔ ๕๓๔ ๕๓๕ ๕๓๖ ๕๓๖ ๕๓๗ ๕๓๗ ๕๓๗ ๕๓๗ ๕๓๘ ๕๓๘ ๕๓๙ ๕๔๐ ๕๔๑ ๕๔๒

สารบาญ

(45)

(46)

๑๖. เจโตขีลสูตร (สูตรว่าด้วยกิเลสที่เปรียบเหมือนตอของจิต) ตอของจิต ๕ เครื่องผูกมัดจิต ๕ ๑๗. วนปัตถสูตร (สูตรว่าด้วยการอยู่ป่าของภิกษุ) ภิกษุผู้อยู่ป่า ๔ ประเภท ๑๘. มธุปิณฑิกสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะที่น่าพอใจเหมือนขนมหวาน) ทรงมีวาทะอย่างไร คำ�ำอธิบายของพระมหากัจจานะ ๘ ข้อ ๑๙. เทวธาวิตักกสูตร (สูตรว่าด้วยความตรึกสองทาง) ความคิดฝ่ายชั่ว ฝ่ายดี ๒๐. วิตักกสัณฐานสูตร (สูตรว่าด้วยที่ตั้งของความตรึกหรือความคิด) การใส่ใจนิมิต ๕ ประการ สรูป โอปัมมวรรค คือวรรคที่กล่าวถึงข้ออุปมา มี ๑๐ สูตร ๒๑. กกจูปมสูตร (สูตรเปรียบด้วยเลื่อย) ทางแห่งถ้อยคำ�ำ ๕ ประเภท โอวาทเปรียบเทียบกับเลื่อย ๒๒. อลคัททูปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยงูพิษ) ผู้เรียนธรรมที่ไม่ดี ธรรมอุปมาด้วยแพ ๒๓. วัมมิกสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยจอมปลวก) ๒๔. รถวินีตสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยรถ ๗ ผลัด) ๒๕. นิวาปสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยเหยื่อหรืออาหารสัตว์) ๒๖. ปาสราสิสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยบ่วงดักสัตว์) การแสวงหาพระนิพพาน ๒๗. จูฬหัตถิปโทปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยรอยเท้าช้าง สูตรเล็ก) รอยตถาคต - รอยเท้าช้าง ๒๘. มหาหัตถิปโทปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยรอยเท้าช้าง สูตรใหญ่)

๕๔๒ ๕๔๓ ๕๔๓ ๕๔๔ ๕๔๔ ๕๔๖ ๕๔๗ ๕๔๘ ๕๔๘ ๕๔๘ ๕๕๐ ๕๕๑ ๕๕๒ ๕๕๒ ๕๕๓ ๕๕๔ ๕๕๖

๒๙. มหาสาโรปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยแก่นไม้ สูตรใหญ่) แก่นพระพุทธศาสนา ๓๐. จูฬสาโรปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยแก่นไม้ สูตรเล็ก) มหายมกวรรค คือวรรคที่มีสูตรคู่ขนาดใหญ่ มี ๑๐ สูตร ๓๑. จูฬโคสิงคสาลสูตร (สูตรว่าด้วยป่าไม้สาละชื่อโคสิงคะ สูตรเล็ก) การกราบทูลของพระอนุรุทธ์ พระนันทิยะ พระกิมพิละ ต่อพระพุทธเจ้า ๓๒. มหาโคสิงคสาลสูตร (สูตรว่าด้วยป่าไม้สาละชื่อโคสิงคะ สูตรใหญ่) ป่างามสำ�ำหรับภิกษุเช่นไร ผู้ยังไม่บรรลุอะไรเลยก็สำ�ำคัญอยู่มาก ๓๓. มหาโคปาลสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยคนเลี้ยงโค สูตรใหญ่) คุณสมบัติ ๑๑ ข้อของคนเลี้ยงโค ๓๔. จูฬโคปาลสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยคนเลี้ยงโค สูตรเล็ก) การนำ�ำโคข้ามน้�้ำำ ๓๕. จูฬสัจจกสูตร (สูตรว่าด้วยสัจจกนิครนถ์ สูตรเล็ก) การโต้ตอบระหว่างสัจจกนิครนถ์กับพระพุทธเจ้า ๓๖. มหาสัจจกสูตร (สูตรว่าด้วยสัจจกนิครนถ์ สูตรใหญ่) เมื่อได้รับทุกขเวทนาเป็นโรคขาแข็ง หัวใจแตก อาเจียนเป็นโลหิต จิตฟุ้งสร้าน เป็นบ้า อบรมกาย - อบรมจิตอย่างไร พุทธประวัติเมื่อออกผนวช อบรมกาย (วิปัสสนา) อบรมจิต (สมถะ) การทรมานพระกาย ทรงตรัสรู้ แสดงธรรม ๓๗. จูฬตัณหาสังขยสูตร (สูตรว่าด้วยความสิ้นไปแห่งตัณหา สูตรเล็ก) ตรัสตอบท้าวสักกะ เรื่องความหลุดพ้น เพราะสิ้นตัณหา พระโมคคัลลานะปรากฎกายชั้นดาวดึงส์ ปราสาทเวชยันต์ในชั้นดาวดึงส์ ๓๘. มหาตัณหาสังขยสูตร (สูตรว่าด้วยความสิ้นไปแห่งตัณหา สูตรใหญ่) วิญญาณเกิดเพราะอาศัยอะไร เรื่องภูตะ อาหาร ๔ การตั้งครรภ์ (เพราะประชุมเหตุ ๓ อย่าง)

๕๕๖ ๕๕๗ ๕๕๗ ๕๕๗ ๕๕๘ ๕๕๙ ๕๖๐ ๕๖๑ ๕๖๓

๕๖๗

๕๖๘

สารบาญ

(47)

(48)

๓๙. มหาอัสสปุรสูตร (สูตรว่าด้วยคำ�ำสอนในนิคมชื่ออัสสปุระ สูตรใหญ่) ๕๗๐ คำ�ำสอนสมณะ ๑๐ ข้อ ๔๐. จูฬอัสสปุรสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในนิคมชื่ออัสสปุระ สูตรเล็ก) ๕๗๑ มลทินของสมณะ ๑๒ อย่าง จูฬยมกวรรค คือวรรคที่มีสูตรคู่ขนาดเล็ก มี ๑๐ สูตร ๕๗๓ ๔๑. สาเลยยกสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านสาละ) ๕๗๓ เทวโลก พรหมโลก ๔๒. เวรัญชกสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์คฤหบดีชาวเมืองเวรัญชา) ๕๗๕ ๔๓. มหาเวทัลลสูตร (สูตรว่าด้วยเวทัลละคือการโต้ตอบด้วยใช้ความรู้ สูตรใหญ่) ๕๗๕ คำ�ำถามคำ�ำตอบของพระมหาโกฏฐิตะกับพระสาริบุตร ๑๗ ข้อ วิญญาณรู้แจ้งสุข ทุกข์ ไม่ทุกข์ไม่สุข ๔๔. จูฬเวทัลลสูตร (สูตรว่าด้วยเวทัลละคือการโต้ตอบด้วยใช้ความรู้ สูตรเล็ก) ๕๘๐ (๑) สักกายะ ๕๘๐ (๒) สักกายทิฏฐิ ๕๘๑ (๓) อริยมรรคมีองค์ ๘ ๕๘๑ (๔) สังขาร ๓ ๕๘๒ (๕) การเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ๕๘๒ (๖) เวทนา ๓ ๕๘๓ (๗) อะไรมีส่วนเปรียบด้วยเวทนาอะไร ๕๘๔ ๔๕. จูฬธัมมสมาทานสูตร (สูตรว่าด้วยการสมาทานธรรมะ สูตรเล็ก) ๕๘๕ การสมาทานธรรมะ ๔ ข้อ ๔๖. มหาธัมมสมาทานสูตร (สูตรว่าด้วยการสมาทานธรรมะ สูตรใหญ่) ๕๘๖ การสมาทานธรรมะ ๔ ข้อ โดยเรียงลำ�ำดับใหม่ ๔๗. วีมังสกสูตร (สูตรว่าด้วยภิกษุผู้พิจารณาสอบสวน) ๕๘๘ ทรงสอนสาวกให้สอบสวนพิจารณาในพระตถาคต ๔๘. โกสัมพิยสูตร (สูตรว่าด้วยภิกษุชาวกรุงโกสัมพี) ๕๘๙ ตรัสสอนภิกษุที่ทะเลาะวิวาทกัน ญาณทั้งเจ็ด เพื่อทำ�ำให้แจ้งโสดาปัตติผล

๔๙. พรหมนิมันตนิกสูตร (สูตรว่าด้วยการเชื้อเชิญของพรหม) ตรัสตอบกับมารที่เข้าสิงพรหมปาริสัชชะ ๕๐. มารตัชชนียสูตร (สูตรว่าด้วยมารถูกคุกคาม) มารเข้าไปในท้องของพระมหาโมคคัลลานะ

๕๙๒

เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ขยายความ คหปติวรรค คือวรรคที่ว่าด้วยคฤหบดี คือ ผู้ครองเรือน มี ๑๐ สูตร ๑. กันทรกสูตร (สูตรว่าด้วยกันทรกปริพพาชก) ช้างกับคน (คฤหัสถ์เจริญสติปัฏฐาน ๔) บุคคล ๔ ประเภท ๒. อัฏฐกนาครสูตร (สูตรว่าด้วยคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ) ปากขุมทรัพย์ ๑๑ แห่ง ๓. เสขปฏิปทาสูตร (สูตรว่าด้วยข้อปฏิบัติของพระเสขะ) พระอานนท์ชี้แจงแก่มหานามศากยะ ๔. โปตลิยสูตร (สูตรว่าด้วยโปตลิยคฤหบดี) ธรรมะ ๘ ประการเพื่อตัดขาดโวหารในอริยวินัย อุปมากาม ๗ อย่าง ๕. ชีวกสูตร (สูตรว่าด้วยหมอชีวก) เนื้อสัตว์ที่ควรบริโภคโดยฐานะ ๓ ผู้ฆ่าสัตว์เพื่อทำ�ำบุญมีบาป ๕ อย่าง ๖. อุปาลิวาทสูตร (สูตรว่าด้วยอุบาลีคฤหบดี) ตรัสโต้ตอบกับอุบาลีคฤหบดี อุบาลีคฤหบดีได้ดวงตาเห็นธรรม (อนุบุพพิกถา) อุบาลีคฤหบดีไม่ให้นคิ รนถ์เข้าบ้าน ๗. กุกกุโรวาทสูตร (สูตรว่าด้วยโอวาทแก่ผู้ทำ�ำตัวดั่งสุนัข) ทำ�ำแบบโคกับทำ�ำแบบสุนัข ตายไปก็จะเกิดเป็นโคและสุนัข ๘. อภยราชกุมารสูตร (สูตรว่าด้วยอภยราชกุมาร) พระตถาคตตรัสอย่างไร

๕๙๔

๕๙๓

๕๙๔ ๕๙๔ ๕๙๖ ๕๙๗ ๕๙๘ ๕๙๙ ๖๐๐

๖๐๔ ๖๐๖

สารบาญ

(49)

(50)

วาจาใดไม่จริง ไม่แท้ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น ตถาคตไม่กล่าววาจานั้น ๙. พหุเวทนิยสูตร (สูตรว่าด้วยเวทนามากอย่าง) ทางแสดงเวทนา ๒ ถึงเวทนา ๑๐๘ ๑๐. อปัณณกสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะที่ไม่ผิด) ธรรมที่ไม่ผิด ๕ ข้อ ธรรมะที่ไม่ผิดข้อที่ ๑ ธรรมะที่ไม่ผิดข้อที่ ๒ ธรรมะที่ไม่ผิดข้อที่ ๓ ธรรมะที่ไม่ผิดข้อที่ ๔ ธรรมะที่ไม่ผิดข้อที่ ๕ บุคคล ๔ ประเภท ภิกขุวรรค คือวรรคที่ว่าด้วยภิกษุ มี ๑๐ สูตร ๑๑. จูฬราหุโลวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการประทานโอวาทแก่พระราหุล สูตรเล็ก) ตรัสสอนพระราหุล ๓ ข้อ ๑๒. มหาราหุโลวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการประทานโอวาทแก่พระราหุล สูตรใหญ่) พรหมวิหาร ๔ กับสิ่งที่ละได้ ๑๓. จูฬมาลุงกโยวาทสูตร (สูตรว่าด้วยประทานโอวาทแก่พระมาลุงกยะ สูตรเล็ก) คนถูกยิงด้วยลูกศรอาบยาพิษ ไม่ยอมให้รักษาจนกว่าจะรู้ว่า ผู้ยิงเป็นใครคงจะตายเปล่า ๑๔. มหามาลุงกโยวาทสูตร (สูตรว่าด้วยประทานโอวาทแก่พระมาลุงกยะ สูตรใหญ่) ทรงแสดงสัญโญชน์ ๕ พร้อมทั้งวิธีละ ๑๕. ภัททาลิสูตร (สูตรว่าด้วยพระภัททาลิ) เรื่องของภิกษุที่ชั่วและดี ๑๖. ลฑุกิโกปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยนางนกไส้) ฉันอาหารในเวลาวิกาล กลางวัน และกลางคืน ๑๗. จาตุมสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ในตำ�ำบลบ้านชื่อจาตุมา) พระสาริบุตรกับพระมหาโมคคัลลานะคิดอย่างไร

๖๐๘ ๖๐๘ ๖๐๙ ๖๐๙ ๖๑๐ ๖๑๐ ๖๑๐ ๖๑๐ ๖๑๐ ๖๑๐ ๖๑๑ ๖๑๓ ๖๑๓ ๖๑๕ ๖๑๖ ๖๑๘

ภัย ๔ ประการในการลงน้�้ำำ ให้บทเรียนแก่ภิกษุผู้ส่งเสียงอื้ออึง ๑๘. นฬกปานสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ในหมู่บ้านชื่อนฬกปานะ) ทำ�ำอย่างไรกิเลสจึงจะไม่ครอบงำ�ำ มีประโยชน์อะไรในการพยากรณ์คติของผู้ตายไปแล้ว ๑๙. โคลิสสานิสูตร (สูตรว่าด้วยภิกษุชื่อโคลิสสานิ) ข้อปฏิบัติสำ�ำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า ๑๗ ข้อ ๒๐. กีฏาคิริสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในนิคมชื่อกีฏาคิริ) การเว้นบริโภคอาหารในเวลากลางคืน พระอริยบุคคล ๗ ประเภท

๖๑๙ ๖๒๐ ๖๒๐ ๖๒๑

ปริพพาชกวรรค คือวรรคที่ว่าด้วยปริพพาชกหรือนักนวชนอกพระพุทธศาสนา ประเภทหนึ่ง มี ๑๐ สูตร ๖๒๔ ๒๑. จูฬวัจฉโคตตสูตร (สูตรว่าด้วยวัจฉโคตตปริพพาชก สูตรเล็ก) ๖๒๔ วิชชา ๓ คืออะไร คฤหัสถ์ยังละสัญโญชน์ของคฤหัสถ์ไม่ได้จะเป็นอย่างไร ๒๒. อัคควิ จั ฉโคตตสูตร (สูตรว่าด้วยวัจฉโคตตปริพพาชกผูฟ้ งั ข้อเปรียบเทียบเรือ่ งไฟ) ๖๒๕ ทิฏฐิเปรียบเหมือนป่า ภิกษุผู้หลุดพ้นอยู่เหนือโวหาร ๒๓. มหาวัจฉโคตตสูตร (สูตรว่าด้วยวัจฉโคตตปริพพาชก สูตรใหญ่) ๖๒๖ ธรรมเป็นอกุศลและกุศล ๓ อย่าง ธรรมเป็นอกุศลและกุศล ๑๐ อย่าง ๒๔. ทีฆนขสูตร (สูตรว่าด้วยปริพพาชกชื่อทีฆนขะ) ๖๒๗ พูดตามโลก แต่ไม่ติด ไม่ยึดถือ ๒๕. มาคัณฑิยสูตร (สูตรว่าด้วยมาคัณฑิยปริพพาชก) ๖๒๘ เปรียบคนเป็นโรคเรื้อนเกาแผล ๒๖. สันทกสูตร (สูตรว่าด้วยสันทกปริพพาชก) ๖๓๐ การประพฤติพรหมจรรย์ ๔ อย่าง พระอรหันต์ไม่ล่วงฐานะ ๕

สารบาญ

(51)

(52)

๒๗. มหาสกุลุทายิสูตร (สูตรว่าด้วยสกุลุทายิปริพพาชก สูตรใหญ่) ใครจะมีสาวกเคารพนับถือกว่ากัน คุณสมบัติ ๕ อย่างของพระพุทธเจ้า คุณสมบัติตามพระพุทธภาษิต ๒๘. สมณมุณฑิกสูตร (สูตรว่าด้วยปริพพาชกผู้เป็นบุตรแห่งนางสมณะผู้โกนผม) ธรรมะ ๔ ประการตามคติของปริพพาชก ธรรมะ ๑๐ ประการตามคติของพระพุทธศาสนา ๒๙. จูฬสกุลุทายิสูตร (สูตรว่าด้วยสกุลุทายิปริพพาชก สูตรเล็ก) ๓๐. เวขณสสูตร (สูตรว่าด้วยปริพพาชกชื่อเวขณสะ)

๖๓๒

ราชวรรค คือวรรคที่ว่าด้วยพระราชา มี ๑๐ สูตร ๓๑. ฆฏิการสูตร (สูตรว่าด้วยช่างหม้อชื่อฆฏิการะ) ช่างหม้อชื่อฆฏิการะกับโชติปาลมาณพ ช่างหม้อได้รับของขวัญจากพระราชา ๓๒. รัฏฐปาลสูตร (สูตรว่าด้วยกุลบุตรชื่อรัฏฐปาละ) พระรัฏฐบาลออกบวช กลับมาเยี่ยมบ้าน และแสดงธรรม ๓๓. มฆเทวสูตร (สูตรว่าด้วยพระเจ้ามฆเทพ) วัตรไปสู่พรหมโลกกับให้ได้นิพพาน ๓๔. มธุรสูตร (สูตรว่าด้วยพระเจ้ามธุรราช อวันตีบุตร) เหตุผลเรื่องวรรณะ ๔ ๓๕. โพธิราชกุมารสูตร (สูตรว่าด้วยโพธิราชกุมาร) คุณสมบัติ ๕ ข้อของภิกษุ ๓๖. อังคุลิมาลสูตร (สูตรว่าด้วยพระองคุลิมาล) พระองคุลิมาลบวช พระเจ้าปเสนทิจะออกปราบโจรองคุลิมาล พระองคุลิมาลเป็นพระอรหันต์ ได้รับผลกรรม ๓๗. ปิยชาติกสูตร (สูตรว่าด้วยสิ่งที่เกิดจากสิ่งที่เป็นที่รัก) ความรัก ทำ�ำให้สุขหรือทุกข์ ความเศร้าโศก เกิดจากสิ่งเป็นที่รัก

๖๓๗ ๖๓๗

๖๓๔ ๖๓๖ ๖๓๖

๖๓๘ ๖๓๙ ๖๔๐ ๖๔๐ ๖๔๒

๖๔๓

๓๘. พาหิติยสูตร (สูตรว่าด้วยผ้าที่ทอมาจากแคว้นพาหิติ) พระอานนท์ตอบพระเจ้าปเสนทิโกศล ๓๙. ธัมมเจติยสูตร (สูตรว่าด้วยเจดีย์คือพระธรรม) เหตุผล ๑๐ ข้อที่เคารพในพระพุทธเจ้า ๔๐. กัณณกัตถลสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ในป่าเนื้อชื่อกัณณกัตถละ) ปัญหา ๔ ข้อ และพระดำ�ำรัสตอบเรือ่ งสัพพัญญุตา วรรณะ ๔ อธิเทพ อธิพรหม

๖๔๔

พราหมณวรรค คือวรรคที่ว่าด้วยพราหมณ์ มี ๑๐ สูตร ๔๑. พรหมายุสูตร (สูตรว่าด้วยพรหมณ์ชื่อพรหมายุ) พรหมายุพราหมณ์ได้ดวงตาเห็นธรรม เพราะฟังอนุบุพพิกถาและอริยสัจจ์ ๔ ๔๒. เสลสูตร (สูตรว่าด้วยเสลพราหมณ์) พระราชาทางธรรม แม่ทัพธรรม ๔๓. อัสสลายนสูตร (สูตรว่าด้วยมาณพชื่ออัสสลายนะ) เหตุผลเรื่องพราหมณ์เท่ากับวรรณะอื่น ความสำ�ำคัญระหว่างชาติกับมนต์ ความสำ�ำคัญระหว่างผู้สาธยายมนต์กับผู้มีศีลธรรม ๔๔. โฆฏมุขสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์ชื่อโฆฏมุขะ) บุคคล ๔ ประเภท บริษัท ๒ ประเภท ๔๕. จังกีสูตร (สูตรว่าด้วยจังกีพราหมณ์) กาปทิกมาณพถามเพื่อลองดีให้จำ�ำนน คำ�ำตรัสตอบ ๔ ข้อ ๔๖. เอสุการีสูตร (สูตรว่าด้วยเอสุการีพราหมณ์) ใครควรบำ�ำเรอใครในวรรณะ ๔ มิใช่ดีเลวเพราะสกุลสูง มีวรรณะโอฬาร มีทรัพย์มาก ทรัพย์ที่ดีของคนคืออะไร ๔๗. ธนัญชานิสูตร (สูตรว่าด้วยธนัญชานิพราหมณ์) จะทำ�ำความชั่วเพื่อมารดาบิดาได้หรือไม่ เหตุที่แนะให้น้อมใจไปเพื่อพรหมโลก

๖๔๗ ๖๔๗

๖๔๕ ๖๔๖

๖๔๘ ๖๔๙

๖๕๑ ๖๕๒ ๖๕๔

๖๕๕

สารบาญ

(53)

(54)

๔๘. วาเสฏฐสูตร (สูตรว่าด้วยวาเสฏฐมาณพ) บุคคลจะเป็นพราหมณ์ได้อย่างไร ๔๙. สุภสูตร (สูตรว่าด้วยสุภมาณพบุตรโตเทยยพราหมณ์) วิภชวาทะกับเอกังสวาทะคืออะไร ธรรมะ ๕ อย่างของพราหมณ์ ๕๐. สคารวสูตร (สูตรว่าด้วยสคารวมาณพ) สคารวมาณพว่ากล่าวสมณะ พระผู้มีพระภาคทรงโต้ตอบกับมาณพ เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ ขยายความ เทวทหวรรค คือวรรคที่มีเทวทหสูตร เป็นสูตรแรก มี ๑๐ สูตร ๑. เทวทหสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ในเทวทหนิคม) การโต้ตอบกับนิครนถ์เรื่องทุกข์เพราะกรรมเก่า ความเห็นของนิครนถ์ นิครนถ์ถูกติเตียน ๑๐ ข้อ (เรื่องกรรม) ๒. ปัญจัตตยสูตร (สูตรว่าด้วยความเห็น ๕ ประการที่จัดเป็นประเภทได้ ๓) ๓. กินติสูตร (สูตรว่าด้วยความคิดว่า ”เป็นอย่างไร„) เมื่อวิวาทกัน ให้ว่ากล่าวผู้ที่ว่าง่ายกว่าให้เห็นโทษ ๔. สามคามสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ที่เกิดในหมู่บ้านชื่อสามะ) ๕. สุนักขัตตสูตร (สูตรว่าด้วยสุนักขัตตลิจฉวี) อาเนญชะและสัมมานิพพาน ๖. อาเนญชสัปปายสูตร (สูตรว่าด้วยปฏิปทาเป็นที่สบายแก่อาเนญชะ) ความหมายของอาเนญชะ ลำ�ำดับข้อปฏิบัติให้ถึงพระนิพพาน ๗. คณกโมคคัลลานสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์ชื่อคณกโมคคัลลานะ) ข้อปฏิบัติโดยลำ�ำดับ ๗ ข้อ ๘. โคปกโมคคัลลานสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์ชื่อโคปกโมคคัลลานะ) ภิกษุผู้มีคุณสมบัติอย่างพระพุทธเจ้ามีหรือไม่ ธรรมะ ๑๐ ประการ

๖๕๖ ๖๕๗ ๖๕๘ ๖๖๐ ๖๖๐ ๖๖๐

๖๖๒ ๖๖๓ ๖๖๔ ๖๖๕ ๖๖๖ ๖๖๗ ๖๖๘

๙. มหาปุณณมสูตร (สูตรว่าด้วยคืนพระจันทร์เต็มดวง สูตรใหญ่) คำ�ำถามคำ�ำตอบ ๙ ข้อเรื่องขันธ์ เป็นต้น ๑๐. จูฬปุณณมสูตร (สูตรว่าด้วยคืนพระจันทร์เต็มดวง สูตรเล็ก) อสัทธรรม ๗ ประการ อนุปทวรรค คือวรรคที่มีอนุปทสูตร เป็นสูตรแรก มี ๑๐ สูตร ๑๑. อนุปทสูตร (สูตรว่าด้วยลำ�ำดับบทธรรม) คุณสมบัติของพระสาริบุตร ๑๒. ฉวิโสธนสูตร (สูตรว่าด้วยข้อสอบสวน ๖ อย่าง) วิธีสอบสวนผู้อ้างว่าเป็นพระอรหันต์ ๖ อย่าง ๑๓. สัปปุริสธัมมสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะของคนดี) ธรรมของคนดีคนชั่ว ๒๐ คู่ ๑๔. เสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะที่ควรเสพและไม่ควรเสพ) ๑๕. พหุธาตุกสูตร (สูตรว่าด้วยธาตุหลายอย่าง) ความเป็นผู้ฉลาดในธาตุ ความเป็นผู้ฉลาดในอายตนะ เป็นต้น ๑๖. อิสิคิลิสูตร (สูตรว่าด้วยภูเขาชื่ออิสคิ ิลิ) พระปัจเจกพุทธเจ้าเข้าไปสู่ภูเขาแล้วไม่เห็นออกมา ๑๗. มหาจัตตาฬีสกสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะหมวด ๔๐ หมวดใหญ่) ๑๘. อานาปานสติสูตร (สูตรว่าด้วยการตั้งสติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก) เจริญอานาปานสติอย่างไร ชื่อว่าเจริญสติปัฏฐาน ๔ เจริญสติปัฏฐานอย่างไร ชื่อว่าเจริญโพชฌงค์ ๑๙. กายคตาสติสูตร (สูตรว่าด้วยสติกำ�ำหนดพิจารณากาย) การตั้งสติพิจารณากาย ๖ ข้อ เจริญกายคตาสติได้ฌาน ๔ ตามปรารถนา อานิสงส์ ๑๐ ของกายคตาสติ ๒๐. สังขารูปปัตติสูตร (สูตรว่าด้วยความคิด กับการเข้าถึงสภาพตามที่คิดไว้) คุณธรรมที่ให้ไปเกิดได้ตามปรารถนา

๖๖๙ ๖๗๐ ๖๗๑ ๖๗๑ ๖๗๑ ๖๗๒ ๖๗๓ ๖๗๓ ๖๗๔ ๖๗๕ ๖๗๕ ๖๗๖

๖๗๗

สารบาญ

(55)

(56)

สุญญตวรรค คือวรรคที่มีสูญญตสูตร เป็นสูตรแรก มี ๑๐ สูตร ๒๑. จูฬสุญญตสูตร (สูตรว่าด้วยความว่างเปล่า สูตรเล็ก) ทรงอยู่โดยมากด้วยการทำ�ำในใจถึงความว่างเปล่า ๒๒. มหาสุญญตสูตร (สูตรว่าด้วยความว่างเปล่า สูตรใหญ่) ตรัสเรื่องการเข้าสุญญตาภายใน ไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง เข้าฌานที่ ๑ - ๔ อุปัทวะ ๓ อย่าง ๒๓. อัจฉริยัพภูตธัมมสูตร (สูตรว่าด้วยสิ่งอัศจรรย์และไม่เคยมีก็มีขึ้น) ความอัศจรรย์ต่าง ๆ ของพระโพธิสัตว์ ๒๔. พักกุลัตเถรัจฉริยัพภูตธัมมสูตร (สูตรว่าด้วยสิ่งอัศจรรย์และไม่เคยมีก็มีขึ้นของพระพักกุลเถระ) ๒๕. ทันตภูมิสูตร (สูตรว่าด้วยภูมิหรือสถานที่ที่ฝึกไว้) สัตว์ที่ได้รับการฝึกกับไม่ได้รับการฝึก ๒๖. ภูมิชสูตร (สูตรว่าด้วยพระเถระชื่อภูมิชะ) คั้นน้�้ำำมันจากทราย รีดนมจากเขาโค ๒๗. อนุรุทธสูตร (สูตรว่าด้วยพระอนุรุทธเถระ) มหัคคตาเจโตวิมุติกับอัปปมาณาเจโตวิมุติ ๒๘. อุปักกิเลสสูตร (สูตรว่าด้วยเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต) แสงสว่างกับการเห็นรูป (ภายใน) อุปกิเลส ๑๑ แสดงหลักวิชาในการปฏิบัติจิตใจชั้นสูง ๒๙. พาลบัณฑิตสูตร (สูตรว่าด้วยพาลและบัณฑิต) ลักษณะพาลและลักษณะบัณฑิต ภายหลังที่ตายไป ๓๐. เทวทูตสูตร (สูตรว่าด้วยเทวทูต) เทวทูต ๕

๖๗๗ ๖๗๗

วิภังควรรค คือวรรคกำ�ำหนดด้วยการแจกแจง มี ๑๒ สูตร ๓๑. ภัทเทกรัตตสูตร (สูตรว่าด้วยราตรีเดียวที่ดี)

๖๘๔ ๖๘๔

๖๗๘ ๖๗๘ ๖๗๙ ๖๗๙ ๖๘๐ ๖๘๐ ๖๘๑

๖๘๓ ๖๘๓

๓๒. อานันทภัทเทกรัตตสูตร (สูตรว่าด้วยพระอานนท์อธิบายภัทเทกรัตตสูตร) ๖๘๔ ๓๓. มหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร (สูตรว่าด้วยพระมหากัจจานะอธิบายภัทเทกรัตตสูตร) ๖๘๔ ๓๔. โลมสกังคิยสูตร (สูตรว่าด้วยพระโลมสกังคิยะ) ๖๘๔ ๓๕. จูฬกัมมวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการจำ�ำแนกกรรม สูตรเล็ก) ๖๘๕ มีอายุน้อย มีโรคมาก มีผิวพรรณทราม มีศักดาน้อย มีโภคทรัพย์น้อย เกิดในตระกูลต่�่ำำ มีปัญญาทรามเพราะอะไร ๓๖. มหากัมมวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการจำ�ำแนกกรรม สูตรใหญ่) ๖๘๕ อะไรทำ�ำให้คนเห็นว่าทำ�ำชั่วได้ดทำี �ำดีได้ชั่ว ๓๗. สฬายตนวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกอายตนะ ๖) ๖๘๖ อายตนะ ๖ มโนปวิจาร ๑๘ สัตตบท ๓๖ ๓๘. อุทเทสวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยบทตั้งและคำ�ำอธิบาย) ๖๘๖ วิญญาณไม่ส่ายไปข้างนอก ไม่ตั้งอยู่ภายใน ๓๙. อรณวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกธรรมที่ไม่มีข้าศึก) ๖๘๗ ทางสายกลางที่ไม่อาศัยส่วนสุดทั้งสอง ไม่พึงยึด แต่ก็ไม่พึงข้ามบัญญัติทางโลก ๔๐. ธาตุวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกธาตุ) ๖๘๗ ธาตุ ๖ ๔๑. สัจจวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกอริยสัจจ์) ๖๘๘ พระอัครสาวกเหมือนมารดาและแม่นม ๔๒. ทักขิณาวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกทักษิณา ของทำ�ำทาน) ๖๘๙ ของถวายที่เจาะจงบุคคล ๑๔ ประเภท ผลของทักษิณาเป็นตัวเลข ทักษิณาที่เป็นไปในสงฆ์ ๗ ประเภท โคตรภูสงฆ์เป็นผู้ทุศีล มีบาปธรรม ความบริสุทธิ์ของทักษิณา ๔ อย่าง สฬายตนวรรค คือวรรคที่กำ�ำหนดด้วยอายตนะ ๖ มี ๑๐ สูตร ๔๓. อนาถปิณฑิโกวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการให้โอวาทแก่อนาถปิณฑิกคฤหบดี) การไม่ยึดถือ ๑๐ อย่าง อนาถปิณฑิกคฤหบดีถึงแก่กรรม

๖๙๑ ๖๙๑

สารบาญ

(57)

(58)

๔๔. ฉันโนวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการให้โอวาทพระฉันนะ) พระฉันนะฆ่าตัวตาย ผู้ใดละทิ้งกายนี้ ยึดถือกายอื่น เรากล่าวว่ามีโทษ ๔๕. ปุณโณวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการประทานโอวาทแก่พระปุณณะ) พระปุณณะว่า ด่ายังดีกว่าทำ�ำร้ายด้วยมือ ฆ่าด้วยศัสตราที่คมยังดีกว่าที่ไม่ต้องหาคนมาฆ่า ๔๖. นันทโกวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการให้โอวาทของพระนันทกะ) คำ�ำสอนนางภิกษุณีของพระนันทกะ ๔๗. จูฬราหุโลวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการประทานโอวาทแก่พระราหุล สูตรเล็ก) ลักษณะ ๓ ของอายตนะ วิญญาณ ผัสสะ เวทนา ๔๘. ฉฉักกสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะหมวด ๖ รวม ๖ ข้อ) ๔๙. สฬายตนวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกอายตนะ ๖) ธรรมะที่เข้าคู่กัน ๕๐. นครวินเทยยสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณคฤหบดีชาวบ้านนครวินทะ) สมณพราหมณ์ทไี่ ม่ดีกว่าคฤหัสถ์ สมณพราหมณ์ที่ปราศจากกิเลส ๕๑. ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร (สูตรว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งบิณฑบาต) สุญญตาวิหาร ธรรมเป็นเครื่องอยู่แห่งมหาบุรุษ วิธีปฏิบัติสุญญตาวิหาร ๕๒. อินทริยภาวนาสูตร (สูตรว่าด้วยการอบรมอินทรีย์) การอบรมอินทรีย์ในพระพุทธศาสนา เล่ม ๑๕ สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ๑. เทวตาสังยุตต์ (ประมวลเรื่องเทวดา) ๒. เทวปุตตสังยุตต์ (ประมวลเรื่องเทพบุตร) ๓. โกสลสังยุตต์ (ประมวลเรื่องที่ตรัสโต้ตอบกับพระเจ้าปเสนทิโกศล) ๔. มารสังยุตต์ (ประมวลเรื่องมาร) ๕. ภิกขุนีสังยุตต์ (ประมวลเรื่องนางภิกษุณี) ๖. พรหมสังยุตต์ (ประมวลเรื่องพรหม)

๖๙๒ ๖๙๓ ๖๙๓ ๖๙๔ ๖๙๔ ๖๙๕ ๖๙๕ ๖๙๖ ๖๙๘ ๗๐๑ ๗๐๒ ๗๐๒ ๗๐๒ ๗๐๒ ๗๐๒ ๗๐๒

๗. พราหมณสังยุตต์ (ประมวลเรื่องพราหมณ์) ๘. วังคีสสังยุตต์ (ประมวลเรื่องเกี่ยวกับพระวังคีสเถระ) ๙. วนสังยุตต์ (ประมวลเรื่องเกี่ยวกับป่า) ๑๐. ยักขสังยุตต์ (ประมวลเรื่องยักษ์) ๑๑. สักกสังยุตต์ (ประมวลเรื่องท้าวสักกะจอมเทพชั้นดาวดึงส์)

๗๐๒ ๗๐๒ ๗๐๒ ๗๐๓ ๗๐๓

เล่ม ๑๖ สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ๑. อภิสมยสังยุตต์ (ประมวลเรื่องเกี่ยวกับการตรัสรู้) ๒. ธาตุสังยุตต์ (ประมวลเรื่องธาตุ) ๓. อนมตัคคสังยุตต์ (ประมวลเรื่องสงสารวัฏฏ์) ๔. กัสสปสังยุตต์ (ประมวลเรื่องพระมหากัสสปะ) ๕. ลาภสักการสังยุตต์ (ประมวลเรื่องลาภสักการะ) ๖. ราหุลสังยุตต์ (ประมวลเรื่องพระราหุล) ๗. ลักขณสังยุตต์ (ประมวลเรื่องพระลักขณะ) ๘. โอปัมมสังยุตต์ (ประมวลเรื่องเปรียบเทียบ) ๙. ภิกขุสังยุตต์ (ประมวลเรื่องภิกษุ)

๗๐๔ ๗๐๔ ๗๐๔ ๗๐๔ ๗๐๔ ๗๐๔ ๗๐๔ ๗๐๔ ๗๐๔ ๗๐๔

เล่ม ๑๗ สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ๑. ขันธสังยุตต์ (ประมวลเรื่องขันธ์) ๒. ราธสังยุตต์ (ประมวลเรื่องพระราธะ) ๓. ทิฏฐิสังยุตต์ (ประมวลเรื่องทิฏฐิ) ๔. โอกกันตสังยุตต์ (ประมวลเรื่องข้ามพ้นภูมิชั้นต่�่ำำหรือภูมิบุถุชน) ๕. อุปปาทสังยุตต์ (ประมวลเรื่องความเกิดขึ้น) ๖. กิเลสสังยุตต์ (ประมวลเรื่องกิเลส) ๗. สาริปุตตสังยุตต์ (ประมวลเรื่องพระสาริบุตร) ๘. นาคสังยุตต์ (ประมวลเรื่องนาค) ๙. สุปัณณสังยุตต์ (ประมวลเรื่องครุฑ) ๑๐. คันธัพพกายสังยุตต์ (ประมวลเรื่องเทพพวกคนธรรพ์) ๑๑. วลาหกสังยุตต์ (ประมวลเรื่องวลาหกคือเมฆ) ๑๒. วัจฉโคตตสังยุตต์ (ประมวลเรื่องวัจฉโคตตปริพพาชก) ๑๓. สมาธิสังยุตต์ (ประมวลเรื่องสมาธิ)

๗๐๕ ๗๐๕ ๗๐๕ ๗๐๕ ๗๐๕ ๗๐๕ ๗๐๕ ๗๐๕ ๗๐๕ ๗๐๕ ๗๐๕ ๗๐๖ ๗๐๖ ๗๐๖

สารบาญ

(59)

(60)

เล่ม ๑๘ สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค ๑. สฬายตนสังยุตต์ (ประมวลเรื่องอายตนะ ๖) ๒. เวทนาสังยุตต์ (ประมวลเรื่องเวทนา) ๓. มาตุคามสังยุตต์ (ประมวลเรื่องมาตุคาม) ๔. ชัมพุขาทกสังยุตต์ (ประมวลเรื่องปริพพาชกชื่อชัมพุขาทกะ) ๕. สามัณฑกสังยุตต์ (ประมวลเรื่องปริพพาชกชื่อสามัณฑก) ๖. โมคคัลลานสังยุตต์ (ประมวลเรื่องพระโมคคัลลานะ) ๗. จิตตคหปติปุจฉาสังยุตต์ (ประมวลเรื่องคำ�ำถามของจิตตคฤหบดี) ๘. คามณิสังยุตต์ (ประมวลเรื่องนายบ้าน) ๙. อสังขตสังยุตต์ (ประมวลเรื่องอสังขตะ) ๑๐. อัพยากตสังยุตต์ (ประมวลเรื่องที่พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสชี้ชัด)

๗๐๗ ๗๐๗ ๗๐๗ ๗๐๗ ๗๐๗ ๗๐๗ ๗๐๗ ๗๐๗ ๗๐๗ ๗๐๗ ๗๐๗

เล่ม ๑๙ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค ๑. มัคคสังยุตต์ (ประมวลเรื่องมรรคมีองค์ ๘) ๒. โพชฌงคสังยุตต์ (ประมวลเรื่องโพชฌงค์ ๗) ๓. สติปัฏฐานสังยุตต์ (ประมวลเรื่องสติปัฏฐาน ๔) ๔. อินทรียสังยุตต์ (ประมวลเรื่องอินทรีย์ ๕) ๕. สัมมัปปธานสังยุตต์ (ประมวลเรื่องความเพียรชอบ ๔ ประการ) ๖. พลสังยุตต์ (ประมวลเรื่องพละ ๕) ๗. อิทธิปาทสังยุตต์ (ประมวลเรื่องอิทธิบาท ๔) ๘. อนุรุทธสังยุตต์ (ประมวลเรื่องพระอนุรุทธ์) ๙. ฌานสังยุตต์ (ประมวลเรื่องฌาน) ๑๐. อานาปานสังยุตต์ (ประมวลเรื่องสติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก) ๑๑. โสตาปัตติสังยุตต์ (ประมวลเรื่องการที่จะเป็นพระโสดาบัน) ๑๒. สัจจสังยุตต์ (ประมวลเรื่องอริยสัจจ์)

๗๐๘ ๗๐๘ ๗๐๘ ๗๐๘ ๗๐๘ ๗๐๘ ๗๐๘ ๗๐๘ ๗๐๘ ๗๐๘ ๗๐๘ ๗๐๘ ๗๐๙

เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย เอก - ทุก - ติกนิบาต พระสูตรทั้ง ๕ นิกายมีจำ�ำนวนเท่าไร ขยายความ เล่ม ๒๐ เอกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๑ ข้อ

๗๑๑ ๗๑๒

๑. เอกธัมมาทิปาลิ (บาลีว่าด้วยธรรมะ ๑ ข้อ เป็นต้น) รูป เสียง เป็นต้น ของชายหญิง ธรรมที่เป็นคู่ปรับกัน (นีวรณ์ ๕) ตรัสแสดงเรื่องจิตโดยนัยต่าง ๆ เมตตาจิตลัดนิ้วมือเดียวดีอย่างไร ๒. เอกปุคคลปาลิ (บาลีว่าด้วยบุคคลคนหนึ่ง) ๓. เอตทัคคปาลิ (บาลีวา่ ด้วยเอตทัคคะ คือบุคคลทีไ่ ด้รบั ยกย่องว่าเป็นผูเ้ ลิศ) เอตทัคคะฝ่ายภิกษุ เอตทัคคะฝ่ายภิกษุณี เอตทัคคะฝ่ายอุบาสก (สาวกที่มิได้บวช) เอตทัคคะฝ่ายอุบาสิกา (สาวิกาที่มิได้บวช) ๔. อัฏฐานปาลิ (บาลีว่าด้วยสิ่งที่เป็นไปไม่ได้) ๕. อปรา เอกธัมมาทิปาลิ (บาลีว่าด้วยธรรมะข้อหนึ่ง เป็นต้น อื่นอีก) ๖. ปสาทกรธัมมาทิปาลิ (บาลีวา่ ด้วยธรรมะทีทำ่ ำ� ให้เกิดความเลือ่ มใส เป็นต้น) ภิกษุผู้ไม่ว่างจากฌาน บริโภคอาหารของราษฎรไม่เสียเปล่า ทุกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๒ ข้อ ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑ วรรคที่ ๑ ชื่อกัมมกรณวรรค ว่าด้วยเครื่องลงโทษ โทษปัจจุบันและอนาคต ความเพียรของคฤหัสถ์กับบรรพชิต ไม่หยุดทำ�ำความดี ไม่ถอยหลังในความเพียร ธรรมะที่คุ้มครองโลก วรรคที่ ๒ ชื่ออธิกรณวรรค ว่าด้วยอธิกรณ์ กำ�ำลังคือการพิจารณา และการอบรม การเข้าถึงนรก สวรรค์ ธรรมะที่ทำ�ำให้พระสัทธรรมเลอะเลือนอันตรธาน วรรคที่ ๓ ชื่อพาลวรรค ว่าด้วยคนพาล ผู้กล่าวตู่ตถาคต ๒ ประเภท เพราะละอะไรได้ จึงชื่อเจโตวิมุติและปัญญาวิมุติ

๗๑๓

๗๑๖ ๗๑๖ ๗๑๖ ๗๑๘ ๗๑๙ ๗๒๐ ๗๒๐ ๗๒๑ ๗๒๑ ๗๒๒ ๗๒๒ ๗๒๒

๗๒๓

๗๒๔

สารบาญ

(61)

(62)

วรรคที่ ๔ ชื่อสมจิตตวรรค ว่าด้วยจิตสม่�่ำำเสมอ การสนองคุณมารดา บิดา กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี ทะเลาะกันเองเพราะอะไร คฤหัสถ์หรือบรรพชิต ถ้าปฏิบัติผิดก็ไม่ควรสรรเสริญ วรรคที่ ๕ ชื่อปริสวรรค ว่าด้วยบริษัท บริษัทชนิดต่าง ๆ ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒ วรรคที่ ๑ ชื่อปุคคลวรรค ว่าด้วยบุคคล วรรคที่ ๒ ชื่อสุขวรรค ว่าด้วยความสุข (ความสุขทีค่ ู่กันชนิดต่าง ๆ) วรรคที่ ๓ ชื่อสนิมิตตวรรค ว่าด้วยสิ่งที่มีเครื่องหมาย วรรคที่ ๔ ชื่อธัมมวรรค ว่าด้วยธรรม (ธรรมที่คู่กัน เช่น นามรูป) วรรคที่ ๕ ชื่อพาลวรรค ว่าด้วยคนพาล (ลักษณะของพาล และบัณฑิต) ตติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๓ วรรคที่ ๑ ชื่ออาสาวรรค ว่าด้วยความหวัง ปัจจัยให้เกิดราคะ โทสะ โมหะ วรรคที่ ๒ ชื่ออายาจนวรรค ว่าด้วยการขอร้อง สาวก สาวิกา ทีค่ วรถือเป็นตัวอย่าง วรรคที่ ๓ ชื่อทานวรรค ว่าด้วยทานการให้ วรรคที่ ๔ ชื่อสันถารวรรค ว่าด้วยการต้อนรับ วรรคที่ ๕ ชื่อสมาปัตติวรรค ว่าด้วยการสมาบัติ พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ ติกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๓ ข้อ ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑ วรรคที่ ๑ ชื่อพาลวรรค ว่าด้วยคนพาล สิ่งที่เนื่องมาจากพาลและบัณฑิต

๗๒๕

๗๒๖ ๗๒๗ ๗๒๗ ๗๒๘ ๗๒๘ ๗๒๘ ๗๒๘ ๗๒๙ ๗๒๙ ๗๒๙ ๗๓๐ ๗๓๐ ๗๓๐ ๗๓๐ ๗๓๐ ๗๓๐ ๗๓๐

วรรคที่ ๒ ชื่อรถการวรรค ว่าด้วยช่างทำ�ำรถ ธรรมจักรที่ไม่มีใครหมุนกลับได้ ล้อข้างหนึ่งเสร็จใน ๖ เดือน อีกข้างหนึ่ง ๖ วัน พ่อค้าที่จะร่�่ำำรวยในไม่ช้า วรรคที่ ๓ ชื่อปุคคลวรรค ว่าด้วยบุคคล กายสักขี ทิฏฐิปัตตะ สัทธาวิมุต คนไข้ และคนพยาบาล กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร ที่หมายถึงเจตนา จิตเปรียบด้วยแผล สายฟ้า เพชร คนทีค่ วรเกลียด ควรวางเฉย ควรคบ พูดเหม็น พูดหอม พูดหวาน ตาบอด ตาเดียว สองตา ปัญญาหม้อคว่�่ำำ ชายพก หนาแน่น วรรคที่ ๔ ชื่อเทวทูตวรรค ว่าด้วยทูตของเทวดา พรหมเป็นชื่อของมารดา บิดา เหตุให้เกิดกรรม เทวทูต ๓ อัตตาธิปไตย โลกาธิปไตย ธัมมาธิปไตย วรรคที่ ๕ ชื่อจูฬวรรค ว่าด้วยเรื่องเล็กน้อย ผู้มีศรัทธาย่อมได้บุญมาก ลักษณะของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง (สังขตลักษณะ) ภิกษุชั่วเทียบด้วยมหาโจร ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒ วรรคที่ ๑ ชื่อพราหมณวรรค ว่าด้วยพราหมณ์ นิพพานที่เห็นได้ด้วยตนเอง (สันทิฏฐิกนิพพาน) ผู้ห้ามคนให้ทาน ชื่อว่าทำ�ำร้ายคน ๓ ประเภท ปาฏิหาริย์ ๓

๗๓๑

๗๓๒

๗๓๖

๗๓๗

๗๓๘ ๗๓๘

สารบาญ

(63)

(64)

วรรคที่ ๒ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ ทรงคัดค้านลัทธิศาสนา ๓ ประเภท ที่นั่งที่นอนใหญ่อันเป็นทิพย์ เป็นพรหม เป็นอริยะ ตรัสสอนชาวกาลามะไม่ให้เชื่อ ๑๐ อย่าง ความอุ่นใจเกี่ยวกับโลกหน้า ๔ ประการ กถาวัตถุ ๓ อุโบสถ ๓ อย่าง วรรคที่ ๓ ชื่ออานันทวรรค ว่าด้วยพระอานนท์ ยกย่องพระพุทธศาสนาโดยไม่ต้องด่าศาสนาอื่น กรรมเป็นนา วิญญาณเป็นพืช ตัณหาเป็นยางเหนียว เรื่องมีโลกธาตุอื่น ๆ จำ�ำนวนมาก (ดาราศาสตร์) วรรคที่ ๔ ชื่อสมณวรรค ว่าด้วยสมณะ อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา สิกขาบท ๑๕๐ ใครทำ�ำพอประมาณ ทำ�ำให้บริบูรณ์ในศีล สมาธิ ปัญญา วรรคที่ ๕ โลณผลวรรค ว่าด้วยเมล็ดเกลือ ปวิเวก (ความสงัด) ๓ ผ้าเปลือกไม้ ผ้ากาสี ทำ�ำกรรมอย่างดียวกัน แต่ได้รับผลต่างกัน เพราะอะไร อุปกิเลส ๓ ชั้นของภิกษุผบำู้ �ำเพ็ญสมาธิ บำ�ำเพ็ญสมาธิควรใส่ใจนิมิต ๓ อย่าง ตติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๓ วรรคที่ ๑ ชื่อสัมโพธิวรรค ว่าด้วยการตรัสรู้ อัสสาทะ อาทีนวะ นิสสรณะเกี่ยวกับโลก ร้องเพลง - ร้องไห้ รักษาจิตไม่ดี กลายเป็นไม่รักษากาย วาจา ไปด้วย ต้นเหตุของกรรม (กัมมนิทาน) ๓ วรรคที่ ๒ ชื่ออาปายิกวรรค ว่าด้วยผู้ที่เกิดในอบาย อายุของเทพชั้นอรูปฌาน

๗๔๐

๗๔๔

๗๔๕

๗๔๗

๗๔๙ ๗๔๙

๗๕๑

วิบัติและสมบัติ (สัมปทา) มุนี ๓ อย่าง วรรคที่ ๓ ชื่อกุสินารวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในกรุงกุสินารา ศาสดา ๓ ประเภท เดนอาหาร กลิ่นคาว แมลงวัน เทียบธรรมะ พระสาริบุตรชี้ความคิดผิดของพระอนุรุทธ์ รอยขีดบนหิน บนดิน บนน้�้ำำ เทียบธรรมะ วรรคที่ ๔ ชื่อโยธาชีววรรค ว่าด้วยทหารหรือนักรบ นักรบมีองค์ ๓ ทำ�ำนองคลองธรรม ๓ อย่างที่มีอยู่แล้ว คนด้อย คนดี คนอาชาไนย วรรคที่ ๕ ชื่อมังคลวรรค ว่าด้วยมงคล การไหว้ ๓ อย่าง

พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ ปฏิปทา ๓ อย่าง สุญญตสมาธิ อนิมิตตสมาธิ อัปปณิหิตสมาธิ เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ขยายความ จตุกกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๔ ข้อ ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑ วรรคที่ ๑ ชื่อภัณฑคามวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในภัณฑคาม หรือหมู่บ้านชื่อภัณฑะ ผู้ตามกระแส ผู้ทวนกระแส เหตุให้ตัณหาเกิด ๔ ประการ วรรคที่ ๒ ชื่อจรวรรค ว่าด้วยอิริยาบถเดิน การตั้งความเพียร ๔ อคติ ๔

๗๕๒

๗๕๔

๗๕๖ ๗๕๗

๗๕๘ ๗๕๘ ๗๕๘ ๗๕๘ ๗๖๐

สารบาญ

(65)

(66)

วรรคที่ ๓ ชื่ออุรุเวลวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในตำ�ำบลอุรุเวลา ทรงเคารพในพระธรรม และพระสงฆ์ ประพฤติพรหมจรรย์เพื่ออะไร ของน้อยที่หาได้ง่าย และไม่มีโทษ วงศ์ของพระอริยะ ๔ อย่าง วรรคที่ ๔ ชื่อจักกวรรค ว่าด้วยล้อรถ ล้อธรรม สังคหวัตถุ ๔ มหาบุรุษ ตรัสตอบโทณพราหมณ์ว่าทรงเป็นอย่างไร ตรัสชี้แจงเรื่องยัญที่ดี และไม่ดี วรรคที่ ๕ ชื่อโรหิตัสสวรรค ว่าด้วยโรหิตัสสเทพบุตร การตอบคำ�ำถาม ๔ วิธี การค้นหาที่สุดแห่งโลก โลกคือตัวเรานี่เอง ความวิปลาส ๔ เครื่องเศร้าหมอง ๔ อย่างของสมณพราหมณ์ ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒ วรรคที่ ๑ ชื่อปุญญาภิสัณฑวรรค ว่าด้วยความไหลมาแห่งบุญ ความไหลมาแห่งบุญกุศล ๔ อย่าง สามีภริยาอยู่ร่วมกัน ๔ อย่าง สามีและภริยาจะพบกันได้อีกอย่างไร การถวายอาหาร ชื่อว่าให้อายุ ผิวพรรณ ความสุขและกำ�ำลัง การอุปฐากภิกษุสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ ทำ�ำให้ได้ยศ เป็นไปเพื่อสวรรค์ วรรคที่ ๒ ชื่อปัตตกัมมวรรค ว่าด้วยกรรมหรือการกระทำ�ำอันสมควร ความสุขอันหาได้ยากของคฤหัสถ์ ๔ อย่าง ข้อปฏิบัติที่ให้สำ�ำเร็จได้ความสุข ๔ อย่าง เมื่อได้ทรัพย์มาแล้ว ควรทำ�ำกรรม ๔ อย่าง ความสุขของผู้ครองเรือน ๔ ประการ

๗๖๑

๗๖๓

๗๖๔

๗๖๖ ๗๖๖

๗๖๗

(67)

มารดาบิดาเป็นพรหม บูรพาจารย์ บูรพเทพ ความเลื่อมใส ๔ อย่าง พระราชากับความแปรปรวนของฤดูกาล วรรคที่ ๓ ชื่ออปัณณกวรรค ว่าด้วยข้อปฏิบัติไม่ผิด คนชั่วไม่ต้องถาม ก็เปิดเผยความชั่วของผู้อื่น ตรัสเรื่องที่ไม่ควรคิด (อจินไตย) ๔ อย่าง วรรคที่ ๔ ชื่อมจลวรรค ว่าด้วยสมณะผู้ไม่หวั่นไหว บุคคล ๔ ประเภท หลายชนิด สมณะ ๔ ประเภท วรรคที่ ๕ ชื่ออสุรวรรค ว่าด้วยอสูร ตรัสแสดงอสูรและเทพ (แสดงโดยคุณธรรม) ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและผู้อื่น ตติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๓ วรรคที่ ๑ ชื่อวลาหกวรรค ว่าด้วยฝน ฝน หม้อน้�้ำำ ห้วงน้�้ำำ ประเภทละ ๔ มะม่วง หนู โคถึก ต้นไม้ ประเภทละ ๔ งูพิษ ๔ อย่าง วรรคที่ ๒ ชื่อเกสีวรรค ว่าด้วยนายเกสีผู้ฝึกม้า วิธีฝึกม้าฝึกคน ช้างของพระราชา ประกอบด้วยองค์ ๔ ไม่ควรประมาทในฐานะ ๔ สถานทีค่ วรสังเวช ๔ สิ่งที่น่ากลัว ๔ วรรคที่ ๓ ชื่อภยวรรค ว่าด้วยภัย เปรียบเทียบภัย ๔ อย่างแก่ผู้ลงน้�้ำำ อายุของพรหม ความอัศจรรย์ ๔ ประการ วรรคที่ ๔ ชื่อปุคคลวรรค ว่าด้วยบุคคล บุคคล ๔ ประเภท ชนิดต่าง ๆ

สารบาญ

๗๖๙ ๗๗๑ ๗๗๒ ๗๗๔ ๗๗๔

๗๗๕

๗๗๗

๗๗๘

(68)

วรรคที่ ๕ ชื่ออาภาวรรค ว่าด้วยแสงสว่าง แสงสว่าง ๔ อย่าง สาระ ๔ อย่าง จตุตถปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๔

วรรคที่ ๑ ชื่ออินทริยวรรค ว่าด้วยธรรมอันเป็นใหญ่ กัปป์ที่นับไม่ได้ ๔ อย่าง โรค ๒ อย่าง ผู้ไม่มีโรคทางจิตเพียงครู่หนึ่ง หาได้ยากในโลก โรคของบรรพชิต ๔ อย่าง พระสัทธรรมจะเลอะเลือนอันตรธานเพราะเหตุ ๔ อย่าง วรรคที่ ๒ ชื่อปฏิปทาวรรค ว่าด้วยข้อปฏิบัติ ปฏิปทา ๔ กับพระอัครสาวก ทางที่จะหมดกิเลส ๔ วรรคที่ ๓ ชื่อสัญเจตนิยวรรค ว่าด้วยความจงใจ ดับอวิชชาอย่างเดียว อื่น ๆ จะดับ ปฏิสัมภิทา ความแตกฉาน ๔ อย่าง เหตุไรจึงไม่นิพพานในปัจจุบัน มหาปเทส (ข้ออ้างใหญ่) ๔ ประการ พึงสอบในพระสูตรเทียบในพระวินัย วรรคที่ ๔ ชื่อโยธาชีววรรค ว่าด้วยนักรบ นักรบประกอบด้วยองค์ ๔ สัจจะของพราหมณ์ ๔ ประการ ทรงแสดงธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้ง ๔ ประการ ภิกษุที่เป็นเทพ เป็นพรหม เป็นผู้ไม่หวั่นไหว เป็นอริยะ วรรคที่ ๕ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ อานิสงส์แห่งพระธรรม ๔ ประการ ศีล ความสะอาด กำ�ำลังใจ ปัญญา จะรู้ได้อย่างไร ภัททิยะลิจฉวีนับถือพระพุทธศาสนา วัปปศากยะเปลี่ยนจากศาสนานิครนถ์ รูปทราม ยากจน มีศักดิ์น้อย เพราะอะไร

๗๗๙ ๗๘๐ ๗๘๐

๗๘๒ ๗๘๓

๗๘๕

๗๘๘

ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ความรักเกิดจากความรัก

วรรคที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ ๗๙๑ วรรคที่ ๑ ชื่ออสัปปุริสวรรค ว่าด้วยคนชั่ว ๗๙๑ คนชั่ว คนดี วรรคที่ ๒ ชื่อโสภนวรรค ว่าด้วยคนดีงาม ๗๙๑ คนประทุษร้ายบริษัท คนทำ�ำบริษัทให้งาม เหตุให้ตกนรกขึ้นสวรรค์ วรรคที่ ๓ ชื่อทุจจริตวรรค ว่าด้วยความประพฤติชั่ว ๗๙๒ คนพาล บัณฑิต กวี ๔ ประเภท วรรคที่ ๔ ชื่อกัมมวรรค ว่าด้วยกรรมคือการกระทำ�ำ ๗๙๒ กรรม ๔ อย่าง สมณะ ๔ วรรคที่ ๕ ชื่ออาปัตติภยวรรค ว่าด้วยภัยคือสิ่งที่น่ากลัวแห่งอาบัติ ๗๙๒ การนอน ๔ อย่าง ผูค้ วรแก่สตูป ๔ ธรรม ๔ อย่าง เพื่อความเจริญด้วยปัญญา โวหารอันประเสริฐและไม่ประเสริฐ วรรคที่ ๖ ชื่ออภิญญาวรรค ว่าด้วยความรู้แจ้ง ๗๙๓ ธรรมที่ควรกำ�ำหนดรู้ ควรละ ควรเจริญ ควรทำ�ำให้แจ้ง การแสวงหาอันไม่ประเสริฐ และประเสริฐ สังคหวัตถุ ๔ ตระกูล (มั่งคั่ง) จะตั้งอยู่ไม่ได้นาน ด้วยฐานะ ๔ ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๔ ไม่ควรอยู่ป่า วรรคที่ ๗ ชื่อกัมมปถวรรค ว่าด้วยกรรมบถ คือทางแห่งกรรมดีกรรมชั่ว ๗๙๔ เหตุให้ตกนรกหรือขึ้นสวรรค์ พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ ๗๙๔

สารบาญ

(69)

(70)

เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจก - ฉักกนิบาต ขยายความ ปัญจกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๕ ข้อ ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑ วรรคที่ ๑ ชื่อเสขพลวรรค ว่าด้วยธรรมอันเป็นกำ�ำลังของพระเสขะ คือพระอริยบุคคลผู้ยังศึกษา กำ�ำลังพระเสขะ วรรคที่ ๒ ชื่อพลวรรค ว่าด้วยธรรมอันเป็นกำ�ำลัง กำ�ำลังของพระตถาคตอย่างละ ๕ วรรคที่ ๓ ชื่อปัญจังคิกวรรค ว่าด้วยธรรมะมีองค์ ๕ ผู้ทุศีลขาดคุณธรรมอะไรบ้าง วิมุตตายตนะ ๕ ประการ การเจริญสัมมาสมาธิมีองค์ ๕ อานิสงส์ในการเดินจงกรม ๕ ประการ วรรคที่ ๔ ชื่อสุมนวรรค ว่าด้วยนางสุมนาราชกุมารี ตรัสสอนหญิงสาวที่จะไปสู่ตระกูลสามี ผู้ให้ทานกับผู้ไม่ให้ มีผลต่างกันอย่างไร ทานที่ให้ตามกาล ๕ ผู้ให้โภชนะ (อาหาร) ชื่อว่าให้อายุ ผิวพรรณ สุข กำ�ำลัง และปฏิภาณ อานิสงส์ ๕ ของผู้มีศรัทธา วรรคที่ ๕ ชื่อมุณฑราชวรรค ว่าด้วยพระเจ้ามุณฑะ สิ่งที่พึงได้จากโภคทรัพย์ ๕ ประการ ถ้าได้มาเพราะอ้อนวอนแล้ว ใคร ๆ คงได้สิ่งที่ต้องการหมด ฐานะที่ใคร ๆ ไม่พึงได้ในโลก ๕ อย่าง ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒ วรรคที่ ๑ ชื่อนีวรณวรรค ว่าด้วยนีวรณ์ นิวรณ์และอกุศลราศี ๕ สมัยที่ไม่สมควรตั้งความเพียร ๕ ประการ

๗๙๕ ๗๙๕ ๗๙๕ ๗๙๕ ๗๙๕ ๗๙๖

๗๙๘

๘๐๐

๘๐๒ ๘๐๒

ฐานะ ๕ ที่ควรพิจารณาเนือง ๆ ราชกุมารที่เกเรมายืนพนมมือนิ่งเพื่อฟังธรรม วรรคที่ ๒ ชื่อสัญญาวรรค ว่าด้วยความกำ�ำหนดหมายในใจ ธรรม ๕ อย่างที่ทรงปฏิบัติได้ผลมาแล้ว วรรคที่ ๓ ชื่อโยธาชีววรรค ว่าด้วยนักรบ นักรบ ๕ ประเภท ภัยในอนาคต ๕ อย่าง วรรคที่ ๔ ชื่อเถรวรรค ว่าด้วยภิกษุผู้เป็นเถระหรือผู้เฒ่า ธรรมฝ่ายชั่ว ๕ ประการ วรรคที่ ๕ ชื่อกกุธวรรค ว่าด้วยบุตรแห่งโกลิยกษัตริย์พระนามว่ากกุธะ ผู้อ้างว่าตนได้บรรลุอรหัตตผล พระตถาคตแสดงธรรมด้วยความเคารพ ศาสดา ๕ ประเภท ตติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๓ วรรคที่ ๑ ชื่อผาสุวิหารวรรค ว่าด้วยความอยู่เป็นผาสุก ธรรม ๕ อย่าง ทำ�ำให้ถูกรังเกียจ สมณะละเอียดอ่อนประกอบด้วยธรรม ๕ เพียงด้วยเหตุข้อใดข้อหนึ่งก็อยู่เป็นผาสุก วรรคที่ ๒ ชื่ออันธกวินทวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในเมืองอันธกวินทะ ภิกษุที่ไม่ควรให้ตามไปไหน ๆ ด้วย ควรชักชวนภิกษุบวชใหม่อย่างไร ธรรมของภิกษุณี ๕ ประการ วรรคที่ ๓ ชื่อคิลานวรรค ว่าด้วยคนไข้ ตรัสสอนภิกษุไข้ว่า ถ้ามีธรรม ๕ อย่าง ก็มีหวังว่าจะทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ ธรรมที่ตัดรอนอายุ ๕ ประการ ความเสื่อม ๕ อย่าง วรรคที่ ๔ ชื่อราชวรรค ว่าด้วยพระราชา เรื่องพระเจ้าจักรพรรดิ

๘๐๓ ๘๐๔ ๘๐๖ ๘๐๗

๘๐๘ ๘๐๘

๘๐๙

๘๑๐

๘๑๑

สารบาญ

(71)

(72)

วรรคที่ ๕ ชื่อติกัณฑกีวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในป่าติกัณฑกี ความปรากฏขึ้นแห่งรัตนะ ๕ สัปปุริสทาน ๕ พร้อมทั้งผลดี ความเสื่อมของผู้หลุดพ้นชั่วคราว จตุตถปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๔ วรรคที่ ๑ ชื่อสัทธัมมวรรค ว่าด้วยสัทธรรม ผู้ฟังธรรมที่ไม่ดีและที่ดี วรรคที่ ๒ ชื่ออาฆาตวรรค ว่าด้วยความอาฆาต วิธนำี �ำออกซึ่งความอาฆาต ๕ อย่าง วรรคที่ ๓ ชื่ออุปาสกวรรค ว่าด้วยอุบาสก การค้าขายที่อุบาสกไม่ควรทำ�ำ ๕ อย่าง คุณของศีล ๕ และโทษของการล่วงละเมิด วรรคที่ ๔ ชื่ออรัญญวรรค ว่าด้วยป่า ภิกษุผู้อยู่ป่า ๕ ประเภท วรรคที่ ๕ ชื่อพราหมณวรรค ว่าด้วยพราหมณ์ ธรรมเก่าแก่ของพราหมณ์ ๕ ประการ พระมหาสุบิน ๕ ประการก่อนที่จะตรัสรู้ ลักษณะ ๕ ของวาจาสุภาษิต ปัญจมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๕ วรรคที่ ๑ ชื่อกิมพิลวรรค ว่าด้วยพระกิมพิละ เหตุที่พระสัทธรรมจะตั้งอยู่ไม่นาน วรรคที่ ๒ ชื่ออักโกสกวรรค ว่าด้วยผู้ด่า ผู้กล่าวร้ายอริยเจ้ามีโทษ ๕ อย่าง วรรคที่ ๓ ชื่อทีฆจาริกวรรค ว่าด้วยการเที่ยวไป (เดินทาง) นาน โทษของการเดินทางนาน และอยู่ประจำ�ำที่นาน วรรคที่ ๔ ชื่ออาวาสิกวรรค ว่าด้วยภิกษุผู้เป็นเจ้าถิ่น ภิกษุผู้เจ้าถิ่นที่ไม่ควรสรรเสริญ และที่เป็นที่รัก

๘๑๑

๘๑๓ ๘๑๓ ๘๑๓ ๘๑๓ ๘๑๔ ๘๑๔

๘๑๕ ๘๑๖ ๘๑๖ ๘๑๖ ๘๑๗

วรรคที่ ๕ ชื่อทุจจริตวรรค ว่าด้วยทุจจริต โทษของทุจจริต ๕ อย่าง โทษของความเลื่อมใส เจาะจงตัวบุคคล ๕ ประการ พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในวรรค

ฉักกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๖ ข้อ ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑ วรรคที่ ๑ ชื่ออาหุเนยยวรรค ว่าด้วยผู้ควรของคำ�ำนับ ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ ควรของคำ�ำนับ ม้าอาชาไนย ประกอบด้วยองค์ ๖ สิ่งยอดเยี่ยม (อนุตตริยะ) ๖ วรรคที่ ๒ ชื่อสาราณิยาทิวรรค ว่าด้วยธรรมที่ให้ระลึกถึงกัน เป็นต้น ธรรมที่ให้ระลึกถึงกัน (สาราณิยธรรม) ๖ อะไรเป็นความพ้นไปแห่งอะไร ผู้หากินทางฆ่าสัตว์ไม่เจริญ มีทรัพย์มั่งคั่ง วรรคที่ ๓ ชื่ออนุตตริยวรรค ว่าด้วยธรรมอันยอดเยี่ยม ธรรม ๖ อย่างเป็นไปเพื่อความเสื่อม (ของภิกษุ) อนุตตริยะ ๖ วรรคที่ ๔ ชื่อเสกขปริหานิยวรรค ว่าด้วยธรรมเป็นที่ตั้ง แห่งความเสื่อมของผู้ยังศึกษา ธรรม ๖ อย่างเป็นไปเพื่อความเสื่อมของภิกษุ วิชชาภาคิยะ (ธรรมเป็นไปในส่วนแห่งความรู้) ๖ มูลเหตุแห่งวิวาทมี ๖ อย่าง ทักขิณา (ของถวาย) มีองค์ ๖ ธาตุ ๖ เหตุที่พระสัทธรรมไม่ตั้งอยู่นาน เสกฟืนให้เป็นดิน เป็นต้น วรรคที่ ๕ ชื่อธัมมิกวรรค ว่าด้วยผู้ตั้งอยู่ในธรรม ความหมายของนาคะ ความจนเป็นทุกข์ในโลก

๘๑๗ ๘๑๗ ๘๑๘ ๘๑๘ ๘๑๘

๘๑๙

๘๒๐

๘๒๑

๘๒๓

สารบาญ

(73)

(74)

คำ�ำสอนของพระมหาจุนทะ (น้องชายพระสาริบุตร) ธรรมที่เห็นได้ด้วยตนเอง พระสาริบุตรสรรเสริญพระอานนท์ ๖ ข้อ บุคคล ๖ ประเภท (และความประสงค์) ความไม่ประมาท ผู้ถูกไล่จากที่ต่าง ๆ อยู่ที่ไหนไม่ได้ ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒ วรรคที่ ๑ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ คำ�ำสอนอุปมาด้วยสายพิณ ฟังธรรมตามกาลมีอานิสงส์ ๖ อภิชาติ ๖ ประการ พระจิตตหัตถิสาริบุตร ธรรมอันชำ�ำแรกกิเลส กำ�ำลังของพระตถาคต ๖ ประการ วรรคที่ ๒ ชื่อเทวตาวรรค ว่าด้วยเทวดา ละธรรม ๖ อย่างไม่ได้จะเป็นอย่างไร วรรคที่ ๓ ชื่ออรหันตวรรค ว่าด้วยพระอรหันต์ มานะชนิดต่าง ๆ วรรคที่ ๔ ชื่อสีติวรรค ว่าด้วยความเย็น ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ วรรคที่ ๕ ชื่ออานิสังสวรรค ว่าด้วยผลดี อานิสงส์ ๖ ประการ ทำ�ำให้แจ้งโสดาปัตติผล วรรคที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ ความเจริญธรรม ๓ ประการเพื่อละธรรม ๓ อย่าง พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในวรรค เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย สัตตก - อัฏฐก - นวกนิบาต ขยายความ สัตตกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๗ ข้อ ปัณณาสก์ หมวด ๕๐

๘๒๕ ๘๒๕

๘๒๘ ๘๒๙ ๘๓๐ ๘๓๑ ๘๓๓ ๘๓๔ ๘๓๕ ๘๓๕ ๘๓๕

วรรคที่ ๑ ชื่อธนวรรค ว่าด้วยทรัพย์ ๘๓๕ ธรรม ๗ กำ�ำลัง ๗ ทรัพย์ ๗ สัญโญชน์ ๗ วรรคที่ ๒ ชื่ออนุสยวรรค ว่าด้วยอนุสัย คือกิเลสที่แฝงตัว หรือที่นอนเนื่องในสันดาน ๘๓๖ อนุสัย ๗ บุคคลเปรียบด้วยน้�้ำำ ๗ ประเภท บุคคล ๗ ประเภทควรแก่ของคำ�ำนับ วรรคที่ ๓ ชื่อวัชชีวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในแคว้นวัชชี ๘๓๗ ตรัสแสดงอปริหานิยธรรม ๗ (ธรรมไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเสื่อม) แก่เจ้าลิจฉวี แก่ภิกษุ วรรคที่ ๔ ชื่อเทวตาวรรค ว่าด้วยเทวดา ๘๓๘ ตรัสแสดงคารวะ ๗ อย่าง ตรัสสรรเสริญพระสาริบุตร ๗ ข้อ วรรคที่ ๕ ชื่อมหายัญญวรรค ว่าด้วยการบูชายัญใหญ่ ๘๓๙ แสดงที่ตั้งแห่งวิญญาณ (วิญญาณฐิติ) ๗ ธรรมที่เป็นเครื่องประกอบของสมาธิ ๗ อย่าง ตรัสแสดงไฟ ๗ อย่าง ควรปฏิบัติต่อไฟอย่างไร สัญญา (ความกำ�ำหนดหมาย) ๗ ประการ เมถุนสัญโญค (ความเกี่ยวข้องกับธรรมะของคนคู่) ๗ ประการ สัญโญควิสัญโญค (ความผูกพันและความคลีค่ ลาย) ผลกับอานิสงส์ของทาน

วรรคที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ ๘๔๒ วรรคที่ ๑ ชื่ออัพยากตวรรค ว่าด้วยสิ่งที่พระพุทธเจ้าไม่พยากรณ์ ๘๔๒ เรื่องที่ไม่ตรัสพยากรณ์ พระอนาคามี ๗ ญาณของพรหม ผลของทานที่เห็นได้ด้วยตนเอง ๗ ข้อ อย่ากลัวบุญ เพราะคำ�ำว่าบุญ เป็นชื่อของความสุข

สารบาญ

(75)

(76)

ผลของการเจริญเมตตาจิต ภริยา ๗ ประเภท ศัตรูปรารถนาต่อศัตรูอย่างไร วรรคที่ ๒ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ ขาดธรรมอย่างหนึ่ง ก็ขาดธรรมข้ออื่น ๆ ต่อกันไป สมัยที่อาทิตย์ขึ้นทีละดวงจนครบ ๗ ดวง วรรคที่ ๓ ชื่อวินยวรรค ว่าด้วยวินัย คุณสมบัติของพระวินัยธร ๗ อย่าง

พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในวรรค ทำ�ำลายธรรม ๗ อย่าง ชื่อว่าเป็นอะไร

อัฏฐกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๘ ข้อ ปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ๘๔๗ วรรคที่ ๑ ชื่อเมตตาวรรค ว่าด้วยเมตตา อานิสงส์ของเมตตา ๘ อย่าง เหตุปัจจัย ๘ ประการ เพื่อความไพบูลย์ โลกธรรม (ธรรมประจำ�ำโลก) ๘ อย่าง วรรคที่ ๒ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ ทำ�ำลายอวิชชาก่อนได้เป็นพี่ ม้าอาชาไนย ๘ องค์ของผูค้ วรเป็นทูต ๘ หญิงชายย่อมผูกพันกันด้วยอาการ ๘ ความอัศจรรย์ของมหาสมุทร และพระธรรมวินัย ๘ วรรคที่ ๓ ชื่อคหปติวรรค ว่าด้วยคฤหบดี ความอัศจรรย์ของบุคคลบางคน กำ�ำลัง ๘ ประการ คนพาลเพ่งโทษผู้อื่น บัณฑิตเพ่งโทษตนเอง กำ�ำลัง ๘ ของพระขีณาสพ สมัยไม่สมควรอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ๘ มหาปุริสวิตก ๘

๘๔๕ ๘๔๗ ๘๔๗ ๘๔๗ ๘๔๗

๘๔๙

๘๕๒

วรรคที่ ๔ ชื่อทานวรรค ว่าด้วยทาน การให้ ๘๕๔ ทาน ๘ อย่าง ให้ทานจะมีผลมาก ต้องมีศีล เป็นต้นด้วย สัปปุริสทาน (ทานของคนดี) ๘ ประการ โทษของกายทุจจริต ๓ วจีทุจจริต ๔ และดื่มสุรา วรรคที่ ๕ ชื่ออุโปสถวรรค ว่าด้วยการรักษาอุโบสถ ๘๕๕ เรื่องเกี่ยวกับอุโบสถ และผลดี วรรคที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ ๘๕๖ วรรคที่ ๑ ชื่อสันธานวรรค ว่าด้วยความตั้งอยู่ด้วยดี ๘๕๖ ธรรมที่เป็นไปเพื่อประโยชน์ปัจจุบัน อนาคต ปากทางแห่งความเสื่อมทรัพย์ ๔ ประการ วรรคที่ ๒ ชื่อจาลวรรค ว่าด้วยเรื่องแผ่นดินไหว ๘๕๗ บุคคลผู้อยากได้ลาภ ๘ ประเภท มีธรรม ๖ ข้อ เป็นผู้ควรแก่ตนและผู้อื่น ตรัสถึงองค์ของฌาน ๕ อธิเทวญาณทัสสนะ (การเห็นด้วยญาณซึ่งอธิเทพ) ๘ ประการ รู้สึกมีแสงสว่างเห็นรูป ไต่ถามเทวดา อภิภายตนะ (เหตุครอบงำ�ำอารมณ์ที่เป็นข้าศึก) ๘ ประการ กำ�ำหนดหมายรูปภายในภายนอก ผิวพรรณดีทรามสีต่าง ๆ (เรื่องปฏิบัติทางจิตสมถะและเรื่องกสิณ) เหตุให้แผ่นดินไหว ๘ ประการ วรรคที่ ๓ ชื่อยมกวรรค ว่าด้วยธรรมที่เป็นคู่กัน ๘๕๙ การเจริญสติระลึกถึงความตาย สัมปทา (ความถึงพร้อม) ๘ ประการ วรรคที่ ๔ ชื่อสติวรรค ว่าด้วยสติ ๘๖๐ โจรจะพินาศโดยพลัน เพราะองค์ ๘ วรรคที่ ๕ (ไม่มีชื่อ) ๘๖๑ เจริญธรรม ๘ อย่าง เพื่อละอุปกิเลส

สารบาญ

(77)

(78)

นวกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๙ ข้อ ปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ๘๖๑ วรรคที่ ๑ ชื่อสัมโพธวรรค ว่าด้วยการตรัสรู้ ธรรมอันเป็นที่อาศัยของธรรมที่เป็นฝ่ายให้ตรัสรู้ วรรคที่ ๒ ชื่อสีหนาทวรรค ว่าด้วยการบรรลืออย่างราชสีห์ กล่าวหาพระสาริบุตรกระทบแล้วไม่ขอโทษ อุปมาตนเอง ๙ ข้อ ของพระสาริบุตร คำ�ำว่า ฝี เป็นชื่อของกายนี้ มีปากแผล ๙ ทำ�ำความดีแบบง่าย ๆ แต่ได้ผลสูงยิ่ง วรรคที่ ๓ ชื่อสัตตาวาสวรรค ว่าด้วยที่อยู่แห่งสัตว์ ธรรมที่มีตัณหาเป็นมูล ๙ อย่าง สัตตาวาส (ที่อยู่ของสัตว์) ๙ อย่าง แสดงความดับโดยลำ�ำดับ (อนุบุพพนิโรธ) ๙ วรรคที่ ๔ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ พระนิพพานไม่มีเวทนา จะเป็นสุขอย่างไร เข้าฌานแล้วพิจารณาตามแนววิปัสสนา (พิจารณาขันธ์ ๕ โดยความเป็นของไม่เที่ยง) ทรงบรรลุโอกาส (หาช่องว่างได้) ในทีค่ ับแคบ แออัดด้วยกามคุณ ๕ ธรรมเรื่องสงครามระหว่างเทพกับอสูร วรรคที่ ๕ ชื่อปัญจาลวรรค ว่าด้วยปัญจาลจัณฑเทพบุตร สันทิฏฐิกนิพพาน (นิพพานที่เห็นได้เอง) ตทังคนิพพาน (นิพพานคือดับด้วยองค์นั้น ๆ) ทิฏฐธัมมนิพพาน (นิพพานในปัจจุบัน) วรรคที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ วรรคที่ ๑ ชื่อเขมวรรค ว่าด้วยความเกษม พระอานนท์อธิบายความหมายของคำ�ำว่า เขมะ วรรคที่ ๒ ชื่อสติปัฏฐานวรรค ว่าด้วยการเจริญสติปัฏฐาน ๔

๘๖๑ ๘๖๑ ๘๖๓

๘๖๔

๘๖๖

๘๖๘

๘๖๙ ๘๖๙ ๘๖๙

การละเมิดศีล ๕ สัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ คติ ๕ (ทางไปหรือที่ไป ๕) สัญโญชน์เบื้องสูง ๕ วรรคที่ ๓ ชื่อสัมมัปปธานวรรค ว่าด้วยความเพียรชอบ ควรเจริญความเพียรชอบ ๔ วรรคที่ ๔ ชื่ออิทธิปาทวรรค ว่าด้วยอิทธิบาท ควรเจริญอิทธิบาท ๔ วรรคที่ ๕ (ไม่มีชื่อ) ควรเจริญสัญญา ๙ ประการ เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย ทสก - เอกาทสกนิบาต ขยายความ ทสกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๑๐ ข้อ ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑ วรรคที่ ๑ ชื่ออานิสังสวรรค ว่าด้วยผลดี แสดงอานิสงส์แห่งศีล ๑๐ แก่พระอานนท์ ถ้าขาดก็ควรทำ�ำเสียให้สมบูรณ์ วรรคที่ ๒ ชื่อนาถกรณวรรค ว่าด้วยธรรมะอันทำ�ำที่พึ่ง คุณธรรม ๕ เสนาสนะประกอบด้วยองค์ ๕ นาถกรณธรรม (ธรรมะทีทำ่ �ำที่พึ่ง) ๑๐ อริยวาสะ (เครื่องอยู่ของพระอริยะ) ๑๐ วรรคที่ ๓ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ กำ�ำลัง ๑๐ ประการของพระตถาคต ธรรมะที่ควรละด้วยปัญญา ดีแต่พูดไม่พอ ตรัสแสดงปัญหา (คำ�ำถาม) อุทเทส (บทตั้ง) เวยยากรณ์ (คำ�ำตอบ) ๑๐ ข้อ แสดงโลกพันโลก พระจันทร์พระอาทิตย์ตั้งพัน พระเจ้าปเสนทิโกศลสรรเสริญพระพุทธเจ้า ๑๐ ข้อ

สารบาญ

(79)

๘๗๐ ๘๗๐ ๘๗๐ ๘๗๑ ๘๗๑ ๘๗๑ ๘๗๑ ๘๗๒

๘๗๔

(80)

วรรคที่ ๔ ชื่ออุปาลิวรรค ว่าด้วยพระอุบาลี ประโยชน์ ๑๐ ประการในการทรงบัญญัติสิกขาบท วรรคที่ ๕ ชื่ออักโกสวรรค ว่าด้วยการด่า เมื่อสะสมทรัพย์ใหญ่แล้วจะเสวยสุขสักคืนหนึ่งวันหนึ่ง หรือครึ่งวันก็ยังไม่แน่ ความไม่แน่นอนของกาม บรรพชิตควรพิจารณาเนือง ๆ ธรรม ๑๐ ข้อ ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒ วรรคที่ ๑ ชื่อสจิตตวรรค ว่าด้วยจิตของตน สัญญา (ความกำ�ำหนดหมาย) ๑๐ ประการ สัญญา ๑๐ ประการอีกแบบหนึ่ง ธรรมทั้งปวงมีฉันทะเป็นมูล วรรคที่ ๒ ชื่อยมกวรรค ว่าด้วยธรรมที่เป็นคู่ ที่สุดเบื้องต้นของอวิชชาไม่ปรากฏ ที่สุดเบื้องต้นของภวตัณหา ความเกิดที่จูงเอาความทุกข์อื่น ๆ มา กถาวัตถุเรื่องทีค่ วรพูด ๑๐ วรรคที่ ๓ ชื่ออากังขวรรค ว่าด้วยความหวัง หวังอะไรบ้าง ควรทำ�ำศีลให้บริบูรณ์ สิ่งที่เป็นเสี้ยนหนาม ๑๐ ประการ ธรรม ๑๐ ประการที่น่าปรารถนา น่าใคร่ แต่หาได้ยากในโลก อันตราย ๑๐ ประการ แห่งสิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ ความเจริญ ๑๐ ประการ ชื่อว่าความเจริญอันประเสริฐ บุคคล ๑๐ ประเภท ไม่มคี วามเกิด แก่ ตาย ก็จะไม่มีพระพุทธเจ้า และพระธรรมวินัย ละธรรมอะไรไม่ได้ก็ละอย่างอื่นไม่ได้ ภิกษุเช่นไร มีลักษณะเหมือนกา

๘๗๖ ๘๗๖

๘๗๗ ๘๗๗

๘๗๙

๘๘๐

วรรคที่ ๔ ชื่อเถรวรรค ว่าด้วยพระเถระต่าง ๆ พระตถาคตพ้นจากธรรม ๑๐ อย่าง ผู้จะเจริญได้หรือไม่ได้ในพระธรรมวินัย อะไรเป็นความเสื่อมในพระธรรมวินัย พระโกกาลิกะเป็นแผลจนถึงต้องนอนบนใบตอง วรรคที่ ๕ ชื่ออุปาสกวรรค ว่าด้วยอุบาสก ผู้บริโภคกาม ๑๐ ประเภท ทิฏฐิ ๑๐ ประการที่โต้ตอบกัน องค์คุณของพระเถระ ๑๐ ประการ

ตติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๓ วรรคที่ ๑ ชื่อสมณสัญญาวรรค ว่าด้วยความกำ�ำหนดหมาย ถึงความเป็นสมณะ สมณสัญญา ๓ ประการกับธรรมะ ๗ ประเพณีโธวนะของชนบทภาคใต้ ถ่ายยาแบบหมอกับแบบอริยะ วรรคที่ ๒ ชื่อปัจโจโรหณิวรรค ว่าด้วยการก้าวลงจากบาป มิจฉัตตะความเห็นผิด ๑๐ วรรคที่ ๓ - ๕ ตรัสแสดงเรื่องเห็นผิดชอบ เป็นต้นเช่นเดียวกัน

จตุตถปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๔ วรรคที่ ๑ ชื่อปุคคลวรรค ว่าด้วยบุคคล บุคคลที่ไม่ควรส้องเสพ วรรคที่ ๒ ชื่อชาณุสโสณิวรรค ว่าด้วยชาณุสโสณิพราหมณ์ พิธีปัจโจโรหณีของพราหมณ์กับของพุทธ สะอาด ไม่สะอาด เพราะอะไร วรรคที่ ๓ - ๕ แสดงเรื่องอกุศลกรรมบถ และกุศลกรรมบถ ปัญจมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๕ วรรคที่ ๑ ถึงวรรคที่ ๕ (ไม่มีชื่อ) ธรรม ๑๐ ๒๐ ๓๐ ๔๐ ประการ

๘๘๓

๘๘๕

๘๘๖ ๘๘๖

๘๘๗ ๘๘๘ ๘๘๘ ๘๘๘ ๘๘๘

๘๘๙ ๘๘๙ ๘๘๙

สารบาญ

(81)

(82)

เอกาทสกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๑๑ ข้อ วรรคที่ ๑ ชื่อนิสสายวรรค ว่าด้วยสิ่งที่อาศัยกัน อานิสงส์ของศีล อยู่จบพรหมจรรย์เพราะอะไร วรรคที่ ๒ (ไม่มีชื่อ) วิหารธรรม ๕ และธรรม ๖ ที่ยิ่งขึ้นไป สัทธาปทาน (ลักษณะของศรัทธา) ๑๑ อย่าง จะสิ้นอาสวะได้เพราะธรรม ๑๑ อย่าง พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ คุณสมบัติ ๑๑ ประการของคนเลี้ยงโค

๘๙๐ ๘๙๐

เล่ม ๒๕ ขุททกนิกาย - ขุททกปาฐะ ธัมมปทคาถา อุทาน อิติวุตตกะ สุตตนิบาต ขยายความ ๑. ขุททกปาฐะ (บทสวดเล็ก ๆ น้อย ๆ) (๑) สรณคมนะ (การถึงสรณะ) (๒) ทสสิกขาบท (สิกขาบท ๑๐) (๓) อาการ ๓๒ (๔) ปัญหาของสามเณร (๕) มงคลสูตร (๖) รตนสูตร (๗) ติโรกุฑฑกัณฑ์ (๘) นิธิกัณฑ์ (๙) กรณียเมตตสูตร ๒. ธัมมปทคาถา หรือธัมมบท (ว่าด้วยบทแห่งธรรม) ๓. อุทาน (๑) โพธิวรรค ว่าด้วยการตรัสรู้ (๒) มุจจลินทวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ที่ต้นจิก (๓) นันทวรรค ว่าด้วยพระนันทะ (๔) เมฆิยวรรค ว่าด้วยพระเมฆิยะ

๘๙๓

๘๙๐

๘๙๑

๘๙๓ ๘๙๓ ๘๙๓ ๘๙๓ ๘๙๔ ๘๙๔ ๘๙๔ ๘๙๔ ๘๙๔ ๘๙๕ ๘๙๕ ๘๙๖ ๘๙๖ ๘๙๗ ๘๙๗ ๘๙๗

(๕) โสณัตเถรวรรค ว่าด้วยพระโสณเถระ (๖) ชัจจันธวรรค ว่าด้วยอุปมาด้วยคนตาบอดแต่กำ�ำเนิด (๗) จูฬวรรค ว่าด้วยภิกษุผู้มีร่างเล็ก (๘) ปาฏลิคามิยวรรค ว่าด้วยอุบาสกชาวปาฏลิคาม ๔. อิติวุตตกะ (ว่าด้วยข้อความที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้) (๑) เอกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๑ ข้อ (๒) ทุกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๒ ข้อ (๓) ติกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๓ ข้อ (๔) จตุกกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๔ ข้อ ๕. สุตตนิบาต (ว่าด้วยชุมนุมพระสูตรเบ็ดเตล็ดต่าง ๆ) วรรคที่ ๑ ชื่ออุรควรรค มี ๑๒ สูตร (๑) อุรคสูตร (สูตรเปรียบเทียบด้วยงู) (๒) ธนิยสูตร (สูตรว่าด้วยธนิยะผู้เลี้ยงโค) (๓) ขัคควิสาณสูตร (สูตรเปรียบเทียบด้วยนอแรด) (๔) กสิภารทวาชสูตร (สูตรว่าด้วยภารทวาชพราหมณ์ผู้ไถนา) (๕) จุนทสูตร (สูตรว่าด้วยนายจุนทะ กัมมารบุตร) (๖) ปราภวสูตร (สูตรว่าด้วยความเสื่อม) (๗) วสลสูตร (สูตรว่าด้วยคนเลวหรือคนถ่อย) (๘) เมตตสูตร (สูตรว่าด้วยการแผ่เมตตา) (๙) เหมวตสูตร (สูตรว่าด้วยการโต้ตอบระหว่างสาตาคิรยักษ์ กับเหมวตยักษ์ รวมทั้งพระพุทธภาษิตในตอนท้าย) (๑๐) อาฬวกสูตร (สูตรว่าด้วยอาฬวกยักษ์) (๑๑) วิชยสูตร (สูตรว่าด้วยชัยชนะ) (๑๒) มุนิสูตร (สูตรว่าด้วยมุนคี ือผู้รู้) วรรคที่ ๒ ชื่อจูฬวรรค มี ๑๔ สูตร (๑๓) รตนสูตร (สูตรว่าด้วยพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ซึ่งเปรียบดุจรตนะ) (๑๔) อามคันธสูตร (สูตรว่าด้วยกลิ่นคาว) (๑๕) หิริสูตร (สูตรว่าด้วยความละอายใจในการทำ�ำความชั่ว)

๘๙๘ ๘๙๘ ๘๙๘ ๘๙๙ ๘๙๙ ๘๙๙ ๙๐๐ ๙๐๑ ๙๐๒ ๙๐๓ ๙๐๓ ๙๐๓ ๙๐๓ ๙๐๓ ๙๐๓ ๙๐๔ ๙๐๔ ๙๐๔ ๙๐๔ ๙๐๔ ๙๐๕ ๙๐๕ ๙๐๕ ๙๐๕ ๙๐๕ ๙๐๕ ๙๐๖

สารบาญ

(83)

(84)

(๑๖) มงคลสูตร (สูตรว่าด้วยข้อปฏิบัติอันเป็นมงคล) (๑๗) สูจิโลมสูตร (สูตรว่าด้วยสูจิโลมยักษ์) (๑๘) ธัมมจริยสูตร (สูตรว่าด้วยการประพฤติธรรม) (๑๙) พราหมณธัมมิกสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะของพราหมณ์) (๒๐) นาวาสูตร (สูตรว่าด้วยเรือ) (๒๑) กิสีลสูตร (สูตรว่าด้วยประพฤติอย่างไร จึงจะบรรลุประโยชน์อันสูงสุด) (๒๒) อุฏฐานสูตร (สูตรว่าด้วยความหมั่น) (๒๓) ราหุลสูตร (สูตรว่าด้วยพระราหุล) (๒๔) วังคีสสูตร (สูตรว่าด้วยพระวังคีสะ) (๒๕) สัมมาปริพพาชนิยสูตร (สูตรว่าด้วยการเที่ยวไปด้วยดี) (๒๖) ธัมมิกสูตร (สูตรว่าด้วยธัมมิกอุบาสก) วรรคที่ ๓ ชื่อมหาวรรค มี ๑๒ สูตร (๒๗) ปัพพัชชาสูตร (สูตรว่าด้วยการบวช) (๒๘) ปธานสูตร (สูตรว่าด้วยการตั้งความเพียร) (๒๙) สุภาสิตสูตร (สูตรว่าด้วยคำ�ำสุภาษิต) (๓๐) สุนทริกสูตร (สูตรว่าด้วยสุนทริก ภารทวาชพราหมณ์) (๓๑) มาฆสูตร (สูตรว่าด้วยมาฆมาณพ) (๓๒) สภิยสูตร (สูตรว่าด้วยสภิยปริพพาชก) (๓๓) เสลสูตร (สูตรว่าด้วยเสลพราหมณ์) (๓๔) สัลลสูตร (สูตรว่าด้วยลูกศรคือความโศก) (๓๕) วาเสฏฐสูตร (สูตรว่าด้วยเสฏฐมาณพ) (๓๖) โกกาลิกสูตร (สูตรว่าด้วยพระโกกาลิกะ) (๓๗) นาลกสูตร (สูตรว่าด้วยพระนาลกะ) (๓๘) ทวยตานุปัสสนาสูตร (สูตรว่าด้วยการพิจารณาธรรมะที่เป็นคู่) วรรคที่ ๔ ชื่ออัฏฐวรรค มี ๑๖ สูตร (๓๙) กามสูตร (สูตรว่าด้วยกาม) (๔๐) คุหัฏฐกสูตร (สูตรว่าด้วยข้อเปรียบเทียบมิให้ติดอยู่ในถ้�้ำำ) (๔๑) ทุฏฐัฏฐกสูตร (สูตรว่าด้วยมิให้ติดอยู่ในทิฏฐิอันชั่ว)

๙๐๖ ๙๐๖ ๙๐๖ ๙๐๖ ๙๐๖ ๙๐๖ ๙๐๖ ๙๐๖ ๙๐๖ ๙๐๗ ๙๐๗ ๙๐๗ ๙๐๗ ๙๐๗ ๙๐๗ ๙๐๗ ๙๐๘ ๙๐๘ ๙๐๘ ๙๐๘ ๙๐๘ ๙๐๘ ๙๐๘ ๙๐๘ ๙๐๘ ๙๐๘ ๙๐๙ ๙๐๙

(๔๒) สุทธัฏฐกสูตร (สูตรว่าด้วยมิให้ติดอยู่ในความบริสุทธิ์ ที่คนเข้าใจผิดว่าจะมีได้ด้วยการเห็น) (๔๓) ปรมัฏฐกสูตร (สูตรว่าด้วยมิให้ติดอยู่ในสิ่งที่ยอดเยี่ยม ตามความเห็นผิด) (๔๔) ชราสูตร (สูตรว่าด้วยความแก่) (๔๕) ติสสเมตเตยยสูตร (สูตรว่าด้วยติสสเมตเตยยมาณพ) (๔๖) ปสูรสูตร (สูตรว่าด้วยปริพพาชกชื่อปสูระ) (๔๗) มาคัณฑิยสูตร (สูตรว่าด้วยมาคัณฑิยพราหมณ์) (๔๘) ปุราเภทสูตร (สูตรว่าด้วยภายหลังความตาย) (๔๙) กลหวิวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการทะเลาะวิวาท) (๕๐) จูฬวิยูหสูตร (สูตรว่าด้วยการวิวาทกันเพราะทิฏฐิ สูตรเล็ก) (๕๑) มหาวิยูหสูตร (สูตรว่าด้วยการวิวาทกันเพราะทิฏฐิ สูตรใหญ่) (๕๒) ตุวฎกสูตร (สูตรว่าด้วยสันติบท คือทางแห่งความสงบ) (๕๓) อัตตทัณฑสูตร (สูตรว่าด้วยโทษของตน) (๕๔) สาริปุตตสูตร (สูตรว่าด้วยพระสาริบุตร) วรรคที่ ๕ ชื่อปารายนวรรค (ว่าด้วยปัญหาของมาณพ ๑๖ คน นับเป็นสูตรที่ ๕๕ - ๗๐) มี ๑๖ สูตร เล่ม ๒๖ ขุททกนิกาย - วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา ขยายความ ๑. วิมานวัตถุ เรื่องการได้วิมาน ๒. เปตวัตถุ เรื่องของเปรต ๓. เถรคาถา ภาษิตของพระเถระ (๑) ภาษิตของพระสุภูติเถระ (๒) ภาษิตของมหาโกฏฐิตเถระ (๓) ภาษิตของพระอชิตเถระ (๔) ภาษิตของพระโสปากเถระ (๕) ภาษิตของพระปุณณเถระ (๖) ภาษิตของพระนีตเถระ

๙๐๙ ๙๐๙ ๙๐๙ ๙๐๙ ๙๐๙ ๙๐๙ ๙๐๙ ๙๐๙ ๙๐๙ ๙๐๙ ๙๑๐ ๙๑๐ ๙๑๐ ๙๑๐ ๙๑๑ ๙๑๑ ๙๑๑ ๙๑๒ ๙๑๒ ๙๑๒ ๙๑๒ ๙๑๒ ๙๑๒ ๙๑๒

สารบาญ

(85)

(86)

(๗) ภาษิตของพระอุตตรเถระ (๘) ภาษิตของพระปุณณมาสเถระ (๙) ภาษิตของพระหาริตเถระ (๑๐) ภาษิตของพระนทีกัสสปเถระ ๔. เถรีคาถา ภาษิตของพระเถรี (๑) ภาษิตของพระนางปุณณาเถรี (๒) ภาษิตของพระนางติสสาเถรี (๓) ภาษิตของพระนางมิตตาเถรี (๔) ภาษิตของพระนางอุปสมาเถรี (๕) ภาษิตของพระนางสุมนาเถรี (๖) ภาษิตของพระอุตตราเถรี (๗) ภาษิตของพระนางธัมมาเถรี (๘) ภาษิตของพระนางสังฆาเถรี (๙) ภาษิตของพระนางอภยมาตาเถรี (๑๐) ภาษิตของพระนางทันติกาเถรี เล่ม ๒๗ ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑ คำ�ำอธิบายเรื่องชาดก

๑. อปัณณกชาดก ๒. วัณณุปถชาดก ๓. จุลลกเสฏฐิชาดก ๔. มตกภัตตชาดก ๕. ติตถชาดก ๖. นันทิวิสาลชาดก ๗. สัมโมทมานชาดก ๘. ทุมเมธชาดก ๙. สุวัณณหังสชาดก ๑๐. อุภโตภัฏฐชาดก

๙๑๓ ๙๑๓ ๙๑๓ ๙๑๓ ๙๑๓ ๙๑๔ ๙๑๔ ๙๑๔ ๙๑๔ ๙๑๔ ๙๑๔ ๙๑๔ ๙๑๕ ๙๑๕ ๙๑๕ ๙๑๖ ๙๑๗ ๙๑๗ ๙๑๗ ๙๑๗ ๙๑๗ ๙๑๘ ๙๑๘ ๙๑๘ ๙๑๘ ๙๑๘

เล่ม ๒๘ ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒ คำ�ำอธิบายเรื่องชาดก

๑. เตมิยชาดก ๒. มหาชนกชาดก ๓. สุวัณณสามชาดก ๔. เนมิราชชาดก ๕. มโหสธชาดก ๖. ภูริทัตตชาดก ๗. จันทกุมารชาดก ๘. นารทชาดก ๙. วิธุรชาดก ๑๐. เวสสันดรชาดก

๙๑๙ ๙๑๙ ๙๑๙ ๙๒๐ ๙๒๐ ๙๒๐ ๙๒๑ ๙๒๑ ๙๒๑ ๙๒๑ ๙๒๒

เล่ม ๒๙ ขุททกนิกาย มหานิทเทส

๙๒๓

เล่ม ๓๐ ขุททกนิกาย จูฬนิทเทส

๙๒๔

เล่ม ๓๑ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค (ทางแห่งความแตกฉาน) ขยายความ คำ�ำอธิบายศัพท์ในวรรคที่ ๑

๑. ญาณะ (ความรู้) ๗๓ ประการ ญาณ ๖ เฉพาะพระพุทธเจ้า ๒. ทิฏฐิ (ความเห็น) ๓. อานาปานะ (ลมหายใจเข้าออก) ๔. อินทรีย์ (ธรรมอันเป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน) ๕. วิโมกข์ (ความหลุดพ้น) ๖. คติ (ที่ไปหรือทางไป) ๗. กัมมะ (การกระทำ�ำ) ๘. วิปัลลาสะ (ความคลาดเคลื่อนวิปริต) ๙. มัคคะ (หนทาง) ๑๐. มัณฑเปยยะ (ของใสที่ควรดื่ม เทียบด้วยคุณธรรม)

๙๒๕ ๙๒๖ ๙๒๘ ๙๒๘ ๙๒๘ ๙๒๘ ๙๒๘ ๙๒๙ ๙๒๙ ๙๒๙ ๙๒๙

สารบาญ

(87)

(88)

คำ�ำอธิบายศัพท์ในวรรคที่ ๒ ๑๑. ยุคนัทธะ (ธรรมที่เทียมคู่) ๑๒. สัจจะ (ความจริง) ๑๓. โพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้) ๑๔. เมตตา (ไมตรีจิตคิดให้เป็นสุข) ๑๕. วิราคะ (ความคลายกำ�ำหนัด) ๑๖. ปฏิสัมภิทา (ความแตกฉาน) ๑๗. ธัมมจักกะ (ล้อรถคือพระธรรม) ๑๘. โลกุตตระ (ธรรมที่ข้ามพ้นจากโลก) ๑๙. พละ (ธรรมอันเป็นกำ�ำลัง) ๒๐. สุญญะ (ความว่างเปล่า) คำ�ำอธิบายศัพท์ในวรรคที่ ๓ ๒๑. มหาปัญญา (ปัญญาใหญ่) ๒๒. อิทธิ (ฤทธิ์หรือความสำ�ำเร็จ) ๒๓. อภิสมยะ (การตรัสรู้) ๒๔. วิเวกะ (ความสงัด) ๒๕. จริยา (ความประพฤติ) ๒๖. ปาฏิหาริยะ (ปาฏิหาริย์ - การนำ�ำไปเสีย) ๒๗. สมสีสะ (สิ่งที่สงบและสิ่งที่มีศีร์ษะ) ๒๘. สติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๒๙. วิปัสสนา (ความเห็นแจ้ง) ๓๐. มาติกา (แม่บท) สรูป เล่ม ๓๒ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๑ ขยายความ อปทาน ภาค ๑

๑. พุทธาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระพุทธเจ้า) ๒. ปัจเจกพุทธาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระปัจเจกพุทธเจ้า)

๙๒๙ ๙๓๐ ๙๓๐ ๙๓๐ ๙๓๐ ๙๓๐ ๙๓๐ ๙๓๑ ๙๓๑ ๙๓๑ ๙๓๑ ๙๓๒ ๙๓๒ ๙๓๒ ๙๓๓ ๙๓๓ ๙๓๓ ๙๓๔ ๙๓๔ ๙๓๔ ๙๓๕ ๙๓๖ ๙๓๖ ๙๓๗

๓. สาริปุตตเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระสาริบุตร) ๔. มหาโมคคัลลานเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระมหาโมคคัลลานเถระ) ๕. มหากัสสปเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระมหากัสสปเถระ) ๖. พุทธาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระพุทธเจ้า)

๙๓๗ ๙๓๘ ๙๓๘ ๙๓๘

เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ - พุทธวังสะ จริยาปิฎก ๙๔๒ ขยายความ

อปทาน ภาค ๒ ประวัติพระเถระ ๕ รูป ๑. มหากัจจายนเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระมหากัจจายนเถระ) ๙๔๒ ๒. มหากัปปินเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระมหากัปปินเถระ) ๙๔๓ ๓. ทัพพมัลลปุตตเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระทัพพมัลลบุตรเถระ) ๙๔๓ ๔. กุมารกัสสปเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระกุมารกัสสปเถระ) ๙๔๔ ๕. มหาโกฏฐิ​ิตเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระมหาโกฏฐิตเถระ) ๙๔๔ ประวัติพระเถรี ๕ รูป ๑. มหาปชาบดีโคตมีเถริยาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัตขิ องพระนางมหาปชาบดีเถรี) ๙๔๕ ๒. เขมาเถริยาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระนางเขมาเถรี) ๙๔๖ ๓. อุปปลวัณณาเถริยาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระนางอุปปลวัณณาเถรี)๙๔๖ ๔. ปฏาจาราเถริยาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระนางปฏาจาราเถรี) ๙๔๖ ๕. กุณฑลเกสีเถริยาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระนางกุณฑลเกสีเถรี) ๙๔๗

พุทธวังสะ (วงศ์แห่งพระพุทธเจ้า) ๑. รตนจังกมนกัณฑ์ (ว่าด้วยที่จงกรมแก้ว) ๙๔๗ ๒. ทีปังกรพุทธวงศ์ (ที่ ๑) ๙๔๗ ๓. โกณฑัญญพุทธวงศ์ (ที่ ๒) ๙๔๘ ๔. มังคลพุทธวงศ์ (ที่ ๓) ๙๔๘ ๕. สุมนพุทธวงศ์ (ที่ ๔) ๙๔๘ ๖. เรวตพุทธวงศ์ (ที่ ๕) ๙๔๘ ๗. โสภิตพุทธวงศ์ (ที่ ๖) ๙๔๘

สารบาญ

(89)

(90)

๘. อโนมทัสสิพทุ ธวงศ์ (ที่ ๗) ๙. ปทุมพุทธวงศ์ (ที่ ๘) ๑๐. นารทพุทธวงศ์ (ที่ ๙) ๑๑. ปทุมุตตรพุทธวงศ์ (ที่ ๑๐) ๑๒. สุเมธพุทธวงศ์ (ที่ ๑๑) ๑๓. สุชาตพุทธวงศ์ (ที่ ๑๒) ๑๔. ปิยทัสสิพุทธวงศ์ (ที่ ๑๓) ๑๕. อัตถทัสสิพุทธวงศ์ (ที่ ๑๔) ๑๖. ธัมมทัสสิพุทธวงศ์ (ที่ ๑๕) ๑๗. สิทธัตถพุทธวงศ์ (ที่ ๑๖) (มิใช่พระโคดมพุทธเจ้า) ๑๘. ติสสพุทธวงศ์ (ที่ ๑๗) ๑๙. ปุสสพุทธวงศ์ (ที่ ๑๘) ๒๐. วิปัสสิพุทธวงศ์ (ที่ ๑๙) ๒๑. สิขิพุทธวงศ์ (ที่ ๒๐) ๒๒. เวสสภูพุทธวงศ์ (ที่ ๒๑) ๒๓. กุกกุสันธพุทธวงศ์ (ที่ ๒๒) ๒๔. โกนาคมนพุทธวงศ์ (ที่ ๒๓) ๒๕. กัสสปพุทธวงศ์ (ที่ ๒๔) ๒๖. โคตมพุทธวงศ์ (ที่ ๒๕) (พระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบัน) ๒๗. พุทธปกิณณกกัณฑ์ ๒๘. ธาตุภาชนียกถา

จริยาปิฎก (คัมภีร์ว่าด้วยพระพุทธจริยา) ๑. ทานบารมี ๑๐ เรื่อง (๑) อกิตติจริยา (ความประพฤติหรือประวัตคิ รั้งเป็นอกิตติดาบส) (๒) สังขพราหมณจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นสังขพราหมณ์) (๓) กุรุธัมมจริยา (ประวัติเนื่องด้วยธรรมของชาวกุรุ) (๔) มหาสุทัสสนจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นพระเจ้ามหาสุทัสสนะ)

๙๔๘ ๙๔๘ ๙๔๘ ๙๔๘ ๙๔๘ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๔๙ ๙๕๐ ๙๕๒ ๙๕๒ ๙๕๒ ๙๕๒ ๙๕๓

(๕) มหาโควินทจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นมหาโควินทพราหมณ์) ๙๕๓ (๖) เนมิราชจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นพระเจ้าเนมิ) ๙๕๓ (๗) จันทกุมารจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นจันทกุมาร) ๙๕๓ (๘) สิวิราชจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นพระเจ้าสีพี) ๙๕๔ (๙) เวสสันตรจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นพระเวสสันดร) ๙๕๔ (๑๐) สสปัณฑิตจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นสสบัณฑิต) ๙๕๔ ๒. ศีลบารมี ๑๐ เรื่อง ๙๕๕ (๑) สีลวนาคจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นช้างผู้มีศีล) ๙๕๕ (๒) ภูริทัตตจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นภูริทัตตนาคราช) ๙๕๕ (๓) จัมเปยยจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นจัมเปยยนาคราช) ๙๕๕ (๔) จูฬโพธิจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นจูฬโพธิพราหมณ์) ๙๕๕ (๕) มหิสราชจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นพญากระบือ) ๙๕๖ (๖) รุรุมิคจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นพญาเนื้อชื่อรุรุ) ๙๕๖ (๗) มาตังคจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นชฎิลชื่อมาตังคะ) ๙๕๖ (๘) ธัมมเทวปุตตจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นธัมมเทพบุตร) ๙๕๗ (๙) ชยทิสจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นโอรสพระเจ้าชยทิศะ) ๙๕๗ (๑๐) สังขปาลจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นพญานาคชื่อสังขปาละ) ๙๕๘ ๓. เนกขัมมบารมี เป็นต้น ๙๕๘ เนกขัมมบารมี ๖ เรื่อง (๑) ยุธัญชยจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นราชบุตรชื่อยุธัญชัย) ๙๕๘ (๒) โสมนัสสจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นโสมนัสสราชกุมาร) ๙๕๘ (๓) อโยฆรจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นอโยฆรราชกุมาร) ๙๕๙ (๔) ภิงสจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นดาบสกินเหง้าบัว) ๙๕๙ (๕) โสณนันทบัณฑิตจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นโสณบัณฑิตคู่กับนันทบัณฑิต) ๙๕๙ (๖) มูคผักขจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นเตมิยราชกุมารผู้เป็นใบ้และเป็นง่อย) ๙๖๐ สัจจบารมี ๖ เรื่อง (๗) กปิลราชจริยา (ประวัติครั้งเป็นพญาลิง) ๙๖๐ (๘) สัจจสวหยปัณฑิตจริยา (ประวัติครั้งเป็นดาบสชื่อสัจจะ) ๙๖๐ (๙) วัฏฏกโปตกจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นลูกนกกระจาบ) ๙๖๐

สารบาญ

(91)

(92)

(๑๐) มัจฉราชจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นพญาปลา) (๑๑) กัณหทีปายนจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นกัณหทีปายนฤษี) (๑๒) สุตโสมจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นพระเจ้าสุตโสม) เมตตาบารมี ๒ เรื่อง (๑๓) สุวัณณสามจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นสุวรรณสาม) (๑๔) เอกราชจริยา (ประวัตคิ รั้งเป็นพระเจ้าเอกราช) อุเบกขาบารมี ๑ เรื่อง (๑๕) มหาโลมหังสจริยา (ประวัติครั้งเป็นนักบวช ผู้มีความเป็นอยู่อย่างน่ากลัว) สโมธานกถา กล่าวคำ�ำสรูป

คำ�ำอธิบายอภิธรรมปิฎก อภิธรรม ๗ คัมภีร ์

อภิธัมมปิฎก

๙๖๐ ๙๖๑ ๙๖๑ ๙๖๒ ๙๖๒ ๙๖๒ ๙๖๒

๙๖๙

๙๗๑

เล่ม ๓๔ ธัมมสังคณี (รวมกลุ่มธรรมะ) ๙๗๒ ขยายความ ๑. แม่บทหรือมาติกา ๙๗๒ ก. แม่บทหรือบทตั้งฝ่ายอภิธรรม (อภิธัมมมาติกา) ๙๗๓ ๑. แม่บท ว่าด้วยการจัดธรรมะเป็นหมวดละ ๓ ข้อ รวม ๒๒ หมวด (พาวีสติติกมาติกา) ๙๗๓ ๒. แม่บทหรือบทตั้ง ว่าด้วยกลุ่มเหตุ (เหตุโคจฉกะ) ๙๗๕ ๓. แม่บทหรือบทตั้ง หมวดสองข้อไม่สัมพันธ์กัน คู่น้อย (จูฬันตรทุกะ) ๙๗๕ ๔. แม่บทหรือบทตั้ง ว่าด้วยกลุ่มอาสวะ (อาสวโคจฉกะ) ๙๗๕ ๕. แม่บทหรือบทตั้ง ว่าด้วยกลุ่มสัญโญชน์ (สัญโญชนโคจฉกะ) ๙๗๕ ๖. แม่บทหรือบทตั้ง ว่าด้วยกลุ่มคันถะ (คันถโคจฉกะ) ๙๗๕ ๗. แม่บทหรือบทตั้ง ว่าด้วยกลุ่มโอฆะ (โอฆโคจฉกะ) ๙๗๕ ๘. แม่บทหรือบทตั้ง ว่าด้วยกลุ่มโยคะ (โยคโคจฉกะ) ๙๗๕ ๙. แม่บทหรือบทตั้ง ว่าด้วยกลุ่มนีวรณ์ (นีวรณโคจฉกะ) ๙๗๕

๑๐. แม่บทหรือบทตั้ง ว่าด้วยกลุ่มปรามาส (ปรามาสโคจฉกะ) ๙๗๕ ๑๑. แม่บทหรือบทตั้ง หมวดสองข้อที่ไม่สัมพันธ์กัน คู่ใหญ่ (มหันตรทุกะ) ๙๗๖ ๑๒. แม่บทหรือบทตั้ง ว่าด้วยอุปาทาน (อุปาทานโคจฉกะ) ๙๗๖ ๑๓. แม่บทหรือบทตั้ง ว่าด้วยกิเลส (กิเลสโคจฉกะ) ๙๗๖ ๑๔. แม่บทหรือบทตั้ง ว่าด้วยหมวดสองอันรั้งท้าย (ปิฏฐิทุกะ) ๙๗๖ ข. แม่บทหรือบทตั้งฝ่ายพระสูตร (สุตตันตมาติกา) ๙๗๖ ๒. คำ�ำอธิบายเรื่องจิตเกิด (จิตตุปปาทกัณฑ์) ๙๗๗ จิตทั่วไป ๙๗๗ จิตฝ่ายกุศล ๙๗๗ จิตฝ่ายอกุศล ๙๗๘ จิตที่เป็นกลาง ๆ ๙๗๘ แผนผังแสดงชนิดของจิต ๙๗๙

แผนผังที่ ๑ จิต (๘๙ ชนิด) ๙๗๙ จิต ๘๙ ชนิด แสดงโดยตั้งหัวข้อตามชาติแบ่งตามภูมิ ๙๘๐ แผนผังที่ ๒ กุศลจิต (จิตฝ่ายดี) ๒๑ ๙๘๐ แผนผังที่ ๓ อกุศลจิต (จิตฝ่ายชั่ว) ๑๒ ๙๘๐ แผนผังที่ ๔ อัพยากตจิต (จิตที่เป็นกลาง ๆ) ๕๖ ๙๘๐ จิต ๘๙ ชนิด แสดงโดยตั้งหัวข้อตามภูมิแบ่งตามชาติ ๙๘๑ แผนผังที่ ๕ กามาวจรจิต (จิตที่เที่ยวไปในกาม) ๕๔ ๙๘๑ แผนผังที่ ๖ รูปาวจรจิต (จิตที่เที่ยวไปในรูป) ๑๕ ๙๘๑ แผนผังที่ ๗ อรูปาวจรจิต (จิตที่เที่ยวไปในอรูป) ๑๒ ๙๘๑ แผนผังที่ ๘ โลกุตตรจิต (จิตที่พ้นจากโลก) ๘ ๙๘๑ อัพยากตจิต ๕๖ ชนิด แสดงโดยแบ่งตามภูมิ ๙๘๒ แผนผังที่ ๙ วิบากจิต (จิตที่เป็นผล) ๓๖ ๙๘๒ แผนผังที่ ๑๐ กิริยาจิต (จิตที่เป็นกิริยา) ๒๐ ๙๘๒ การนับจำ�ำนวนจิต ๙๘๓ คำ�ำอธิบายในจิตตุปปาทกัณฑ์ ๙๘๓ ธรรมะประกอบกับจิต ๙๘๗

สารบาญ

(93)

(94)

แสดงจิตจากลำ�ำดับที่ ๑ ถึง ๘๙ กุศลจิต ๒๑ ๑. กามาวจร ๘ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๑ - ๘) ๒. รู​ูปาวจร ๕ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๙ - ๑๓) ๓. อรู​ูปาวจร ๔ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๑๔ - ๑๗) ๔. โลกุ​ุตตระ ๔ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๑๘ - ๒๑) อกุศลจิต ๑๒ เกิ​ิดจากความโลภเป็​็นมู​ูล ๘ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๒๒ - ๒๙) เกิ​ิดจากโทสะเป็​็นมู​ูล ๒ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๓๐ - ๓๑) เกิ​ิดจากโมหะเป็​็นมู​ูล ๒ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๓๒ - ๓๓) อัพยากตจิต ๕๖ (วิบากจิต ๓๖ กิริยาจิต ๒๐) วิบากจิตฝ่ายกุศล ๑. จิตที่เป็นวิบาก คือเป็นผลของกุศลฝ่ายกามาวจร ๑๖ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๓๔ - ๔๙) ๒. จิตที่เป็นวิบาก คือเป็นผลของกุศลฝ่ายรูปาวจร ๕ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๕๐ - ๕๔) ๓. จิตที่เป็นวิบาก คือเป็นผลของกุศลฝ่ายอรูปาวจร ๔ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๕๕ - ๕๘) ๔. จิตที่เป็นวิบาก คือเป็นผลของกุศลฝ่ายโลกุตตระ ๔ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๕๙ - ๖๒) วิบากจิตฝ่ายอกุศล จิตที่เป็นวิบาก คือเป็นผลของอกุศล ๗ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๖๓ - ๖๙) กิ​ิริ​ิยาจิ​ิต ๒๐ ๑. จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาฝ่​่ายกามาวจร ๑๑ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๗๐ - ๘๐) ๒. จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาฝ่​่ายรู​ูปาวจร ๕ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๘๑ - ๘๕) ๓. จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาฝ่​่ายอรู​ูปาวจร ๔ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๘๖ - ๘๙) ๓. คำ�ำอธิบายเรื่องรูป (รูปกัณฑ์) ๔. นิกเขปกัณฑ์ (คำ�ำอธิบายบทตั้งทุกข้อ)

๙๘๘ ๙๘๘ ๙๘๘ ๙๘๙ ๙๙๐ ๙๙๑ ๙๙๒ ๙๙๒ ๙๙๒ ๙๙๒ ๙๙๒ ๙๙๒ ๙๙๒ ๙๙๔ ๙๙๔ ๙๙๔ ๙๙๔ ๙๙๔ ๙๙๕ ๙๙๕ ๙๙๖ ๙๙๖ ๙๙๗ ๙๙๙

๕. อัตถุทธารกัณฑ์ (คำ�ำอธิบายบทตั้งอย่างย่อ) คำ�ำอธิบายกุศลธรรมในนิกเขปกัณฑ์ คำ�ำอธิบายกุศลธรรมในอัตถุทธารกัณฑ์ คำ�ำอธิบายอกุศลธรรมในนิกเขปกัณฑ์ คำ�ำอธิบายอกุศลธรรมในอัตถุทธารกัณฑ์ คำ�ำอธิบายอัพยากตธรรมในนิกเขปกัณฑ์ คำ�ำอธิบายอัพยากตธรรมในอัตถุทธารกัณฑ์

๙๙๙ ๑๐๐๐ ๑๐๐๐ ๑๐๐๐ ๑๐๐๐ ๑๐๐๐ ๑๐๐๐

เล่ม ๓๕ วิภังค์ (แยกกลุ่มธรรมะ) ขยายความ ๑. ขันธวิภังค์ แจกขันธ์ ๕ ก. สุตตันตภาชนียะ แจกตามแนวพระสูตร ข. อภิธัมมภาชนียะ แจกตามแนวพระอภิธรรม ค. ปัญหาปุจฉกะ หมวดถามตอบปัญหา ๒. อายตนวิภังค์ แจกอายตนะ ก. สุตตันตภาชนียะ แจกตามแนวพระสูตร ข. อภิธัมมภาชนียะ แจกตามแนวพระอภิธรรม ค. ปัญหาปุจฉกะ หมวดถามตอบปัญหา ๓. ธาตุวิภังค์ แจกธาตุ ก. สุตตันตภาชนียะ แจกตามแนวพระสูตร ข. อภิธัมมภาชนียะ แจกตามแนวพระอภิธรรม ค. ปัญหาปุจฉกะ หมวดถามตอบปัญหา ๔. สัจจวิภังค์ แจกสัจจะ ก. สุตตันตภาชนียะ แจกตามแนวพระสูตร ข. อภิธัมมภาชนียะ แจกตามแนวพระอภิธรรม ค. ปัญหาปุจฉกะ หมวดถามตอบปัญหา ๕. อินทริยวิภังค์ แจกอินทรีย์ ก. อภิธัมมภาชนียะ แจกตามแนวพระอภิธรรม ข. ปัญหาปุจฉกะ หมวดถามตอบปัญหา

๑๐๐๒ ๑๐๐๓ ๑๐๐๓ ๑๐๐๓ ๑๐๐๓ ๑๐๐๔ ๑๐๐๔ ๑๐๐๔ ๑๐๐๔ ๑๐๐๕ ๑๐๐๕ ๑๐๐๖ ๑๐๐๖ ๑๐๐๖ ๑๐๐๖ ๑๐๐๖ ๑๐๐๗ ๑๐๐๗ ๑๐๐๗

สารบาญ

(95)

(96)

๖. ปัจจยาการวิภังค์ แจกปัจจยาการ ก. สุตตันตภาชนียะ แจกตามแนวพระสูตร ข. อภิธัมมภาชนียะ แจกตามแนวพระอภิธรรม หมวด ๔ แห่งปัจจัย หมวด ๔ แห่งเหตุ หมวด ๓ แห่งสัมปยุตตธรรม (ธรรมที่ประกอบกัน) หมวด ๔ แห่งธรรมที่อิงอาศัยกัน มาติกา ๗. สติปัฏฐานวิภังค์ แจกสติปัฏฐาน ๘. สัมมัปปธานวิภังค์ แจกความเพียรชอบ ๙. อิทธิปาทวิภังค์ แจกอิทธิบาท ๑๐. โพชฌังควิภังค์ แจกโพชฌงค์ ๑๑. มัคควิภังค์ แจกมรรค ๑๒. ฌานวิภังค์ แจกฌาน (การเพ่งอารมณ์) ๑๓. อัปปมัญญาวิภังค์ แจกอัปปมัญญา ๑๔. สิกขาปทวิภังค์ แจกสิกขาบท ๑๕. ปฏิสัมภิทาวิภังค์ แจกปฏิสัมภิทา ๑๖. ญาณวิภังค์ แจกญาณ (ความรู้) ๑๗. ขุททกวัตถุวิภังค์ แจกเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ ๑๘. ธัมมหทยวิภังค์ แจกหัวข้อธรรม เล่ม ๓๖ ธาตุกถา และ ปุคคลปัญญัตติ ขยายความ ธาตุกถา หัวข้อธรรม ๑๔ ข้อ ตัวอย่างข้อที่ ๑ (การเข้ากันได้กับการเข้ากันไม่ได้) ตัวอย่างข้อที่ ๒ (เข้ากับอย่างหนึ่งได้ แต่เข้ากับอย่างอื่นไม่ได้) ตัวอย่างข้อที่ ๓ (เข้ากันไม่ได้กับสิ่งหนึ่ง แต่เข้ากันได้กับสิ่งอื่น ๆ) ตัวอย่างข้อที่ ๔ (เข้ากันได้กับสิ่งหนึ่ง ทั้งเข้ากันได้กับสิ่งอื่นด้วย) ตัวอย่างข้อที่ ๕ (เข้ากันไม่ได้กับสิ่งหนึ่ง เข้ากันไม่ได้กับสิ่งอื่นด้วย) ตัวอย่างข้อที่ ๖ (การประกอบกัน และการไม่ประกอบกัน)

๑๐๐๗ ๑๐๐๗ ๑๐๐๘ ๑๐๐๘ ๑๐๐๘ ๑๐๐๙ ๑๐๐๙ ๑๐๐๙ ๑๐๑๐ ๑๐๑๐ ๑๐๑๐ ๑๐๑๐ ๑๐๑๑ ๑๐๑๑ ๑๐๑๑ ๑๐๑๑ ๑๐๑๑ ๑๐๑๒ ๑๐๑๒ ๑๐๑๒ ๑๐๑๕

๑๐๑๕ ๑๐๑๖ ๑๐๑๖ ๑๐๑๗ ๑๐๑๗ ๑๐๑๘

ปุคคลบัญญัติ บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๑ บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๒ บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๓ บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๔ บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๕ บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๖ บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๗ บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๘ บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๙ บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๑๐

๑๐๑๙ ๑๐๑๙ ๑๐๑๙ ๑๐๒๐ ๑๐๒๐ ๑๐๒๐ ๑๐๒๑ ๑๐๒๑ ๑๐๒๑ ๑๐๒๑

เล่ม ๓๗ กถาวัตถุ ประวัตินิกายต่าง ๆ แผนผังแสดงนิกายในพระพุทธศาสนายุคต้น หัวข้อเรื่อง ๒๑๙ เป็นของนิกายไหน รายละเอียดกถาวัตถุ ๒๑๙ ข้อ ๑. เรื่องบุคคล (ปุคคลกถา) ๒. เรื่องความเสื่อม (ปริหานิกถา) ๓. เรื่องพรหมจรรย์ (พรหมจริยกถา) ๔. เรื่องบางส่วน (โอธิโสกถา) ๕. เรื่องละกิเลส (ชหติกถา) ๖. เรื่องทุกอย่างมี (สัพพมัตถิกถา) ๗. เรื่องขันธ์ที่เป็นอดีต เป็นต้น (อตีตขันธาติกถา) ๘. เรื่องบางอย่างมี (เอกัจจมัตถีติกถา) ๙. เรื่องการตั้งสติ (สติปัฏฐานกถา) ๑๐. เรื่อง ”มีอย่างนี้„ เป็นต้น (เหวัตถิกถา) ๑๑. เรื่องผู้อื่นนำ�ำเข้าไปให้ (ปรูปหารกถา) ๑๒. เรื่องความไม่รู้ (อัญญาณกถา) ๑๓. เรื่องความสงสัย (กังขากถา)

๑๐๒๓ ๑๐๒๓ ๑๐๒๕ ๑๐๒๖ ๑๐๒๖ ๑๐๒๖ ๑๐๒๗ ๑๐๒๗ ๑๐๒๘ ๑๐๒๘ ๑๐๒๘ ๑๐๒๙ ๑๐๓๐ ๑๐๓๐ ๑๐๓๑ ๑๐๓๑ ๑๐๓๒ ๑๐๓๒

สารบาญ

(97)

(98)

๑๔. เรื่องการบอกของผู้อื่น (ปรวิตารณกถา) ๑๕. เรื่องการเปล่งวาจา (วจีเภทกถา) ๑๖. เรื่องการนำ�ำมาซึ่งความรู้ในทุกข์ (ทุกขาหารกถา) ๑๗. เรื่องความตั้งอยู่แห่งจิต (จิตตฐิติกถา) ๑๘. เรื่องถ่านไฟร้อน (กุกกุฬกถา) ๑๙. เรื่องการตรัสรู้โดยลำ�ำดับ (อนุปุพพาภิสมยกถา) ๒๐. เรื่องโวหาร (โวหารกถา) ๒๑. เรื่องนิโรธความดับทุกข์ (นิโรธกถา) ๒๒. เรื่องกำ�ำลัง (พลกถา) ๒๓. เรื่องญาณเป็นอริยะ (อริยันติกถา) ๒๔. เรื่องจิตหลุดพ้น (วิมุจจติกถา) ๒๕. เรื่องจิตกำ�ำลังหลุดพ้น (วิมุจจมานกถา) ๒๖. เรื่องบุคคลที่ ๘ (อัฏฐมกกถา) ๒๗. เรื่องอินทรีย์ของบุคคลที่ ๘ (อัฏฐมกัสส อินทริยกถา) ๒๘. เรื่องตาทิพย์ (ทิพพจักขุกถา) ๒๙. เรื่องหูทิพย์ (ทิพพโสตกถา) ๓๐. เรื่องญาณรู้ถึงสัตว์ผู้เกิดตามกรรม (ยถากัมมูปคตญาณกถา) ๓๑. เรื่องความสำ�ำรวม (สังวรกถา) ๓๒. เรื่องไม่มีสัญญา คือความจำ�ำได้หมายรู้ (อสัญญกถา) ๓๓. เรื่องเนวสัญญานาสัญญายตนะ (เนวสัญญานาสัญญายตนกถา) ๓๔. เรื่องพระอรหันต์พึงเป็นคฤหัสถ์ได้ (คิหิสส อรหาติกถา) ๓๕. เรื่องความเกิด (อุปปัตติกถา) ๓๖. เรื่องไม่มีอาสวะ (อนาสวกถา) ๓๗. เรื่องพระอรหันต์ประกอบด้วยอะไรบ้าง (สมันนาคตกถา) ๓๘. เรื่องพระอรหันต์ประกอบด้วยอุเบกขา (อุเปกขาสมันนาคตกถา) ๓๙. เรื่องเป็นพระพุทธเจ้าเพราะโพธิ (โพธิยา พุทโธติกถา) ๔๐. เรื่องลักษณะ (ลักขณกถา) ๔๑. เรื่องกำ�ำหนดลงมาเกิด (นิยาโมกกันติกถา) ๔๒. เรื่อง ”ประกอบด้วยคุณธรรม„ อีกข้อหนึ่ง (อปราปิสมันนาคตกถา)

๑๐๓๒ ๑๐๓๒ ๑๐๓๓ ๑๐๓๓ ๑๐๓๓ ๑๐๓๔ ๑๐๓๕ ๑๐๓๕ ๑๐๓๖ ๑๐๓๖ ๑๐๓๖ ๑๐๓๗ ๑๐๓๗ ๑๐๓๘ ๑๐๓๘ ๑๐๓๘ ๑๐๓๘ ๑๐๓๙ ๑๐๓๙ ๑๐๔๐ ๑๐๔๐ ๑๐๔๐ ๑๐๔๑ ๑๐๔๑ ๑๐๔๒ ๑๐๔๒ ๑๐๔๒ ๑๐๔๓ ๑๐๔๓

๔๓. เรื่องการละสัญโญชน์ทั้งหมด (สัพพสัญโญชนปหานกถา) ๔๔. เรื่องหลุดพ้น (วิมุตตกถา) ๔๕. เรื่องพระอเสกขะ คือผู้ไม่ต้องศึกษา (อเสกขกถา) ๔๖. เรื่องวิปริต (วิปรีตกถา) ๔๗. เรื่องทำ�ำนองธรรม (นิยามกถา) ๔๘. เรื่องความแตกฉาน (ปฏิสัมภิทากถา) ๔๙. เรื่องความรู้สมมติ (สัมมติญาณกถา) ๕๐. เรื่องญาณมีจิตเป็นอารมณ์ (จิตตารัมมณกถา) ๕๑. เรื่องญาณรู้อนาคต (อนาคตญาณกถา) ๕๒. เรื่องญาณรู้ปัจจุบัน (ปัจจุปปันนญาณกถา) ๕๓. เรื่องญาณรู้ผล (ผลญาณกถา) ๕๔. เรื่องทำ�ำนองธรรม (นิยามกถา) ๕๕. เรื่องปฏิจจสมุปบาท (ปฏิจจสมุปปาทกถา) ๕๖. เรื่องความจริง (สัจจกถา) ๕๗. เรื่องอรูป สิ่งที่ไม่มีรูป (อารุปปกถา) ๕๘. เรื่องนิโรธสมาบัติ (นิโรธสมาปัตติกถา) ๕๙. เรื่องอากาศ (อากาสกถา) ๖๐. เรื่องอากาศเป็นของเห็นได้ (อากาโส สนิทัสสโนติกถา) ๖๑. เรื่องธาตุดินเห็นได้ เป็นต้น (ปฐวีธาตุ สนิทัสสนาตยาทิกถา) ๖๒. เรื่องอินทรีย์ คือตาเห็นได้ (จักขุนทริยัง สนิทัสสนันติกถา) ๖๓. เรื่องการกระทำ�ำทางกายเห็นได้ (กายกัมมัง สนิทัสสนันติกถา) ๖๔. เรื่องธรรมที่สงเคราะห์เข้ากันได้ (สังคหิตกถา) ๖๕. เรื่องธรรมที่ประกอบกัน (สัมปยุตตกถา) ๖๖. เรื่องเจตสิก คือธรรมที่เป็นไปทางจิต (เจตสิกกถา) ๖๗. เรื่องทาน (ทานกถา) ๖๘. เรื่องบุญสำ�ำเร็จด้วยการใช้สอย (ปริโภคมยปุญญกถา) ๖๙. เรื่องสิ่งที่ให้ไปจากโลกนี้ (อิโต ทินนกถา) ๗๐. เรื่องแผ่นดินเป็นผลของกรรม (ปฐวี กัมมวิปาโกติกถา) ๗๑. เรื่องความแก่ความตายเป็นผล (ชรามรณัง กัมมวิปาโกติกถา)

๑๐๔๓ ๑๐๔๔ ๑๐๔๔ ๑๐๔๕ ๑๐๔๕ ๑๐๔๖ ๑๐๔๖ ๑๐๔๖ ๑๐๔๗ ๑๐๔๗ ๑๐๔๗ ๑๐๔๘ ๑๐๔๘ ๑๐๔๘ ๑๐๔๘ ๑๐๔๙ ๑๐๔๙ ๑๐๔๙ ๑๐๕๐ ๑๐๕๐ ๑๐๕๐ ๑๐๕๐ ๑๐๕๑ ๑๐๕๑ ๑๐๕๑ ๑๐๕๒ ๑๐๕๒ ๑๐๕๓ ๑๐๕๓

สารบาญ

(99)

(100)

๗๒. เรื่องผลของอริยธรรม (อริยธัมมวิปากกถา) ๗๓. เรื่องผลมีธรรมซึ่งเป็นผลเป็นธรรมดา (วิปาโก วิปากธัมมธัมโมติกถา) ๗๔. เรื่องคติ ๖ (ฉคติกถา) ๗๕. เรื่องภพทีค่ ั่นในระหว่าง (อันตราภวกถา) ๗๖. เรื่องกามคุณ (กามคุณกถา) ๗๗. เรื่องกาม (กามกถา) ๗๘. เรื่องธาตุที่เป็นรูป (รูปธาตุกถา) ๗๙. เรื่องธาตุที่เป็นอรูป (อรูปธาตุกถา) ๘๐. เรื่องอายตนะของรูปธาตุ (รูปธาตุยา อายตนกถา) ๘๑. เรื่องรูปในอรูป (อรูเป รูปกถา) ๘๒. เรื่องรูปเป็นการกระทำ�ำ (รูปัง กัมมันติกถา) ๘๓. เรื่องชีวิตินทรีย์ (ชีวิตินทริยกถา) ๘๔. เรื่องกรรมเป็นเหตุ (กัมมเหตุกถา) ๘๕. เรื่องอานิสงส์ ๘๖. เรื่องสัญโญชน์มีอมตะเป็นอารมณ์ (อมตารัมมณกถา) ๘๗. เรื่องรูปมีอารมณ์ (รูปัง สารัมมณันติกถา) ๘๘. เรื่องอนุสัยไม่มีอารมณ์ (อนุสยา อนารัมมณาติกถา) ๘๙. เรื่องญาณไม่มีอารมณ์ (ญาณัง อนารัมมณันติกถา) ๙๐. เรื่องจิตที่มีอดีตเป็นอารมณ์ (อตีตารัมมณกถา) ๙๑. เรื่องจิตมีอนาคตเป็นอารมณ์ (อนาคตารัมมณกถา) ๙๒. เรื่องจิตมีความตรึกติดตาม (วิตักกานุปติตกถา) ๙๓. เรื่องการแผ่ออกแห่งความตรึกเป็นเสียง (วิตักกวิปผารกถา) ๙๔. เรื่องวาจาไม่เป็นไปตามจิต (น ยถาจิตตัสส วาจาติกถา) ๙๕. เรือ่ งการกระทำ�ำทางกายไม่เป็นไปตามจิต (น ยถาจิตตัสส กายกัมมันติกถา) ๙๖. เรื่องอดีต อนาคต ปัจจุบัน (อดีตานาคตปัจจุปปันนกถา) ๙๗. เรื่องความดับ (นิโรธกถา) ๙๘. เรื่องรูปเป็นมรรค (รูปัง มัคโคติกถา) ๙๙. เรื่องผู้ประกอบพร้อมด้วยวิญญาณ ๕ มีการเจริญมรรค (ปัญจวิญญาณสมัคคิสส มัคคภาวนากถา)

๑๐๕๔ ๑๐๕๔ ๑๐๕๔ ๑๐๕๕ ๑๐๕๕ ๑๐๕๕ ๑๐๕๖ ๑๐๕๖ ๑๐๕๖ ๑๐๕๗ ๑๐๕๗ ๑๐๕๗ ๑๐๕๘ ๑๐๕๘ ๑๐๕๘ ๑๐๕๙ ๑๐๕๙ ๑๐๖๐ ๑๐๖๐ ๑๐๖๐ ๑๐๖๐ ๑๐๖๐ ๑๐๖๑ ๑๐๖๑ ๑๐๖๑ ๑๐๖๒ ๑๐๖๒ ๑๐๖๒

๑๐๐. เรื่องวิญญาณ ๕ เป็นกุศลก็มี (ปัญจวิญญาณา กุสลาปีติกถา) ๑๐๖๓ ๑๐๑. เรื่องวิญาณ ๕ คิดคำ�ำนึงได้ (ปัญจวิญญาณา สาโภคาติกถา) ๑๐๖๓ ๑๐๒. เรื่องบุคคลประกอบด้วยศีล ๒ อย่าง (ทวีหิ สีเลหิ สมันนาคโตติกถา) ๑๐๖๓ ๑๐๓. เรื่องศีลไม่เป็นเจตสิก (สีลัง อเจตสิกันติกถา) ๑๐๖๓ ๑๐๔. เรื่องศีลไม่เป็นไปตามจิต (สีลัง น จิตตานุปริวัตตีติกถา) ๑๐๖๔ ๑๐๕. เรื่องศีลมีการสมาทานเป็นเหตุ (สมาทานเหตุกกถา) ๑๐๖๔ ๑๐๖. เรื่องวิญญัติเป็นศีล (วิญญัตติ สีลันติกถา) ๑๐๖๔ ๑๐๗. เรื่องอวิญญัติเป็นทุศีล (อวิญญัตติ ทุสสีลยันติกถา) ๑๐๖๕ ๑๐๘. เรื่องแม้ธรรม ๓ อย่างก็เป็นอนุสัย (ติสโสปิ อนุสยกถา) ๑๐๖๕ ๑๐๙. เรื่องญาณความรู้ (ญาณกถา) ๑๐๖๕ ๑๑๐. เรื่องญาณเป็นจิตตวิปปยุต (ญาณัง จิตตวิปปยุตตันติกถา) ๑๐๖๖ ๑๑๑. เรื่องการเปล่งวาจาว่า นี้ทุกข์ (อิทัง ทุกขันติกถา) ๑๐๖๖ ๑๑๒. เรื่องกำ�ำลังฤทธิ์ (อิทธิพลกถา) ๑๐๖๖ ๑๑๓. เรื่องสมาธิ (สมาธิกถา) ๑๐๖๗ ๑๑๔. เรื่องความตั้งอยู่แห่งธรรม (ธัมมัฏฐิตตากถา) ๑๐๖๗ ๑๑๕. เรื่องความเป็นของไม่เที่ยง (อนิจจตากถา) ๑๐๖๗ ๑๑๖. เรื่องความสำ�ำรวมเป็นการกระทำ�ำ (สังวโร กัมมันติกถา) ๑๐๖๗ ๑๑๗. เรื่องการกระทำ�ำ (กัมมกถา) ๑๐๖๘ ๑๑๘. เรื่องเสียงเป็นผล (สัทโท วิปาโกติกถา) ๑๐๖๘ ๑๑๙. เรื่องอายตนะ ๖ (สฬายตนกถา) ๑๐๖๘ ๑๒๐. เรื่องบุคคลผู้เกิด ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง (สัตตักขัตตุปรมกถา) ๑๐๖๘ ๑๒๑. เรือ่ งผูจ้ ะไปเกิดอีก ๒ - ๓ ครัง้ กับผูเ้ กิดอีกเพียงครัง้ เดียว (โกลังโกลเอกพีชกี ถา) ๑๐๖๙ ๑๒๒. เรื่องการปลงชีวิต (ชีวิตา โวโรปนกถา) ๑๐๖๙ ๑๒๓. เรื่องทุคคติ (ทุคคติกถา) ๑๐๖๙ ๑๒๔. เรื่องบุคคลผู้เกิดในภพที่ ๗ (สัตตมภวิกกถา) ๑๐๗๐ ๑๒๕. เรื่องผู้ตั้งอยู่ตลอดกัปป์ (กัปปัฏฐกถา) ๑๐๗๐ ๑๒๖. เรื่องการได้กุศลจิต (กุสลจิตตปฏิลาภกถา) ๑๐๗๐ ๑๒๗. เรือ่ งผูป้ ระกอบด้วยกรรมอันให้ผลไม่มรี ะหว่างคัน่ (อนันตราปยุตตกถา) ๑๐๗๐ ๑๒๘. เรื่องทำ�ำนองธรรมของผู้แน่นอน (นิยตัสส นิยามกถา) ๑๐๗๑

สารบาญ

(101)

(102)

๑๒๙. เรื่องผู้มีนีวรณ์ (นีวุตกถา) ๑๐๗๑ ๑๓๐. เรื่องผู้พร้อมหน้ากิเลส (สัมมุขีภูตกถา) ๑๐๗๒ ๑๓๑. เรื่องผู้เข้าฌานย่อมพอใจ (สมาปันโน อัสสาเทติกถา) ๑๐๗๒ ๑๓๒. เรื่องความกำ�ำหนัดในสิ่งที่ไม่น่าพอใจ (อสาตราคกถา) ๑๐๗๒ ๑๓๓. เรือ่ งความทะยานอยากในธรรมเป็นอัพยากฤต (ธัมมตัณหา อัพยากตาติกถา) ๑๐๗๒ ๑๓๔. เรื่องธัมมตัณหามิใช่เหตุให้เกิดทุกข์ (ธัมมตัณหา น ทุกขสมุทโยติกถา) ๑๐๗๓ ๑๓๕. เรื่องความต่อเนื่องแห่งกุศลและอกุศล (กุสลากุสลปฏิสันทหนกถา) ๑๐๗๓ ๑๓๖. เรื่องความเกิดขึ้นแห่งอายตนะ ๖ ๑๐๗๓ ๑๓๗. เรื่องปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่น (อนันตรปัจจยกถา) ๑๐๗๔ ๑๓๘. เรื่องรูปของพระอริยะ (อริยรูปกถา) ๑๐๗๔ ๑๓๙. เรื่องอนุสัยเป็นอย่างอื่น (อัญโญ อนุสโยติกถา) ๑๐๗๔ ๑๔๐. เรือ่ งกิเลสเครือ่ งรึงรัดไม่ประกอบกับจิต (ปริยฏุ ฐานัง จิตตวิปปยุตตันติกถา) ๑๐๗๕ ๑๔๑. เรื่องสิ่งที่เกี่ยวเนื่องกัน (ปริยาปันนกถา) ๑๐๗๕ ๑๔๒. เรื่องอัพยากฤต (อัพยากตกถา) ๑๐๗๕ ๑๔๓. เรื่องโลกุตตระ (อปริยาปันนกถา) ๑๐๗๕ ๑๔๔. เรื่องความเป็นปัจจัย (ปัจจยตากถา) ๑๐๗๕ ๑๔๕. เรื่องปัจจัยของกันและกัน (อัญญมัญญปัจจยกถา) ๑๐๗๖ ๑๔๖. เรื่องกาลยืดยาว (อัทธากถา) ๑๐๗๖ ๑๔๗. เรื่องขณะ ประเดี๋ยว ครู่ (ขณลยมุหุตตกถา) ๑๐๗๖ ๑๔๘. เรื่องกิเลสที่ดองสันดาน (อาสวกถา) ๑๐๗๗ ๑๔๙. เรื่องความแก่และความตาย (ชรามรณกถา) ๑๐๗๗ ๑๕๐. เรื่องสัญญาและเวทนา (สัญญาเวทยิตกถา) ๑๐๗๗ ๑๕๑. เรื่องสัญญาและเวทนาเรื่องที่ ๒ (ทุติยสัญญาเวทยิตกถา) ๑๐๗๗ ๑๕๒. เรื่องสัญญาและเวทนาเรื่องที่ ๓ (ตติยสัญญาเวทยิตกถา) ๑๐๗๘ ๑๕๓. เรื่องสมาบัติที่ให้เข้าถึงอสัญญสัตว์ (อสัญญสัตตุปิกากถา) ๑๐๗๘ ๑๕๔. เรื่องการสะสมกรรม (กัมมูปจยกถา) ๑๐๗๘ ๑๕๕. เรื่องการข่ม (นิคคหกถา) ๑๐๗๙ ๑๕๖. เรื่องการประคอง (ปัคคหกถา) ๑๐๗๙ ๑๕๗. เรื่องการเพิ่มให้ความสุข (สุขานุปปทานกถา) ๑๐๗๙

๑๕๘. เรื่องการรวบรวมพิจารณา (อธิคคัยหมนสิการกถา) ๑๐๗๙ ๑๕๙. เรื่องรูปเป็นเหตุ (รูปัง เหตูติกถา) ๑๐๘๐ ๑๖๐. เรื่องรูปมีเหตุ (รูปัง สเหตุกันติกถา) ๑๐๘๐ ๑๖๑. เรื่องรูปเป็นกุศลและอกุศล (รูปัง กุสลากุสลันติกถา) ๑๐๘๐ ๑๖๒. เรื่องรูปเป็นผล (รูปัง วิปาโกติกถา) ๑๐๘๐ ๑๖๓. เรื่องรูปเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร (รูปัง รูปาวจรารูปาวจรันติกถา) ๑๐๘๑ ๑๖๔. เรื่องรูปราคะเนื่องด้วยรูปธาตุ (รูปราโค รูปธาตุปริยาปันโนติกถา) ๑๐๘๑ ๑๖๕. เรื่องพระอรหันต์มีการสั่งสมบุญ (อัตถิ อรหโต ปุญญูปจโยติกถา) ๑๐๘๑ ๑๖๖. เรือ่ งพระอรหันต์ไม่มกี ารตายเมือ่ ยังไม่ถงึ คราว (นัตถิ อรหโต อกาลมัจจูตกิ ถา) ๑๐๘๑ ๑๖๗. เรื่องทุกอย่างมาจากกรรม (สัพพมิทัง กัมมโตติกถา) ๑๐๘๒ ๑๖๘. เรื่องสิ่งที่เนื่องด้วยอินทรีย์ (อินทริยพัทธกถา) ๑๐๘๒ ๑๖๙. เรื่องเว้นแต่อริยมรรค (ฐเปตวา อริยมัคคันติกถา) ๑๐๘๒ ๑๗๐. เรื่องไม่ควรกล่าวว่า สงฆ์รับทักษิณา ๑๐๘๒ (น วัตตัพพัง สังโฆ ทักขิณัง ปฏิคคัณหาตีติกถา) ๑๗๑. เรื่องไม่ควรกล่าวว่า สงฆ์ทำ�ำทักษิณาให้บริสุทธิ์ ๑๐๘๓ (น วัตตัพพัง สังโฆ ทักขิณัง วิโสเธตีติกถา) ๑๗๒. เรื่องไม่ควรกล่าวว่า สงฆ์ฉัน (อาหาร) ๑๐๘๓ (น วัตตัพพัง สังโฆ ภุญชตีติกถา) ๑๗๓. เรื่องไม่ควรกล่าวว่า ทานที่ถวายแด่สงฆ์มีผลมาก ๑๐๘๓ (น วัตตัพพัง สังฆัสส ทินนัง มหัปผลันติกถา) ๑๗๔. เรื่องไม่ควรกล่าวว่า ทานที่ถวายแด่พระพุทธเจ้ามีผลมาก ๑๐๘๓ (น วัตตัพพัง พุทธัสส ทินนัง มหัปผลันติกถา) ๑๗๕. เรื่องความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา (ทักขิณาวิสุทธิกถา) ๑๐๘๓ ๑๗๖. เรื่องมนุษยโลก (มนุสสโลกกถา) ๑๐๘๔ ๑๗๗. เรื่องพระธรรมเทศนา (ธัมมเทสนากถา) ๑๐๘๔ ๑๗๘. เรื่องกรุณา (กรุณากถา) ๑๐๘๔ ๑๗๙. เรื่องของหอม (คันธชาติกถา) ๑๐๘๕ ๑๘๐. เรื่องมรรคอันเดียว (เอกมัคคกถา) ๑๐๘๕ ๑๘๑. เรื่องการก้าวข้ามฌาน (ฌานสังกันติกถา) ๑๐๘๕ ๑๘๒. เรื่องช่องว่างของฌาน (ฌานันตริกากถา) ๑๐๘๕

สารบาญ

(103)

(104)

๑๘๓. เรื่องผู้เข้าฌานย่อมได้ยินเสียง (สมาปันโน สัททัง สุณาตีติกถา) ๑๘๔. เรื่องเห็นรูปด้วยตา (จักขุนา รูปัง ปัสสตีติกถา) ๑๘๕. เรื่องการละกิเลส (กิเลสชหนกถา) ๑๘๖. เรื่องความสูญ (สุญญตากถา) ๑๘๗. เรื่องผลแห่งความเป็นสมณะ (สามัญญผลกถา) ๑๘๘. เรื่องการบรรลุ (ปัตติกถา) ๑๘๙. เรื่องความจริง (ตถตา) ๑๙๐. เรื่องกุศล (กุสลกถา) ๑๙๑. เรื่องข้อกำ�ำหนดเด็ดขาด (อัจจันตนิยามกถา) ๑๙๒. เรื่องธรรมะที่เป็นใหญ่ (อินทริยกถา) ๑๙๓. เรื่องไม่จงใจ (อสัญจิจจกถา) ๑๙๔. เรื่องญาณ (ญาณกถา) ๑๙๕. เรื่องนายนิรยบาล (นิรยปาลกถา) ๑๙๖. เรื่องสัตว์ดิรัจฉาน (ดิรัจฉานกถา) ๑๙๗. เรื่องมรรค (มัคคกถา) ๑๙๘. เรื่องญาณ (ญาณกถา) ๑๙๙. เรื่องคำ�ำสอน (สาสนกถา) ๒๐๐. เรื่องผู้ไม่สงัด (อวิวิตตกถา) ๒๐๑. เรื่องกิเลสที่ผูกมัด (สัญโญชนกถา) ๒๐๒. เรื่องฤทธิ์ (อิทธิกถา) ๒๐๓. เรื่องพระพุทธเจ้า (พุทธกถา) ๒๐๔. เรื่องทิศทั้งปวง (สัพพทิสากถา) ๒๐๕. เรื่องธรรม (ธัมมกถา) ๒๐๖. เรื่องกรรม (กัมมกถา) ๒๐๗. เรื่องปรินิพพาน ๒๐๘. เรื่องกุศลจิต (กุสลจิตตกถา) ๒๐๙. เรื่องอาเนญชะ (อาเนญชกถา) ๒๑๐. เรื่องการตรัสรู้ธรรม (ธัมมาภิสมยกถา) ๒๑๑. เรื่อง ๓ ประเภท (ติสโสปิกถา)

๑๐๘๕ ๑๐๘๖ ๑๐๘๖ ๑๐๘๖ ๑๐๘๖ ๑๐๘๗ ๑๐๘๗ ๑๐๘๗ ๑๐๘๗ ๑๐๘๗ ๑๐๘๘ ๑๐๘๘ ๑๐๘๘ ๑๐๘๘ ๑๐๘๙ ๑๐๘๙ ๑๐๘๙ ๑๐๘๙ ๑๐๙๐ ๑๐๙๐ ๑๐๙๐ ๑๐๙๑ ๑๐๙๑ ๑๐๙๑ ๑๐๙๑ ๑๐๙๒ ๑๐๙๒ ๑๐๙๒ ๑๐๙๒

๒๑๒. เรื่องอัพยากฤต (อัพยากตกถา) ๑๐๙๓ ๒๑๓. เรื่องความเป็นปัจจัยเพราะส้องเสพ (อาเสวนปัจจยตากถา) ๑๐๙๓ ๒๑๔. เรื่องชั่วขณะ (ขณิกกถา) ๑๐๙๓ ๒๑๕. เรื่องความประสงค์อันเดียวกัน (เอกาธิปปายกถา) ๑๐๙๔ ๒๑๖. เรื่องเพศของพระอรหันต์ (อรหันตวัณณกถา) ๑๐๙๔ ๒๑๗. เรื่องการบันดาลตามความใคร่ของผู้เป็นใหญ่ (อิสสริยกามการิกากถา) ๑๐๙๔ ๒๑๘. เรื่องสิ่งที่เป็นราคะเทียม เป็นต้น (ราคปฏิรูปกาทิกถา) ๑๐๙๔ ๒๑๙. เรื่องสิ่งที่ไม่สำ�ำเร็จรูป (อปรินิปผันนกถา) ๑๐๙๕ นิกายไหน มีความเห็นผิดในข้อไหน ๑๐๙๕ เล่ม ๓๘ ยมก ภาค ๑ คำ�ำอธิบายเรื่องคัมภีร์ยมก ขยายความ ๑. มูลยมก (ธรรมเป็นคู่อันเป็นมูล) ๒. ขันธยมก (ธรรมเป็นคู่คือขันธ์) (๑) ปัณณัตติวาร วาระว่าด้วยบัญญัติ (๒) ปวัตติวาร วาระว่าด้วยความเป็นไป ก. อุปปาทวาร ข. นิโรธวาร ค. อุปปาทนิโรธวาร (๓) ปริญญาวาร วาระว่าด้วยการกำ�ำหนดรู้ ๓. อายตนยมก (ธรรมเป็นคู่คืออายตนะ) (๑) ปัณณัตติวาร วาระว่าด้วยบัญญัติ (๒) ปวัตติวาร วาระว่าด้วยความเป็นไป ก. อุปปาทวาร ข. นิโรธวาร ค. อุปปาทนิโรธวาร (๓) ปริญญาวาร วาระว่าด้วยการกำ�ำหนดรู้

๑๐๙๗ ๑๐๙๗ ๑๐๙๙ ๑๐๙๙ ๑๐๙๙ ๑๐๙๙ ๑๑๐๐ ๑๑๐๐ ๑๑๐๐ ๑๑๐๐ ๑๑๐๐ ๑๑๐๑ ๑๑๐๑ ๑๑๐๑ ๑๑๐๑ ๑๑๐๒

สารบาญ

(105)

(106)

๔. ธาตุยมก (ธรรมเป็นคู่คือธาตุ) ๕. สัจจยมก (ธรรมเป็นคู่คือความจริง) (๑) ปัณณัตติวาร วาระว่าด้วยบัญญัติ (๒) ปวัตติวาร วาระว่าด้วยความเป็นไป (๓) ปริญญาวาร วาระว่าด้วยการกำ�ำหนดรู้ ๖. สังขารยมก (ธรรมเป็นคู่คือสังขาร หรือเครื่องปรุง) (๑) ปัณณัตติวาร วาระว่าด้วยบัญญัติ (๒) ปวัตติวาร วาระว่าด้วยความเป็นไป (๓) ปริญญาวาร วาระว่าด้วยการกำ�ำหนดรู้ ๗. อนุสยยมก (ธรรมเป็นคู่คืออนุสัย) (๑) อนุสยวาร วาระว่าด้วยกิเลสที่นอนเนื่องในสันดาน (๒) สานุสยวาร วาระว่าด้วยบุคคลผู้มีอนุสัย (๓) ปชหนวาร วาระว่าด้วยการละ (๔) ปริญญาวาร วาระว่าด้วยการกำ�ำหนดรู้ (๕) ปหีนวาร วาระว่าด้วยอนุสัยที่ละได้แล้ว (๖) อุปปัชชนวาร วาระว่าด้วยการเกิดขึ้น (๗) ธาตุวาร วาระว่าด้วยธาตุ

๑๑๐๒ ๑๑๐๒ ๑๑๐๒ ๑๑๐๒ ๑๑๐๓ ๑๑๐๓ ๑๑๐๓ ๑๑๐๔ ๑๑๐๔ ๑๑๐๔ ๑๑๐๕ ๑๑๐๕ ๑๑๐๕ ๑๑๐๕ ๑๑๐๖ ๑๑๐๖ ๑๑๐๖

เล่ม ๓๙ ยมก ภาค ๒ ขยายความ ๑. จิตตยมก (ธรรมเป็นคู่คือจิต) ก. อุทเทสหรือบทตั้ง ๑. ปุคคลวาร วาระว่าด้วยบุคคล ๒. ธัมมวาร วาระว่าด้วยธรรม ๓. ปุคคลธัมมวาร วาระว่าด้วยบุคคลและธรรม ๔. มิสสกวาร วาระว่าด้วยจิตที่ผสมด้วยกิเลส ข. นิทเทสหรือบทอธิบาย ๒. ธัมมยมก (ธรรมที่เป็นคู่คือธรรม) (๑) ปัณณัตติวาร วาระว่าด้วยบัญญัติ ก. อุทเทสหรือบทตั้ง ข. นิทเทสหรือบทอธิบาย

๑๑๐๗ ๑๑๐๗ ๑๑๐๗ ๑๑๐๗ ๑๑๐๗ ๑๑๐๗ ๑๑๐๗ ๑๑๐๘ ๑๑๐๘ ๑๑๐๘ ๑๑๐๘ ๑๑๐๘

(๒) ปวัตติวาร วาระว่าด้วยความเป็นไป ก. อุปปาทวาร วาระว่าด้วยความเกิดขึ้น ข. นิโรธวาร วาระว่าด้วยความดับ ค. อุปปาทนิโรธวาร วาระว่าด้วยความเกิดขึ้นและความดับ (๓) ภาวนาวาร วาระว่าด้วยการทำ�ำให้เกิด ๓. อินทริยยมก (ธรรมเป็นคู่คืออินทรีย์ ได้แก่ธรรมที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน) (๑) ปัณณัตติวาร วาระว่าด้วยบัญญัติ ก. อุทเทสหรือบทตั้ง ข. นิทเทสหรือบทอธิบาย (๒) ปวัตติวาร วาระว่าด้วยความเป็นไป (๓) ปริญญาวาร วาระว่าด้วยการกำ�ำหนดรู้ เล่ม ๔๐ ปัฏฐาน ภาค ๑

คำ�ำอธิบายเรื่องคัมภีร์ปัฏฐาน ขยายความ มาติกานิกเขปวาร (วาระแห่งการตั้งแม่บท) ๑. เหตุปัจจัย (ปัจจัย หรือเครื่องสนับสนุน ที่เป็นเหตุ) ๒. อารัมมณปัจจัย (ปัจจัยทีเ่ ป็นอารมณ์) ๓. อธิปติปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นใหญ่) ๔. อนันตรปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของไม่มีอะไรคั่นในระหว่าง) ๕. สมนันตรปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของกระชั้นชิด) ๖. สหชาตปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของเกิดพร้อมกัน) ๗. อัญญมัญญปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของอิงอาศัยกันและกัน) ๘. นิสสยปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นที่อาศัยโดยตรง) ๙. อุปนิสสยปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นที่อาศัยโดยสืบต่อกันมา) ๑๐. ปุเรชาตปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของเกิดก่อน) ๑๑. ปัจฉาชาตปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของเกิดทีหลัง) ๑๒. อาเสวนปัจจัย (ปัจจัยโดยการส้องเสพ) ๑๓. กัมมปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นกรรม คือการกระทำ�ำ) ๑๔. วิปากปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นผลของกรรม)

๑๑๐๙ ๑๑๐๙ ๑๑๐๙ ๑๑๑๐ ๑๑๑๐ ๑๑๑๑ ๑๑๑๑ ๑๑๑๑ ๑๑๑๑ ๑๑๑๑ ๑๑๑๒ ๑๑๑๓ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๔ ๑๑๑๕

สารบาญ

(107)

(108)

๑๕. อาหารปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นอาหาร) ๑๖. อินทริยปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นอินทรีย์) ๑๗. ฌานปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นฌาน คือสมาธิที่แน่วแน่) ๑๘. มัคคปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นมรรค คือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับกิเลสและดับทุกข์) ๑๙. สัมปยุตตปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของประกอบกัน คือเกิดพร้อมกัน ดับพร้อมกัน) ๒๐. วิปปยุตตปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของไม่ประกอบกัน) ๒๑. อัตถิปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของมีอยู่) ๒๒. นัตถิปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของไม่มี) ๒๓. วิคตปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของไปปราศ คือพ้นไป หมดไป) ๒๔. อวิคตปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นของไม่ปราศ คือไม่พ้นไป ไม่หมดไป) ปัจจยวิภังควาร (วาระว่าด้วยการแจก คืออธิบายปัจจัย ๒๔) อนุโลมติกปัฏฐาน (ปัจจัยแห่งธรรมะหมวด ๓ กล่าวไปตามลำ�ำดับ) กุสลติกะ หมวด ๓ แห่งกุศล เวทนาติกะ หมวด ๓ แห่งเวทนา วิปากติกะ หมวด ๓ แห่งวิบาก อุปาทินนติกะ หมวด ๓ แห่งธรรมที่ถูกยึดถือ สังกิลิฏฐติกะ หมวด ๓ แห่งธรรมที่เศร้าหมอง

๑๑๑๕ ๑๑๑๕ ๑๑๑๕ ๑๑๑๕ ๑๑๑๕ ๑๑๑๕ ๑๑๑๕ ๑๑๑๕ ๑๑๑๕ ๑๑๑๕ ๑๑๑๕ ๑๑๒๐ ๑๑๒๐ ๑๑๒๓ ๑๑๒๔ ๑๑๒๔ ๑๑๒๔

เล่ม ๔๑ ปัฏฐาน ภาค ๒ อนุโลมติกปัฏฐาน (ปัจจัยแห่งธรรมะหมวด ๓ กล่าวไปตามลำ�ำดับ)

๑๑๒๕ ๑๑๒๕

เล่ม ๔๒ ปัฏฐาน ภาค ๓ อนุโลมทุกปัฏฐาน (ปัจจัยแห่งธรรมะหมวด ๒ กล่าวไปตามลำ�ำดับ) ตอนต้น ๑. เหตุทุกะ หมวด ๒ แห่งเหตุ ๒. สเหตุทุกะ หมวด ๒ แห่งธรรมที่มีเหตุ ๓. เหตุสัมปยุตตทุกะ หมวด ๒ แห่งธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ ๔. เหตุสเหตุกทุกะ หมวด ๒ แห่งเหตุและธรรมที่มีเหตุ

๑๑๒๖ ๑๑๒๖ ๑๑๒๖ ๑๑๒๖ ๑๑๒๗ ๑๑๒๗

๕. เหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ หมวด ๒ แห่งเหตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ ๖. น เหตุสเหตุกทุกะ หมวด ๒ แห่งธรรมที่มิใช่เหตุ แต่มีเหตุ รายการบทตั้ง จัดเป็นหมวด ธรรมหมวด ๒ ๑. กลุ่มเหตุ หรือเหตุโคจฉกะ มี ๖ คู่ ๒. กลุ่มธรรม ๒ ข้อที่ไม่สัมพันธ์กัน คู่น้อย หรือจูฬันตรทุกะ มี ๗ คู่ ๓. กลุ่มอาสวะ คือกิเลสที่ดองสันดาน หรืออาสวโคจฉกะ มี ๖ คู่ ๔. กลุ่มสัญโญชน์ คือกิเลสที่ผูกมัด หรือสัญโญชนโคจฉกะ มี ๖ คู่ ๕. กลุ่มคันถะ คือกิเลสที่ร้อยรัด หรือคันถโคจฉกะ มี ๖ คู่ ๖. กลุ่มโอฆะ คือกิเลสที่ทำ�ำสัตว์ให้จมลงในวัฏฏะ คือความเวียนว่ายตายเกิด หรือโอฆโคจฉกะ มี ๖ คู่ ๗. กลุ่มโยคะ คือกิเลสเครื่องประกอบ หรือผูกสัตว์ไว้ในวัฏฏะ หรือโยคโคจฉกะ มี ๖ คู่ ๘. กลุ่มนีวรณ์ คือกิเลสอันกั้นจิต หรือนีวรณโคจฉกะ มี ๖ คู่ ๙. กลุ่มปรามาส คือกิเลสเครื่องจับต้อง ในทางที่ผิดความจริง มี ๕ คู่

๑๑๒๗ ๑๑๒๗ ๑๑๒๘ ๑๑๒๘ ๑๑๒๘ ๑๑๒๙ ๑๑๒๙ ๑๑๓๐ ๑๑๓๑

เล่ม ๔๓ ปัฏฐาน ภาค ๔ อนุโลมทุกปัฏฐาน (ปัจจัยแห่งธรรมะหมวด ๒ กล่าวไปตามลำ�ำดับ) ตอนปลาย ธรรมหมวด ๒ (ต่อ) ๑๐. กลุ่มธรรม ๒ ข้อที่ไม่สัมพันธ์กัน คู่ใหญ่ หรือมหันตรทุกะ ๑๔ คู่ ๑๑. กลุ่มอุปาทาน หรืออุปาทานโคจฉกะ มี ๖ คู่ ๑๒. กลุ่มกิเลส หรือกิเลสโคจฉกะ มี ๘ คู่ ๑๓. กลุ่มธรรม ๒ ข้อรั้งท้าย หรือปิฏฐิทุกะ มี ๑๘ คู่

๑๑๓๓ ๑๑๓๓ ๑๑๓๓ ๑๑๓๓ ๑๑๓๔ ๑๑๓๕ ๑๑๓๕

เล่ม ๔๔ ปัฏฐาน ภาค ๕ ๑. ธรรมหมวด ๒ กับหมวด ๓ ผสมกัน (อนุโลมทุกติกปัฏฐาน) ๒. ธรรมหมวด ๓ กับหมวด ๒ ผสมกัน (อนุโลมติกทุกปัฏฐาน) ๓. ธรรมหมวด ๓ กับหมวด ๓ ผสมกัน (อนุโลมติกติกปัฏฐาน) ๔. ธรรมหมวด ๒ กับหมวด ๒ ผสมกัน (อนุโลมทุกทุกปัฏฐาน)

๑๑๓๘ ๑๑๓๘ ๑๑๓๘ ๑๑๓๘ ๑๑๓๙

๑๑๓๑ ๑๑๓๑ ๑๑๓๑ ๑๑๓๑

สารบาญ

(109)

(110)

เล่ม ๔๕ ปัฏฐาน ภาค ๖ ๑. ปัจจนียปัฏฐาน (ปฏิเสธทั้งฝ่ายที่ถูกอาศัยทั้งฝ่ายที่เกิดขึ้น) ๒. อนุโลมปัจจนียปัฏฐาน (ปฏิเสธเฉพาะธรรมที่เกิด) ๓. ปัจจนียานุโลมปัฏฐาน (ปฏิเสธเฉพาะธรรมที่ถูกอาศัย)

๑๑๔๐ ๑๑๔๐ ๑๑๔๐ ๑๑๔๐

ภาค ๕

ว่าด้วยบันทึกทางวิชาการ ฉบับที่ ๑ ๑.๑ ลักษณะแห่งหนังสือพระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชนนี้ ๑.๒ การอ่าน พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ฉบับที่ ๒ ๒.๑ การที่ต้องมีการเทียบเคียงภาษาอังกฤษไว้บ้างนั้น ๒.๒ ในภาค ๒ ที่เลือกแปลข้อความบางตอนจากพระไตรปิฎกนั้น ๒.๓ ผู้สนใจในวิชาสังคมวิทยา ๒.๔ พระไตรปิฎกเล่ม ๙ ซึ่งย่อความไว้ ๒.๕ การอธิบาย หรือขยายความได้ทำ�ำไว้ในวงเล็บบ้าง ๒.๖. ในที่ใดบอกไว้ว่า ฝรั่งเห็นว่าอย่างนั้นอย่างนี้ พึงทราบว่า ๒.๗ เครื่องใช้สำ�ำหรับนั่ง คืออาสันทิ และบัลลังก์ ๒.๘ ในหน้า ๓๐๐ มีอยู่ตอนหนึ่งที่ฝรั่งแปลว่า โบกมือ ฉบับที่ ๓ ๓.๑ สารบาญย่อมช่วยให้เห็นตำ�ำแหน่งและลำ�ำดับพระสูตรที่ท่านอ่าน ๓.๒ ในคำ�ำชีแ้ จงตอนทีแ่ ล้ว ได้กล่าวถึงฝรัง่ แปลพระไตรปิฎกผิดไว้หลายแห่ง ๓.๓ ในการใช้ถ้อยคำ�ำถอดจากพระไตรปิฎก บางครั้งและบางคำ�ำ ๓.๔ อนึ่ง ขอเสนอตามที่พระพุทธเจ้าได้ตรัสสอนไว้ ๓.๕ การใช้คำ�ำว่า ”ทูล„ และ ”กราบทูล„ ๓.๖ คำ�ำว่า ”อุเบกขา„ ที่แปลว่า ”ความวางเฉย„ ๓.๗ คำ�ำว่า ”ปปัญจสัญญาสังขา„ ๓.๘ คำ�ำว่า ”มีส่วนเปรียบ„

๑๑๔๗ ๑๑๔๗ ๑๑๔๘ ๑๑๔๘ ๑๑๔๙ ๑๑๔๙ ๑๑๔๙ ๑๑๔๙ ๑๑๔๙ ๑๑๕๐ ๑๑๕๐ ๑๑๕๐ ๑๑๕๐ ๑๑๕๑ ๑๑๕๑ ๑๑๕๑ ๑๑๕๑ ๑๑๕๒

๓.๙ ป่าสงวนที่มีคนเฝ้า มีมาแล้วแต่ครั้งพุทธกาล ๓.๑๐ เมื่อกล่าวถึงผูทำ้ �ำความชั่วตายไป ก็มีผู้พูดถึงว่า เข้าถึงอบาย ๓.๑๑ อาหารชั้นดี ในสมัยนั้น ๓.๑๒ ในเล่มนี้หน้า ๓๕๔ และ ๓๕๕ ฉบับที่ ๔ ๔.๑ บรรดาหัวข้อธรรมตามลำ�ำดับจำ�ำนวนตั้งแต่ ๑, ๒, ๓ ๔.๒ ผู้จัดทำ�ำขอเสนอให้อ่าน ฉบับที่ ๕ ๕.๑ ตั้งแต่หน้า ๖๔๖ ไป เป็นการย่อความแห่งพระอภิธัมมปิฎก ๕.๒ แม้ว่าหนังสือชุดนี้ จะย่อข้อความจากหนังสือถึง ๔๕ เล่ม ฉบับที่ ๖ ๖.๑ เรื่องการสร้างกุฎีหรือวิหาร ๖.๒ เรื่องการปกครองประเทศให้ได้ผลดี ๖.๓ เรื่องพระสาวกผู้ใหญ่ ๘๐ ท่าน (พระอสีติมหาสาวก) สารบาญค้นคำ�ำ ประวัติสังเขป อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ

๑๑๕๒ ๑๑๕๒ ๑๑๕๒ ๑๑๕๒ ๑๑๕๓ ๑๑๕๔ ๑๑๕๔ ๑๑๕๔ ๑๑๕๕ ๑๑๕๖ ๑๑๕๖ ๑๑๕๙ ๑๒๖๘

สารบาญ

(111)

(112)

อักษรย่อชื่อคัมภีร์ ๑. บาลีพระไตรปิฎก วิ. มหาวิ. วิ. ภิกฺขุนี. วิ. มหา. วิ. จุลล. วิ. ปริ. ที. สี. ที. มหา. ที. ปา. ม. มู. ม. ม. ม. อุ. สํ. ส. สํ. นิ. สํ. ข. สํ. สฬา. สํ. มหา. องฺ. เอก. องฺ. ทุก. องฺ. ติก. องฺ. จตุกฺก. องฺ ปญฺจก. องฺ ฉกฺก. องฺ สตฺตก. องฺ อฏฺก. องฺ นวก. องฺ ทสก.

วินัยปิฎก วินัยปิฎก วินัยปิฎก วินัยปิฎก วินัยปิฎก ทีฆนิกาย ทีฆนิกาย ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย มัชฌิมนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย สังยุตตนิกาย สังยุตตนิกาย สังยุตตนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย อังคุตตรนิกาย อังคุตตรนิกาย อังคุตตรนิกาย อังคุตตรนิกาย อังคุตตรนิกาย อังคุตตรนิกาย อังคุตตรนิกาย อังคุตตรนิกาย อังคุตตรนิกาย

มหาวิภังค์ ภิกขุนีวิภังค์ มหาวรรค จุลวรรค ปริวาร สีลขันธวรรค มหาวรรค ปาฏิกวรรค มูลปัณณาสก์ มัชฌิมปัณณาสก์ อุปริปัณณาสก์ สคาถวรรค นิทานวรรค ขันธวารวรรค สฬายตนวรรค มหาวารวรรค เอกนิบาต ทุกนิบาต ติกนิบาต จตุกกนิบาต ปัญจกนิบาต ฉักกนิบาต สัตตกนิบาต อัฏฐกนิบาต นวกนิบาต ทสกนิบาต

(113)

องฺ เอกาทสก. อังคุตตรนิกาย เอกาทสกนิบาต ขุ. ขุ. ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ ขุ. ธ. ขุททกนิกาย ธรรมบท ขุ. อุ. ขุททกนิกาย อุทาน ขุ. อิติ. ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ขุ. สุ. ขุททกนิกาย สุตตนิบาต ขุ. วิมาน. ขุททกนิกาย วิมานวัตถุ ขุ. เปต. ขุททกนิกาย เปตวัตถุ ขุ. เถร. ขุททกนิกาย เถรคาถา ขุ. เถรี. ขุททกนิกาย เถรีคาถา ขุ. ชา. ขุททกนิกาย ชาดก ขุ. มหา. ขุททกนิกาย มหานิทเทส ขุ. จูฬ. ขุททกนิกาย จูฬนิทเทส ขุ. ปฏิ. ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค ขุ. อป. ขุททกนิกาย อปทาน ขุ. พุทฺธ. ขุททกนิกาย พุทธวงศ์ ขุ. จริยา. ขุททกนิกาย จริยาปิฎก อภิ. สงฺ. อภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี อภิ. วิ. อภิธรรมปิฎก วิภังค์ อภิ. ธา. อภิธรรมปิฎก ธาตุกถา อภิ. ปุ. อภิธรรมปิฎก ปุคคลบัญญัติ อภิ. ก. อภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ อภิ. ย. อภิธรรมปิฎก ยมก อภิ. ป. อภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน คั​ั ม ภี​ี ร์​์ ที่​่�อ้​้ า ง คื​ื อ พระไตรปิ​ิ ฎ กบาลี​ี ฉบั​ั บ สยามรั​ั ฐ ฉบั​ั บ พิ​ิ ม พ์​์ ครั้​้� งที่​่� ๗ พุ​ุทธศั​ักราช ๒๕๕๖ เลขท้​้ายอั​ักษรย่​่อ คื​ือ เล่​่ม/ข้​้อ/หน้​้า เช่​่น องฺ​ฺ. ติ​ิก. ๒๐/๔๙๙/๑๘๖ หมายถึ​ึง คั​ัมภี​ีร์​์อั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกาย ติ​ิกนิ​ิบาต เล่​่ม ๒๐ ข้​้อ ๔๙๙ หน้​้า ๑๘๖ ส่​่วนคั​ัมภี​ีร์​์อ้​้างอิ​ิง พระไตรปิ​ิฎก ฉบั​ับภาษาไทย คื​ือ พระไตรปิ​ิฎกสยามรั​ัฐภาษาไทย พิ​ิมพ์​์ครั้​้�งที่​่� ๑/๒๕๕๙

(114)

๒. อรรถกถา

ส.ปา. สมนฺตปาสาทิกา สุ.วิ. สุมงฺคลวิลาสินี ป.สู. ปปญฺจสูทนี สา.ป. สารตฺถปกาสินี ม.ปู. มโนรถปูรณี ป.โช. ปรมตฺถโชติกา ธ.อ. ธมฺมปทฏฺกถา ป.ที. ปรมตฺถทีปนี ชา.อ. ชาตกฏฺกถา ส.ป. สทฺธมฺมปชฺโชติกา วิ.วิ. วิสุทฺธชนวิลาสินี ม.วิ. มธุรตฺถวิลาสินี อ.ส. อฏฺสาลินี ส.วิ. สมฺโมหวิโนทนี ป.อ. ปญฺจปกรณอฏกถา คั​ัมภี​ีร์ที่​่�อ้ ์ า้ ง คื​ือ อรรถกถาภาษาบาลี​ี ฉบั​ับพระราชพิ​ิธีมี หามงคลเฉลิ​ิมพระชนมพรรษา ครบ ๕ รอบ ๑๒ สิ​ิงหาคม พ.ศ. ๒๕๓๕ ตัวอย่าง อรรถกถา ส.ปา.๓/๒๓๔ หมายถึง คัมภีร์อรรถกถา สมนฺตปาสาทิกา ภาค ๓ หน้า ๒๓๔ ๓. อักษรย่ออื่น ๆ ม.พ.ป. = มูลนิธิพระไตรปิฎกเพื่อประชาชน

ภาค ๑ ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก พระไตรปิฎกคืออะไร ศาสนาทุกศาสนา ย่อมมีคัมภีร์หรือตำ�ำราทางศาสนาเป็นหลักในการสั่งสอน แม้เดิม จะมิ ไ ด้ ขี ด เขี ย นเป็ น ลายลั ก ษณ์ อั ก ษร แต่ เ มื่ อ มนุ ษ ย์ รู ้ จั ก ใช้ ตัว หนั ง สื อ ก็ ไ ด้ มี ก ารเขี ย น การจารึกคำ�ำสอนในศาสนานั้น ๆ ไว้ เมื่อโลกเจริญขึ้นถึงกับมีการพิมพ์หนังสือเป็นเล่ม ๆ ได้ คัมภีร์ศาสนาเหล่านั้นก็มีผู้พิมพ์เป็นเล่มขึ้นโดยลำ�ำดับ พระไตรปิฎก หรือที่เรียกในภาษาบาลีว่า ติปิฎกหรือเตปิฎกนั้น เป็นคัมภีร์หรือ ตำ� ำ ราทางพระพุ ท ธศาสนาเช่ น เดี ย วกั บ ไตรเวท เป็ น คั ม ภี ร ์ ข องศาสนาพราหมณ์ ไบเบิ้ ล ของศาสนาคริสต์ อัล กุรอาน ของศาสนาอิสลาม กล่าวโดยรูปศัพท์ คำ�ำว่า พระไตรปิฎก แปลว่า ๓ คัมภีร์ เมื่อแยกเป็นคำ�ำ ๆ ว่า พระ + ไตร + ปิฎก คำ�ำว่า พระ เป็นคำ�ำแสดงความเคารพหรือยกย่อง คำ�ำว่า ไตร แปลว่า ๓ คำ�ำว่า ปิฎก แปลได้ ๒ อย่าง คือแปลว่าคัมภีร์หรือตำ�ำราอย่างหนึ่ง แปลว่า กระจาดหรือ ตะกร้ า อย่ า งหนึ่ ง ที่ แ ปลว่ า กระจาดหรื อ ตะกร้ า หมายความว่ า เป็ น ที่ ร วบรวมคำ� ำ สั่ ง สอน ของพระพุทธเจ้าไว้เป็นหมวดหมู่ ไม่ให้กระจัดกระจาย คล้ายกระจาดหรือตะกร้าอันเป็น ภาชนะใส่ของฉะนั้น พระไตรปิฎกแบ่งออกเป็นอะไรบ้าง เมื่อทราบแล้วว่า คำ�ำว่า พระไตรปิฎก แปลว่า ๓ คัมภีร์ หรือ ๓ ปิฎก จึงควรทราบ ต่อไปว่า ๓ ปิฎกนั้นมีอะไรบ้าง และแต่ละปิฎกนั้น มีความหมายหรือใจความอย่างไร ปิฎก ๓ นั้นแบ่งออกดังนี้ ๑. วินัยปิฎก ว่าด้วยวินัยหรือศีลของภิกษุ ภิกษุณี ๒. สุตตันตปิฎก ว่าด้วยพระธรรมเทศนาทั่ว ๆ ไป ๓. อภิธัมมปิฎก ว่าด้วยธรรมะล้วน ๆ หรือธรรมะที่สำ�ำคัญ เพื่อความเข้าใจชัด ได้ทำ�ำเป็นแผนที่๑ พิมพ์กำ�ำกับไว้ในหนังสือเล่มนี้แล้ว ให้เห็น ส่วนต่าง ๆ และความหมายของส่วนนั้น ๆ ในพระไตรปิฎกโดยชัดเจน

๑

หมายถึงแผนภูมิ และแผนผังในหน้า ห และ หน้า อ ส่วนแผนผังในแต่ละปิฎก และแต่ละนิกาย ได้จัดทำ�ำ เพิ่มขึ้นในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ - ม.พ.ป.

4

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

ในที่นี้จะยังไม่กล่าวถึงรายการละเอียดว่า วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก และอภิธัมมปิฎก แบ่งส่วนออกไปเป็นอะไรอีก เพราะต้องการให้ท่านผู้อ่านได้ทราบข้อความอื่น ๆ เกี่ยวกับ พระไตรปิฎก เช่น ประวัติความเป็นมา เป็นต้น แล้วจึงจะกล่าวถึงส่วนต่าง ๆ ของแต่ละปิฎก ในภายหลัง ความเป็นมาของพระไตรปิฎก การกล่าวถึงความเป็นมาแห่งพระไตรปิฎก จำ�ำเป็นต้องกล่าวถึงเหตุการณ์ตั้งแต่ ยั ง มิ ไ ด้ จ ดจารึ ก เป็ น ลายลั ก ษณ์ อั ก ษร รวมทั้ ง หลั ก ฐานเรื่ อ งการท่ อ งจำ� ำ และข้ อ ความที่ กระจัดกระจายยังมิได้จัดเป็นหมวดหมู่ จนถึงมีการสังคายนา คือจัดระเบียบหมวดหมู่ การจารึกเป็นตัวหนังสือและการพิมพ์เป็นเล่ม ในเบื้ อ งแรกเห็ น ควรกล่ า วถึ ง พระสาวก ๔ รู ป ผู ้ มี ส ่ ว นเกี่ ย วข้ อ งกั บ ประวั ติ ความเป็นมาแห่งพระไตรปิฎก คือ ๑. พระอานนท์ ผู้เป็นพระอนุชา (ลูกผู้พี่ผู้น้อง) และเป็นผู้อุปฐากรับใช้ใกล้ชิดของ พระพุทธเจ้า ในฐานะที่ทรงจำ�ำพระพุทธวจนะไว้ได้มาก ๒. พระอุบาลี ผู้เชี่ยวชาญทางวินัย ในฐานะที่ทรงจำ�ำวินัยปิฎก ๓. พระโสณกุฏิกัณณะ ผู้เคยท่องจำ�ำบางส่วนแห่งพระสุตตันตปิฎก และกล่าว ข้อความนั้นปากเปล่าในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้า ได้รับสรรเสริฐ ว่าทรงจำ�ำได้ดมี าก ทัง้ สำ�ำเนียงทีก่ ล่าวข้อความออกมาก็ชดั เจนแจ่มใส เป็นตัวอย่าง แห่งการท่องจำ�ำในสมัยที่ยังไม่มีการจารึกพระไตรปิฎกเป็นตัวหนังสือ ๔. พระมหากัสสป ในฐานะเป็นผู้ริเริ่มให้มีการสังคายนา จัดระเบียบพระพุทธวจนะ ให้เป็นหมวดหมู่ ในข้อนี้ย่อมเกี่ยวโยงไปถึงพระพุทธเจ้า พระสาริบุตร และ พระจุนทะ น้องชายพระสาริบตุ ร ซึง่ เคยเสนอให้เห็นความสำ�ำคัญของการทำ�ำสังคายนา คือจัดระเบียบคำ�ำสอนให้เป็นหมวดหมู่ ดังจะกล่าวต่อไป พระอานนท์เกี่ยวกับพระไตรปิฎกอย่างไร เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จออกบรรพชา และได้ตรัสรู้แล้วแสดงธรรมโปรดเจ้าลัทธิกับ ทั้งพระราชาและมหาชนในแว่นแคว้นต่าง ๆ ในปลายปีแรกที่ตรัสรู้นั้นเอง พระพุทธบิดาก็ทรง ส่งทูตไปเชิญเสด็จพระศาสดาให้ไปแสดงธรรมโปรด ณ กรุงกบิลพัสดุ์ เมือ่ พระพุทธเจ้าเสด็จไป ถึงกรุงกบิลพัสดุ์แสดงธรรมโปรดพระพุทธบิดาและพระประยูรญาติแล้ว พระประยูรญาติ ต่างพากันเลื่อมใสให้โอรสของตนออกบวชในสำ�ำนักของพระพุทธเจ้าเป็นอันมาก

5

พระอานนท์เป็นโอรสของเจ้าชายสุกโกทนศากยะ ผูเ้ ป็นพระอนุชาของพระเจ้าสุทโธทนะ พระพุ ท ธบิ ด า เมื่ อ นั บ โดยเชื้ อ สายจึ ง นั บ เป็ น พระอนุ ช าหรื อ ลู ก ผู ้ น ้ อ งของพระพุ ท ธเจ้ า ท่านออกบวชพร้อมกับราชกุมารอื่น ๆ อีก คือ ๑. อนุรุทธะ ๒. ภัคคุ ๓. กิมพิละ ๔. ภัททิยะ รวมเป็น ๕ ท่านในฝ่ายศากยวงศ์ เมื่อรวมกับเทวทัตซึ่งเป็นราชกุมารในโกลิยวงศ์ ๑ กับอุบาลี ซึ่งเป็นพนักงานภูษามาลา มีหน้าที่เป็นช่างกัลบกอีก ๑ จึงรวมเป็น ๗ ท่านด้วยกัน ใน ๗ ท่านนี้ เมื่ อ ออกบวชแล้ ว ก็ มี ชื่ อ เสี ย งมากอยู ่ ๔ ท่ า น คื อ พระอานนท์ เป็ น พุ ท ธอุ ป ฐาก ทรงจำ� ำ พระพุทธวจนะได้มาก พระอนุรุทธ์ ชำ�ำนาญในทิพยจักษุ พระอุบาลี ทรงจำ�ำและชำ�ำนิชำ�ำนาญ ในทางพระวินัย กับพระเทวทัต มีชื่อเสียงในทางก่อเรื่องยุ่งยากในสังฆมณฑล จะขอปกครอง คณะสงฆ์แทนพระพุทธเจ้า กล่าวเฉพาะพระอานนท์ เป็นผู้ที่สงฆ์เลือกให้ทำ�ำหน้าที่เป็นพุทธอุปฐาก คือ ผู้รับใช้ ใกล้ชิดพระพุทธเจ้า ก่อนที่จะรับหน้าที่นี้ ท่านได้ขอพรหรือนัยหนึ่งเงื่อนไข ๘ ประการจาก พระพุทธเจ้า เป็นเงื่อนไขฝ่ายปฏิเสธ ๔ ข้อ เงื่อนไขฝ่ายขอร้อง ๔ ข้อ คือ เงื่อนไขฝ่ายปฏิเสธ ๑. ถ้าพระผู้มีพระภาคจักไม่ประทานจีวรอันประณีตที่ได้แล้วแก่ข้าพระองค์ ๒. ถ้าพระผู้มีพระภาคจักไม่ประทานบิณฑบาต (คืออาหาร) อันประณีตที่ได้แล้ว แก่ข้าพระองค์ ๓. ถ้าพระผู้มีพระภาคจักไม่โปรดให้ข้าพระองค์อยู่ในที่ประทับของพระองค์ ๔. ถ้าพระผู้มีพระภาคจักไม่ทรงพาข้าพระองค์ไปในที่นิมนต์ เงื่อนไขฝ่ายขอร้อง ๕. ถ้าพระองค์จักเสด็จไปสู่ที่นิมนต์ ที่ข้าพระองค์รับไว้ ๖. ถ้าข้าพระองค์จกั นำ�ำบริษทั ซึง่ มาเฝ้าพระองค์แต่ทไี่ กล ให้เข้าเฝ้าได้ในขณะทีม่ าแล้ว ๗. ถ้าความสงสัยของข้าพระองค์เกิดขึ้นเมื่อใด ขอให้ได้เข้าเฝ้าทูลถามเมื่อนั้น และ ๘. ถ้าพระองค์ทรงแสดงข้อความอันใดในที่ลับหลังข้าพระองค์ ครั้นเสด็จมาแล้วจัก ตรัสบอกข้อความอันนั้นแก่ข้าพระองค์ พระพุทธเจ้าตรัสถามว่า ที่ขอเงื่อนไขฝ่ายปฏิเสธนั้นเพื่ออะไร พระอานนท์กราบทูลว่า เพื่อป้องกันผู้กล่าวหาว่าท่านอุปฐากพระพุทธเจ้าเพราะเห็นแก่ลาภสักการะ ส่วนเงื่อนไขฝ่าย ขอร้อง ๔ ข้อนั้น เมื่อพระพุทธเจ้าตรัสถาม ท่านก็กราบทูลว่า ๓ ข้อต้นเพื่อป้องกันผู้กล่าวหาว่า พระอานนท์จะอุปฐากพระพุทธเจ้าทำ�ำไม ในเมื่อ พระพุทธเจ้าไม่ทรงอนุเคราะห์แม้ด้วยเรื่องเพียงเท่านี้

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

6

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

ส่วนเงื่อนไขข้อสุดท้ายก็เพื่อว่าถ้ามีใครถามท่านในที่ลับหลังพระพุทธเจ้าว่า คาถานี้ สูตรนี้ ชาดกนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงในที่ไหน ถ้าพระอานนท์ตอบไม่ได้ ก็จะมีผู้กล่าวว่า พระอานนท์ตามเสด็จพระศาสดาไปดุจเงาตามตัว แม้เรื่องเพียงเท่านี้ก็ไม่รู้ เมื่อพระอานนท์กราบทูลชี้แจงดังนั้นแล้ว พระศาสดาก็ทรงตกลงประทานพรหรือ เงื่อนไขทั้ง ๘ ข้อ เฉพาะพรข้อที่ ๘ เป็นอุปการะแก่การที่จะรวบรวมพระพุทธวจนะเป็นหมวดหมู่ อย่างยิ่ง เพราะเมื่อพระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว พระอานนท์ได้รับหน้าที่ตอบคำ�ำถามเกี่ยว กับพระธรรม (พระอุบาลี วินัย) เพื่อจัดระเบียบคำ�ำสอนให้เป็นหมวดหมู่ในคราวสังคายนา ครั้งที่ ๑ ซึ่งกระทำ�ำภายหลังพุทธปรินิพพาน ๓ เดือน ในสมัยที่วิชาหนังสือยังไม่เจริญพอที่จะใช้บันทึกเรื่องราวได้ดั่งในปัจจุบัน อันเป็น สมัยที่ไม่มีการจด มนุษย์ก็ต้องอาศัยความจำ�ำเป็นเครื่องมือสำ�ำคัญในการบันทึกเรื่องราว นั้น ๆ ไว้ แล้วบอกเล่าต่อ ๆ กันมา การทรงจำ�ำและบอกกันด้วยปากต่อ ๆ กันมานี้ เรียกใน ภาษาบาลีว่า มุขปาฐะ พระอานนท์เป็นผูไ้ ด้รบั การยกย่องจากพระบรมศาสดาว่ามีความทรงจำ�ำดี สดับตรับฟัง มาก นับว่าท่านได้มีส่วนสำ�ำคัญในการรวบรวมคำ�ำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า แล้วจัดเป็นหมวดหมู่ ต่าง ๆ สืบมาจนทุกวันนี้ พระอุบาลีเกี่ยวข้องกับพระไตรปิฎกอย่างไร เรื่องของพระอุบาลี ผู้เคยเป็นพนักงานภูษามาลาในราชสำ�ำนักแห่งกรุงกบิลพัสดุ์ก็น่า สนใจอยู่ไม่น้อย ท่านออกบวชพร้อมกับพระอานนท์และราชกุมารอื่น ๆ ดั่งกล่าวแล้วข้างต้น และในฐานะที่ท่านเป็นคนรับใช้มาเดิมก็ควรจะเป็นผู้บวชคนสุดท้าย แต่เจ้าชายเหล่านั้นตกลง กันว่าควรให้อุบาลีบวชก่อน ตนจะได้กราบไหว้อุบาลีตามพรรษาอายุ เป็นการแก้ทิฏฐิมานะ ตั้งแต่เริ่มแรกในการออกบวช แต่ท่านก็มีความสามารถสมกับเกียรติที่ได้รับจากราชกุมาร เหล่านั้น คือเมื่อบวชแล้วท่านมีความสนใจกำ�ำหนดจดจำ�ำทางพระวินัยเป็นพิเศษ มีเรื่องเล่าใน พระวินัยปิฎก (วิ.จุลล. ๗/๒๘๔/๑๐๖) ว่าพระพุทธเจ้าทรงแสดงเรื่องวินัยแก่ภิกษุทั้งหลายแล้ว ทรงสรรเสริญวินัย กับสรรเสริญท่านพระอุบาลีเป็นอันมาก ภิกษุทั้งหลายจึงพากันไปเรียนวินัย จากพระอุบาลี นอกจากนั้น ในวินัยปิฎก (วิ.ปริ. ๘/๑๑๖๑ - ๑๒๒๗/๓๖๕ - ๔๑๗) มีพระพุทธ ภาษิตโต้ตอบกับพระอุบาลีในข้อปัญหาทางพระวินยั มากมาย เป็นการเฉลยข้อถามของพระเถระ เรียกชื่อหมวดนี้ว่า อุปาลิปัญจกะ มีหัวข้อสำ�ำคัญถึง ๑๔ เรื่อง ในการทำ�ำสังคายนาครั้งที่ ๑ ท่าน

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

7

พระโสณกุฏิกัณณะเกี่ยวข้องกับพระไตรปิฎกอย่างไร ความจริงท่านผู้นี้ไม่ได้เกี่ยวข้องโดยตรงกับพระไตรปิฎก แต่ประวัติของท่านมีส่วน เป็นหลักฐานในการท่องจำ�ำพระไตรปิฎก อันช่วยให้เกิดความเข้าใจดีในเรื่องความเป็นมาแห่ง พระไตรปิ ฎ ก จึ ง ได้ นำ�ำ เรื่ อ งของท่ า นมากล่ า วไว้ ใ นที่ นี้ ด ้ ว ย เรื่ อ งของท่ า นผู ้ นี้ ป รากฏใน พระสุตตนั ตปิฎก (ขุ.อุ. ๒๕/๑๑๙/๑๔๐) อุทาน มีใจความว่า เดิมท่านเป็นอุบาสก เป็นผู้รับใช้ ใกล้ชิดของพระมหากัจจานเถระ พำ�ำนักอยู่ใกล้ภูเขาอันทอดเชื่อมเข้าไปในนครชื่อ กุรุรฆระ ในแคว้นอวันตี ท่านเลื่อมใสในพระกัจจานเถระและเลื่อมใสที่จะบรรพชาอุปสมบท พระเถระ กล่าวว่าเป็นการยากที่จะประพฤติพรหมจรรย์ ท่านจึงแนะนำ�ำให้เป็นคฤหัสถ์ ประพฤติตน แบบอนาคาริกะ คือผู้ไม่ครองเรือนไปก่อน แต่อุบาสกโสณกุฏิกัณณะรบเร้าบ่อย ๆ ท่านจึง บรรพชาให้ ต่อมาอีก ๓ ปี จึงรวบรวมพระได้ครบ ๑๐ รูป จัดการอุปสมบทให้ หมายความว่า พระโสณะต้องบรรพชาเป็นสามเณรอยู่ ๓ ปี จึงได้อุปสมบทเป็นภิกษุ ต่อมาท่านลาพระมหากัจจานเถระเดินทางไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ เชตวนาราม กรุงสาวัตถี เมื่อไปถึงและพระพุทธเจ้าตรัสถาม ทราบความว่า เดินทางไกลมาจากอวันตี ทักขิณาบถ คืออินเดียภาคใต้ จึงตรัสสัง่ พระอานนท์ให้จดั ทีพ่ กั ให้ พระอานนท์พจิ ารณาว่า พระองค์ คงปรารถนาจะสอบถามอะไรกับภิกษุรปู นีเ้ ป็นแน่แท้ จึงจัดทีพ่ กั ให้ในวิหารเดียวกันกับพระพุทธเจ้า ในคืนวันนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่กลางแจ้งจนดึกจึงเสด็จเข้าสู่วิหาร แม้ พระโสณกุฏิกัณณะก็นั่งอยู่กลางแจ้งจนดึกจึงเข้าสู่วิหาร ครั้นเวลาใกล้รุ่ง พระพุทธเจ้าจึง ตรัสเชิญให้พระโสณะกล่าวธรรม ซึ่งท่านได้กล่าวสูตรถึง ๑๖ สูตร อันปรากฏในอัฏฐกวัคค์ สุตตนิบาต พระสุตตันตปิฎก (ขุ.สุ. ๒๕/๓๘๘ - ๔๐๓/๔๔๑ - ๔๘๑) จนจบ เมื่อจบแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาสรรเสริญความทรงจำ�ำ และท่วงทำ�ำนองในการกล่าว ว่าไพเราะ สละสลวย แล้วตรัสถามเรื่องส่วนตัวอย่างอื่นอีก เช่นว่ามีพรรษาเท่าไร ออกบวชด้วยมีเหตุผล อย่างไร เรื่องนี้เป็นตัวอย่างอันดีในเรื่องความเป็นมาแห่งพระไตรปิฎก ว่าได้มีการท่องจำ�ำกัน ตั้งแต่ครั้งพระพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ ใครสามารถหรือพอใจจะท่องจำ�ำส่วนไหน ก็ท่องจำ�ำ ส่วนนั้น ถึงกับมีครูอาจารย์กันเป็นสาย ๆ เช่น สายวินัยดังจะกล่าวข้างหน้า

ภาค ๑

พระอุบาลีได้รับมอบหมายให้เป็นผู้ตอบคำ�ำถามเกี่ยวกับวินัยปิฎก จึงนับว่าท่านเป็นผู้มีส่วน เกีย่ วข้องโดยตรงในการช่วยรวบรวมข้อพระวินยั ต่าง ๆ ทัง้ ของภิกษุและภิกษุณใี ห้เป็นหมวดหมู่ หลักฐานมาจนถึงทุกวันนี้

8

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

พระมหากัสสปเกี่ยวข้องกับพระไตรปิฎกอย่างไร พระมหากัสสป เป็นผู้บวชเมื่อสูงอายุ ท่านพยายามปฏิบัติตนในทางเคร่งครัด แม้จะ ลำ�ำบากบ้างก็แสดงความพอใจว่าจะได้เป็นตัวอย่างแก่ภิกษุรุ่นหลัง พระศาสดาทรงสรรเสริญ ท่านว่าเป็นตัวอย่างในการเข้าสูส่ กุล ชักกายและใจห่าง๑ ประพฤติตนเป็นคนใหม่ ไม่คะนองกาย วาจา ใจ ในตระกูล นอกจากนั้นยังทรงสรรเสริญในเรื่องความสามารถในการเข้าฌานสมาบัติ ท่านเป็นพระผู้ใหญ่ แม้ไม่ใคร่สั่งสอนใครมาก แต่ก็สั่งสอนคนในทางปฏิบัติคือทำ�ำตัว เป็นแบบอย่าง เมือ่ พระศาสดาปรินพิ พานแล้ว ท่านได้เป็นหัวหน้าชักชวนพระสงฆ์ให้ทำำ� สังคายนา คือร้อยกรอง หรือจัดระเบียบพระธรรมวินัย นับว่าท่านเป็นผู้มีส่วนสำ�ำคัญยิ่งในการทำ�ำให้เกิด พระไตรปิฎก อนึ่ง ในการทำ�ำสังคายนาครั้งที่ ๑ ซึ่งท่านชักชวนให้ทำ�ำขึ้นนั้น ท่านเองเป็นผู้ถาม ทั้งพระวินัยและพระธรรม ท่านพระอุบาลีเป็นผู้ตอบเกี่ยวกับพระวินัย ท่านพระอานนท์ เป็นผู้ตอบเกี่ยวกับพระธรรม ซึ่งจะกล่าวรายละเอียดในตอนที่ว่าด้วยสังคายนา ได้กล่าวไว้แล้วว่า ในการปรารภนามของพระเถระ ๔ รูป ประกอบความรู้เรื่อง ความเป็ น มาแห่ ง พระไตรปิ ฎ ก คื อ พระอานนท์ พระอุ บ าลี พระโสณกุ ฏิ กั ณ ณะ และ พระมหากัสสปนั้น ทำ�ำให้ความเกี่ยวโยงไปถึงพระพุทธเจ้า พระสาริบุตร และพระจุนทะ (น้องชายพระสาริบตุ ร) คือ พระพุทธเจ้าทรงแนะนำ�ำให้ร้อยกรองพระธรรมวินัย สมัยเมื่อนิครนถนาฏบุตร ผู้เป็นอาจารย์เจ้าลัทธิสำ�ำคัญคนหนึ่งสิ้นชีพ สาวกเกิด แตกกั น พระจุ น ทเถระผู ้ เ ป็ น น้ อ งชายพระสาริ บุ ต ร เกรงเหตุ ก ารณ์ เ ช่ น นั้ น จะเกิ ด แก่ พระพุทธศาสนา จึงเข้าไปหาพระอานนท์เล่าความให้ฟัง พระอานนท์จึงชวนไปเฝ้าพระพุทธเจ้า เมื่อกราบทูลแล้วพระองค์ได้ตรัสตอบด้วยข้อความเป็นอันมาก แต่มีอยู่ข้อหนึ่งที่สำ�ำคัญยิ่ง (พระสุตตันตปิฎก ที.ปา. ๑๑/๙๔ - ๑๒๙/๑๐๘ - ๑๓๒) คือในหน้า ๑๑๘ พระผู้มีพระภาค ตรัสบอกพระจุนทะ แนะให้รวบรวมธรรมภาษิตของพระองค์ และทำ�ำสังคายนา คือจัดระเบียบ ทั้งโดยอรรถและพยัญชนะ เพื่อให้พรหมจรรย์ตั้งมั่นยั่งยืนสืบไป พระพุทธภาษิตที่แนะนำ�ำให้รวบรวมพุทธวจนะร้อยกรองจัดระเบียบหมวดหมู่นี้ ถือได้ว่าเป็นเริ่มต้นแห่งการแนะนำ�ำ เพื่อให้เกิดพระไตรปิฎกดั่งที่เป็นอยู่ทุกวันนี้ ๑

ไม่ทำ�ำตนเป็นผู้สนิทสนม หรือคลุกคลีกับคนในสกุล - ม.พ.ป.

9

พระสาริบุตรแนะนำ�ำให้ร้อยกรองพระธรรมวินัย ในสมัยเดียวกันนั้น และปรารภเรื่องเดียวกัน คือเรื่องสาวกของนิครนถนาฏบุตร แตกกัน ภายหลังที่อาจารย์สิ้นชีวิต ค่�่ำำวันนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมจบแล้ว เห็นว่าภิกษุทั้งหลายยังใคร่จะฟังต่อไปอีก จึงมอบหมายให้พระสาริบุตรแสดงธรรมแทน ซึ่งท่านได้แนะนำ�ำให้รวบรวมร้อยกรองพระธรรมวินัย โดยแสดงตัวอย่างการจัดหมวดหมู่ ธรรมะเป็นข้อ ๆ ตั้งแต่ข้อ ๑ ถึงข้อ ๑๐ ว่ามีธรรมอะไรบ้างอยู่ในหมวด ๑ หมวด ๒ หมวด ๓ จนถึงหมวด ๑๐ ซึ่งพระผู้มีพระภาคได้ทรงรับรองว่าข้อคิดและธรรมะที่แสดงนี้ถูกต้อง (พระสุตตันตปิฎก ที.ปา. ๑๑/๒๒๑ - ๒๖๓/๑๙๒ - ๒๔๗) หลักฐานในพระไตรปิฎกตอนนี้มิได้ แสดงว่าพระสาริบตุ รเสนอขึ้นก่อน หรือพระพุทธเจ้าตรัสแก่พระจุนทะก่อน แต่รวมความแล้วก็ ต้องถือว่า ทั้งพระพุทธเจ้าและพระสาริบุตรได้เห็นความสำ�ำคัญของการรวบรวมพระพุทธวจนะ ร้อยกรองให้เป็นหมวดเป็นหมู่มาแล้วตั้งแต่ยังไม่ได้ทำ�ำสังคายนาครั้งที่ ๑ พระจุนทเถระผู้ปรารถนาดี เมื่อกล่าวถึงเรื่องความเป็นมาแห่งพระไตรปิฎก และกล่าวถึงการที่พระพุทธเจ้า ทรงแนะให้ทำ�ำสังคายนาก็ดี ถ้าไม่กล่าวถึงพระจุนทเถระ ก็ดูเหมือนจะมองไม่เห็นความริเริ่ม เอาใจใส่ และความปรารถนาดีของท่าน ในเมื่อรู้เห็นเหตุการณ์ที่สาวกของนิครนถนาฏบุตร แตกกัน เพราะจากข้อความที่ปรากฏในพระไตรปิฎก ท่านได้เข้าพบพระอานนท์ถึง ๒ ครั้ง ครั้งแรกพระอานนท์ชวนเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าด้วยกัน พระพุทธเจ้าก็ตรัสแนะให้ทำ�ำสังคายนา ดังกล่าวแล้วข้างต้น ครั้งหลังเมื่อสาวกนิครนถนาฏบุตรแตกกันยิ่งขึ้น ท่านก็เข้าหาพระอานนท์ อีก ขอให้กราบทูลพระพุทธเจ้าเพื่อป้องกันมิให้เหตุการณ์ทำ�ำนองนั้นเกิดขึ้นในพระพุทธศาสนา พระพุ ท ธเจ้ า จึ ง แสดงธรรมแก่ พ ระอานนท์ โดยแสดงโพธิ ป ั ก ขิ ย ธรรมอั น เป็ น หลั ก ของ พระพุทธศาสนา แล้วทรงแสดงมูลเหตุแห่งการทะเลาะวิวาท ๖ ประการ อธิกรณ์ ๔ ประการ วิธีระงับอธิกรณ์ ๗ ประการ กับประการสุดท้ายได้ทรงแสดงหลักธรรมสำ�ำหรับอยู่ร่วมกันด้วย ความผาสุก ๖ ประการ ที่เรียกว่าสาราณิยธรรม อันเป็นไปในทางสงเคราะห์อนุเคราะห์ และมีเมตตาต่อกัน มีความประพฤติและความเห็นในทางที่ดีงามร่วมกัน เรื่องนี้ปรากฏใน สามคามสูตรพระสุตตันตปิฎก (ม.อุ. ๑๔/๕๑/๔๒) ซึ่งควรบันทึกไว้ในที่นี้ เพื่อบูชาคุณ คื อ ความปรารถนาดี ข องพระจุ น ทเถระ ผู ้ แ สดงความห่ ว งใยในความตั้ ง มั่ น ยั่ ง ยื น แห่ ง พระพุทธศาสนา

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

10

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

การสังคายนาเป็นเหตุให้เกิดพระไตรปิฎก แม้ในตอนต้น จะได้ระบุนามของพระเถระหลายท่าน ว่ามีส่วนเกี่ยวข้องพระไตรปิฎก แต่พระไตรปิฎกก็เกิดขึ้นภายหลังที่ท่านพระเถระทั้งหลายได้ร่วมกันร้อยกรองจัดระเบียบ พระพุทธวจนะแล้ว ในสมัยของพระพุทธเจ้าเองยังไม่มีการจัดระเบียบหมวดหมู่ ยังไม่มีการ จัดเป็นวินัยปิฏก สุตตันตปิฎก และอภิธัมมปิฎก นอกจากมีตัวอย่างการจัดระเบียบวินัย ในการสวดปาฏิโมกข์ลำ�ำดับสิกขาบททุกกึ่งเดือน ตามพระพุทธบัญญัติและการจัดระเบียบ ธรรมะในสั ง คี ติ สู ต รและทสุ ตต รสู ต รที่ พ ระสาริ บุ ต รเสนอไว้ กั บ ตั ว อย่ า งที่ พ ระพุ ท ธเจ้ า ทรงชี้แจงวิธีจัดระเบียบพระธรรมแก่พระจุนทเถระและพระอานนท์ในปาสาทิกสูตร และ สามคามสูตร ดังได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น พระพุทธเจ้าประทานพระพุทธโอวาทไว้มากหลายต่างกาลเวลา ต่างสถานที่กัน การที่ พระสาวกซึ่งท่องจำ�ำกันไว้ได้ และจัดระเบียบหมวดหมู่เป็นปิฎกต่าง ๆ ในเมื่อพระศาสดา นิพพานแล้ว พอเทียบได้ดังนี้ พระพุทธเจ้าเท่ากับทรงเป็นเจ้าของสวนผลไม้ เช่น ส้มหรือองุ่น พระเถระผู้​้�จั​ัดระเบี​ียบหมวดหมู่​่�คำสอน เท่​่ากั​ับผู้​้�ที่​่�จั​ัดผลไม้​้เหล่​่านั้​้�นห่​่อกระดาษบรรจุ​ุลั​ังไม้​้ เป็​็นประเภท ๆ บางอย่​่างก็​็ใช้​้ผงไม้​้กั​ันกระเทื​ือนใส่​่แทนห่​่อกระดาษ ปั​ัญหาเรื่​่�องของภาชนะ ที่ใส่ผลไม้เช่นลังหรือห่อก็เกิดขึ้น คือในชั้นแรก คำ�ำสั่งสอนของพระพุทธเจ้านั้น รวมเรียกว่า พระธรรมวิ นั ย เช่ น ในสมั ย เมื่ อ ใกล้ จ ะปริ นิ พ พาน พระพุ ท ธเจ้ า ตรั ส กั บ พระอานนท์ ว ่ า ”ธรรมและวินัยที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้น จะเป็นศาสดา ของท่านทั้งหลายเมื่อเราล่วงลับไป„ จึงเป็นอันกำ�ำหนดลงเป็นหลักฐานได้อย่างหนึ่งว่า ในสมัยของพระพุทธเจ้ายังไม่มี คำ�ำว่า พระไตรปิฎก มีแต่คำ�ำว่า ธรรมวินัย คำ�ำว่า พระไตรปิฎก หรือ ติปิฎก ในภาษาบาลีนั้น มาเกิดขึ้นภายหลังทีทำ่ �ำสังคายนาแล้ว แต่จะภายหลังสังคายนาครั้งที่เท่าไร จะได้กล่าวต่อไป อย่างไรก็ตาม แม้คำ�ำว่า พระไตรปิฎก จะเกิดขึ้นในสมัยหลังพุทธปรินิพพาน ก็ไม่ ทำ�ำให้สิ่งที่บรรจุอยู่ในพระไตรปิฎกนั้น คลายความสำ�ำคัญลงเลย เพราะคำ�ำว่า พระไตรปิฎก เป็นเพียงภาชนะ กระจาดหรือลังสำ�ำหรับใส่ผลไม้ ส่วนตัวผลไม้หรือนัยหนึ่งพุทธวจนะ ก็มี มาแล้วในสมัยที่พระพุทธเจ้าทรงสั่งสอนพระศาสนา การสวดปาฏิโมกข์ต่างจากการสังคายนาอย่างไร การสวดปาฏิโมกข์ คือการ ”ว่าปากเปล่า„ หรือการสวดข้อบัญญัติทางพระวินัย ๑๕๐ ข้อในเบื้องแรก และ ๒๒๗ ข้อในกาลต่อมาทุก ๆ กึ่งเดือนหรือ ๑๕ วัน เป็นข้อบัญญัติ

11

ทางพระวินัย ที่ให้พระภิกษุทั้งหลายต้องลงฟังการกล่าวทบทวนข้อบัญญัติทางพระวินัยนี้ ทุก ๑๕ วัน ถ้าขาดโดยไม่มีเหตุสมควรต้องปรับอาบัติ การสวดปาฏิโมกข์นี้เป็นตัวอย่างอันหนึ่ง ของการบังคับให้ท่องจำ�ำซึ่งข้อบัญญัติทางพระวินัย แต่ไม่ใช่ทุกท่านสวดพร้อมกัน คงมีผู้สวด รูปเดียว รูปที่เหลือคอยตั้งใจฟัง และช่วยทักท้วงเมื่อผิด ส่วนการสังคายนานั้น แปลตามรูปศัพท์ว่า ร้อยกรอง คือประชุมสงฆ์จัดระเบียบ หมวดหมูพ่ ระพุทธวจนะ แล้วรับทราบทัว่ กันในทีป่ ระชุมนัน้ ว่าตกลงกันอย่างนี้ แล้วก็มกี ารท่องจำ�ำ นำ�ำสืบต่อ ๆ มา ในชัน้ เดิมการสังคายนาปรารภเหตุความมัน่ คงแห่งพระพุทธศาสนา จึงจัดระเบียบ หมวดหมู่พระพุทธวจนะไว้ ในครั้งต่อ ๆ มาปรากฏมีการถือผิด ตีความหมายผิด ก็มีการชำ�ำระ วินิจฉัยข้อที่ถือผิด ตีความหมายผิดนั้น ชี้ขาดว่าที่ถูกควรเป็นอย่างไร แล้วก็ทำ�ำการสังคายนา โดยการทบทวนระเบียบเดิมบ้าง เพิม่ เติมของใหม่อนั เป็นทำ�ำนองบันทึกเหตุการณ์บา้ ง จัดระเบียบ ใหม่ในบางข้อบ้าง ในชั้นหลัง ๆ เพียงการจารึกลงในใบลาน การสอบทานข้อผิดในใบลาน ก็เรียกกันว่าสังคายนา ไม่จำ�ำเป็นต้องมีเหตุการณ์ถือผิด เข้าใจผิดเกิดขึ้น แต่ความจริงเมื่อ พิจารณารูปศัพท์แล้ว การสังคายนาก็เท่ากับการจัดระเบียบ การปัดกวาดให้สะอาด ทำ�ำขึ้น ครั้งหนึ่งก็มีประโยชน์ครั้งหนึ่ง เหมือนการทำ�ำความสะอาด การจัดระเบียบที่อยู่อาศัย การสังคายนาจึงต่างจากการสวดปาฏิโมกข์ ในสาระสำ�ำคัญที่ว่าการสวดปาฏิโมกข์ เป็นการทบทวนความจำ�ำของที่ประชุมสงฆ์ทุกกึ่งเดือน เกี่ยวกับข้อปฏิบัติทางพระวินัย ส่วนการ สังคายนาไม่มีกำ�ำหนดว่าต้องทำ�ำเมื่อไร โดยปกติเมื่อรู้สึกว่าควรจัดระเบียบชำ�ำระข้อถือผิดเข้าใจ ผิดได้แล้ว ก็ลงมือทำ�ำตามโอกาสอันสมควร แม้เมื่อรู้สึกว่าไม่มีการถือผิดเข้าใจผิด แต่เห็น สมควรตรวจสอบชำ�ำระพระไตรปิฎก แก้ตัวอักษร หรือข้อความที่วิปลาสคลาดเคลื่อน ก็ถือกัน ว่าเป็นการสังคายนา ดังจะกล่าวต่อไป ปัญหาเรื่องการนับครั้งในการทำ�ำสังคายนา ในปัจจุบันนี้ ทางประเทศพม่าถือว่า ตั้งแต่เริ่มแรกมามีการทำ�ำสังคายนารวม ๖ ครั้ง โดยเฉพาะครั้งที่ ๖ พม่าจัดทำ�ำเป็นการใหญ่ ในโอกาสใกล้เคียงกับงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ แล้วฉลองพร้อมกันทีเดียว ทั้งการสังคายนาครั้งที่ ๖ และงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ แต่ตาม หลักฐานของพระเถระฝ่ายไทย ผูร้ จนาหนังสือเรือ่ งสังคีตยิ วงศ์ หรือประวัตศิ าสตร์การสังคายนา กล่าวว่า สังคายนามี ๙ ครั้ง รวมทั้งครั้งที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงกระทำ�ำ ในรัชสมัยของพระองค์ คือการสอบทานแก้ไขพระไตรปิฎก แล้วจารลงในใบลานเป็นหลักฐาน

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

12

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

โดยเหตุที่ความรู้เรื่องการสังคายนา ย่อมเป็นเรื่องสำ�ำคัญในความรู้เรื่องความเป็นมา แห่งพระไตรปิฎก เพราะฉะนั้น จะได้รวบรวมมติของประเทศต่าง ๆ เกี่ยวกับการทำ�ำสังคายนา และปัญหาเรื่องการนับครั้งมารวมเป็นหลักฐานไว้ในที่นี้ รวมเป็น ๕ หัวข้อ คือ ๑. การนับครั้งสังคายนาที่รู้กันทั่วไป ๒. การนับครั้งสังคายนาของลังกา ๓. การนับครั้งสังคายนาของพม่า ๔. การนับครั้งสังคายนาของไทย ๕. การสังคายนาของฝ่ายมหายาน ในการรวบรวมเรื่องนี้ ผู้เขียนได้อาศัยหลักฐานจากพระวินัยปิฎก เล่ม ๗ พร้อมทั้ง อรรถกถา จากหนังสือมหาวงศ์ สังคีติยวงศ์ และบทความของท่าน B. Jinananda ในหนังสือ 2500 Years of Buddhism ซึ่งพิมพ์ในโอกาสฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษในอินเดียและ หนังสืออื่น ๆ การนับครั้งสังคายนาที่รู้กันทั่วไป การนับครั้งสังคายนาที่รู้กันทั่วไปก็คือ การสังคายนาครั้งที่ ๑ ที่ ๒ และที่ ๓ ซึ่งทำ�ำใน อินเดียอันเป็นของฝ่ายเถรวาท กับอีกครัง้ หนึง่ ในอินเดียภาคเหนือ ซึง่ พระเจ้ากนิษกะทรงอุปถัมภ์ อันเป็นสังคายนาผสมรวมเป็น ๔ ครั้ง แต่ฝ่ายเถรวาทมิได้รับรู้ในการสังคายนาครั้งที่ ๔ นั้น (ดูขอ้ ความในเล่มนี้ หน้า ๑๕) เพราะการสืบสายศาสนาแยกกันคนละทาง ตลอดจนภาษาทีร่ องรับ คัมภีร์ทางศาสนาก็ใช้ต่างกัน คือของเถรวาทหรือศาสนาพุทธแบบที่ไทย พม่า ลังกา เขมร ลาว นับถือ ใช้ภาษาบาลี ส่วนของฝ่ายมหายานหรือศาสนาพุทธแบบที่ญี่ปุ่น จีน ธิเบต ญวน และเกาหลีนับถือ ใช้ภาษาสันสกฤต ในสมัยที่ตำ�ำราภาษาสันสกฤตสาบสูญก็มีเฉพาะคัมภีร์ ที่แปลเป็นภาษาจีนและภาษาธิเบตเป็นหลัก แล้วมีผู้แปลสู่ภาษาอื่น ๆ เช่น ญี่ปุ่นอีกต่อหนึ่ง สังคายนาครั้งที่ ๑ กระทำ�ำที่ถ้�้ำำสัตตบรรณคูหา ข้างเขาเวภารบรรพต ใกล้กรุงราชคฤห์ ประเทศอินเดีย พระมหากัสสปเถระเป็นประธานและเป็นผู้สอบถาม พระอุบาลีเป็นผู้ตอบข้อซักถามทางวินัย พระอานนท์เป็นผูต้ อบข้อซักถามทางธรรม มีพระอรหันต์ประชุมกัน ๕๐๐ รูป กระทำ�ำอยู่ ๗ เดือน จึงสำ�ำเร็จ ในการนีพ้ ระเจ้าอชาตศัตรูทรงเป็นผูอ้ ปุ ถัมภ์ สังคายนาครัง้ นีก้ ระทำ�ำภายหลังทีพ่ ระพุทธเจ้า ปรินิพพานล่วงแล้วได้ ๓ เดือน ข้อปรารภในการสังคายนา คือพระมหากัสสปปรารภถ้อยคำ�ำ ของภิกษุชื่อสุภัททะ ผู้บวชเมื่อแก่ เมื่อรู้ข่าวปรินิพพานของพระพุทธเจ้า ภิกษุทั้งหลายร้องไห้

13

เศร้าโศก สุภทั ทภิกษุกห็ า้ มภิกษุเหล่านัน้ มิให้เสียใจร้องไห้ เพราะต่อไปนีจ้ ะทำ�ำอะไรได้ตามใจแล้ว ไม่ต้องมีใครคอยมาชี้ว่า นี่ผิด นี่ถูก นี่ควร นี่ไม่ควร ต่อไปอีก พระมหากัสสปสลดใจในถ้อยคำ�ำ ของสุภทั ทภิกษุ จึงนำ�ำเรือ่ งเสนอทีป่ ระชุมสงฆ์ แล้วเสนอชวนให้ทำำ� สังคายนาร้อยกรองจัดระเบียบ พระธรรมวินัย ซึ่งก็ได้รับความเห็นชอบ มีข้อน่าสังเกตว่า ประวัติการทำ�ำสังคายนาครั้งที่ ๑ และครั้งที่ ๒ มีปรากฏอยู่ใน พระไตรปิฎก (วิ.จุลล. ๗/๖๑๔ - ๖๖๔/๓๐๕ - ๓๔๐) อันแสดงว่าประวัติเรื่องนี้คงเพิ่มเข้ามาใน วินยั ปิฎก ในการทำ�ำสังคายนาครัง้ ที่ ๓ นอกจากนัน้ ในครัง้ ที่ ๑ และครัง้ ที่ ๒ แห่งการทำ�ำสังคายนา นีไ้ ม่มคำี ำ� กล่าวถึงปิฎกเลย ใช้คำำ� ว่า วินยั วิสชั นา (ตอบเรือ่ งพระวินยั ) และธัมมวิสชั นา (ตอบเรือ่ ง พระธรรม) สำ�ำหรับครั้งที่ ๑ และใช้คำ�ำว่า ทสวัตถุปุจฉาวิสัชนา (ถามตอบเรื่องวัตถุ ๑๐) สำ�ำหรับครั้งที่ ๒ จึงน่าจะเห็นได้ว่า สังคายนาครั้งแรกและครั้งที่ ๒ ยังไม่ได้แยกเป็น ๓ ปิฎก แต่เรียกว่าธรรมวินัยรวม ๆ ไป โดยรวมสุตตันตปิฎกกับอภิธัมมปิฎกอยู่ในคำ�ำว่า ธรรม แต่ในหนังสือชั้นอรรถกถา ซึ่งแต่งขึ้นอธิบายพระไตรปิฎก ภายหลังพุทธปรินิพพาน เกือบพันปี อธิบายเป็นเชิงว่า สุดแต่จะจัดประเภท จะว่าพุทธวจนะมี ๑ ก็ได้ คือมีความหลุดพ้น เป็นรสเหมือนทะเล แม้จะมีน้�้ำำมากก็มีรสเดียว คือรสเค็ม จะว่ามี ๒ ก็ได้ คือเป็นพระธรรมกับ พระวินัย จะว่าเป็น ๓ ก็ได้ คือ ไตรปิฎก อันแยกออกเป็นวินัยปิฎก สุตตันตปิฎก และ อภิธัมมปิฎก จะว่าเป็น ๕ ก็ได้ โดยแบ่งออกเป็น ๕ นิกาย หรือ ๕ หมวด คือ (๑) ทีฆนิกาย (หมวดยาว) (๒) มัชฌิมนิกาย (หมวดปานกลาง) (๓) สังยุตตนิกาย (หมวดประมวลเรื่องเป็นพวก ๆ) (๔) อังคุตตรนิกาย (หมวดยิ่งด้วยองค์ คือจัดข้อธรรมเป็นหมวด ๑ หมวด ๒ เป็นต้น) และ (๕) ขุททกนิกาย (หมวดเล็กน้อยหรือหมวดเบ็ดเตล็ด) การจั​ัดอย่​่างนี้​้� จั​ัดตามหลั​ักสุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎกแล้​้วเอาวิ​ินั​ัยปิ​ิฎกและอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎกมาย่​่อรวม ในขุ​ุททกนิ​ิกายคื​ือหมวดเบ็​็ดเตล็​็ด นอกนั้​้�นยั​ังอธิ​ิบายถึ​ึงการแบ่​่งพระพุ​ุทธวจนะเป็​็น ๙ ส่​่วน เป็น ๘๔,๐๐๐ ส่วน ซึ่งของดไว้ไม่นำ�ำมากล่าวในที่นี้

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

14

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

สังคายนาครั้งที่ ๒ กระทำ�ำที่วาลิการาม เมืองเวสาลี แคว้นวัชชี ประเทศอินเดีย พระยสะ กากัณฑกบุตร เป็นผู้ชักชวนพระเถระที่เป็นผู้ใหญ่ร่วมมือในการนี้ ที่ปรากฏชื่อมี ๘ รูป คือ ๑. พระสัพพกามี ๒. พระสาฬหะ ๓. พระขุชชโสภิตะ ๔. พระวาสภคามิกะ ทั้งสี่รูปนี้เป็นชาวปาจีนกะ (มีสำ�ำนักอยู่ ทางทิศตะวันออก) ๕. พระเรวตะ ๖. พระสัมภูตะ สาณวาสี ๗. พระยสะ กากัณฑกบุตร และ ๘. พระสุมนะ ทัง้ สีร่ ปู นีเ้ ป็นชาวเมืองปาฐา ในการนีพ้ ระเรวตะเป็นผูถ้ าม พระสัพพกามีเป็นผูต้ อบ ปัญหาทางวินยั ทีเ่ กิดขึน้ มีพระสงฆ์ประชุมกัน ๗๐๐ รูป กระทำ�ำอยู่ ๘ เดือนจึงแล้วเสร็จ สังคายนา ครั้งนี้ กระทำ�ำภายหลังที่พระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้วได้ ๑๐๐ ปี ข้อปรารภในการทำ�ำสังคายนา ครั้งนี้ก็คือ พระยสะ กากัณฑกบุตร ปรารภข้อปฏิบัติย่อหย่อน ๑๐ ประการทางพระวินัยของ พวกภิกษุวัชชีบุตร เช่น ถือว่าควรเก็บเกลือไว้ในเขนง (เขาสัตว์) เพื่อเอาไว้ฉันได้ ตะวันชาย เกินเที่ยงไปแล้ว ๒ นิ้ว ควรฉันอาหารได้ ควรรับเงินทองได้ เป็นต้น พระยสะ กากัณฑกบุตร จึงชักชวนพระเถระต่าง ๆ ให้ช่วยกันวินิจฉัย แก้ความถือผิดครั้งนี้ รายละเอียดแห่งการสังคายนาครั้งนี้ ปรากฏในวินัยปิฎก (วิ.จุลล. ๗/๖๓๐ - ๖๖๔/ ๓๑๙ - ๓๔๐) เป็นต้นไป แต่ไม่ได้กล่าวถึงการจัดระเบียบพระไตรปิฎก คงกล่าวเฉพาะการชำ�ำระ ข้อถือผิด ๑๐ ประการของภิกษุพวกวัชชีบุตร ทั้งไม่ได้บอกว่าทำ�ำสังคายนาอยู่นานเท่าไร ใน อรรถกถา๑ กล่าวว่า ทำ�ำอยู่ ๘ เดือนจึงสำ�ำเร็จ ข้าพเจ้าได้กล่าวเป็นข้อสังเกตไว้ท้ายเรื่องสังคายนาครั้งที่ ๑ แล้วว่า หลักฐานในวินัย ปิฎก ที่กล่าวถึงสังคายนาครั้งที่ ๑ และครั้งที่ ๒ ไม่มีกล่าวถึงคำ�ำว่า ไตรปิฎกเลย แต่ถ้ากล่าว ตามหลั ก ฐานที่ ป รากฏในหนั ง สื อ สมั น ตปาสาทิ ก า ซึ่ ง แต่ ง ขึ้ น อธิ บ ายวิ นั ย ปิ ฎ กเมื่ อ พุทธปรินพิ พานล่วงแล้วเกือบพันปี ท่านได้กล่าวไว้ชดั เจน (ในหน้า ๒๘ ๒๙ และ ๓๓) ว่าการทำ�ำ สังคายนาจัดประเภทพุทธวจนะ เป็นรูปพระไตรปิฎกได้มีมาแล้วตั้งแต่สังคายนาครั้งที่ ๑ แม้ครั้งที่ ๒ ก็ทำ�ำซ้�้ำำอีก เพราะฉะนั้น ถ้าถือตามหลักฐานของอรรถกถา การสังคายนาจัดระเบียบเป็นรูป พระไตรปิฎก ก็มีมาแล้วตั้งแต่การสังคายนาครั้งที่ ๑ เป็นต้นมา สังคายนาครั้งที่ ๓ ได้กล่าวแล้วว่า เรื่องสังคายนาที่ปรากฏในวินัยปิฎกมีเพียงครั้งที่ ๑ กับครั้งที่ ๒ ส่วนเรื่องการสังคายนาครั้งที่ ๓ มีปรากฏในชั้นอรรถกถาอันพอเก็บใจความได้ดังนี้ ๑

คือคำ�ำอธิบายวินัยปิฎก มีชื่อว่าสมันตปาสาทิกา

15

สังคายนาครัง้ ที่ ๓ กระทำ�ำทีอ่ โศการาม กรุงปาตลีบตุ ร ประเทศอินเดีย พระโมคคลีบตุ ร ติสสเถระเป็นหัวหน้า มีพระสงฆ์ประชุมกัน ๑,๐๐๐ รูป ทำ�ำอยู่ ๙ เดือนจึงแล้วเสร็จ สังคายนา ครั้งนี้ กระทำ�ำภายหลังที่พระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ๒๓๔ หรือ ๒๓๕ ปี๑ ข้อปรารภในการทำ�ำ สังคายนาครั้งนี้ คือพวกเดียรถีย์ หรือนักบวชศาสนาอื่นมาปลอมบวช แล้วแสดงลัทธิศาสนา และความเห็นของตนว่าเป็นพระพุทธศาสนา พระโมคคลีบุตร ติสสเถระ ได้ขอความอุปถัมภ์ จากพระเจ้าอโศกมหาราช ชำ�ำระสอบสวนกำ�ำจัดเดียรถีย์เหล่านั้นจากพระธรรมวินัยได้แล้ว จึงสังคายนาพระธรรมวินัย มีข้อน่าสังเกตว่า ในการทำ�ำสังคายนาครั้งนี้ พระโมคคลีบุตรได้แต่งคัมภีร์กถาวัตถุ ซึ่งเป็นคัมภีร์ในอภิธัมมปิฎกเพิ่มขึ้นด้วย ตามประวัติว่าบทตั้งมีอยู่เดิมแล้ว แต่ได้แต่งขยาย ให้พิสดารออกไป เรื่องกถาวัตถุเป็นเรื่องคำ�ำถามคำ�ำตอบเกี่ยวกับหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา มีคำ�ำถาม ๕๐๐ คำ�ำตอบ ๕๐๐ และเมื่อทำ�ำสังคายนาเสร็จแล้ว ก็ได้ส่งคณะทูตไปประกาศ พระพุทธศาสนาในประเทศต่าง ๆ รวมทั้งพระมหินทเถระ ผู้เป็นโอรสพระเจ้าอโศก ได้นำ�ำ พระพุทธศาสนาไปประดิษฐานในลังกาเป็นครั้งแรก การส่งสมณทูตไปทิศต่าง ๆ ครั้งนั้น ถือหลักว่าให้ไปครบ ๕ รูป เพื่อจะได้ให้การอุปสมบทแก่ผู้เลื่อมใสได้ แต่คงไม่ได้ระบุชื่อ หมดทั้ง ๕ โดยมากออกนามเฉพาะท่านผู้เป็นหัวหน้า การสังคายนาครั้งที่ ๔ การสั ง คายนาครั้ ง นี้ ผ สมกั บ ฝ่ า ยมหายาน กระทำ� ำ กั น ในอิ น เดี ย ภาคเหนื อ ด้ ว ย ความอุปถัมภ์ของพระเจ้ากนิษกะ ได้กล่าวแล้วว่า สังคายนาครัง้ นี้ ทางฝ่ายเถรวาท คือฝ่ายท่ถี่ อื พระพุทธศาสนาแบบที่ไทย ลาว เขมร พม่า ลังกานับถือ มิได้รับรองเข้าอันดับเป็นครั้งที่ ๔ เพราะเป็ น การสั ง คายนาของนิ ก ายสั พ พั ต ถิ ก วาท ซึ่ ง แยกออกไปจากเถรวาททำ� ำ ผสมกั บ ฝ่ายมหายาน และเพราะมีสายแห่งการสืบต่อสั่งสอนอบรมไม่ติดต่อเกี่ยวข้องกัน จึงไม่มีบันทึก หลักฐานเรื่องนี้ทางเถรวาท ทั้งภาษาที่ใช้สำ�ำหรับพระไตรปิฎกก็ไม่เหมือนกัน คือ ฝ่ายมหายาน ใช้ภาษาสันสกฤต (บางครั้งก็ปนปรากฤต) ฝ่ายเถรวาทใช้ภาษาบาลี แม้สังคายนาครั้งที่ ๓ ในอินเดีย ซึ่งกล่าวมาแล้วข้างต้น ทางฝ่ายจีนและธิเบตก็ไม่มี บันทึกรับรองไว้ เพราะเป็นคนละสายเช่นเดียวกัน ๑

เป็นเพียงข้อสันนิษฐาน คือพระเจ้าอโศกมหาราชเสวยราชย์ ๒๑๘ ปี หลังพุทธปรินิพพาน ต่อมาอีก ๑๖ ปี (บางฉบับ ๑๗ ปี) จึงได้ทำ�ำสังคายนา เมื่อเป็นเช่นนี้จึงต้องนับ ๑ ตั้งแต่ปีเสวยราชย์

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

16

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

แต่ เ นื่ อ งจากการสั ง คายนาครั้ ง นี้ เป็ น ที่ รู ้ จั ก กั น ทั่ ว ไปในวงการของผู ้ ศึ ก ษา พระพุทธศาสนา จึงนับว่ามีความสำ�ำคัญทางประวัติศาสตร์ที่ควรนำ�ำมากล่าวไว้ด้วย และเมื่อคิด ตามลำ�ำดับเวลาแล้ว ก็นับเป็นสังคายนาครั้งที่ ๔ ที่ทำ�ำในอินเดีย เมื่อประมาณ ค.ศ. ๑๐๐ พ.ศ. ๖๔๓ เรื่องปีที่ทำ�ำสังคายนานี้ หนังสือบางเล่มก็กล่าวต่างออกไป สังคายนาครั้งนี้กระทำ�ำ ณ เมืองชาลันธร แต่บางหลักฐานก็ว่าทำ�ำที่กาษมีระหรือแคชเมียร์ รายละเอีดบางประการจะได้ กล่าวถึงตอนที่ว่าด้วยการสังคายนาของนิกายสัพพัตถิกวาท มีข้อน่าสังเกต คือหนังสือประวัติศาสตร์ของอินเดียบางเล่ม๑ กล่าวว่า ใน ค.ศ. ๖๓๔ (พ.ศ. ๑๑๗๗) พระเจ้าศีลาทิตย์ ได้จัดให้มีมหาสังคายนาขึ้นในอินเดียภาคเหนือ มีกษัตริย์ ประเทศราชมาร่วมด้วยถึง ๒๑ พระองค์ ในพิธีนี้มีพระสงฆ์ผู้คงแก่เรียน และพราหมณ์ ผู้ทรงความรู้มาประชุมกัน ในวันแรกตั้งพระพุทธรูปบูชาในพิธี ในวันที่ ๒ ตั้งรูปสุริยเทพ ในวันที่ ๓ ตั้งรูปพระศิวะ การสังคายนาครั้งนี้จึงมีลักษณะผสม คือทั้งพุทธ ทั้งพราหมณ์ ภิกษุทเี่ ข้าประชุมก็มที งั้ ฝ่ายเถรวาทและมหายาน แต่เมือ่ สอบดูหนังสือประวัตขิ องภิกษุเฮีย่ นจัง๒ ซึ่งบันทึกเหตุการณ์ตอนนี้ไว้ด้วย กลายเป็นการประชุมเพื่อให้มาโต้แย้งกับภิกษุเฮี่ยนจังผู้แต่ง ตำ�ำรายกย่องพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายานไป หาใช่การสังคายนาอย่างไรไม่ ที่บันทึกไว้ในที่นี้ ด้วยก็เพื่อให้หมดปัญหาประวัติการสังคายนาในประเทศอินเดีย การนับสังคายนาของลังกา ลังกาซึ่งนับถือพระพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาทเช่นเดียวกับไทย คงรับรองการสังคายนา ทั้งสามครั้งแรกในอินเดีย แต่ไม่รับรองสังคายนาครั้งที่ ๔ ซึ่งเป็นของนิกายสัพพัตถิกวาท ผสมกับฝ่ายมหายาน หนังสือสมันตปาสาทิกา ซึง่ แต่งอธิบายวินยั ปิฎกกล่าวว่า เมือ่ ทำ�ำสังคายนาครัง้ ที่ ๓ เสร็จ แล้ ว พระมหิ น ทเถระผู ้ เ ป็ น โอรสของพระเจ้ า อโศก พร้ อ มด้ ว ยพระเถระอื่ น ๆ รวมกั น ครบ ๕ รูป ได้เดินทางไปเผยแผ่พระพุทธศาสนาในลังกา ได้พบกับพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ แสดงธรรมให้พระราชาเลื่อมใส และประดิษฐานพระพุทธศาสนาได้แล้ว ก็มีการประชุมสงฆ์ ให้พระอริฏฐะผู้เป็นศิษย์ของพระมหินทเถระ สวดพระวินัยเป็นการสังคายนาวินัยปิฎก ๑ Brief History of the Indian Peoples ของ Sir W.W. Hunter หน้า ๘๑ ๒

ในภาษาไทยมีหนังสือชื่อประวัติพระถังซัมจั๋ง นายเคงเหลียน สีบุญเรือง แปลจากภาษาจีน มีข้อความตอนนี้ หน้า ๒๓๘

17

ส่วนหนังสืออื่น ๆ เช่น สังคีติยวงศ์ กล่าวว่า มีการสังคายนาทั้งสามปิฎก สังคายนาครั้งนี้ กระทำ�ำที่ถูปาราม เมืองอนุราธปุระ มีพระมหินทเถระเป็นประธาน การสังคายนาครั้งนี้ ต่อจากสังคายนาครั้งที่ ๓ ในอินเดียไม่กี่ปี คือการทำ�ำสังคายนา ครั้งที่ ๓ กระทำ�ำใน พ.ศ. ๒๓๕ พอทำ�ำสังคายนาเสร็จแล้วไม่นาน (พ.ศ. ๒๓๖) พระมหินทเถระก็ เดินทางไปเผยแผ่พระพุทธศาสนาในลังกา และในปี พ.ศ. ๒๓๘ ก็ได้ทำ�ำสังคายนาในลังกา เหตุผลที่อ้างในการทำ�ำสังคายนาครั้งนี้ก็คือ เพื่อให้พระศาสนาตั้งมั่น เพราะเหตุที่สังคายนาครั้ง นี้ห่างจากครั้งแรกประมาณ ๓ - ๔ ปี บางมติจึงไม่ยอมรับเป็นสังคายนา เช่น มติของฝ่ายพม่า ดังจะกล่าวข้างหน้า ข้าพเจ้ามีความเห็นว่า สังคายนาครั้งนี้ อาจเป็นการวางรากฐานให้ชาวลังกา ท่องจำ�ำพระพุทธวจนะ จึงต้องประชุมชีแ้ จงหรือแสดงรูปแห่งพุทธวจนะตามแนวทีไ่ ด้จดั ระเบียบ ไว้ในการสังคายนาครั้งที่ ๓ ในอินเดีย ฉะนั้น จึงนับได้ว่าเป็นสังคายนาครั้งแรกในลังกา สังคายนาครั้งที่ ๒ ในลังกา กระทำ�ำเมื่อประมาณ พ.ศ. ๔๓๓๑ ในรัชสมัยของพระเจ้า วัฏฏคามณีอภัย เรื่องที่ปรากฏเป็นเหตุทำ�ำสังคายนาครั้งนี้ คือเห็นกันว่า ถ้าจะใช้วิธีท่องจำ�ำ พระพุทธวจนะต่อไป ก็อาจมีข้อวิปริตผิดพลาดได้ง่าย เพราะปัญญาในการท่องจำ�ำของกุลบุตร เสือ่ มถอยลง จึงตกลงจารึกพระพุทธวจนะลงในใบลาน มีคำำ� กล่าวว่า ได้จารึกอรรถกถาลงไว้ดว้ ย สังคายนาครัง้ นีก้ ระทำ�ำทีอ่ าโลกเลณสถาน ณ มตเลชนบท ซึง่ ไทยเราเรียกว่ามลัยชนบท ประเทศ ลังกา มีพระรักขิตมหาเถระเป็นประธาน ได้กล่าวแล้วว่า บางมติไม่รับรองการสังคายนาของ พระมหินท์ ว่าเป็นครั้งที่ ๔ ต่อจากอินเดีย แต่สังคายนาครั้งที่ ๒ ในลังกานี้ ได้รับการรับรองเข้า ลำ�ำดับโดยทั่วไป บางมติก็จัดเข้าเป็นลำ�ำดับที่ ๕ บางมติที่ไม่รับรองสังคายนาของพระมหินท์ (ครั้งแรกในลังกา) ก็จัดสังคายนาครั้งที่ ๒ ในลังกานี้ว่า เป็นครั้งที่ ๔ ต่อมาจากอินเดีย สังคายนาครั้งที่ ๓ ในลังกา กระทำ�ำเมื่อไม่ถึง ๑๐๐ ปีมานี้เอง คือใน พ.ศ. ๒๔๐๘๒ (ค.ศ. ๑๘๖๕) ที่รัตนปุระในลังกา พระเถระชื่อหิกขทุเว สิริสุมังคละ เป็นหัวหน้า กระทำ�ำอยู่ ๕ เดือน การสังคายนาครั้งนี้น่าจะไม่มีใครรู้กันมากนัก นอกจากเป็นบันทึกของชาวลังกาเอง การโฆษณาก็คงไม่มากมายเหมือนสังคายนาครั้งที่ ๖ ของพม่า ๑ หลักฐานบางแห่งว่า พ.ศ. ๔๕๐ ๒

ลังกานับเป็น พ.ศ. ๒๔๐๙

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

18

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

การนับสังคายนาของพม่า ได้กล่าวแล้วว่า พม่าไม่รับรองสังคายนาครั้งแรกในลังกา คงรับรองเฉพาะสังคายนา ครั้งที่ื ๒ ของลังกาว่าเป็นครั้งที่ ๔ ต่อจากนั้นก็นับสังคายนาครั้งที่ ๕ และที่ ๖ ซึ่งกระทำ�ำใน ประเทศพม่า สังคายนาครั้งแรกในพม่า หรือที่พม่านับว่าเป็นครั้งที่ ๕ ต่อจากครั้งจารึกลงในใบลาน ของลังกา สังคายนาครัง้ นี้ มีการจารึกพระไตรปิฎกลงในแผ่นหินอ่อน ๗๒๙ แผ่น ณ เมืองมันดเล ด้วยการอุปถัมภ์ของพระเจ้ามินดง ใน พ.ศ. ๒๔๑๔ (ค.ศ. ๑๘๗๑) พระมหาเถระ ๓ รูป คือ พระชาคราภิวังสะ พระนรินทาภิธชะ และพระสุมังคลสามี ได้ผลัดเปลี่ยนกันเป็นประธาน โดยลำ�ำดับ มีพระสงฆ์และพระอาจารย์ผู้แตกฉานในพระปริยัติธรรมร่วมประชุม ๒,๔๐๐ ท่าน กระทำ�ำอยู่ ๕ เดือนจึงสำ�ำเร็จ สังคายนาครั้งที่ ๒ ในพม่า หรือที่พม่านับว่าเป็นครั้งที่ ๖ ที่เรียกว่าฉัฏฐสังคายนา เริ่มกระทำ�ำเมื่อวันที่ ๑๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๙๗ จนถึงวันที่ ๒๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๙๙ เป็นอันปิดงาน ในการปิดงานได้กระทำ�ำร่วมกับการฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ (การนับปีของพม่า เร็วกว่าไทย ๑ ปี จึงเท่ากับเริ่ม พ.ศ. ๒๔๙๘ ปิด พ.ศ. ๒๕๐๐ ตามที่พม่านับ) พม่าทำ�ำสังคายนา ครั้งนี้ มุ่งพิมพ์พระไตรปิฎกเป็นข้อแรก แล้วจะจัดพิมพ์อรรถกถา (คำ�ำอธิบายพระไตรปิฎก) และคำ�ำแปลเป็นภาษาพม่าโดยลำ�ำดับ มีการโฆษณาและเชิญชวนพุทธศาสนิกชนหลายประเทศไป ร่วมพิธีด้วย โดยเฉพาะประเทศเถรวาท คือ พม่า ลังกา ไทย ลาว เขมร ทั้งห้าประเทศนี้ ถือว่า สำ�ำคัญสำ�ำหรับการสังคายนาครั้งนี้มาก เพราะใช้พระไตรปิฎกภาษาบาลีอย่างเดียวกัน จึงได้มี สมัยประชุม ซึ่งประมุขหรือผู้แทนประมุขของทั้งห้าประเทศนี้เป็นหัวหน้า เป็นสมัยของไทยสมัย ของลังกา เป็นต้น ได้มีการก่อสร้างคูหาจำ�ำลอง ทำ�ำด้วยคอนกรีต จุคนได้หลายพันคน มีที่นั่ง สำ�ำหรับพระสงฆ์ไม่น้อยกว่า ๒,๕๐๐ ที่ บริเวณที่ก่อสร้างประมาณ ๒๐๐ ไร่เศษ เมื่อเสร็จแล้ว ได้แจกจ่ายพระไตรปิฎกฉบับอักษรพม่าไปในประเทศต่าง ๆ รวมทั้งประเทศไทยด้วย การนับสังคายนาของไทย ตามหลักสูตรการศึกษาพระปริยัติธรรมของไทยเรา ยอมรับรองสังคายนาครั้งที่ ๑ ๒ - ๓ ในอินเดีย และครั้งที่ ๑ - ๒ ในลังกา รวมกัน ๕ ครั้ง ถือว่าเป็นประวัติที่ควรรู้เกี่ยวกับ ความเป็นมาแห่งพระธรรมวินัย แต่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงถือว่าสังคายนาในลังกาทั้งสองครั้งเป็นเพียงสังคายนาเฉพาะประเทศ ไม่ควรจัดเป็น สังคายนาทั่วไป จึงทรงบันทึกพระมติไว้ในท้ายหนังสือพุทธประวัติ เล่ม ๓

19

แต่ตามหนังสือสังคีติยวงศ์ หรือประวัติแห่งการสังคายนา ซึ่งสมเด็จพระวันรัต วัดพระเชตุพน รจนาเป็นภาษาบาลีในรัชกาลที่ ๑ ตั้งแต่ครั้งเป็นพระพิมลธรรม ได้ลำ�ำดับความ เป็นมาแห่งสังคายนาไว้ ๙ ครั้ง ดังต่อไปนี้ สังคายนาครั้งที่ ๑ - ๒ - ๓ ทำ�ำในประเทศอินเดียตรงกับที่กล่าวไว้ในเบื้องบน สังคายนาครั้งที่ ๔ - ๕ ทำ�ำในลังกา คือครั้งที่ ๑ ที่ ๒ ที่ทำ�ำในลังกา ดังได้กล่าวแล้วใน ประวัติการสังคายนาของลังกา สังคายนาครั้งที่ ๖ ทำ�ำในลังกาเมื่อ พ.ศ. ๙๕๖ พระพุทธโฆสะได้แปลและเรียบเรียง อรรถกถา คือคำ�ำอธิบายพระไตรปิฎก จากภาษาลังกาเป็นภาษาบาลี ในรัชสมัยของพระเจ้า มหานาม เนื่องจากการแปลอรรถกถาเป็นภาษาบาลีครั้งนี้ มิใช่การสังคายนาพระไตรปิฎก ทางลั ง กาเองจึง ไม่ถือว่า เป็นการสัง คายนาตามแบบแผนที่ นิยมกั นว่ า จะต้ อ งมี การชำ�ำระ พระไตรปิฎก สังคายนาครั้งที่ ๗ ทำ�ำในลังกาเมื่อ พ.ศ. ๑๕๘๗ พระกัสสปเถระได้เป็นประธาน มีพระเถระร่วมด้วยกว่า ๑,๐๐๐ รูป ได้รจนาคำ�ำอธิบายอรรถกถาพระไตรปิฎก เป็นภาษาบาลี กล่าวคือแต่งตำ�ำราอธิบายคัมภีรอ์ รรถกถา ซึง่ พระพุทธโฆสะได้ทำำ� เป็นภาษาบาลีไว้ในการสังคายนา ครั้งที่ ๖ คำ�ำอธิบายอรรถกถานี้กล่าวตามสำ�ำนวนนักศึกษาก็คือ คัมภีร์ฎีกา ตัวพระไตรปิฎก เรียกว่าบาลี คำ�ำอธิบายพระไตรปิฎก เรียกว่าอรรถกถา คำ�ำอธิบายอรรถกถา เรียกว่าฎีกา การทำ�ำ สังคายนาครัง้ นี้ เนือ่ งจากมิใช่สงั คายนาพระไตรปิฎก แม้ทางลังกาเองก็ไม่รบั รองว่าเป็นสังคายนา อย่างไรก็ตาม ข้อความที่กล่าวไว้ในหนังสือสังคีติยวงศ์ ก็นับว่าได้ประโยชน์ในการรู้ ความเป็นมาแห่งพระไตรปิฎก อรรถกถา และฎีกา อย่างดียิ่ง สังคายนาครั้งที่ ๘ ทำ�ำในประเทศไทย ประมาณ พ.ศ. ๒๐๒๐ พระเจ้าติโลกราชแห่ง เชียงใหม่ ได้อาราธนาพระภิกษุผู้ทรงไตรปิฎกหลายร้อยรูป ให้ช่วยชำ�ำระอักษรพระไตรปิฎก ในวัดโพธาราม เป็นเวลา ๑ ปี จึงสำ�ำเร็จสังคายนา ครั้งนี้จัดเป็นครั้งที่ ๑ ในประเทศไทย สังคายนาครั้งที่ ๙ ทำ�ำในประเทศไทยเมื่อ พ.ศ. ๒๓๓๑ พระบาทสมเด็จพระพุทธ ยอดฟ้าจุฬาโลก ปฐมกษัตริย์แห่งบรมราชจักรีวงศ์ กรุงรัตนโกสินทร์ ได้ทรงอาราธนาพระสงฆ์ ให้ชำ�ำระพระไตรปิฎก ในครั้งนี้มีพระสงฆ์ ๒๑๘ รูป กับราชปัณฑิตาจารย์อุบาสก ๓๒ คน ช่วยกันชำ�ำระพระไตรปิฎก แล้วจัดให้มีการจารึกลงในใบลาน สังคายนาครั้งนี้สำ�ำเร็จภายใน ๕ เดือน จัดว่าเป็นสังคายนาครั้งที่ ๒ ในประเทศไทย ประวัติการสังคายนา ๙ ครั้งตามที่ปรากฏในหนังสือสังคีติยวงศ์ ซึ่งสมเด็จพระวันรัต รจนาไว้นี้ ภิกษุชินานันทะ ศาสตราจารย์ภาษาบาลีและพุทธศาสตร์แห่งสถาบันภาษาบาลีที่

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

20

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

นาลันทา ได้นำ�ำไปเล่าไว้เป็นภาษาอังกฤษ ในหนังสือ ๒๕๐๐ ปีแห่งพระพุทธศาสนาในอินเดีย ซึ่งพิมพ์ขึ้นในโอกาสฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษในอินเดียด้วย ความรู้เรื่องการชำ�ำระและการพิมพ์พระไตรปิฎกในประเทศไทย มีความสำ�ำคัญสำ�ำหรับ พุทธศาสนิกชนชาวไทยโดยเฉพาะ ข้าพเจ้าจึงจะกล่าวถึงเรื่องนี้ค่อนข้างละเอียดอีกครั้งหนึ่ง เมื่อได้กล่าวถึงเรื่องอื่น ๆ เสร็จแล้ว การนับสังคายนาของฝ่ายมหายาน การที่กล่าวถึงสังคายนาฝ่ายมหายาน ซึ่งเป็นคนละสายกับฝ่ายเถรวาทไว้ในที่นี้ด้วย ก็เพื่อเป็นแนวศึกษาและประดับความรู้ เพราะพระไตรปิฎกของฝ่ายเถรวาท โดยเฉพาะ พระสุตตันตปิฎก ได้มคำี �ำแปลในภาษาจีน ซึ่งแสดงว่าฝ่ายมหายานได้มีเอกสารของฝ่ายเถรวาท อยู่ด้วย จึงควรจะได้สอบสวนดูว่า ความเป็นมาแห่งพระไตรปิฎกนั้น ทางฝ่ายมหายานได้กล่าว ถึงไว้อย่างไร เมื่ อ กล่ า วตามหนั ง สื อ พุ ท ธประวั ติ และประวั ติ สั ง ฆมณฑลสมั ย แรกตามลำ� ำ ดั บ ของธิเบต ซึ่งชาวต่างประเทศได้แปลไว้เป็นภาษาอังกฤษ๑ ได้กล่าวถึงการสังคายนา ๒ ครั้ง คือ ครั้งที่ ๑ และครั้งที่ ๒ ในอินเดียดังที่รู้กันอยู่ทั่วไป แต่จะเล่าไว้ในที่นี้ เฉพาะข้อที่น่าสังเกตคือ ในสังคายนาครั้งที่ ๑ หลักฐานฝ่ายเถรวาท ว่าสังคายนาพระธรรมกับพระวินัย พระอานนท์เป็นผู้ตอบคำ�ำถามเกี่ยวกับพระธรรม จึงหมายถึงว่า พระอานนท์ได้วิสัชนาทั้ง สุตตันตปิฎกและอภิธัมมปิฎก แต่ในฉบับของธิเบตกล่าวว่า พระมหากัสสปเป็นผู้วิสัชนา อภิธัมมปิฎก ส่วนพระอานนท์วิสัชนาสุตตันตปิฎก และพระอุบาลีวิสัชนาวินัยปิฎก กับได้กล่าว พิสดารออกไปอีกว่า สังคายนาสุตตันตปิฎกก่อน พอพระอานนท์เล่าเรื่องปฐมเทศนาจบ พระอัญญาโกณฑัญญะได้ยืนยันว่าถูกต้องแล้ว เป็นพระสูตรที่ท่านได้สดับมาเอง แม้เมื่อกล่าว สูตรที่ ๒ (อนัตตลักขณสูตร) จบ พระอัญญาโกณฑัญญะก็ให้คำ�ำรับรองเช่นกัน รายละเอียด อย่างอื่นที่เห็นว่าฟั่นเฝือ ได้งดไม่นำ�ำมากล่าวในที่นี้ มีข้อสังเกตอีกอย่างหนึ่งก็คือ ในหนังสือ ที่อ้างถึงนี้ใช้คำ�ำว่า มาติกา (มาตฺริกา) แทนคำ�ำว่า อภิธัมมปิฎก ในสังคายนาครั้งที่ ๒ ฉบับมหายานของธิเบตได้กล่าวคล้ายคลึงกับหลักฐานของฝ่าย เถรวาทมาก ทั้งได้ลงท้ายว่า ที่ประชุมได้ลงมติ ตำ�ำหนิข้อถือผิด ๑๐ ประการของภิกษุชาววัชชี ๑

The Life of the Buddha and the Early History of His Order translated by W.W. Rockhill from Tibetan Works In the BKAH - HGYUR and BSTANHGYUR.

21

อันแสดงว่าหลักฐานของฝ่ายมหายานกลับรับรองเรือ่ งนี้ ผูแ้ ปล (คือ Rockhill) อ้างว่าได้สอบสวน ฉบับของจีน ซึ่งมีผู้แปลเป็นภาษาอังกฤษแล้ว ก็ไม่ปรากฏว่ากล่าวถึงอะไร นอกจากจบลงด้วย การตำ�ำหนิข้อถือผิด ๑๐ ประการนั้น ดร. นลินักษะ ทัตต์ แห่งมหาวิทยาลัยกัลกัตตา อินเดีย ได้พยายามรวบรวมหลักฐาน ฝ่ายมหายานเกีย่ วด้วยสังคายนาครัง้ ที่ ๒ ไว้อย่างละเอียดเป็น ๓ รุน่ คือรุน่ แรก รุน่ กลางและรุน่ หลัง แม้รายละเอียดปลีกย่อยในหลักฐานนั้น ๆ จะมีต่างกันออกไปก็ตาม แต่ก็เป็นอันตกลงว่า ฝ่ายมหายานได้รับรองการสังคายนาครั้งที่ ๑ และครั้งที่ ๒ ร่วมกัน๑ โดยเหตุที่คัมภีร์พระพุทธศาสนาฝ่ายมหายานมักจะมีอะไรต่ออะไรต่างออกไปจาก เถรวาท เมื่อเกิดปัญหาว่า คัมภีร์เหล่านั้นมีมาอย่างไร ก็มักจะมีคำ�ำตอบว่า มีการสังคายนาของ ฝ่ายมหายาน คัมภีรเ์ หล่านัน้ เกิดขึน้ จากผูท้ สี่ งั คายนา ซึง่ เป็นผูท้ รงคุณวุฒไิ ด้รไู้ ด้ฟงั มาคนละสาย กับฝ่ายเถรวาท เมือ่ ตรวจสอบจากหนังสือของฝ่ายมหายาน แม้จะพบว่าสังคายนาผสมกับฝ่ายมหายาน นั้น เกิดเมื่อสมัยพระเจ้ากนิษกะ ประมาณ พ.ศ. ๖๔๓ ก็จริง แต่ข้ออ้างต่าง ๆ มักจะพาดพิงไป ถึงสังคายนาครั้งที่ ๑ และที่ ๒ คือมีคณะสงฆ์อีกฝ่ายหนึ่ง ทำ�ำสังคายนาแข่งขันอีกส่วนหนึ่ง คือ ๑. สังคายนาครั้งแรกที่พระมหากัสสปเป็นประธานนั้น กระทำ�ำที่ถ้�้ำำสัตตบรรณคูหา ข้างเขาเวภารบรรพต กรุงราชคฤห์ มีคำ�ำกล่าวของฝ่ายมหายานว่า ภิกษุทั้งหลายผู้มิได้รับเลือก เป็นการกสงฆ์ (คือสงฆ์ผู้กระทำ�ำหน้าที่) ในปฐมสังคายนาซึ่งมีพระมหากัสสปเป็นประธาน ได้ ประชุมกันทำ�ำสังคายนาขึน้ อีกส่วนหนึง่ เรียกว่าสังคายนานอกถ้�้ำำ และโดยเหตุทภี่ กิ ษุผทำู้ ำ� สังคายนา นอกถ้�้ำำมีจำ�ำนวนมาก จึงเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าสังคายนามหาสังฆิกะ คือของสงฆ์หมู่ใหญ่ เรื่องนี้ปรากฏในประวัติของหลวงจีนเฮี่ยนจังผู้เดินทางไปดูการพระพุทธศาสนาในอินเดีย ที่นายเคงเหลียน สีบุญเรือง แปลเป็นภาษาไทย หน้า ๑๖๙ และกล่าวด้วยว่าในการสังคายนา ครั้งนี้ แบ่งออกเป็น ๕ ปิฎก คือ พระสูตร วินัย อภิธรรม ปกิณณกะ และธารณี แต่หลักฐานของการสังคายนา ”นอกถ้�้ำำ„ ครั้งที่ ๑ นี้ น่าจะเป็นการกล่าวสับสนกับ เหตุการณ์ทเี่ กิดขนานกับการสังคายนาครัง้ ที่ ๒๒ หรือนัยหนึง่ เอาเหตุการณ์ในสังคายนาครัง้ ที่ ๒ ไปเป็นครั้งที่ ๑ คือ ๑ ผู้ต้องการหลักฐานละเอียดโปรดดู หนังสือ Early Monastic Buddhism เล่ม ๒ หน้า ๓๑ ถึง ๔๖ ๒

หนังสือประวัติของหลวงจีนเฮี่ยนจัง เป็นนิพนธ์ของภิกษุฮุยลิบศิษย์ของท่าน ส่วนบันทึกเดินทางของหลวงจีน เฮี่ยนจังเอง มีอีกเล่มหนึ่งต่างหาก ซึ่งฉบับหลังนี้ ฝรั่งให้เกียรตินำ�ำไปอ้างอิงไว้ในหนังสือของตนมากมายด้วยกัน

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

22

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

๒. การสังคายนาของมหาสังฆิกะ มีเรื่องเล่าว่า เมื่อภิกษุวัชชีบุตร ถือวินัยย่อหย่อน ๑๐ ประการ และพระยสะ กากัณฑกบุตร ได้ชกั ชวนคณะสงฆ์ในภาคต่าง ๆ มาร่วมกันทำ�ำสังคายนา ชำ�ำระมลทินโทษแห่งพระศาสนาวินจิ ฉัยชีว้ า่ ข้อถือผิด ๑๐ ประการนัน้ มีหา้ มไว้ในพระวินยั อย่างไร แล้วได้ทำ�ำสังคายนา ในขณะเดียวกัน พวกภิกษุวัชชีบุตรซึ่งมีอยู่เป็นจำ�ำนวนมาก ก็ได้เรียก ประชุมสงฆ์ถึง ๑๐,๐๐๐ รูป ทำ�ำสังคายนาของตนเองที่เมืองกุสุมปุระ (ปาตลีบุตร) ให้ชื่อว่า มหาสังคีติ คือมหาสังคายนาเป็นเหตุให้เกิดนิกายสังฆิกะ ซึ่งแม้จะยังไม่นับว่าเป็นมหายาน โดยตรง แต่ก็นับได้ว่าเป็นเบื้องต้นแห่งการแตกแยกจากฝ่ายเถรวาท มาเป็นมหายานในกาล ต่อมา การสังคายนาครั้งนี้ ได้แก้ไขเปลี่ยนแปลงของเดิมไปไม่น้อย หลักฐานของฝ่ายมหายาน บางเล่มได้กล่าวถึงกำ�ำเนิดของนิกายมหาสังฆิกะ โดยไม่กล่าวถึงวัตถุ ๑๐ ประการก็มี แต่กล่าว ว่า ข้อเสนอ ๕ ประการของมหาเทวะเกี่ยวกับพระอรหันต์ว่า ยังมิได้ดับกิเลสโดยสมบูรณ์ เป็นต้น เป็นเหตุให้เกิดการสังคายนาครั้งที่ ๒ แล้วพวกมหาสังฆิกะก็แยกออกมาทำ�ำสังคายนา ของตน การสังคายนาของนิกายสัพพัตถิกวาท การสั​ังคายนาของพระเจ้​้ากนิ​ิษกะ ประมาณในปี​ีพุ​ุทธศั​ักราช ๖๔๓ (ค.ศ. ๑๐๐) พระเจ้ากนิษกะผู้มีอำ�ำนาจอยู่ในอินเดียภาคเหนือได้สนับสนุนให้มีการสังคายนา ซึ่งอาจกล่าว ได้ว่า เป็นสังคายนาแบบผสม ณ เมืองชาลันธร หรือบางแห่งกล่าวว่า เมืองกาษมีระ ในหนังสือจดหมายเหตุของหลวงจีนเฮี่ยนจัง เล่าว่า พระเจ้ากนิษกะหันมาสนใจ พระพุทธศาสนาและตำ�ำรับตำ�ำราแห่งศาสนานี้ จึงให้อาราธนาพระภิกษุ ๑ รูปไปสอนทุก ๆ วัน และเนื่ อ งจากภิ ก ษุ แ ต่ ล ะรู ป ที่ ไ ปสอน ก็ ส อนต่ า ง ๆ กั น ออกไป บางครั้ ง ก็ ถึ ง กั บ ขั ด กั น พระเจ้ากนิษกะทรงลังเลไม่รู้จะฟังว่าองค์ไหนถูกต้อง จึงปรึกษาข้อความนี้กับพระเถระเจ้า มีนามว่า ปารศวะ ถามว่า คำ�ำสอนที่ถูกต้องนั้นคืออันใดกันแน่ พระเถระแนะนำ�ำให้แล้ว พระกนิษกะจึงตกลงพระทัยจัดให้มีการสังคายนา ซึ่งมีภิกษุสงฆ์นิกายต่าง ๆ ได้รับอาราธนาให้ มาเข้าประชุม พระเจ้ากนิษกะโปรดให้สร้างวัด เป็นที่พักพระสงฆ์ได้ ๕๐๐ รูป ผู้จะพึงเขียน คำ�ำอธิบายพระไตรปิฎก คำ�ำอธิบายหรืออรรถกถาสุตตันตปิฎก มี ๑๐๐,๐๐๐ โศลก อรรถกถา วินัยปิฎก ๑๐๐,๐๐๐ โศลกและอรรถกถาอภิธรรมอันมีนามว่า อภิธรรมวิภาษา มีจำ�ำนวน ๑๐๐,๐๐๐ โศลก ก็ได้แต่งขึ้นในสังคายนาครั้งนี้ด้วย เมื่อทำ�ำสังคายนาเสร็จแล้ว ก็ได้จารึกลงใน แผ่นทองแดง เก็บไว้ในหีบศิลา แล้วบรรจุไว้ในเจดีย์ท่ีสร้างขึ้นโดยเฉพาะเพื่อการนี้อีกต่อหนึ่ง มีข้อสังเกต คือกำ�ำหนดกาลของสังคายนาครั้งนี้ ที่ปรากฏในคัมภีร์ฝ่ายธิเบตกล่าวว่า กระทำ�ำใน

23

ยุคหลังกว่าที่หลวงจีนเฮี่ยนจังกล่าวไว้ แต่เรื่อง พ.ศ. ที่เกี่ยวกับเหตุการณ์ในพระพุทธศาสนา ก็มีข้อโต้แย้งผิดเพี้ยนกันอยู่มิใช่แห่งเดียว จึงเป็นข้อที่ควรจะได้พิจารณาสอบสวนในทาง ที่ควรต่อไป การสังคายนาครั้งนี้ เป็นของนิกายสัพพัตถิกวาท ซึ่งแยกสาขาออกไปจากเถรวาท แต่ก็มีพระของฝ่ายมหายานร่วมอยู่ด้วย จึงเท่ากับเป็นสังคายนาผสม สังคายนานอกประวัติศาสตร์ ยังมีสังคายนาอีกครั้งหนึ่ง ซึ่งไม่ปรากฏในประวัติศาสตร์ และไม่ได้การรับรองทาง วิชาการจากผู้ศึกษาค้นคว้าทางพระพุทธศาสนา อาจถือได้ว่าเป็นความเชื่อถือปรัมปราของ พุทธศาสนิกชนฝ่ายมหายานในจีนและญี่ปุ่น คือสังคายนาของพระโพธิสัตว์มัญชุศรี กับ พระโพธิสัตว์ ไมเตรยะ (พระศรีอารย์) ทั้งนี้ ปรากฏตามหลักฐาน ในหนังสือประวัติศาสตร์ ย่อแห่งพระพุทธศาสนา ๑๒ นิกาย ของ๑ ญี่ปุ่น หน้า ๕๑ ซึ่งไม่ได้บอกกาลเวลา สถานที่ และรายละเอียดไว้ ที่นำ�ำมากล่าวไว้ในที่นี้ พอเป็นเครื่องประดับความรู้เกี่ยวกับความเป็นมา แห่งพระไตรปิฎกในที่มาต่าง ๆ เท่าที่จะค้นหามาได้ เป็นอันว่าได้กล่าวถึงการสังคายนา ทั้งของฝ่ายเถรวาทและของมหายานไว้ พอเป็น แนวทางให้ทราบความเป็นมาแห่งคำ�ำสอนทางพระพุทธศาสนา และโดยเฉพาะคัมภีรพ์ ระไตรปิฎก ทั้งได้พยายามรวบรัดกล่าว เพราะไม่เช่นนั้นจะกลายเป็นต้องแต่งประวัติศาสตร์ความเป็นมา แห่งพระพุทธศาสนาขนาดใหญ่ไว้ในที่นี้ ลำ�ำดับอาจารย์ผู้ทรงจำ�ำพระไตรปิฎก ได้กล่าวไว้แล้วในสมัยที่ยังมิได้มีการจารึกพระไตรปิฎกลงในใบลานนั้นใช้วิธีท่องจำ�ำ และการท่องจำ�ำก็แบ่งหน้าที่กัน ตามแต่ใครจะสมัครเป็นผู้เชี่ยวชาญในส่วนไหนตอนไหนของ พระไตรปิฎก เช่น คำ�ำว่า ทีฆภาณกะ แปลว่า ผูส้ วดคัมภีรท์ ฆี นิกาย (พระธรรมเทศนาหมวดยาว) มัชฌิมภาณกะ ผู้สวดคัมภีร์มัชฌิมนิกาย (พระธรรมเทศนาขนาดปานกลาง) โดยนัยนี้จึงเป็น การแบ่งงานกันทำ�ำในการท่องจำ�ำพระไตรปิฎก และมีผู้เชี่ยวชาญในแต่ละสาขา มีศิษย์ของ แต่ ล ะสำ� ำนัก ท่องจำ�ำตามที่อาจารย์สั่ง สอน เป็ นทางให้ เ ห็ น ความเป็ นมาแห่ ง พระไตรปิ ฎ ก ด้วยประการฉะนี้ ๑

A Short History of Twelve Japanese Buddhist Sects by Buyiu Nantio

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

24

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

ในหนังสืออธิบายพระไตรปิฎก หรือที่เรียกว่าอรรถกถา ได้แสดงการสืบสายของ อาจารย์ในแต่ละทาง คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก และอภิธัมมปิฎก ที่เรียกว่า อาจริยปรัมปรา สายแห่งพระอาจารย์ ดังนี้ ๑. พระอุบาลี ๔. พระสิคควะ

สายวินัยปิฎก๑ ๒. พระทาสกะ ๓. พระโสณกะ ๕. พระโมคคลีบุตร ติสสะ

สายสุตตันตปิฎก ไม่ได้มรี ะบุไว้ในอรรถกถา เป็นแต่ได้กล่าวถึงการมอบหน้าทีใ่ นการท่องจำ�ำนำำ� สืบ ๆ กัน ต่อไปดังนี๒้ ๑. มอบให้พระอานนท์ท่องจำ�ำสั่งสอนทีฆนิกาย ๒. มอบให้นิสิตทั้งหลายของพระสาริบุตรท่องจำ�ำมัชฌิมนิกาย ๓. มอบให้พระมหากัสสปท่องจำ�ำสังยุตตนิกาย ๔. มอบให้พระอนุรุทธ์ท่องจำ�ำอังคุตตรนิกาย ส่วนขุททกนิกายไม่ได้กล่าวไว้ว่ามอบ เป็นหน้าที่ของใคร สายอภิธัมมปิฎก๓ ๑. พระสาริบุตร ๒. พระภัททชิ ๓. พระโสภิตะ ๔. พระปิยชาลี ๕. พระปิยปาละ ๖. พระปิยทัสสี ๗. พระโกสิยปุตตะ ๘. พระสิคควะ ๙. พระสันเทหะ ๑๐. พระโมคคลีบุตร ๑๑. พระติสสทัตตะ ๑๒. พระธัมมิยะ ๑๓. พระทาสกะ ๑๔. พระโสณกะ ๑๕. พระเรวตะ ตามรายนามนี้ สืบต่อมาเพียงชั่ว ๒๓๕ ปีเท่านั้น ต่อจากนั้นยังมีรายนามอีกมาก ซึ่งนับแต่แผ่ศาสนาไปในลังกาแล้ว ๑

อรรถกถา ส.ปา. ๑/๗๔ ครั้นแล้วได้กล่าวถึงชื่ออาจารย์ในรุ่นหลัง ตอนที่แผ่ศาสนาไปในลังกาแล้ว อีกเกือบ ๑๐๐ รูป ม.พ.ป. ๒ อรรถกถา สุ.วิ. ๑/๒๒ ม.พ.ป. ๓ อรรถกถา อ.ส. ๓๕/๕๒ - ๕๓ ม.พ.ป.

25

การชำ�ำระและจารึกกับการพิมพ์พระไตรปิฎกในประเทศไทย ได้ ก ล่ า วไว้ แ ล้ ว ว่ า ควรจะได้ ก ล่ า วเป็ น พิ เ ศษถึ ง การชำ� ำ ระ การเขี ย น การพิ ม พ์ พระไตรปิฎกในประเทศไทย ให้ค่อนข้างละเอียดสักเล็กน้อย เพื่อเป็นประโยชน์ในการรู้ เรื่องความเกี่ยวข้องของประเทศไทยที่มตี ่อพระไตรปิฎก ซึ่งในที่นี้จะได้แบ่งเป็น ๔ สมัย ดังนี​ี้ สมัยที่ ๑ ชำ�ำระและจารลงในใบลาน กระทำ�ำที่เมืองเชียงใหม่ สมัยพระเจ้าติโลกราช ประมาณ พ.ศ. ๒๐๒๐ สมั ย ที่ ๒ ชำ� ำ ระและจารลงในใบลาน กระทำ� ำ ที่ ก รุ ง เทพฯ สมั ย พระบาทสมเด็ จ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ ๑ พ.ศ. ๒๓๓๑ สมั ย ที่ ๓ ชำ� ำ ระและพิ ม พ์ เ ป็ น เล่ ม กระทำ� ำ ที่ ก รุ ง เทพฯ สมั ย พระบาทสมเด็ จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ พ.ศ. ๒๔๓๑ ถึง พ.ศ. ๒๔๓๖ สมั ย ที่ ๔ ชำ� ำ ระและพิ ม พ์ เ ป็ น เล่ ม กระทำ� ำ ที่ ก รุ ง เทพฯ สมั ย พระบาทสมเด็ จ พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๗ พ.ศ. ๒๔๖๘ ถึง พ.ศ. ๒๔๗๓ สมัยที่ ๑ พระเจ้าติโลกราช เมืองเชียงใหม่ ความจริงสมัยนั้น เมืองเชียงใหม่เป็นอิสระ และถือได้ว่าภูมิภาคแถบนั้นเป็นประเทศ ลานนาไทย แต่เมือ่ รวมกันเป็นประเทศไทยในภายหลัง ก็ควรจะได้กล่าวถึงการชำ�ำระพระไตรปิฎก และการจารลงในใบลาน พระเจ้าติโลกราชผู้นี้ มีเรื่องกล่าวถึงไว้ในหนังสือชินกาลมาลีปกรณ์สั้น ๆ ว่าสร้าง พระพุทธรูปในจุลศักราช ๘๔๕ ในหนังสือสังคีติยวงศ์เล่าเรื่องสร้างพระพุทธรูปขนาดใหญ่ ตรงกับหนังสือชินกาลมาลีปกรณ์ แต่มีเล่าเรื่องสังคายนาพระไตรปิฎกด้วย พระเจ้าติโลกราช ได้ อาราธนาพระภิก ษุผู้ทรงพระไตรปิฎกหลายร้ อ ยรู ป มี พ ระธรรมทิ น เถระเป็ น ประธาน ให้ชำ�ำระอักษรพระไตรปิฎกในวัดโพธาราม ๑ ปีจึงสำ�ำเร็จ เมื่อทำ�ำการฉลองสมโภชแล้ว ก็ได้ให้ สร้างมณเฑียรในวัดโพธาราม เพื่อประดิษฐานพระไตรปิฎก ข้อที่น่าสังเกตก็คือ ตัวอักษรที่ใช้ในการจารึกพระไตรปิฎกในครั้งนั้น คงเป็นอักษร แบบไทยลานนา คล้ายอักษรพม่า มีผิดเพี้ยนกันบ้าง และพอเดาออกเป็นบางตัว สมัยที่ ๒ รัชกาลที่ ๑ กรุงเทพฯ เรื่องสังคายนาพระไตรปิฎกโดยพิสดาร ในสมัยรัชกาลที่ ๑ มีปรากฏในหนังสือ พงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา และคำ�ำประกาศเทวดาครั้งสังคายนาปีวอก สัมฤทธิศก พ.ศ. ๒๓๓๑ รัชกาลที่ ๑ (หนังสือประกาศการพระราชพิธี) ซึ่งเก็บใจความได้ดังนี้

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

26

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

ในปี พ.ศ. ๒๓๓๑ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงสละพระราชทรัพย์ จ้างช่างจารจารึกพระไตรปิฎกลงในใบลาน และให้ชำ�ำระและแปลฉบับอักษรลาว อักษรรามัญ เป็นอักษรขอม สร้างใส่ตู้ไว้ในหอมณเฑียรธรรม และสร้างพระไตรปิฎกถวายพระสงฆ์ไว้ทุก พระอารามหลวง มีผู้กราบทูลว่า ฉบับพระไตรปิฎก และอรรถกถาฎีกาที่มีอยู่ ผิดเพี้ยนวิปลาส เป็นอันมาก ผู้ที่รู้พระไตรปิฎกก็มีน้อยท่าน ควรจะได้หาทางชำ�ำระให้ถูกต้อง จึงทรงอาราธนา พระสังฆราช พระราชาคณะ ฐานานุกรมเปรียญ ๑๐๐ รูปมาฉัน ตรัสถามว่า พระไตรปิฎก ผิดพลาดมากน้อยเพียงไร สมเด็จพระสังฆราชพร้อมด้วยพระราชาคณะถวายพรให้ทรงทราบ ว่ามีผดิ พลาดมาก แล้วเล่าประวัตกิ ารสังคายนาพระไตรปิฎก ๘ ครัง้ ทีล่ ว่ งมาแล้ว เมือ่ ทรงทราบ ดั่งนี้ จึงอาราธนาให้พระสงฆ์ดำ�ำเนินการสังคายนาชำ�ำระพระไตรปิฎก ซึ่งเลือกได้พระสงฆ์ ๒๑๘ รูป ราชบัณฑิตอุบาสก ๓๒ คน (แต่ตามประกาศเทวดาว่า พระสงฆ์ ๒๑๙ รูป ราชบัณฑิต อุบาสก ๓๐ คน) กระทำ�ำ ณ วัดพระศรีสรรเพชญ์ (คือวัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษดิ์ในปัจจุบัน) แบ่งงานออกเป็น ๔ กอง สมเด็จพระสังฆราชเป็นแม่กองชำ�ำระสุตตนั ตปิฎก พระวันรัตเป็นแม่กอง ชำ�ำระวินัยปิฎก พระพิมลธรรมเป็นแม่กองชำ�ำระอภิธัมมปิฎก พระพุฒาจารย์เป็นแม่กองชำ�ำระ สัททาวิเศษ (ตำ�ำราไวยากรณ์และอธิบายศัพท์ตา่ ง ๆ) พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั และพระอนุชา เสด็จไป ณ พระอารามทุกวัน ๆ ละ ๒ ครั้ง เวลาเช้าทรงประเคนสำ�ำรับอาหาร เวลาเย็นทรง ถวายน้�้ำำอัฐบาน (น้�้ำำผลไม้คั้น) และเทียนทุกวัน เป็นอย่างนี้สิ้นเวลา ๕ เดือนจึงเสร็จ แล้วได้จ้าง ช่างจารจารึกลงในใบลาน ให้ปดิ ทองแท่งทับทัง้ ใบปกหน้าหลัง และกรอบทัง้ สิน้ เรียกว่าฉบับทอง ห่อด้วยผ้ายก เชือกรัดถักด้วยไหม แพรเบญจพรรณ มีฉลากงาแกะเขียนอักษรด้วยหมึก และฉลากทอเป็นตัวอักษรบอกชื่อพระคัมภีร์ทุกคัมภีร์ เมื่อพิจารณาจากการที่พระมหากษัตริย์ทรงอุตสาหะ เสด็จพระราชดำ�ำเนินไปให้ กำ�ำลังใจแก่พระเถระและราชบัณฑิตผู้ชำ�ำระพระไตรปิฎก ถึงวันละ ๒ เวลาแล้ว ก็ควรจะถือได้ว่า เป็นพระราชจริยาอันดียิ่ง มีคุณค่าในการถนอมรักษาตำ�ำราทางพระพุทธศาสนาไว้ด้วยดี แต่การสังคายนาครั้งนี้ ผู้ทรงความรู้รุ่นหลัง มักจะพูดล้อว่าเป็นการสังคายนา แต้มหัวตะ เช่นพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๕ ทรงไว้ในพระราชวิจารณ์ เทียบลัทธิพระพุทธศาสนาฝ่ายหินยาน (เถรวาท) กับมหายาน หน้า ๑๓ โดยเล็งไปถึงว่าไม่ได้ทำ�ำ อะไรมาก นอกจากแก้ไขตัวหนังสือที่ผิด คำ�ำว่า แต้มหัวตะ หมายความว่า อักษร ค กับอักษร ต เมื่อเขียนด้วยอักษรขอม มีลักษณะใกล้เคียงกัน ถ้าจะให้ชัดเจนเวลาเขียนตัว ต จะต้องมี ขมวดหัว การสอบทานเห็นตัวไหนไม่ชัดก็เติมขมวดหัวเสียให้ชัด

27

แต่ข้าพเจ้าเองมิได้เห็นว่า การชำ�ำระพระไตรปิฎกในรัชกาลที่ ๑ เป็นเรื่องเล็กน้อย เพราะมิได้ติดใจถ้อยคำ�ำที่ว่า สังคายนา จะต้องเป็นเรื่องปราบเสี้ยนหนามทุกครั้งไป สังคายนา ครั้งที่ ๑ ก็ไม่ใช่มีเสี้ยนหนามอะไรมาก เพียงภิกษุสูงอายุรูปหนึ่งพูดไม่ดีเท่านั้น ข้อสำ�ำคัญอยู่ที่ การจัดระเบียบหรือถนอมรักษาพระพุทธวจนะให้ดำ�ำรงอยู่ก็พอแล้ว ข้อปรารภของรัชกาลที่ ๑ ที่ว่า พระไตรปิฎกมีอักษรผิดพลาดตกหล่นมาก จึงควรชำ�ำระให้ดี นี้เป็นเหตุผลเพียงพอที่จะ ดำ�ำเนินงานได้ เพราะถ้าไม่ได้พระบรมราชูปถัมภ์งานนีก้ ค็ งสำ�ำเร็จได้โดยยาก จะเรียกว่าสังคายนา หรือไม่ ไม่สำ�ำคัญ สำ�ำคัญอยู่ที่ได้แก้ไขฉบับพระไตรปิฎกให้ดีขึ้นก็เป็นที่พอใจแล้ว เพราะแม้การ สังคายนาครั้งที่ ๑ - ๒ - ๓ ถ้าจะถือว่ามีการสังคายนาคนเกี่ยวข้องด้วยทุกครั้ง แต่ในที่สุดก็ไม่ พ้นสังคายนาพระธรรมวินยั จัดระเบียบพระพุทธวจนะ โดยเฉพาะการสังคายนาครัง้ แรกก็เพียง ปรารภถ้อยคำ�ำของสุภัททภิกษุเท่านั้น มิใช่สังคายนาคนหรือต้องชำ�ำระสะสางความผิดของใคร ด้วยเหตุนขี้ า้ พเจ้าจึงขอบันทึกพระคุณของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ ๑ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ไว้ในที่นี้ด้วยคารวะอย่างยิ่ง สมัยที่ ๓ รัชกาลที่ ๕ กรุงเทพฯ หลักฐานเรือ่ งการพิมพ์พระไตรปิฎก ซึง่ เดิมเขียนเป็นตัวอักษรขอมอยูใ่ นคัมภีรใ์ บลาน ให้เป็นเล่มหนังสือขึ้นนี้ มีในหนังสือชุมนุมกฎหมายในรัชกาลที่ ๕ (หลวงรัตนาญัปติ์เป็นผู้ รวบรวมพิมพ์) หน้า ๘๓๘ ว่าด้วยลักษณะบำ�ำรุงพระพุทธศาสนาในหัวข้อว่า การศาสนูปถัมภ์ คือการพิมพ์พระไตรปิฎก ประกาศการสังคายนา และ พระราชดำ�ำรัสแก่พระสงฆ์โดยพระองค์ ซึ่งได้พิมพ์ไว้ส่วนหนึ่งในภาคผนวกแล้ว สาระสำ�ำคัญที่ได้กระทำ�ำ คือคัดลอกตัวขอมในคัมภีร์ใบลานเป็นตัวไทยแล้วชำ�ำระแก้ไข และพิมพ์ขนึ้ เป็นเล่มหนังสือรวม ๓๙ เล่ม (เดิมกะว่าจะถึง ๔๐ เล่ม) มีการประกาศการสังคายนา แต่เพราะเหตุที่ถือกันว่า การสังคายนาควรจะต้องมีการชำ�ำระสะสางหรือทำ�ำลายเสี้ยนหนาม พระศาสนา เพียงพิมพ์หนังสือเฉย ๆ คนจึงไม่นยิ มถือว่าเป็นการสังคายนา แต่ได้กล่าวไว้แล้วว่า จะเรียกว่าสังคายนาหรือไม่ ไม่สำ�ำคัญ ขอให้ได้มีการชำ�ำระตรวจสอบ จารึกหรือจัดพิมพ์ พระไตรปิฎกให้เ ป็นเล่มรัก ษาไว้เ ป็นหลักฐาน ก็ นั บ ว่ าเป็ นกิ จ อั นควรสรรเสริ ญ อย่ างยิ่ ง เพราะเป็นการทำ�ำให้พระพุทธวจนะดำ�ำรงอยู่เป็นหลักแห่งการศึกษาและปฏิบัติตลอดไป มีข้อน่าสังเกตในการจัดพิมพ์พระไตรปิฎกครั้งแรกในประเทศไทย ครั้งนี้ที่ขอเสนอ ไว้เป็นข้อ ๆ คือ

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

28

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

๑. การชำ� ำระ และจัดพิมพ์พ ระไตรปิ ฎ กครั้ ง นี้ เ ริ่ มแต่ พ.ศ. ๒๔๓๑ สำ� ำเร็ จ เมื่ อ พ.ศ. ๒๔๓๖ จำ�ำนวน ๑,๐๐๐ ชุด นับเป็นครั้งแรกในประเทศไทยที่ได้มีการพิมพ์ พระไตรปิ ฎ กเป็ น เล่ ม ด้ ว ยอั ก ษรไทย เป็ น การฉลองการที่ พ ระบาทสมเด็ จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสวยราชสมบัติมาครบ ๒๕ ปี ๒. เป็นการสละพระราชทรัพย์ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (เทียบ กับการพิมพ์พระไตรปิฎกในรัชกาลที่ ๗ ซึง่ เป็นการสละพระราชทรัพย์ และทรัพย์ ร่วมกันของพระมหากษัตริย์กับประชาชน) ๓. ในการพิมพ์ครั้งแรกนี้ พิมพ์ได้ ๓๙ เล่มชุด ยังขาดหายไปมิได้พิมพ์อีก ๖ เล่ม และได้พมิ พ์เพิม่ เติมในรัชกาลที่ ๗ จนครบ ฉบับพิมพ์ในรัชกาลที่ ๗ รวม ๔๕ เล่ม จึงนับว่าสมบูรณ์ เป็นการช่วยเพิม่ เติมเล่มทีข่ าดหายไปคือ (๑) เล่ม ๒๖ วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา (๒) เล่ม ๒๗ ชาดก (๓) เล่ม ๒๘ ชาดก (๔) เล่ม ๓๒ อปทาน (๕) เล่ม ๓๓ อปทาน พุทธวงศ์ จริยาปิฎก (๖) เล่ม ๔๑ อนุโลมติกปัฏฐาน ภาค ๒ และ (๗) ปัจจนียปัฏฐาน อนุโลมปัจจนียปัฏฐาน ปัจจนียานุโลมปัฏฐาน นอกจากนั้นยังได้เพิ่มเติมท้ายเล่ม ๔๔ ที่ขาดหายไปครึ่งหนึ่ง คืออนุโลมติกติก ปัฏฐานและอนุโลมทุกทุกปัฏฐานให้สมบูรณ์ด้วย ตามจำ�ำนวนดังกล่าวนี้ เมื่อคิด เป็นเล่มจึงมีหนังสือขาดหายไป ต้องพิมพ์เพิ่มเติมใหม่ถึง ๗ เล่ม แต่เพราะเหตุที่ ฉบับพิมพ์ในครั้งรัชกาลที่ ๕ แยกคัมภีร์ยมกแห่งอภิธัมมปิฎกออกเป็น ๓ เล่ม ส่วนในการพิมพ์ครั้งหลังรวมเป็นเพียง ๒ เล่ม จำ�ำนวนเล่มที่ขาดหายจึงเป็น เพียง ๖ เล่ม คือฉบับพิมพ์ในรัชกาลที่ ๕ มี ๓๙ เล่ม ฉบับพิมพ์ในรัชกาลที่ ๗ มี ๔๕ เล่ม ด้วยประการฉะนี้ อย่างไรก็ดี การพิมพ์พระไตรปิฎกเป็นเล่มหนังสือนี้ แม้ในขั้นแรกจะไม่สมบูรณ์ แต่ก็เป็นประโยชน์ในการศึกษาค้นคว้าทางพระพุทธศาสนาสะดวกยิ่งขึ้น เป็นการวางรากฐาน อย่างสำ�ำคัญแห่งพระพุทธศาสนาในประเทศไทย เป็นพระราชกรณียกิจอันควรสรรเสริญยิ่ง แห่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมัยที่ ๔ รัชกาลที่ ๗ กรุงเทพฯ หลักฐานเรื่องนี้ในหนังสือรายงานการสร้างพระไตรปิฎกสยามรัฐ ซึ่งพิมพ์ขึ้นในสมัย พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๗ แสดงรายละเอียดการจัดพิมพ์พระไตรปิฎก ระหว่าง พ.ศ. ๒๔๖๘ ถึง พ.ศ. ๒๔๗๓

29

มีข้อที่พึงกล่าวเกี่ยวกับการจัดพิมพ์พระไตรปิฎกครั้งนี้ คือ ๑. ได้ใช้เครือ่ งหมายและอักขรวิธตี ามแบบของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยา วชิรญาณวโรรส ซึง่ ทรงคิดขึน้ ใหม่ แม้การจัดพิมพ์จะกระทำ�ำในสมัยทีพ่ ระองค์ทา่ น สิ้นพระชนม์แล้ว ๒. พิมพ์ ๑,๕๐๐ จบ พระราชทานในพระราชอาณาจักร ๒๐๐ จบ พระราชทานในนานา ประเทศ ๔๕๐ จบ เหลืออีก ๘๕๐ จบ พระราชทานแก่ผบู้ ริจาคทรัพย์ขอรับหนังสือ พระไตรปิฎก ๓. การพิมพ์พระไตรปิฎกในครั้งนี้ นับว่าได้เพิ่มเติมส่วนที่ยังขาดอยู่ให้สมบูรณ์ โดยใช้ฉบับลานของหลวง (เข้าใจว่าฉบับนีส้ บื เนือ่ งมาจากรัชกาลที่ ๑) คัดลอกแล้ว พิมพ์เพิ่มเติมจากส่วนที่ยังขาดอยู่ ๔. ผลของการที่ส่งพระไตรปิฎกไปต่างประเทศ ทำ�ำให้มีผู้พยายามอ่านอักษรไทย เพื่ อ สามารถอ่ า นพระไตรปิ ฎ กฉบั บ ไทยได้ และได้ มี ผู ้ บั น ทึ ก สดุ ดี ไ ว้ เช่ น พระนยานติโลกเถระ ชาวเยอรมัน ผู้อุปสมบทประจำ�ำอยู่ ณ ประเทศลังกา ได้ชมเชยไว้ในหนังสือ Guide through the Abhidhamma - Pitaka ว่า ฉบับ พระไตรปิฎกของไทยสมบูรณ์กว่าฉบับพิมพ์ดว้ ยอักษรโรมันของสมาคมบาลีปกรณ์ ในอังกฤษเป็นอันมาก ๕. ในการพิมพ์ครั้งนี้ ได้ทำ�ำอนุกรมต่าง ๆ ไว้ท้ายเล่มเพื่อสะดวกในการค้น แม้จะไม่ สมบูรณ์ แต่ก็มีประโยชน์มาก และเป็นแนวทางให้ชำ�ำระเพิ่มเติมให้สมบูรณ์ต่อไป เป็นอันว่าท่านผู้อ่านได้ทราบความเป็นมาแห่งพระไตรปิฎกตั้งแต่ต้นจนถึงพิมพ์เป็น เล่มแล้ว ต่อไปจะได้กล่าวถึงวิธีจัดระเบียบและการจัดประเภทในแต่ละปิฎกเพื่อสะดวกใน การกำ�ำหนดจดจำ�ำ ซึ่งได้มีการริเริ่มมาแต่การสังคายนาครั้งที่ ๑ และได้เพิ่มเติมในการจัด ระเบียบในสมัยต่อ ๆ มา ลักษณะการจัดหมวดหมู่ของแต่ละปิฎก ได้กล่าวแล้วว่า พระไตรปิฎกนัน้ แบ่งออกเป็นวินยั ปิฎก สุตตนั ตปิฎก และอภิธมั มปิฎก โดยลำ�ำดับ พระโบราณาจารย์ฝ่ายไทยได้ใช้วิธีย่อหัวข้อสำ�ำคัญในแต่ละปิฎก เพื่อจำ�ำง่ายเป็น อักษรย่อ ในการใช้อักษรย่อนั้น วินัยปิฎกมี ๕ คำ�ำ สุตตันตปิฎก ๕ คำ�ำ อภิธัมมปิฎก ๗ คำ�ำ ดังต่อไปนี้

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

30

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

วินัยปิฎก อักษรย่อในปิฎกอื่น ๆ ไม่มีปัญหา คงมีปัญหาเฉพาะวินัยปิฎก คือ อา ปา ม จุ ป อา = อาทิกมั ม์ (การกระทำ�ำทีเ่ ป็นต้นบัญญัต)ิ หมายเฉพาะรายการพระวินยั ตัง้ แต่อาบัตปิ าราชิก ลงมาถึงสังฆาทิเสส ปา = ปาจิตตีย์ เป็นชื่อของอาบัติในปาฏิโมกข์ เฉพาะตั้งแต่ถัดสังฆาทิเสส ลงมา ทั้งสองหัวข้อนี้เป็นการย่ออย่างจับความมากกว่าย่อตามชื่อหมวดหมู่ จึงไม่ตรงกับชื่อ ที่ใช้เป็นทางการในวินัยปิฎก ส่วนอีก ๓ ข้อท้ายตรงตามชื่อหมวดหมู่ ฉะนั้น ถ้าจะจัดตามชื่อ จึงควรเป็นดังนี้ ๑. มหาวิภงั ค์ หรือ ภิกขุวภิ งั ค์ ว่าด้วยศีลของภิกษุทมี่ าในปาฏิโมกข์ (คำ�ำว่า ปาฏิโมกข์ คือศีลที่เป็นใหญ่เป็นสำ�ำคัญอันจะต้องสวดทบทวนในที่ประชุมสงฆ์ทุกกึ่งเดือน) ๒. ภิกขุนีวิภังค์ ว่าด้วยศีลของนางภิกษุณี ๓. ม = มหาวัคค์ แปลว่า วรรคใหญ่ แบ่งออกเป็นขันธกะ คือหมวดต่าง ๆ ๑๐ หมวด ๔. จุ = จุลลวัคค์ แปลว่า วรรคเล็ก แบ่งออกเป็นขันธกะ คือหมวดต่าง ๆ ๑๒ หมวด ๕. ป = ปริวาร หมายถึงหัวข้อเบ็ดเตล็ดต่าง ๆ เป็นการย่อหัวข้อสรุปเนื้อความ วินิจฉัยปัญหาใน ๔ เรื่องข้างต้น แต่ความเข้า ใจของชาวอังกฤษที่ตั้ ง สมาคมบาลี ป กรณ์ ขึ้น พิ ม พ์ พ ระไตรปิ ฎ กใน ประเทศอังกฤษ เขาแบ่งวินัยปิฎกออกเป็น ๓ ส่วน คือ ๑. สุตตวิภังค์ หมายรวมทั้งศีลของภิกษุและภิกษุณี ๒. ขันธกะ หมายรวมทั้งมหาวัคค์และจุลลวัคค์ ๓. ปริวาร คือหัวข้อเบ็ดเตล็ด ปัญหาเหล่านี้ ไม่ได้ทำ�ำให้เกิดการผิดพลาดหรือบกพร่องในวินัยปิฎกแต่ละประการใด ต้นฉบับก็ตรงกัน เป็นแต่การเรียกชื่อหัวข้อ หรือวิธีแบ่งหัวข้อต่างกันออกไปเท่านั้น ในหนังสืออรรถกถาวินัย (ส.ปา. ๑/๒๑) พระอรรถกถาจารย์จัดหัวข้อย่อวินัยปิฎกไว้ ว่า ชื่อว่าวินัยปิฎก คือ ”ปาฏิโมกข์ ๒ (ภิกขุปาฏิโมกข์ ภิกขุนีปาฏิโมกข์) วิภังค์ ๒ (มหาวิภังค์ หรือภิกขุวภิ งั ค์กบั ภิกขุนวี ภิ งั ค์) ขันธกะ ๒๒ (รวมทัง้ ในมหาวัคค์และจุลลวัคค์) และปริวาร ๑๖„ เรื่องเหล่านี้ คงเป็นปัญหาในการเรียกชื่อหมวดหมู่ตามเคย ถ้ารู้ความหมายแล้วจะท่องจำ�ำหัวข้อ ย่อ ๆ แบบไทยว่า อา ปา ม จุ ป ก็คงได้ประโยชน์เท่ากัน อนึ่ง ท่านผู้อ่านจะเข้าใจยิ่งขึ้นเมื่ออ่าน ถึงภาค ๔ อันว่าด้วยความย่อแห่งพระไตรปิฎก เพราะจะได้เห็นหัวข้อทีแ่ บ่งออกไปเป็นหมวดหมู่ รอง ๆ ลงไปจากหมวดใหญ่อย่างชัดเจน

31

สุตตันตปิฎก หัวข้อย่อแห่งสุตตันตปิฎกมี ๕ คำ�ำ คือ ที ม สัง อัง ขุ ดังต่อไปนี้ ๑. ที = ที ฆ นิ ก าย แปลว่ า หมวดยาว หมายถึ ง หมวดที่ ร วบรวมพระสู ต ร ขนาดยาวไว้ส่วนหนึ่ง ไม่ปนกับ พระสูตรประเภทอื่น ในหมวดนี้มีพระสูตร รวมทั้งสิ้น ๓๔ สูตร ๒. ม = มัชฌิมนิกาย แปลว่า หมวดปานกลาง หมายถึงหมวดที่รวบรวมพระสูตร ขนาดกลาง ไม่สั้นเกินไป ไม่ยาวเกินไป ไว้ส่วนหนึ่ง ในหมวดนี้มีพระสูตร รวมทั้งสิ้น ๑๕๒ สูตร ๓. สัง = สังยุตตนิกาย แปลว่า หมวดประมวล คือประมวลเรื่องประเภทเดียวกัน ไว้เป็นหมวดหมู่ เช่น เรื่องพระมหากัสสป เรียกกัสสปสังยุต เรื่องอินทรีย์ (ธรรมะที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน) เรียกอินทริยสังยุต เรื่องมรรค (ข้อปฏิบัติ) เรียกมัคคสังยุต ในหมวดนี้มีพระสูตรรวมทั้งสิ้น ๗,๗๖๒ สูตร๑ ๔. อัง = อังคุตตรนิกาย แปลว่า หมวดยิ่งด้วยองค์ คือจัดลำ�ำดับธรรมะไว้เป็น หมวด ๆ ตามลำ� ำ ดั บ ตั ว เลข เช่ น หมวดธรรมะข้ อ เดี ย ว เรี ย กว่ า เอกนิ บ าต หมวดธรรมะ ๒ ข้อ เรียกทุกนิบาต หมวดธรรมะ ๓ ข้อ เรียกติกนิบาต ดังนี้ เป็นต้น จนถึงหมวดธรรมะ ๑๐ ข้อ เรียกทสกนิบาต หมวดธรรมะเกิน ๑๐ ข้อ เรียกอติเรกทสกนิบาต ในหมวดนี้มีพระสูตรรวมทั้งสิ้น ๙,๕๕๗ สูตร๑ ๕. ขุ = ขุ ท ทกนิ ก าย แปลว่ า หมวดเล็ ก น้ อ ย รวบรวมข้ อ ธรรมที่ ไ ม่ จั ด เข้ า ใน ๔ หมวดข้างต้น มารวมไว้ในหมวดนี้ทั้งหมด เมื่อจะแบ่งโดยหัวข้อใหญ่ก็มี ๑๕ เรื่อง คือ (๑) ขุททกปาฐะ แปลว่า บทสวดเล็ก ๆ น้อย ๆ โดยมากเป็นบทสวดสั้น ๆ เกี่ยวกับพระพุทธศาสนา

๑

การนับจำ�ำนวนสูตรนีก้ ล่าวตามหลักฐานของอรรถกถา เพราะในสังยุตตนิกายและอังคุตตรนิกาย บางแห่งก็ไม่บอก ชื่อสูตร

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

32

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

(๒) ธรรมบท แปลว่า บทแห่งธรรม คือธรรมภาษิตสั้น ๆ ประมาณ ๓๐๐ หัวข้อ (ส่วนเรื่องพิสดารมีท้องเรื่องประกอบปรากฏในอรรถกถา) (๓) อุทาน แปลว่า คำ�ำทีเ่ ปล่งออกมา หมายถึงคำ�ำอุทานทีเ่ ป็นธรรมภาษิต มีทอ้ งเรือ่ ง ประกอบเป็นเหตุปรารภในการเปล่งอุทานของพระพุทธเจ้า (๔) อิตวิ ตต ุ กะ แปลว่า ”ข้อความทีท่ า่ นกล่าวไว้อย่างนี„้ เป็นการอ้างอิงว่าพระพุทธเจ้า ได้ตรัสข้อความไว้อย่างนี้ ไม่มเี รือ่ งประกอบ มีแต่ทขี่ นึ้ ต้นว่า ข้าพเจ้าได้ยนิ มา ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสไว้อย่างนี้ (๕) สุตตนิบาต แปลว่า รวมพระสูตร คือรวบรวมพระสูตรเบ็ดเตล็ดต่าง ๆ ไว้ด้วยกัน มีชื่อสูตรบอกกำ�ำกับไว้ (๖) วิมานวัตถุ แปลว่า เรือ่ งของผูไ้ ด้วมิ าน แสดงเหตุดที ใี่ ห้ได้ผลดีตามคำ�ำบอกเล่า ของผู้ได้ผลดีนั้น ๆ (๗) เปตวัตถุ แปลว่า เรื่องของเปรตหรือผู้ล่วงลับไป ทีทำ่ �ำกรรมชั่วไว้ (๘) เถรคาถา ภาษิตต่าง ๆ ของพระเถระผู้เป็นอรหันตสาวก (๙) เถรีคาถา ภาษิตต่าง ๆ ของพระเถรีผู้เป็นอรหันตสาวิกา (๑๐) ชาดก แสดงภาษิตต่าง ๆ เกี่ยวโยงกับคำ�ำสอนประเภทเล่านิทาน (ท้องเรื่อง พิสดารมีในอรรถกถา เช่นเดียวกับธรรมบท) (๑๑) นิทเทส แบ่งออกเป็นมหานิทเทสกับจูฬนิทเทส คือมหานิทเทสเป็นคำ�ำอธิบาย พระพุทธภาษิตในสุตตนิบาต (หมายเลข ๕) รวม ๑๖ สูตร ส่วนจูฬนิทเทส เป็นคำ�ำอธิบายพระพุทธภาษิตในสุตตนิบาต (หมายเลข ๕) ว่าด้วยปัญหา ของมาณพ ๑๖ คน กั บ ขั ค ควิ ส าณสู ต ร กล่ า วกั น ว่ า เป็ น ภาษิ ต ของ พระสาริบุตรเถรเจ้า (๑๒) ปฏิสมั ภิทามัคค์ แปลว่า ทางแห่งปัญญาอันแตกฉาน เป็นคำ�ำอธิบายหลักธรรม ทางพระพุทธศาสนา ซึ่งกล่าวกันว่าพระสาริบุตรเถรเจ้าได้กล่าวไว้

33

(๑๓) อปทาน แปลว่า คำ�ำอ้างอิง เป็นประวัตสิ ว่ นตัวทีแ่ ต่ละท่านเล่าไว้ ซึง่ อาจแบ่งได้ คือเป็นอดีตประวัติของพระพุทธเจ้า ของพระเถระอรหันตสาวก ของพระเถรี อรหันตสาวิกา ส่วนที่เป็นประวัติการทำ�ำความดีของพระปัจเจกพุทธเจ้านั้น มีคำ�ำอธิบายว่า เป็นพระพุทธภาษิตตรัสเล่าให้พระอานนท์ฟัง (๑๔) พุทธวังสะ แปลว่า วงศ์ของพระพุทธเจ้า หลักการใหญ่เป็นการแสดงประวัตขิ อง พระพุทธเจ้าในอดีต ๒๔ องค์ รวมทั้งของพระโคตมพุทธเจ้าด้วยจึงเป็น ๒๕ องค์ นอกจากนั้นมีเรื่องเบ็ดเตล็ดแทรกเล็กน้อย (๑๕) จริยาปิฎก แปลว่า คัมภีรแ์ สดงจริยา คือการบำ�ำเพ็ญบารมีตา่ ง ๆ ของพระพุทธเจ้า ซึ่งแบ่งหลักใหญ่ออกเป็นทาน (การให้) ศีล (การรักษากายวาจาให้เรียบร้อย) และเนกขัมมะ (การออกบวช) ข้อสังเกตท้ายสุตตันตปิฎก พระสุตตันตปิฎกซึ่งแบ่งออกเป็น ๕ นิกายดังกล่าวมาแล้ว คือทีฆนิกายจนถึง ขุททกนิกายนัน้ บางครัง้ พระอรรถกถาจารย์กล่าวว่า ๕ นิกายนีแ้ หละ จะเรียกว่าประมวลได้ครบ ทั้​้�งสามปิ​ิฎกก็​็ได้​้ คื​ือถื​ือว่​่า นอกจากพระพุ​ุทธวจนะที่​่�อยู่​่�ใน ๔ นิ​ิกายข้​้างต้​้นแล้​้ว พระพุ​ุทธวจนะ ที่​่�เหลื​ื อ จั​ั ด เข้​้ า ในขุ​ุ ท ทกนิ​ิ ก าย คื​ื อ หมวดเบ็​็ ด เตล็​็ ด ทั้​้�งหมด คื​ื อ ทั้​้�งวิ​ิ นั​ั ย ปิ​ิ ฎ กและ อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก จั​ัดเข้​้าในขุ​ุททกนิ​ิกายทั้​้�งสิ้​้�น คำว่​่า นิ​ิกายนี้​้� ในที่​่�บางแห่​่งใช้​้คำว่​่า อาคม แทน พระไตรปิ​ิฎกฝ่​่ายเถรวาทที่​่�ปรากฏแปลในฉบั​ับจี​ีน ชาวจี​ีนใช้​้คำว่​่า อาคม หมายรวมแทนพระ ไตรปิ​ิฎกของฝ่​่ายเถรวาท

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

34

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

อภิธัมมปิฎก หัวข้อย่อแห่งอภิธัมมปิฎก มี ๗ คำ�ำ คือ สัง วิ ธา ปุ ก ย ป ดังต่อไปนี้ ๑. สัง = สังคณี ว่าด้วยการรวมหมู่ธรรมะ คือธรรมะแม้จะมีมากเท่าไร ก็อาจ รวมหรือจัดเป็นประเภท ๆ ได้เพียงไม่เกิน ๓ อย่าง ๒. วิ = วิภังค์ ว่าด้วยการแยกธรรมะออกเป็นข้อ ๆ เช่น เป็นขันธ์ ๕ เป็นต้น ทั้งสังคณีและวิภังค์นี้ เทียบด้วยคำ�ำว่า สังเคราะห์ (Synthesis) และวิเคราะห์ (Analysis) ในวิ​ิทยาศาสตร์​์ เป็​็นแต่​่เนื้​้�อหาในทางศาสนากั​ับทางวิ​ิทยาศาสตร์​์ มุ่​่�งไปคนละทาง คงลงกั​ันได้​้ในหลั​ักการว่​่า ควรเรี​ียนรู้​้�ทั้​้�งในทางรวมกลุ่​่�มและ แยกกลุ่ม เช่น รถคันหนึ่งควรรู้ทั้งการประกอบเข้าเป็นคันรถ และการแยกส่วน ต่าง ๆ ออกฉะนั้น ๓. ธา = ธาตุกถา ว่าด้วยธาตุ คือธรรมะทุกอย่าง อาจจัดเป็นประเภทได้โดย ธาตุ อย่างไร ๔. ปุ = ปุคคลบัญญัติ ว่าด้วยบัญญัติ ๖ ประการ เช่น บัญญัติขันธ์ บัญญัติอายตนะ จนถึงบัญญัติเรื่องบุคคล พร้อมทั้งแจกรายละเอียดเรื่องบัญญัติบุคคลต่าง ๆ ออกไป ๕. ก = กถาวั ต ถุ ว่ า ด้ ว ยคำ� ำ ถาม คำ� ำต อบ หลั ก ธรรมทางพระพุ ท ธศาสนา (พระอรรถกถาจารย์ กล่าวว่า เป็นคำ�ำถาม ๕๐๐ คำ�ำตอบ ๕๐๐ แต่ตัวเลข ๕๐๐ นี้ อาจหมายเพียงว่าหลายร้อย เพราะเท่าที่นับกันดูแล้ว ได้คำ�ำถาม คำ�ำตอบ อย่างละ ๒๑๙ ข้อ) ๖. ย = ยมก ว่าด้วยธรรมเป็นคู่ ๆ บางทีการจัดคู่ก็มีลักษณะเป็นตรรกวิทยา ซึ่งจะได้กล่าวถึงในภาค ๔ ย่อความแห่งพระไตรปิฎก ๗. ป = ปัฏฐาน ว่าด้วยปัจจัย คือสิ่งสนับสนุน ๒๔ ประการ เป็นอันว่า หัวใจย่อแห่งพระไตรปิฎก คือ อา ปา ม จุ ป ที ม สัง อัง ขุ สัง วิ ธา ปุ ก ย ป มีรายละเอียดดังกล่าวมานี้ ลำ�ำดับชั้นคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา แม้วา่ พระไตรปิฎกจะนับว่าเป็นคัมภีรสำ์ ำ� คัญ และเป็นหลักฐานทางพระพุทธศาสนา แต่ ก็มีคัมภีร์อื่นอีกที่เกี่ยวข้องด้วย จึงควรทราบลำ�ำดับชั้นคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาไว้ดังต่อไปนี้

35

๑. พระไตรปิฎก เป็นหลักฐานขั้น ๑ เรียกว่าบาลี ๒. คำ�ำอธิบายพระไตรปิฎก เป็นหลักฐานขั้น ๒ เรียกว่าอรรถกถา หรือวัณณนา ๓. คำ�ำอธิบายอรรถกถา เป็นหลักฐานชั้น ๓ เรียกว่า ฎีกา ๔. คำ�ำอธิบายฎีกา เป็นหลักฐานขั้น ๔ เรียกว่าอนุฎีกา นอกจากนีย้ งั มีคมั ภีรท์ แี่ ต่งขึน้ ว่าด้วยไวยากรณ์ภาษาบาลีฉบับต่าง ๆ และอธิบายศัพท์ ต่าง ๆ เรียกรวมกันว่า สัททาวิเสส เป็นสำ�ำนวนที่เรียกกันในวงการนักศึกษาฝ่ายไทย ปรากฏใน พงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาว่า เมื่อทำ�ำการสังคายนา ในรัชกาลที่ ๑ กรุงรัตนโกสินทร์ พ.ศ. ๒๓๓๑ เพื่อชำ�ำระพระไตรปิฎกนั้น ได้มีการชำ�ำระคัมภีร์สัททาวิเสสต่าง ๆ ด้วย โดยมี พระพุฒาจารย์เป็นแม่กอง การจัดชั้นของบาลีอรรถกถา ก็เนื่องด้วยกาลเวลานั้นเอง พระไตรปิฎกเป็นของมีมาก่อน ก็จัดเป็นหลักฐานชั้น ๑ คำ�ำอธิบายพระไตรปิฎกแต่งขึ้นประมาณ ๙๕๖ ปีภายหลังพุทธปรินิพพาน จึงจัด เป็นชั้น ๒ ส่วนฎีกานั้น แต่งขึ้นเมื่อประมาณ พ.ศ. ๑๕๘๗ จึงนับเป็นหลักฐานชั้น ๓ อนึ่ง คัมภีร์อนุฎีกานั้น แต่งขึ้นภายหลังฎีกาในยุคต่อ ๆ มา เป็นคำ�ำอธิบายฎีกา อีกต่อหนึ่ง จึงนับเป็นหลักฐานชั้น ๔ อย่ า งไรก็ ต าม แม้ พ ระไตรปิ ฎ กจะเป็ น หลั ก ฐานชั้ น ๑ เมื่ อ พิ จ ารณาตามหลั ก พระพุทธภาษิตในกาลามสูตร ท่านก็ไม่ให้ติดจนเกินไป ดังคำ�ำว่า มา ปิฏกสมฺปทาเนน อย่าถือ โดยอ้างตำ�ำรา เพราะอาจมีผดิ พลาดตกหล่นหรือบางตอนอาจเพิม่ เติมขึน้ แสดงว่าพระพุทธศาสนา สอนให้ใช้ปัญญาพิจารณาเหตุผล สอบสวนดูให้เห็นประจักษ์แก่ใจของตนเอง เป็นการสอน อย่างมีน้�้ำำใจกว้างขวางและให้เสรีภาพแก่ผนู้ บั ถือพระพุทธศาสนาอย่างเต็มที่ นอกจากนัน้ ยังเป็น การยืนยันให้นำำ� ไปประพฤติปฏิบตั ิ เพือ่ ได้ประจักษ์ผลนัน้ ๆ ด้วยตนเอง แม้จะมีพระพุทธภาษิต เตือนไว้มิให้ติดตำ�ำราจนเกินไป แต่ก็จำ�ำเป็นต้องรักษาตำ�ำราไว้ เพื่อเป็นแนวทางแห่งการ ศึกษา เพราะถ้าไม่มีตำ�ำราเลยจะยิ่งซ้�้ำำร้าย เพราะจะไม่มีแนวทางให้รู้จักพระพุทธศาสนาเลย ฉะนั้น การศึกษาให้รู้และเข้าใจในพระไตรปิฎก จึงเป็นลำ�ำดับแรก เรียกว่า ปริยัติ การลงมือ กระทำ�ำตามโดยควรแก่จริตอัธยาศัย เรียกว่า ปฏิ บั ติ การได้รับผลแห่งการปฏิบัตินั้น ๆ เรียกว่า ปฏิเวธ

ภาค ๑

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

36

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๑

คำ�ำอธิบายพระไตรปิฎกอย่างย่อ ๆ ของพระอรรถกถาจารย์ ท่​่านผู้​้�อ่​่านได้​้ทราบแล้​้วว่​่า คำอธิ​ิบายพระไตรปิ​ิฎก เรี​ียกว่​่า อรรถกถา จึ​ึงควรทราบต่​่อ ไปว่​่า ท่​่านผู้​้�แต่​่งตำราอรรถกถานั้​้�น เรี​ียกกั​ันว่​่า พระอรรถกถาจารย์​์ เฉพาะคำว่​่า พระไตรปิ​ิฎกนี้​้� มีคำ�ำอธิบายย่อ ๆ ของพระอรรถกถาจารย์ไว้ ดังจะนำ�ำมากล่าวต่อไปนี๑้ ๑. ๑. วินัยปิฎก เป็น อาณาเทศนา

คือการแสดงธรรมในลักษณะตั้งเป็นข้อบังคับโดยส่วนใหญ่ ๒. สุตตันตปิฎก เป็น โวหารเทศนา

คือการแสดงธรรมยักย้ายสำ�ำนวนให้เหมาะสมแก่จริตอัธยาศัย

ของผู้ฟัง ๓. อภิธัมมปิฎก เป็น ปรมัตถเทศนา

คือการแสดงธรรมเจาะจงเฉพาะประโยชน์อย่างยิ่ง ซึ่งเป็นธรรมะ

ชั้นสูง ไม่เกี่ยวด้วยท้องเรื่องหรือโวหาร ๒. ๑. วินัยปิฎก เป็น ยถาปราธสาสนะ

คือการสอนตามความผิด หรือโทษชนิดต่าง ๆ ที่พึงเว้น ๒. สุตตันตปิฎก เป็น ยถานุโลมสาสนะ

คือการสอนโดยอนุโลมแก่จริตอัธยาศัยของผู้ฟัง ซึ่งมีต่าง ๆ กัน ๓. อภิธัมมปิฎก เป็น ยถาธัมมสาสนะ

คือการสอนตามเนื้อหาแท้ ๆ ของธรรมะ ๓. ๑. วินัยปิฎก เป็น สังวราสังวรกถา

คือถ้อยคำ�ำที่ว่าด้วยความสำ�ำรวมและไม่สำ�ำรวม ๒. สุตตันตปิฎก เป็น ทิฏฐิวินิเวฐนกถา

คือถ้อยคำ�ำที่สอนให้ผ่อนคลาย ทิฏฐิ คือความเห็นผิด ๑

ส.ปา. ๑/๒๕ - ๒๖

ความรู้เรื่องพระไตรปิฎก

37

๔.

๑. วินัยปิฎก เป็น อธิศีลสิกขา

คือข้อศึกษาเกี่ยวกับอธิศีล คือศีลชั้นสูง ๒. สุตตันตปิฎก เป็น อธิจตต ิ สิกขา

คือข้อศึกษาเกี่ยวกับสมาธิชั้นสูง ๓. อภิธัมมปิฎก เป็น อธิปัญญาสิกขา

คือข้อศึกษาเกี่ยวกับปัญญาชั้นสูง ๕. ๑. วินัยปิฎก เป็น วีติกกมปหาน

คือเครื่องละกิเลสอย่างหยาบ ที่เป็นเหตุให้ล่วงละเมิดศีล ๒. สุตตันตปิฎก เป็น ปริยุฏฐานปหาน

คือเครื่องละกิเลสอย่างกลางอันรัดรึงจิต ได้แก่นิวรณ์คือกิเลส

อันกั้นจิตมิให้เป็นสมาธิ ๓. อภิธัมมปิฎก เป็น อนุสยปหาน

คือเครือ่ งละกิเลสอย่างละเอียด อันได้แก่กเิ ลสทีน่ อนอยูใ่ นสันดาน

เหมือนตะกอนนอนก้นตุ่ม ไม่มีอะไรมากวนก็ไม่แสดงตัวออกมา นอกจากนั้นยังได้อธิบายโดยใช้ศัพท์ ปหาน ในรูปอื่นอีก ซึ่งเห็นว่าเท่าที่นำ�ำมา กล่าวนี้พอแล้ว จึงไม่นำ�ำมากล่าวทั้งหมด ข้าพเจ้าได้นำ�ำคำ�ำอธิบายย่อ ๆ ของพระอรรถกถาจารย์มากล่าวไว้ในที่นี้ เพื่อเป็น แนวพิจารณาของท่านผู้อ่าน ต่อไปนี้ขอท่านได้โปรดอ่านเอกสารทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับ การชำ�ำระ การจารึกและการพิมพ์พระไตรปิฎกในประเทศไทย กับทัง้ ข้อความน่ารูจ้ ากพระไตรปิฎก และความย่อแห่งพระไตรปิฎก อันปรากฏในภาค ๒ ภาค ๓ และภาค ๔ โดยลำ�ำดับ

ภาค ๑

๓. อภิธัมมปิฎก เป็น นามรูปปริจเฉทกถา

คือถ้อยคำ�ำที่สอนให้กำ�ำหนดนามแลรูป คือร่างกาย จิตใจ

ภาค ๒ ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์ เกี่ยวกับการชำ�ำระ การจารึก และการพิมพ์พระไตรปิฎก ในประเทศไทย

เอกสารทางประวัติศาสตร์ ที่นำ�ำมาพิมพ์ไว้ในภาค ๒ นี้ มี ๓ ส่วน คืิอ ส่วนที่​๑ เอกสารเกี่ยวกับการชำ�ำระและการจารึกพระไตรปิฎก ในรัชกาลที่ ๑ มี ๒ ชิ้น๑ ส่วนที่ ๒ เอกสารเกี่ยวกับการชำ�ำระและการพิมพ์พระไตรปิฎก ในรัชกาลที่ ๕ มี ๓ ชิ้น๒ ส่วนที่ ๓ เอกสารเกี่ยวกับการชำ�ำระและการพิมพ์พระไตรปิฎก ในรัชกาลที่ ๗ มี ๓ ชิ้น๓

เอกสารเหล่านี้ได้พยายามพิมพ์รักษาอักขรวิธี อย่างที่ปรากฏในต้นฉบับเดิมทุกประการ ๑

จากหนั​ังสื​ือพงศาวดาร ฉบั​ับพระราชหั​ัตถเลขา และพระสมุ​ุดคำประกาศเทวดา ครั้​้�งสั​ังคายนายปี​ีวอก สั​ัมฤทธิ​ิศก​ พ.ศ. ๒๓๓๑ รั​ัชกาลที่​่� ๑ - ม.พ.ป. ๒ จากหนังสือกฏหมายรัชกาลที่ ๕ ลักษณะบำ�ำรุงพระพุทธศาสนา น่า ๘๓๘ หลวงรัตนาญัปติ์ (เปล่ง) อธิดกี รมอัยการ​ รวบรวม และจากราชกิจจานุเบกษา กรุงเทพมหานคร เล่ม ๕ แผ่นที่ ๔๗ วันเสาร เดือน ๓ แรม แปด ค่�่ำำ ปีชวด​ สัมฤทธิศก ๑๒๕๐ นำ�ำเบอร์ ๔๐๘ - ม.พ.ป. ๓ จากราชกิจจานุเบกษา เล่ม ๔๔ หน้า ๓๙๒๗ วันที่ ๔ มีนาคม ๒๔๗๐ และรายงานการสร้างพระไตรปิฎกสยามรัฐ​ พุทธศักราช ๒๔๗๓ โดย อ.อ.พระยาโกษากรวิจารณ (บุญศรี ประภาศิร)ิ เจ้ากรมพระคลังกลาง กระทรวงพระคลัง​ มหาสมบัติ ผู้รวบรวม คำ�ำแปล อรัมภกถาพระไตรปิฎก จากหนังสือพระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐ - ม.พ.ป.

ส่วนที่ ๑ เอกสารเกี่ยวกับการชำ�ำระ และการจารึก พระไตรปิฎก ในรัชกาลที่ ๑ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่ ๑ ทรงพระราชดำ�ำริทำ�ำนุกบำ�ำรุงพระพุทธศาสนา (จากหนังสือพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา) ในปีวอกสัมฤทธิศกนัน้ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าหลวง ทรงพระราชรำ�ำพึง ถึงพระไตรปิฎกธรรม อันเป็นมูลรากแห่งพระปริยัติศาสนา ทรงพระราชศรัทธาพระราชทาน​ พระราชทรัพย์เป็นอันมาก ให้เป็นค่าจ้างช่างจานจารึกพระไตรปิฎกลงลาน แต่บรรดามีฉะบับ​ ในที่ใด ๆ ที่เป็นอักษรลาวอักษรรามัญ ก็ให้ชำ�ำระแปลออกเป็นอักษรขอม สร้างขึ้นใส่ตู้ไว้ใน​ หอพระมนเทียรธรรม และสร้างพระไตรปิฎกถวายพระสงฆ์ให้เล่าเรียนทุก ๆ พระอารามหลวง ตามความปรารถนา จึงเจ้าหมื่นไวยวรนารถกราบทูลว่า พระไตรปิฎกซึ่งทรงพระราชศรัทธา​ สร้างขึ้นไว้ทุกวันนี้ อักษรบทพยัญชนะตกวิปลาศอยู่แต่ฉะบับเดิมมา หาผู้จะทำ�ำนุกบำ�ำรุง​ ตกแต้มดัดแปลงให้ถูกต้องบริบูรณ์ขึ้นมิได้ ครั้นได้ทรงสดับก็ทรงพระปรารภไปว่า พระบาลี​ และอรรถกถาฎีกาพระไตรปิฎกทุกวันนี้ เมื่อและผิดเพี้ยนพิปลาศอยู่เป็นอันมากฉะนี้ จะเป็น​ เค้ามูลพระปฏิปัตติศาสนาปฏิเวธศาสนานั้นมิได้ อนึ่ง ท่านผู้รักษาพระไตรปิฎกมีอยู่ทุกวันนี้​ ก็น้อยนัก ถ้าสิ้นท่านเหล่านี้แล้วเห็นว่าพระปริยัติศาสนา และปฏิปัตติศาสนา และปฏิเวธศาสนา จะเสื่อมศูนย์เป็นอันเร็วนัก สัตว์โลกทั้งปวงจะหาที่พ่ึงบมิได้ในอนาคตกาลเบื้องหน้า ควรจะ​ ทำ�ำนุกบำ�ำรุงพระบวรพุทธศาสนาไว้ให้ถาวรวัฒนาการ เป็นประโยชน์ไปแก่เทพามนุษย์ทั้งปวง​ จึ ง จะเป็ น ทางพระบรมโพธิ ญ าณบารมี ครั้ ง ทรงพระราชดำ� ำ ริ ฉ ะนี้ แ ล้ ว จึ ง ให้ ป ระชุ ม​ พระราชวงศานุวงศ์ มีสมเด็จพระอนุชาธิราชกรมพระราชวังบวร ฯ เป็นประธาน บนพระที่นั่ง​ อมรินทราภิเษกมหาปราสาท ให้อาราธนาสมเด็จพระสังฆราชพระราชาคณะถานานุกรมบาเรียน ร้อยรูปมารับพระราชทานฉัน ครั้นเสร็จสงฆภุตตากิจแล้ว สมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัว

42

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

ทั้งสองพระองค์ จึงทรงถวายนมัสการดำ�ำรัสเผดียงถามพระราชาคณะทั้งปวงว่า พระไตรปิฎก ธรรมทุกวันนี้ ยังถูกต้องบริบูรณ์อยู่หรือพิรุธผิดเพี้ยนประการใด จึงสมเด็จพระสังฆราช​ พระราชาคณะทัง้ ปวงพร้อมกันถวายพระพรว่า พระบาลีและอรรถกถาฎีกาพระไตรปิฎกทุกวันนี้ พิรุธมากมาช้านานแล้ว หากษัตริย์พระองค์ใดจะทำ�ำนุกบำ�ำรุงเป็นสาสนูปถัมภกมิได้ แต่กำ�ำลัง อาตมภาพทั้งปวงก็คิดจะใคร่ทำ�ำนุกบำ�ำรุงอยู่เห็นจะไม่สำ�ำเร็จ และกาลเมื่อสมเด็จพระสรรเพ็ชญ์ พระพุ ท ธองค์ ผู ้ ท รงพระทั ศ อรหาทิ คุ ณ อั น ประเสริ ฐ เมื่ อ พระองค์ เ สด็ จ บรรทมเหนื อ​ พระมรณมัญจาพุทธาอาสน์ เป็นอนุฐานไสยาสน์ ณ หว่างนางรังทั้งคู่ในศาลวโนทยานแห่ง​ พระยามลราช ใกล้กรุงกุสินาราราชธานี มีพระพุทธฎีกาตรัสแก่พระภิกษุทั้งหลายว่า ดูกรสงฆ์​ ทั้งปวง พระธรรมวินัยอันใดทั้งแปดหมื่นสี่พันพระธรรมขันธ์ อันพระตถาคตเทศนาสั่งสอนท่าน เมื่อพระตถาคตนิพพานแล้ว พระธรรมแปดหมื่นสี่พันพระธรรมขันธ์นั้น จะเป็นครูสั่งสอน​ ท่านและสรรพสัตว์ทั้งหลาย ต่างพระตถาคตแปดหมื่นสี่พันพระองค์ ตรัสมอบพระพุทธศาสนา ไว้แก่พระปริยตั ธิ รรมฉะนีแ้ ล้ว ก็เข้าสูพ่ ระปรินพิ พาน จำ�ำเดิมแต่สมเด็จพระสัพพัญญูเจ้านิพพาน ถวายพระเพลิงแล้วเจ็ดวัน พระมหากัสสปเจ้าระลึกถึงถ้อยคำ�ำพระสุภัทรภิกษุแก่ กล่าวติเตียน พระบรมครูเป็นมูลเหตุ จึงดำ�ำริการจะกระทำ�ำสังคายนาย เลือกสรรพระสงฆ์ทั้งหลายล้วน​ พระอรหันต์ทรงพระจตุปฏิสัมภิทาญาณ กับพระอานนท์เป็นเสกขบุคคลพระองค์หนึ่ง ได้​ พระอรหัตต์ในราตรีรุ่งขึ้นจะทำ�ำสังคายนาย พอครบห้าร้อยพระองค์ มีพระเจ้าอชาตสัตรูเป็น​ สาสนู ป ถั ม ภก กระทำ� ำ สั ง คายนายพระไตรปิ ฎ กในพระมณฑป แทบถ้�้ำำ สั ต บรรณคู ห า ณ​ เขาเวภารบรรพต ใกล้กรุงราชคฤห์มหานคร เจ็ดเดือนจึงสำ�ำเร็จการปฐมสังคายนาย ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาถึง ๑๐๐ ปี ภิกษุชาววัชชีคามเป็นอลัชชี สำ�ำแดงวัตถุ​ สิบประการ กระทำ�ำผิดพระวินัยบัญญัติ และพระมหาเถรขีณาสพแปดพระองค์ มีพระยศเถร เป็นต้น พระเรวัตเถรเป็นปริโยสาน ชำ�ำระทศวัตถุอธิกรณ์รำำ� งับ ยังพระพุทธศาสนาให้บริสทุ ธิแล้ว เลื อ กพระอรหั น ต์ อั น ทรงพระปฏิ สั ม ภิ ท าญาณเจ็ ด ร้ อ ยพระองค์ มี พ ระสั พ พกามิ เ ถรเจ้ า​ เป็นประธาน กระทำ�ำสังคายนายพระไตรปิฎกในวาลุการามวิหารใกล้เมืองเวสาลี มีพระเจ้า​ กาลาโสกราชเป็นสาสนูปถัมภก แปดเดือนจึงสำ�ำเร็จการทุติยสังคายนาย

43

ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาถึง ๒๑๘ ปี ครั้งนั้นเหล่าเดียรถีย์เข้าปลอมบวชใน​ พระศาสนา จึ​ึงพระโมคลี​ีบุ​ุตรดิ​ิสเถรเจ้​้ายั​ังพระเจ้​้าศรี​ีธรรมาโสกราชให้​้เรี​ียนรู้​้�ในพุ​ุทธสมั​ัย แล้​้ว ชำระสึ​ึกเดี​ียรถี​ีย์​์เสี​ียถึ​ึงหกหมื่​่�น ยั​ังพระศาสนาให้​้บริ​ิสุ​ุทธิ​ิแล้​้ว พระโมคคลี​ีบุ​ุตรดิ​ิสเถรจึ​ึงเลื​ือก​ พระอรหันต์อันทรงพระปฏิสัมภิทาญาณพันพระองค์ กระทำ�ำสังคายนายพระไตรปิฎกใน​ อโสการามวิหารใกล้กรุงปาตลีบุตรมหานคร มีพระเจ้าศรีธรรมาโสกราชเป็นสาสนูปถัมภก​ เก้าเดือนจึงสำ�ำเร็จการตติยสังคายนาย ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาถึง ๒๓๘ ปี จึงพระมหินทเถรเจ้าออกไปสู่ลังกาทวีป บวช กุลบุตรให้เล่าเรียนพระปริยตั ธิ รรม คือหยัง่ รากพระพุทธศาสนาลงในเกาะลังกาแล้ว พระขีณาสพ ทั้งสามสิบแปดพระองค์ มีพระมหินทเถรและพระอริฏฐเถรเป็นประธาน กับพระสงฆ์ซึ่ง​ ทรงพระปริยัติธรรมร้อยรูป กระทำ�ำสังคายนายพระไตรปิฎก ในมณฑปถูปารามวิหารใกล้​ กรุงอนุราธบุรี มีพระเจ้าเทวานัมปิยดิสเป็นสาสนูปถัมภก สิบเดือนจึงสำ�ำเร็จการจตุตถสังคายนาย ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาถึง ๔๓๓ ปี ครั้งนั้นพระอรหันต์ทั้งปวงในลังกาทวีป​ พิจารณาเห็นว่าพระพุทธศาสนาจะเสื่อมลง เหตุพระสงฆ์ซึ่งทรงพระไตรปิฎกขึ้นปากเจนใจนั้น เบาบางลงกว่าแต่ก่อนจึงเลือกพระอรหันต์อันทรงพระปฏิสัมภิทาญาณ และพระสงฆ์บุถุชน​ ผูท้ รงพระปริยตั มิ ากกว่าพัน ประชุมกันในอภัยคิรวี หิ ารใกล้เมืองอนุราธบุรมี พี ระเจ้าวัฏคามินอี ภัย เป็นสาสนูปถัมภก กระทำ�ำพระมณฑปถวาย ให้กระทำ�ำสังคายนายพระไตรปิฎก แล้วจารึกลงลาน​ ทั้งพระบาลีและอรรถกถาเป็นสิงหฬภาษา ปีหนึ่งจึงสำ�ำเร็จการปัญจมสังคายนาย ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาถึง ๙๕๖ ปี จึงพระพุทธโฆษาเถรเจ้าออกไปแต่ชมพูทวีป แปลพระไตรปิฎกอันเป็นสิงหฬภาษาจารึกลงลานใหม่แปลงเป็นมคธภาษา กระทำ�ำในโลหปราสาท ณ เมื อ งอนุ ร าธบุ รี มี พ ระเจ้ า มหานามเป็ น สาสนู ป ถั ม ภก ปี ห นึ่ ง จึ ง สำ� ำ เร็ จ นั บ เนื่ อ งเข้ า ใน​ ฉัฏฐมสังคายนาย ครัน้ พระพุทธศาสนาล่วงมาถึง ๑๕๘๗ ปี ครัง้ นัน้ พระเจ้าปรักมพาหุราชได้เสวยสมบัติ ในลังกาทวีป ย้ายพระนครจากอนุราธบุรมี าตัง้ อยู่ ณ เมืองจลัดถิมหานคร จึงพระมหากัสสปเถร กับพระสงฆ์บถุ ชุ นมากกว่าพัน ประชุมกันชำ�ำระพระไตรปิฎกซึง่ เป็นสิงหฬภาษาบ้าง มคธภาษาบ้าง แปลงแปลออกเป็นมคธภาษาทัง้ สิน้ จารึกลงลานใหม่ มีพระเจ้าปรักมพาหุราชเป็นสาสนูปถัมภก

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

44

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

ปีหนึ่งจึงสำ�ำเร็จบริบูรณ์ นับเนื่องเข้าในสัตมสังคายนาย เบื้องหน้าแต่นั้นมาจึงพระเจ้าธรรมานุรธุ ผู้เสวยราชสมบัติ ณ เมืองอริมะทะนะบุรีคือเมืองภุกาม เสด็จออกไปลอกพระไตรปิฎกใน​ ลังกาทวีป เชิญใส่สำ�ำเภามายังชมพูทวีปนี้ แต่นั้นมาพระปริยัติธรรม จึงแผ่ไพศาลไปในนานา ประเทศทัง้ ปวง บรรดาทีเ่ ป็นสัมมาทิฏฐินบั ถือพระรัตนตรัยนัน้ ให้ลอกต่อ ๆ กันไปเปลีย่ นแปลง อักขระตามประเทศภาษาแห่งตน ๆ ก็ผดิ เพีย้ นพิปลาศไปบ้างทุก ๆ พระคัมภีรท์ มี่ ากบ้างทีน่ อ้ ยบ้าง ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาได้ ๒๐๒๐ ปี จึงพระธรรมทินเถรเจ้าผู้เป็นมหาเถรอยู่ ณ เมืองนพิสีนครคือเมืองเชียงใหม่ พิจารณาเห็นพระไตรปิฎกพิรุธมากทั้งพระบาลีอรรถกถาฎีกา จึงถวายพระพรแก่พระเจ้าศิรธิ รรมจักรวรรดิดลิ กราชาธิราช ผูเ้ สวยราชสมบัติ ณ เมืองเชียงใหม่ ว่าจะชำ�ำระพระปริยตั ใิ ห้บริบรู ณ์ บรมกษัตริยจ์ งึ ให้กระทำ�ำมณฑปในมหาโพธารามวิหารในพระนคร พระธรรมทินเถรจึงเลือกพระสงฆ์ซึ่งทรงพระไตรปิฎกมากกว่าร้อย ประชุมกันในมณฑปนั้น กระทำ�ำชำ�ำระพระไตรปิฎกตกแต้มให้ถกู ถ้วนบริบรู ณ์ ปีหนึง่ จึงสำ�ำเร็จ มีพระเจ้าศิรธิ รรมจักรวรรดิ ดิ ล กราชเป็ น สาสนู ป ถั ม ภก นั บ เนื่ อ งในอั ฐ มสั ง คายนายอี ก ครั้ ง หนึ่ ง เบื้ อ งหน้ า แต่ นั้ น มา​ พระเถรานุเถระในชมพูทวีปได้เล่าเรียนสร้างสืบต่อกันมา และท้าวพระยาเศรษฐีคหบดี ศรัทธา สร้างไว้ในเมืองสัมมาทิฏฐิทั้งปวง คือเมืองไทย ลาว เขมร พะม่า มอญ เป็นอักษรส่�่ำำสมกันอยู่ เป็นอันมาก หาท้าวพระยาและสมณะผู้ใดที่จะศรัทธาสามารถอาจจะชำ�ำระพระไตรปิฎกขึ้นไว้​ ให้บุรณะดุจท่านแต่ก่อนนั้นมิได้มี ครั้นพระพุทธศาสนาล่วงมาได้ ๒๓๐๐ ปีเศษแล้ว บรรดา​ เมืองสัมมาทิฏฐิทั้งปวงก็ก่อเกิดการยุทธสงครามแก่กัน ถึงพินาศฉิบหายด้วยภัยแห่งปัจจามิตร มีผู้ร้ายเผาวัดวาอารามพระไตรปิฎกก็สาบศูนย์สิ้นไป จนถึงกรุงศรีอยุธยาก็ถึงกาลพินาศ​ ด้วยภัยพะม่าข้าศึก พระไตรปิฎกและเจดียฐ์ านทัง้ ปวงก็เป็นอันตรายสาบศูนย์ สมณะผูจ้ ะรักษา​ ร่�่ำำเรียนพระไตรปิฎกนั้นก็พลัดพรายล้มตายเป็นอันมาก หาผู้ใดที่จะเป็นที่พำ�ำนักป้องกัน​ ข้าศึกสัตรูมิได้ เหตุฉะนี้พระไตรปิฎกจึงมิได้บริบูรณ์ เสื่อมศูนย์ร่วงโรยมาจนตราบเท่ากาล​ ทุกวันนี้ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ เมื่อได้ทรงสดับ​ พระสงฆ์ราชาคณะถวายพระพรโดยพิสดารดังนั้น จึงดำ�ำรัสว่า ครั้งนี้ขออาราธนาพระผู้เป็นเจ้า​ ทั้งปวง จงมีอุตสาหะในฝ่ายพระพุทธจักรให้พระไตรปิฎกบริบูรณ์ขึ้นจงได้ ฝ่ายอาณาจักรที​่ จะเป็นสาสนูปถัมภกนั้น เป็นพนักงานโยม โยมจะสู้เสียสละชีวิตบูชาพระรัตนตรัย สุดแต่จะให้ พระปริยัติบริบูรณ์เป็นมูลที่ตั้งพระพุทธศาสนาให้จงได้ พระราชาคณะทั้งปวงรับสาธุแล้วถวาย

45

พระพรว่า อาตมภาพทั้งปวงมีสติปัญญาน้อยนักไม่เหมือนท่านแต่ก่อน แต่จะอุตสาหะชำ�ำระ​ พระปริยัติสนองพระเดชพระคุณตามสติปัญญา และสมเด็จบรมบพิตรพระราชสมภารเจ้า​ ทรงทำ�ำนุกบำ�ำรุงพระพุทธศาสนาครั้งนี้ ก็นับได้ชื่อว่านวมะสังคายนายคำ�ำรบเก้าครั้ง จะยัง​ พระปริยตั ศิ าสนาให้ถาวรวัฒนายืนยาวไปในอนาคตสมัยสิน้ กาลช้านาน แล้วถวายพระพรลาออก มาประชุมพร้อมกัน ณ วัดบางว้าใหญ่ จึงสมเด็จพระสังฆราชให้เลือกสรรพระราชาคณะ​ ถานานุกรมบาเรียน และอันดับที่เล่าเรียนพระไตรปิฎกได้บ้างนั้น จัดได้พระสงฆ์ ๒๑๘ รูป​ กับราชบัณฑิตาจารย์อุบาสกสามสิบสองคน จะกระทำ�ำการชำ�ำระพระไตรปิฎก จึงให้เจ้าหมื่น​ ไวยวรนารถกราบบังคมทูลพระกรุณา สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์ จึงมีพระราช ดำ�ำรัสให้จดั แจงทีจ่ ะกระทำ�ำการสังคายนาย ณ วัดนิพพานาราม เหตุประดิษฐานอยูห่ ว่างพระราชวัง ทั้ ง สอง และครั้ ง นั้ น จึ ง พระราชทานนามใหม่ ใ ห้ ชื่ อ วั ด พระศรี ส รรเพชดาราม แล้ ว ทรง​ พระมหาบริจาคพระราชทรัพย์แจกจ่าย เกณฑ์พระราชวงศานุวงศ์และข้าราชการฝ่ายหน้าฝ่ายใน ทั้งพระราชวังหลวงพระราชวังบวร ฯ วังหลัง ให้ทำ�ำสำ�ำรับคาวหวานถวายพระสงฆ์ซึ่งจะชำ�ำระ​ พระไตรปิฎกทั้งเช้าทั้งเพล เพลาละสี่ร้อยสามสิบหกสำ�ำรับ ทั้งคาวทั้งหวาน พระราชทานเงินตรา เป็นค่าขาทนิยโภชนิยาหารสำ�ำรับคู่ละบาท มีพระราชกำ�ำหนดให้นิมนต์พระสงฆ์ประชุมพร้อมกัน ณ พระอุโบสถวัดพระศรีสรรเพชดาราม ในวันกติกบุรณมีเพ็ญเดือนสิบสองในปีวอกสัมฤทธิศก พระพุทธศักราชล่วงแล้ว ๒๓๓๑ พระวัสสา เป็นพุธวารศุกรปักษ์ดฤถี เพลาบ่ายสามโมง​ สมเด็จพระพุทธเจ้าอยูห่ วั ทัง้ สองพระองค์ ก็เสด็จพระราชดำ�ำเนินด้วยมหันตราชอิสสริยบริวารยศ พร้อมด้วยเครื่องสูงและปี่กลองชะนะแห่ออกจากพระราชวังไปยังพระอาราม เสด็จเข้าสู​่ พระอุโบสถ ทรงถวายนมัสการพระรัตนตรัยด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว อาราธนาพระพิมลธรรม ให้อา่ นคำ�ำประกาศเทวดาในท่ามกลางสงฆสมาคม ขออานุภาพเทพยเจ้าทัง้ ปวงให้อปุ ถัมภนาการ ให้สำ�ำเร็จกิจมหาสังคายนายแล้วให้แบ่งพระสงฆ์ออกเป็นสี่กอง สมเด็จพระสังฆราชเป็น​ แม่กองชำ�ำระพระสุตตันตปิฎกกองหนึ่ง พระวันรัตนเป็นแม่กองชำ�ำระพระวินัยปิฎกกองหนึ่ง​ พระพิมลธรรมเป็นแม่กองชำ�ำระพระอภิธรรมปิฎกกองหนึ่ง พระพุฒาจารย์เป็นแม่กองชำ�ำระ​ สัททาวิเศษกองหนึ่ง และครั้งนั้นพระธรรมไตรโลกเป็นโทษอยู่มิได้นับเข้าในสังคายนาย​ พระธรรมไตรโลกจึงมาทูลสมเด็จพระสังฆราช ขอเข้าช่วยชำ�ำระพระไตรปิฎกด้วย และพระสงฆ์ ทั้งสี่กองนั้น ทรงพระกรุณาโปรดให้นิมนต์แยกกันชำ�ำระพระปริยัติอยู่ ณ อุโบสถกองหนึ่ง​ อยู ่ ณ พระวิ ห ารกองหนึ่ ง พระมณฑปกองหนึ่ ง การเปรี ย ญกองหนึ่ ง ทรงถวายปากไก่​ กะปุกหมึกหรดาลครบทุกองค์ และสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำ�ำเนินออกไป​

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

46

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

ณ พระอารามทุ ก วั น ๆ วั น ละสองเวลาทั้ ง สองพระองค์ เพลาเช้ า ทรงประเคนสำ� ำ รั บ​ ปณีตโภชนิยขาทนิยาหารแก่พระสงฆ์ให้ฉัน ณ พระระเบียงทั้งรอบ เพลาเย็นทรงถวายอัฐบาน และเทียนเป็นนิจทุกวัน และพระสงฆ์กบั ทัง้ ราชบัณฑิตประชุมกันพิจารณาดูพระปริยตั ิ สอบสวน​ พระบาลีกับอรรถกถาฎีกา ที่ผิดเพี้ยนพิปลาศก็ตกแต้มเปลี่ยนแปลงอักขระให้ถูกถ้วนบริบูรณ์ ทุก ๆ พระคัมภีร์ใหญ่น้อยทั่วทั้งสิ้น และที่ใดสงสัยเคลือบแคลง ก็ปรึกษาไต่ถามพระราชาคณะ ผู้ใหญ่ ซึ่งเป็นมหาเถรให้วิสัชนาตัดสินที่ผิดและชอบ และกระทำ�ำการชำ�ำระพระไตรปิฎกตั้งแต่​ วันเพ็ญเดือนสิบสอง จนตราบเท่าถึงวันเพ็ญเดือนห้า ปีระกา เอกศก พอครบห้าเดือนก็สำ�ำเร็จ การสังคายนาย จึงทรงพระกรุณาโปรดให้จำำ� หน่ายพระราชทรัพย์เป็นมูลค่าจ้างให้ชา่ งจานคฤหัสถ์ และพระสงฆ์สามเณร จารึกพระไตรปิฎกซึ่งชำ�ำระบริสุทธิแล้วนั้นลงลานใหญ่สำ�ำเร็จแล้ว ให้​ ปิดทองทึบทั้งใบปกหน้าหลังและกรอบทั้งสิ้น เรียกว่าฉะบับทอง ห่อด้วยผ้ายกเชือกรัด​ ถักด้วยไหมเบญจพรรณมีฉลากงาแกะเขียนอักษรด้วยหมึก และฉลากทอเป็นตัวอักษรบอกชื่อ​ พระคัมภีร์ทุก ๆ คัมภีร์ อนึ่ง เมื่อเสร็จการสังคายนายนั้น สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวทั้งสอง​ พระองค์ ทรงถวายไตรจีวรบริกขารภัณฑ์แก่พระสงฆ์ทงั้ สองร้อยสิบแปดรูป มีสมเด็จพระสังฆราช เป็นอาทิ ล้วนประณีตทุกสิง่ เป็นมหามหะกรรมฉลองพระไตรปิฎก และพระราชทานรางวัลเสือ้ ผ้า แก่ราชบัณฑิตทั้งสามสิบสองคน มีพระยาธรรมปโรหิต และพระยาพจนาพิมลเป็นต้นนั้นด้วย แล้วทรงสุวรรณภิงคารหล่อหลั่งทักษิโณทกธารา อุทิศแผ่ผลพระราชกุศลสาสนูปถัมภกกิจไป​ แก่เทพามนุษย์สรรพสัตว์ทั้งหลาย ทั่วอนันตโลกธาตุ เป็นปัตตานุปทานบุญญกิริยาวัตถุอันยิ่ง เพื่อประโยชน์แก่พระบรมโพธิสัพพัญญุตญาณ ครั้นเมื่อเสร็จการสร้างพระไตรปิฎกฉะบับทอง แล้ว จึงให้เชิญพระคัมภีร์ทั้งปวงขึ้นพระยานุมาศพระราชยานต่าง ๆ ตั้งกระบวนแห่สมโภช​ พระไตรปิฎก มีเครือ่ งเล่นเป็นอเนกนานุประการเป็นมหรศพแก่ตาประชาราษฎรทัง้ ปวง แล้วเชิญ พระคัมภีร์พระปริยัติธรรมเข้าประดิษฐานไว้ในตู้ประดับมุกด์ ตั้งในหอพระมนเทียรธรรม​ กลางสระในวัดพระศรีรัตนศาสดารามภายในพระราชวัง

พระสมุดคำ�ำประกาศเทวดา ครั้งสังคายนาย ปีวอกสัมฤทธิศก พ.ศ. ๒๓๓๑ รัชกาลที่ ๑

พระสมุดคำ�ำประกาศเทวดาครั้งสังคายนายในที่นี้ ได้ถ่ายภาพต้นฉบับจริงทั้งปกและเนื้อความมาเป็นตัวอย่าง จาก กลุ่มหนังสือตัวเขียนและจารึก หอสมุดแห่งชาติ และ ได้นำ�ำเนื้อความ กลับภาพตัวอักษรขาวเป็นดำ�ำมาพิมพ์ไว้ในที่นี้

49

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

50

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

52

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

53

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

54

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

55

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

56

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

57

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

58

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

59

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

60

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

ส่วนที่ ๒ เอกสารที่เกี่ยวกับการชำ�ำระ และการพิมพ์พระไตรปิฎก ในรัชกาลที่ ๕ จากหนังสือกฎหมายรัชกาลที่ ๕ น่า ๘๓๘ หลวงรัตนาญัปติ์ (เปล่ง) อธิบดีกรมอัยการ รวบรวม การสาสนูปถัมภกคือการพิมพ์พระไตรปิฎก ด้วยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำ�ำริห์จะทรงทนุบำ�ำรุงพระพุทธสาสนา ให้เจริญวัฒนายิ่งขึ้นไปประการใด ท่านทั้งหลายก็คงแลเหนในการที่ทรงบำ�ำเพญพระราชกุศล​ สิ่งที่เปนถาวรวัตถุให้เปนภาชนรับรองพุทธสาสนาประการ ๑ ทั้งอเนกทานบริจาคของประณีต​ ต่าง ๆ ฤาการยกย่องโดยสมณศักดิ์ ซึง่ เปนเสบียงเปนกำ�ำลังแก่พระภิกษุสงฆ์ทงั้ ปวง ผูท้ รงวินยั บัญญัตขิ องพระพุทธเจ้าให้ดำ�ำรงอยู่ แลเปนผู้แนะนำ�ำสั่งสอนชาวสยามให้ประพฤติการละบาป​ บำ�ำเพญบุญนั้น ก็มีเปนอันมากในปีหนึ่ง ๆ นั้น ก็อีกประการ ๑ การที่ทรงบริจาคทั้งสองอย่างนั้น ปีหนึ่งก็สิ้นพระราชทรัพย์เปนอันมาก เพราะเหตุด้วยทรงเลื่อมใสในคุณพระรัตนไตรนั้น บัดนี้ ทรงพระราชดำ�ำริห์ถึงพระไตรปิฎก ซึ่งเปนพุทธภาสิต เปนที่เล่าเรียนศึกษาของผู้ที่นับถือ​ พระพุทธสาสนานั้นด้วยเหตุอย่างไร คงปรากฏในกระแสพระราชดำ�ำรัสแก่พระเถรานุเถระ​ ซึ่งจะมีต่อไปในน่ากระดาษนี้แล้ว เพราะฉนั้น จึ่งจะโปรดเกล้า ฯ ให้ตีพิมพ์พระไตรปิฎกเปน​ อักษรสยาม เย็บเล่มสมุดให้มากแพร่หลายสืบสาสนายุกาลต่อไป จึ่งโปรดให้เผดียงพระสงฆ์ เถรานุเถระที่ชำ�ำนาญในพระไตรปิฎกอันมีสมณศักดิ์ ๑๑๐ พระองค์ เปนผู้ตรวจแก้ฉบับ​ พระไตรปิ ฎ กที่ จ ะตี พิ ม พ์ โปรดให้ พ ระบรมวงษานุ ว งษ์ ข้ า ราชการ ฝ่ า ยคฤหั ฐ เปน​ กรรมสัมปาทิกสภา จัดการพิมพ์พระไตรปิฎกให้สำ�ำเร็จทันในสมัยเมื่อเสด็จดำ�ำรงศิริราชสมบัติ ครบ ๒๕ ปี จะได้มกี ารมหกรรมฉลองพระไตรปิฎกนีใ้ นมงคลสมัยนัน้ ผูซ้ งึ่ รับพระบรมราชโองการ จัดการพิมพ์พระไตรปิฎกฝ่ายคฤหัฐซึ่งเปนกรรมสัมปาทิกสภานั้นคือ

62

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภานุรังษีสว่างวงษ์ กรมพระภานุพันธุวงษ์วรเดช ​ สภานายก พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธุ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำ�ำรงราชานุภาพ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ หม่อมเจ้าประภากร พระยาภาสกรวงษ์ที่เกษตราอธิบดี พระยาศรีสุนทรโวหาร ครั้น ณ วันที่ ๗ เดือน ๓ แรมค่�่ำำ ๑ ปีชวดสัมฤทธิศก โปรดให้เชิญเสด็จพระบรม​ วงษานุวงษ์ทที่ รงพระผนวช ได้ดำำ� รงค์สมณศักดิเ์ ปนประธานสงฆ์ คือกรมพระปวเรศร์วริยาลงกรณ์ แลกรมหมื่นวชิรญาณวโรรส พระองค์เจ้าอรุณนิภาคุณากร กับหม่อมเจ้าที่เปนราชาคณะ​ ทั้ ง นิ ม นต์ พ ระราชาคณะผู ้ ใ หญ่ มี ส มเด็ จ พระพุ ท ธโฆษา ทั้ ง พระราชาคณะผู ้ ใ หญ่ ผู ้ น ้ อ ย​ ที่มีประโยคเปนผู้ทรงพระไตรปิฎก กับทั้งพระสงฆ์เปรียญประโยคสูงจนเปรียญ ๓ ประโยค​ ทั้ ง ในกรุ ง แลหั ว เมื อ ง มี จำ� ำ นวนพระสงฆ์ ๑๑๐ องค์ ประชุ ม พร้ อ มกั น ในพระอุ โ บสถ​ วั ด พระศรีรัตนสาศดาราม แล้วพระเจ้า อยู ่ หั ว เสด็ จ พระราชดำ� ำเนิ น ไปประทั บ พร้ อ มด้ ว ย​ พระบรมวงษานุวงษ์ ข้าราชการเฝ้าในที่นั้น เมื่อทรงนมัสการพระรัตนไตรแล้ว ขุนสุวรรณอักษร กรมพระอาลักษณ์ อ่านประกาศตามกระแสพระบรมราชโองการ อาราธนาพระสงฆ์ให้สอบแก้ พระไตรปิฎกซึ่งจะตีพิมพ์ ดังจะได้เหนต่อไปในน่าหลัง ครั้นเมื่อประกาศจบแล้ว พระเจ้าอยู่หัว เสด็ จ ไปประทั บ ที่ น ่ า อาศนสงฆ์ ทรงแสดงพระราชดำ� ำ ริ ห ์ ด ้ ว ยพระองค์ เ องแก่ พ ระสงฆ์​ พระราชดำ�ำริห์นั้นก็เปนที่ยินดีของพระสงฆ์มาก แล้วจึงทรงประเคนขวดหมึกกับปากกาแก่​ พระเถรานุเถระทั้งปวง ได้รับพระราชทานทั่วกัน เพื่อจะได้ใช้ตรวจแก้ทานฉบับพระไตรปิฎก​ ต่อไป ทรงประเคนเสร็จแล้ว พระสงฆ์ถวายอติเรก ถวายพระพรลากลับไป พระเจ้าอยู่หัว​ เสด็จกลับพระที่นั่งจักรกรีมหาปราสาท ต่อนี้ไปพระเถรานุเถระผู้ใหญ่จะได้แบ่งเปนกอง ๆ มีพระราชาคณะเปรียญผู้น้อย​ แลพระเปรียญผู้ช่วยเปนพนักงานดังนี้คือ พระเจ้าบรมวงษ์เธอกรมพระปวเรศร์วริยาลงกรณ์ เปนประธานาธิบดีในการที่จะตรวจแบบฉบับพระไตรปิฎกพระองค์ ๑ พระเจ้าน้องยาเธอ​ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส ๑ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ๑ เปนรองอธิบดีจัดการทั้งปวง​ ๒ พระองค์ มีแม่กองใหญ่ ๘ กอง คือกรมหมืน่ วชิรญาณวโรรส เปนแต่กองตรวจพระวินยั ปิฎก

63

กอง ๑ ตรวจพระสุตตันตปิฎก ๕ กอง คือ พระองค์เจ้าพระอรุณานิภาคุนากร แม่กอง กอง ๑ พระพรหมมุนี แม่กอง กอง ๑ พระธรรมไตรโลก แม่กอง กอง ๑ พระธรรมราชา แม่กอง​ กอง ๑ พระเทพโมลี แม่กอง กอง ๑ ตรวจพระอภิธรรมปิฎก ๒ กอง คือ พระพิมลธรรม​ แม่กอง กอง ๑ พระธรรมวโรดม แม่กอง กอง ๑ กับพระบรมวงษานุวงษ์ ข้าราชการ​ ฝ่ายคฤหัฐ ที่เปนกรรมสัมปาทิกสภาจะได้จัดการตีพิมพ์พระไตรปิฎกให้สำ�ำเร็จ ๑๐๐๐ ฉบับ​ ทันพระบรมราชประสงค์ หนังสือพิมพ์พระไตรปิฎกนี้ ได้ทราบว่าจบหนึง่ ๔๐ เล่ม จะตีพมิ พ์พนั จบก็เปนหนังสือ ถึง ๔๐๐๐๐ เล่ม พระราชทรัพย์หลวงที่จะใช้ในค่าหนังสือนี้คงไม่ต่�่ำำกว่า ๒๐๐๐ ชั่ง เมื่อจะคิด เทียบกับการทีจ่ านลงใบลานแล้ว ถ้าจะสร้าง ๑๐๐๐ จบ คงเปนเงินหลายหมืน่ ชัง่ ทัง้ จะเปนหนังสือ กองโตจนไม่มที เี่ ก็บไว้ได้ แลช้านับด้วยหลายสิบปีจงึ จะแล้วสำ�ำเร็จ ทัง้ จะเคลือ่ นคลาศไม่ถกู ต้อง กันได้สักฉบับเดียวด้วย เมื่อได้ตีพิมพ์เย็บเปนเล่มสมุดอย่างนี้ ถ้าตรวจฉบับให้ดีถูกต้องแล้ว​ ก็จะเปนการเรียบร้อยเหมือนกันทั้งพันจบ แลการที่จะเก็บรักษาก็ไม่เปลืองที่มาก ถ้าเก็บดี ๆ​ ก็ทนได้ไม่ผิดกับใบลานมากนัก ในเวลาทำ�ำการก็ได้เร็วกว่า ราคาก็ต่�่ำำกว่าที่จะจ้างช่างจานทำ�ำ​ หลายสิบเท่า แลเปนน่าที่จะชื่นชมยินดีของชนทั้งหลายที่นับถือพระพุทธสาสนาอย่างยิ่ง ด้วยว่า ตั้งแต่พระพุทธสาสนาได้แพร่หลายมาถึงเมืองเราจนกาลบัดนี้ เหนจะไม่เคยมีพระไตรปิฎก​ ในหมู่ชาวเรามากจบเท่าครั้งนี้เลย ข้าพเจ้าเชื่อว่าพระไตรปิฎก ๑๐๐๐ จบอย่างนี้ คงไม่เคยมี พระเจ้าแผ่นดินที่นับถือพระพุทธสาสนาประเทศใด ได้บริจาคพระราชทรัพย์สร้างขึ้นเท่านี้เลย เพราะเหตุนั้นจึงเปนที่ชื่นชมโสมนัศเปนอันมาก ขอผลอันดียิ่งจงมีในพระเจ้าอยู่หัวของเรา​ แลพระราชอาณาจักรสยามยิ่งขึ้นทุกเมื่อเทอญ

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

64

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

ประกาศสังคายนาย ศุภมัศดุ พระพุทธสาสนากาลเปนอดีตภาคล่วงแล้ว ๒๔๓๑ พรรษา ปัตยุบันกาล​ มุสิกะ สังวัจฉระ มาฆมาศ กาฬปักษปาฏิบทโสรวารปริจเฉทกาลกำ�ำหนด พระบาทสมเด็จ​ พระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำ�ำริห์ด้วยทรงพระราช ศรัทธาเลือ่ มใส ในพระพุทธสาสนาว่าเปนนิยานิกธรรม ทรงเหนว่าพระปริยตั ไิ ตรปิฎกเปนมูลราก แห่งพระพุทธสาสนา เพราะว่าผู้ปฏิบัติเพื่อทางสุคติแลจะทำ�ำกองทุกข์ทั้งปวงให้ดับสิ้นสูญไปได้ ให้บันลุพระนฤพาน ก็ย่อมอาไศรยปริยัติธรรมคำ�ำสอนซึ่งเปนบรมพุทโธวาท ชี้แสดงทางธรรม ปฏิบัติ เนื่องอยู่ในพระปริยัตธิ รรมทั้งสิ้น อนึ่ง ทรงทราบในพระราชหฤไทยว่า แต่ในครั้งพุทธกาล เมื่อสมเด็จพระพุทธเจ้า​ ยังดำ�ำรงค์พระชนม์อยูน่ นั้ พระปริยตั ธิ รรมตกแพร่หลายอยูใ่ นหมูส่ าวกมณฑล พระอริยสงฆ์สาวก จำ�ำทรงไว้ได้ขึ้นปากขึ้นใจ แตกฉานชำ�ำนาญด้วยกันเปนอันมาก ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคย์​ เสด็จปรินิพพานแล้ว พระเจ้าแผ่นดินซึ่งนับถือพระพุทธสาสนา ทรงพระราชศรัทธาเปน​ สาสนูปถัมภกทนุบำ�ำรุงให้กำ�ำลังแก่พระสงฆ์พุทธสาวก ได้ทำ�ำสังคายนายชำ�ำระพระไตรปิฎก​ ปริยัติธรรม สืบอายุพระพุทธสาสนานี้เปนขัตติยประเพณีสืบ ๆ มา แลเปนการพระราชกุศลอัน ใหญ่ดว้ ย แลการสร้างพระคัมภีรพ์ ระไตรปิฎก ด้วยอักษรขอมจานลงในใบลานเหมือนทีส่ ร้างมา แต่โบราณนัน้ ก็เปนของถาวรมัน่ คงดีอยู่ แต่ชา่ งจานกว่าจะจานได้แต่ละคัมภีร์ ๆ นัน้ ช้านานนัก พระคัมภีร์จึงไม่ค่อยจะมีมากแพร่หลายไปได้ ช่างจานทุกวันนี้ก็หายากมีอยู่น้อยนัก อนึ่ง​ อักษรขอมก็มีผู้รู้อ่านได้น้อยกว่าอักษรไทย แลในการสร้างพระไตรปิฎกนี้ตัวอักษรก็ไม่เปน ประมาณ ไม่เปนการสำ�ำคัญอะไรนัก ประเทศที่นับถือพระพุทธสาสนา คือ ลาว มอญ พม่า ลังกา เปนต้น ก็สร้างพระไตรปิฎกด้วยอักษรตามประเทศ ตามภาษาของตนทุก ๆ ประเทศ ในสยามรัฐมณฑลนี้ แต่เดิมได้ลอกคัดพระคัมภีรอ์ กั ษรขอมเปนแบบฉบับมา ชนชาวสยาม จึงได้นิยมนับถืออักษรขอมเปนที่เคารพ ว่าอักษรขอมเปนของรองรับเนื้อความพระพุทธสาสนา เมื่อจะกล่าวโดยที่จริงแท้แล้ว ตัวอักษรไม่เปนประมาณ อักษรใด ๆ ก็ควรใช้ได้ทั้งสิ้น เพราะฉนั้น ถ้าได้ตีพิมพ์พระไตรปิฎกด้วยอักษรสยามเปนคัมภีร์ละเล่มหนึ่งบ้าง​ สองเล่มบ้าง จะเปนประโยชน์มาก เรียงพิมพ์ขึ้นครั้งหนึ่งจะตีสักหลาย ๆ ร้อยฉบับก็ได้ ผู้ที่จะ​

65

เล่าเรียนถึงจะไม่รู้จักอักษรขอมก็จะเรียนได้โดยสดวก แลจะหยิบยกไปมาก็ไม่เปนการลำ�ำบาก ท่านผู้ที่จะดูสอบสวนก็เปนการง่าย เพราะหนังสือคัมภีร์หนึ่ง ก็รวบรวมอยู่ในเล่มอันเดียวกัน​ ไม่กระจัดกระจายขาดตกบกพร่อง ถึงแม้ว่ากระดาษจะไม่เปนของมั่นคงถาวรเหมือนใบลาน​ ก็จริงอยู่ แต่ตีพิมพ์ครั้งหนึ่งมากกว่าใบลานหลายสิบเท่า ก็ถ้าเก็บรักษาไว้ดี ๆ แล้วก็ทนนาน​ ได้เหมือนกัน เมื่อฉบับใดเปนประโยชน์ที่พระสงฆ์จะเล่าเรียนมาก ก็ตีพิมพ์เพิ่มเติมขึ้นอีกได้​ มาก ๆ เร็วกว่าที่จะจานด้วยใบลาน พระคัมภีร์ปริยัติธรรมก็จะแพร่หลายสมบูรณ์ในสยามรัฐ มณฑลสืบไปภายน่า ทรงพระราชดำ�ำริหเ์ หนประโยชน์ฉะนี้ จึงโปรดเกล้า ฯ ให้ตพี มิ พ์พระไตรปิฎก ขึ้นในครั้งนี้ ให้แล้วสำ�ำเร็จทันกำ�ำหนดการบำ�ำเพญพระราชกุศลสมโภชศิริราชสมบัติในกาล​ เมื่อบรรจบครบ ๒๕ ปี แล้วจะได้มีการมหกรรมฉลองพระไตรปิฎกที่โปรดเกล้า ฯ ให้ตีพิมพ์ขึ้น นั้น แล้วจะได้จำ�ำหน่ายไปตามพระอารามต่าง ๆ เปนประโยชน์แก่พระสงฆ์สามเณรที่จะได้​ เล่าเรียนสืบไป แต่ทรงพระราชดำ�ำริห์ว่า ฉบับหนังสือที่จะตีพิมพ์ครั้งนี้ จะเปนของมั่นคงถาวรแล​ แพร่หลายไปมาก ถ้าพิมพ์คลาดเคลือ่ นไปก็หาเปนการสมควรไม่ แลจะต้องตรวจแก้ตน้ ฉบับให้​ ถูกถ้วนแล้วจึงส่งไปลงพิมพ์ และต้องตรวจตราแก้ไขตัวพิมพ์มิให้ผิดเพี้ยนได้ จึงมีพระบรมราชโองการให้อาราธนาพระราชวงษานุวงษ์ซงึ่ ทรงผนวช แลพระราชาคณะ ผู้ใหญ่ผู้น้อย ถานานุกรมเปรียญบันดาที่มาสันนิบาทในที่ประชุมนี้ ช่วยการพระพุทธสาสนา​ เปนภาระรับชำ�ำระฉบับซึ่งจะส่งไปลงพิมพ์ แลสอบทานตรวจหนังสือที่ตีพิมพ์ขึ้นใหม่ให้ถูกถ้วน อย่าให้มีวิปลาศคลาศเคลื่อนได้จงทุก ๆ พระคัมภีร์ ให้เหมือนหนึ่งพระเถรานุเถระแต่ปางก่อน ประชุมกันทำ�ำสังคายนายพระไตรปิฎกทุก ๆ ครั้ง ฉนั้น เพื่อบำ�ำรุงพระปริยัติธรรมคำ�ำสอนของ​ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ให้เจริญรุ่งเรืองสืบสาสนายุกาลให้ถาวรไปสิ้นกาลนาน

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

66

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

พระราชดำ�ำรัสแก่พระสงฆ์โดยพระองค์เอง ขอชี้แจงเพิ่มเติม แด่พระเถรานุเถระแลพระสงฆ์ทั้งปวง ซึ่งได้ประชุมกันในที่น​ี้ อิกหน่อยหนึง่ ว่า การซึง่ มีความประสงค์จะให้ตรวจสอบพระไตรปิฎกลงพิมพ์ไว้ในครัง้ นีน้ นั้ ด้วย เหนว่าแต่ก่อนมาประเทศที่นับถือพระพุทธสาสนา ยังมีอำ�ำนาจปกครองบ้านเมืองโดยลำ�ำพังตัว พระเจ้าแผ่นดินเปนผู้นับถือพระพุทธสาสนา ได้ทำ�ำนุบำ�ำรุงอุดหนุนการสาสนาอยู่หลายประเทศ ด้วยกัน คือ เมืองลังกา เมืองพม่า เมืองลาว เมืองเขมร แลกรุงสยาม เมื่อเกิดวิบัติอันตราย​ พระไตรปิฎกขาดสูญบกพร่องไปในเมืองใด ก็ได้อาไศรยหยิบยืมกันมาลอกคัดคงฉบับบริบูรณ์ ถ่ายกันไปกันมาได้ แต่ในกาลทุกวันนี้ ประเทศลังกาแลพม่าตกอยู่ในอำ�ำนาจอังกฤษ ผู้ปกครอง รักษาบ้านเมืองไม่ได้นับถือพระพุทธสาสนา ก็ทำ�ำนุบำ�ำรุงแต่อาณาประชาราษฎรไพร่บ้านพลเมือง หาได้อุดหนุนการพระพุทธสาสนาอย่างหนึ่งอย่างใดไม่ พระสงฆ์ซึ่งปฏิบัติตามพระพุทธสาสนา ก็ตา่ งคนต่างประพฤติตามลำ�ำพังตน คนทีช่ วั่ มากกว่าดีอยูเ่ ปนธรรมดา ก็ชกั พาให้พระปริยตั ธิ รรม คำ�ำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าวิปริตผิดเพี้ยนไปตามอัธยาไศรย์ ส่วนเมืองเขมรนั้นเล่าก็ตกอยู่ใน อำ�ำนาจของฝรั่งเศษ ไม่มีกำ�ำลังที่จะอุดหนุนพระพุทธสาสนาให้เปนการมั่นคงถาวรไปได้ ส่วน​ เมืองลาวอยู่ในพระราชอาณาเขตร เจ้านายแลไพร่บ้านพลเมือง ก็นับถือพระพุทธสาสนาวิปริต แปรปรวนไปด้วยเจือปนผีสางเทวดา จะเอาเปนหลักฐานมั่นคงก็ไม่ได้ ถ้าพระไตรปิฎกวิปริต เคลื่ อ นคลาศไปในเวลานี้ จะหาที่ ส อบสวนลอกคั ด เหมื อ นอย่ า งแต่ ก ่ อ นนั้ น ไม่ มี แ ล้ ว​ การพระพุทธสาสนายังเจริญมั่นคงถาวรอยู่แต่ในประเทศสยามนี้ประเทศเดียว จึงเปนเวลา​ สมควรที่จะสอบสวนพระไตรปิฎกให้ถูกต้องบริบูรณ์ แล้วสร้างขึ้นไว้ให้มากฉบับแพร่หลาย​ จะได้เปนหลักฐานเชือ้ สายของสาสนธรรมคำ�ำสัง่ สอนแห่งพระพุทธเจ้าสืบไปภายน่า ก็ธรรมอันใด ที่พระพุทธเจ้าได้ตรัสสั่งสอน ย่อมเปนธรรมอันวิเศษอุดมยิ่ง ซึ่งจะนำ�ำให้สัตว์พ้นจากทุกข์ภัยได้ โดยจริง เปนธรรมวิเศษเที่ยงแท้ ย่อมจะเปนที่ปรารถนาของผู้ซึ่งมีปัญญา ได้เล่าเรียนตริตรอง แล้วปฏิบัติตามที่ได้รับผลมากน้อยตามประสงค์ ก็คงจะยังมีผู้ซึ่งจะอยากเรียนรู้เพื่อปฏิบัติตาม สืบไปภายน่าเปนแท้ จึ่งเปนธรรมที่ควรจะสงวนไว้ให้เปนประโยชน์แก่ชนภายน่า จึ่งได้คิด​ จัดการครัง้ นี้ เพือ่ จะรักษาพระไตรปิฎกไว้มใิ ห้วปิ ริตผิดผัน เปนการยกย่องบำ�ำรุงพระพุทธสาสนา ให้ตั้งมั่นถาวรสืบไป เพราะฉนั้น จึ่งขออาราธนาพระเถรานุเถระแลพระสงฆ์ทั้งปวง ให้ปลงใจ​

67

เหนแก่พระพุทธสาสนา แลมีความเมตตากรุณาแก่ชนทัง้ ปวง ช่วยชำ�ำระสอบสวนพระไตรปิฎกให้ ถูกต้องบริบูรณ์ เปนเครื่องเกื้อกูลแก่ความตั้งมั่นของคำ�ำสอนแห่งพระพุทธเจ้าสืบไปภายน่า อีกประการหนึง่ การซึง่ จะลงพิมพ์พระไตรปิฎกครัง้ นี้ ได้มเี จตนามุง่ หมายจะใคร่ให้ได้ สำ�ำเร็จลงทันกำ�ำหนด ซึ่งตั้งใจไว้ว่า ถ้าอยู่ในราชสมบัติได้ถึง ๒๕ ปี จะมีการมหกรรมฉลอง​ พระไตรปิฎกนี้ให้เปนการกุศลในมงคลสมัย ก็การซึ่งจะอยู่ได้มิได้จนถึงกำ�ำหนดที่ว่านั้น ก็เอา​ เปนประมาณแน่ไม่ได้โดยธรรมดา แต่เหนว่าการซึ่งคิดปรารภตรวจสอบพระไตรปิฎกแลสร้าง ขึ้นให้แพร่หลายนี้ จะเปนการมีคุณแห่งชนทั้งปวงทั่วไป นับว่าเปนกองการกุศลอันใหญ่ เปนไป ในทางที่ชอบธรรม จะเปนเครื่องอุปถัมภ์ให้ได้สำ�ำเร็จดังความปรารถนา เปนความมุ่งหมายเพื่อ ประโยชน์ในส่วนตนอยู่อย่างหนึ่งดังนี้ด้วย ขอให้พระเถรานุเถระแลพระสงฆ์ทั้งปวง จงเหนแก่ ตัวหม่อมฉัน ผูม้ คี วามเลือ่ มไสในพระพุทธสาสนาอันยิง่ ใหญ่ แลได้ประฏิบตั บำิ ำ� รุงพระเถรานุเถระ แลพระสงฆ์ท้ังปวงบันดาซึ่งมาประชุมในที่นี้ โดยความเลื่อมไสยอันสุจริต ตั้งใจจัดการทั้งปวง ให้เปนไปตามความประสงค์ทันกำ�ำหนด ซึ่งได้ฃออาราธนามาแล้วนั้น ด้วยอาไศรยเหตุสองประการนี้ ฃอให้พระสงฆ์เถรานุเถระทั้งปวง จงสมัคสโมสร​ พร้อมเพียงกัน แบ่งปันหมวดหมู่ เปนน่าที่ตรวจสอบพระไตรปิฎกให้ทั่วถึงโดยลเอียดแล้ว​ จะได้ ล งพิ ม พ์ ไ ว้ ใ ห้ สื บ อายุ พ ระพุ ท ธสาสนาถาวรไปภายน่ า ด้ ว ยความมุ ่ ง หมายเหนแต่​ พระพุทธสาสนาแลตัวหม่อมฉัน ดังได้ขออาราธนามานี้ เทอญ

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

ส่วนที่ ๓ เอกสารเกี่ยวกับการชำ�ำระและการพิมพ์พระไตรปิฎก ในรัชกาลที่ ๗ รายงานการสร้างพระไตรปิฎก (ฉบับสยามรัฐ) จากราชกิจจานุเบกษา เล่ม ๔๔ หน้า ๓๙๒๗ กรุงเทพ ฯ วันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๗๐ ขอเดชะฝ่าลอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม ข้าพระพุทธเจ้าขอพระราชทานพระราชวโรกาส กราบบังคมทูลรายงานการสร้าง​ พระไตรปิฎก เปนอนุสสาวรีย์เชิดชูพระเกียรติยศพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทร​ มหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยูห่ วั ซึง่ ได้มพี ระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ ให้ขา้ พระพุทธเจ้า จัดสนองพระเดชพระคุณนั้น ดั่งต่อไปนี้ ๑. เมือ่ วันที่ ๒๑ ธันวาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๘ ข้าพระพุทธเจ้าได้ออกใบแจ้งความ ประกาศกระแสพระบรมราชโองการทูลเชิญพระบรมวงศานุวงศ์ ชักชวนบรรดาข้าราชการ​ ทุกกระทรวงทะบวงการตลอดจนประชาราษฎร ให้บริจจาคทรัพย์โดยเสด็จในพระราชกุศล​ สร้างพระไตรปิฎกตามความศรัทธา และเพื่อช่วยเหลือในการอันนี้ ฝ่ายทางอาณาจักร เสนาบดี กระทรวงมหาดไทย ได้สั่งสมุหเทศาภิบาลผู้ว่าราชการจังหวัด นายอำ�ำเภอ ให้ช่วยจัดการ​ ป่าวประกาศ ฝ่ายทางพุทธจักร สมเด็จพระสังฆราชเจ้า มีรับสั่งให้เจ้าคณะตลอดจนพระครู​ เจ้าอาวาส บอกบุญทั่วไป ๒. ในการรับเงิน เสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ได้จัดเจ้าพนักงานและ​ สถานที่รับเงิน ให้เปนการสะดวกแก่ผู้บริจจาคทรัพย์ คือ ในเขตต์มณฑลกรุงเทพ ฯ จัดเจ้า พนักงานรับเงินที่กรมพระคลังมหาสมบัติ ในมณฑลต่าง ๆ จัดรับเงินตามที่ว่าการคลังจังหวัด

69

อนึ่ง ในโอกาสที่ประกาศสถานที่รับเงินนั้น ได้ดำ�ำเนินกระแสพระบรมราชโองการ​ ซึ่ ง โปรดเกล้ า ฯ จั ก พระราชทานฉบั บ พระไตรปิ ฎ กแก่ ผู ้ บ ริ จ จาคทรั พ ย์ เ ปนจำ� ำ นวนเงิ น​ ๔๕๐ บาทนั้น ให้ทราบทั่วกันด้วย ๓. การชำ�ำระพระไตรปิฎกสำ�ำหรับที่จะพิมพ์ครั้งนี้ พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหลวง​ ชินวรสิริวัฒน์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้าทรงรับเปนประธานในการชำ�ำระ และพระราชาคณะอีก​ ๘ รูป ได้แบ่งกันรับหน้าที่ผู้ชำ�ำระ ดั่งมีนามต่อไปนี้ ๑. พระญาณวราภรณ์ (สุจิตต) วัดบวรนิเวศวิหาร ๒. พระสาสนโสภณ (ญาณวร) วัดเทพศิรินทราวาส ๓. พระธรรมปาโมกข์ (จัตตสัลล) วัดมกุฏกษัตริยาราม ๔. พระธรรมดิลก (สุมนนาค) วัดอรุณราชวราราม ๕. พระธรรมโกศาจารย์ (อุตตม) วัดราชาธิวาส ๖. พระธรรมไตรโลกาจารย์ (เขมจารี) วัดมหาธาตุ ๗. พระธรรมปิฎก (ติสสทัตต) วัดพระเชตุพน ๘. พระเทพมุนี (กิตติโสภณ) วัดเบญจมบพิตร ๔. ต้ น ฉบั บ พระไตรปิ ฎ กสำ� ำ หรั บ ที่ จ ะพิ ม พ์ นั้ น ใช้ ฉ บั บ พิ ม พ์ ซึ่ ง พระบาทสมเด็ จ​ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสร้างเมื่อพระพุทธศักราช ๒๔๓๖ นั้นเปนพื้น มีการแก้ไข​ คือ เปลี่ยนใช้ พินทุ แทนวัญฌการ และยามักการ จัดวางระยะวรรคตอนหนังสือนั้นเสียใหม่​ และใช้เครือ่ งหมายประกอบให้เปนอย่างเดียว ตามแบบทีส่ มเด็จพระมหาสมณะเจ้า กรมพระยา วชิรญาณวโรรส ประทานไว้ในการพิมพ์อรรถกถาพระไตรปิฎก ส่วนคัมภีรท์ ขี่ าดไปในฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๔๓๖ ใช้ฉบับลานของหลวงเปนต้นฉบับ และชำ�ำระโดยวิธีเดียวกัน แก้คำ�ำผิดแต่​ จำ�ำเพาะที่ปรากฏว่าคัดลอกผิด กำ�ำหนดการให้ได้พิมพ์แล้วเสร็จในพระพุทธศักราช ๒๔๗๐ อนึ่ง เพราะเหตุที่ได้ทรงเปนประมุขบริจจาคพระราชทรัพย์ในการสร้างพระไตรปิฎก ฉบับนี้ และโปรดเกล้า ฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการ ทวยราษฎรชาวสยาม ทั้งฝ่าย​ บรรพชิตและฆราวาส บริจจาคทรัพย์โดยเสด็จในพระราชกุศลนั้น ที่ประชุมชำ�ำระพระไตรปิฎก จึ่งขนานนามพระไตรปิฎกนี้ว่า ”สฺยามรฏฺสฺส เตปิฏกํ„ ”พระไตรปิฎกสยามรัฐ„

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

70

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

๕. การชำระต้​้นฉบั​ับ ได้​้เริ่​่�มตั้​้�งเดื​ือนธั​ันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๘ และการพิ​ิมพ์​์ก็​็ได้​้เริ่​่�ม​ พิมพ์ต่อกันไปแต่เวลาที่ผู้ชำ�ำระส่งต้นฉบับแก่เจ้าหน้าที่ผู้จัดส่งโรงพิมพ์ ฉบับพระไตรปิฎกทีกำ่ �ำหนดว่าจะมีจำ�ำนวน ๔๕ เล่มนั้น เพียงวันที่ ๓๑ เดือนมกราคม พ.ศ. ๒๔๗๐ ได้พิมพ์แล้วเสร็จบริบูรณ์ ๒๕ เล่ม (เล่มละ ๑๕๐๐ ฉบับ รวม ๒๒๕๐๐ ฉบับ)๑​ ที่พิมพ์เสร็จยังแต่จะบวกปทานุกรม และเข้าเล่ม ๕ เล่ม ที่ส่งโรงพิมพ์แล้ว ๑๔ เล่ม ที่ยัง​ ชำ�ำระอยู่ ๑ เล่ม ๖. การกำ�ำหนดจำ�ำนวนเล่ม จำ�ำนวนจบ และจำ�ำนวนเงินสำ�ำหรับใช้จ่ายในการสร้าง​ พระไตรปิฎกสยามรัฐ เดิมกำ�ำหนดไว้ว่า จำ�ำนวนหนังสือที่จะพิมพ์จบหนึ่งเปนหนังสือ ๔๒ เล่ม และพิมพ์ ๑๐๐๐ จบ ประมาณค่าพิมพ์เงิน ๑๒๐,๐๐๐ บาท ครั้นเมื่อสำ�ำรวจต้นฉบับ ปรากฏว่า​ พระไตรปิฎก ฉบับ พ.ศ. ๒๔๓๖ นั้น ยังขาดตกอยู่หลายคัมภีร์ คือในพระสุตตันตปิฎก ยังขาด​ วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา อปทาน พุทธวํส จริยาปิฎก กับทั้งในฉบับที่รวบรวม​ จะพิมพ์ครั้งใหม่นี้ จักเพิ่มคัมภีร์ชาดกเข้าอีกคัมภีร์หนึ่งให้บริบูรณ์ตามที่นิยมกัน และใน​ พระอภิธัมมปิฎก คัมภีร์ปัฏฐาน ก็บกพร่องอยู่หลายตอน จักต้องพิมพ์เติมขึ้นให้บริบูรณ์​ จึ่งเปนการจำ�ำเปนต้องเพิ่มจำ�ำนวนเล่มขึ้นอีก ส่วนจำ�ำนวนจบนั้น ได้มีผู้เลื่อมใสบริจจาคทรัพย์ ขอรับพระไตรปิฎกรายละ ๔๕๐ บาท มากราย ทำ�ำให้จำำ� นวนทีไ่ ด้กำ�ำหนดไว้ว่าจะพิมพ์ ๑๐๐๐ จบ นั้น ไม่พอที่จะพระราชทาน จักต้องเพิ่มจำ�ำนวนจบขึ้นอีก ข้าพระพุทธเจ้าจึ่งได้รับใส่เกล้า ฯ​ กำ�ำหนดใหม่ คือ จำ�ำนวนหนังสือที่พิมพ์จบหนึ่งให้เปนหนังสือ ๔๕ เล่ม จำ�ำนวนจบให้เปน​ ๑๕๐๐ จบ กำ�ำหนดเงินค่าใช้จ่ายรวมค่าใช้จ่ายในการส่งหนังสือที่จักพระราชทานไป ณ ที่ต่าง ๆ ด้วยทั้งสิ้นเปนเงิน ๒๐๐,๐๐๐ บาท ๗. จำ�ำนวนพระไตรปิฎกสยามรัฐที่พิมพ์ ๑๕๐๐ จบนี้ ได้กำ�ำหนดว่า เปนจำ�ำนวนที่จะ​ ได้พระราชทานไปแก่บุคคลผู้ศึกษา และสถานที่ศึกษาพระบาลี ในพระราชอาณาจักร และใน นานาประเทศ ประมาณตามจำ�ำนวนทีพ่ ระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยูห่ วั ได้เคยพระราชทาน

๑

สงสัยว่าจะเป็น ๓๗,๕๐๐ ฉบับ แต่ได้คงตัวเลขไว้ตามฉบับเดิม

71

หนังสืออรรถกถา ที่ทรงสร้างขึ้นในงานพระบรมศพสมเด็จพระพันปีหลวง คือ พระราชทาน๑​ ในพระราชอาณาจักร ๒๐๐ จบ ในนานาประเทศ ๔๐๐ จบ รวม ๖๐๐ จบ กับในคราวนี้จัก พระราชทานแก่ผู้บริจจาคทรัพย์ ๔๕๐ บาทต่อ ๑ จบอีก เปนหนังสือประมาณ ๘๐๐ จบ​ จึ่งรวมจำ�ำนวนที่จะพระราชทานทั้งสิ้นประมาณ ๑๔๐๐ จบ ๘. สถานทีร่ บั เงินสร้างพระไตรปิฎก ได้เริม่ เปิดรับเงินแต่วนั ที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๘ และได้รับไว้แล้วเพียงวันที่ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๗๐ รวมเงิน ๕๖๗,๘๐๘ บาท ๙. การจ่ายเงินสร้างพระไตรปิฎกที่ได้รับไว้แล้วนี้ แบ่งออกได้เปน ๓ ประเภท คือ​ (๑) จ่ายขาดในการที่พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการบำ�ำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทานถวาย​ พระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า ฯ ๕,๗๓๖ บาท (๒) ประมาณจะจ่ายในการ​ สร้างรักษา และจัดส่งฉบับพระไตรปิฎก ๒๐๓,๘๖๔ บาท (๓) ประมาณจะจ่ายในการฉลอง​ พระไตรปิฎก ๑๐,๔๐๐ บาท จึ่งรวมเงินทั้ง ๓ ประเภทเปน ๒๒๐,๐๐๐ บาท (๑) เงินจ่ายในการบำ�ำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทานถวายพระบรมศพนั้น มีกรณี​ เหตุพึงจ่ายดั่งนี้ ตามประเพณีที่ได้มีมาในงานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง​ และสมเด็จพระพันปีหลวงนั้น พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการทุกกระทรวงทะบวงการ​ ต่างได้เรีย่ รายเงินแยกย้ายกันบำ�ำเพ็ญกุศลถวายในงานพระบรมศพเปนเงินมากมาย ซึง่ น่าจะน้อม มาจัดเปนถาวรวัตถุที่ระลึกถึงพระเดชพระคุณให้งดงามได้ ในงานพระบรมศพครั้งนี้ จึ่งได้ทรง​ พระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เลิกประเพณีที่แยกย้ายกันบำ�ำเพ็ญกุศลถวายพระบรมศพนั้นเสีย​ และให้พระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการบริจจาคทรัพย์โดยเสด็จในพระราชกุศลสร้าง​ พระไตรปิฎก แต่เพื่อมิให้ขาดการบำ�ำเพ็ญกุศลทักษิณานุปทานสนองพระเดชพระคุณตาม​ ประเพณีเดิมนั้น จึ่งโปรดเกล้า ฯ ให้รวบรวมกันทำ�ำการบำ�ำเพ็ญกุศลตามหมู่ตามเหล่า และให้​ ใช้จ่ายเงินจากกองทุนสร้างพระไตรปิฎก อันเปนส่วนที่ได้เรี่ยรายจากพระบรมวงศานุวงศ์และ ข้าราชการนั้นได้ ๑

ภายหลังได้แก้ไขเพิ่มเติม คือพระราชทานในนานาประเทศ ๔๕๐ จบ เหลืออีก ๘๕๐ จบ พระราชทานแก่ผู้บริจจาค​ ทรัพย์ขอรับพระไตรปิฎก

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

72

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

ข้าพระพุทธเจ้าได้รับใส่เกล้า ฯ จัดการจ่ายเงินส่วนของพระบรมวงศานุวงศ์ และ​ ข้ า ราชการไปดั่ ง นี้ ในการบำ� ำ เพ็ ญ พระกุ ศ ลของพระบรมวงศานุ ว งศ์ ฝ ่ า ยหน้ า และฝ่ า ยใน​ ฝ่ า ยละ ๑,๓๖๘ บาท เงิ น ๒,๗๓๖ บาท ในการบำ� ำ เพ็ ญ กุ ศ ลของเสนามาตย์ ร าชเสวก​ เหล่าละ ๑,๐๐๐ บาท เงิน ๓,๐๐๐ บาท รวมทั้งสิ้นเปนเงิน ๕,๗๓๖ บาท (๒) เงิ น ที่ ป ระมาณจะจ่ า ยในการสร้ า ง รั ก ษา และส่ ง ฉบั บ พระไตรปิ ฎ กนั้ น​ มีรายละเอียดดั่งต่อไปนี้ ก. ค่ า พิ ม พ์ ห นั ง สื อ ๔๕ เล่ ม เปนหนั ง สื อ ประมาณ ๓๒๐๐ ยก พิ ม พ์​ ๑๕๐๐ จบ ค่าพิมพ์ยกละ ๓๕ บาท เงิน ๑๐๘,๐๐๐.๐๐ ข. ค่ากระดาษสำ�ำหรับพิมพ์ประมาณ ๕๐๐๐ รีม ๆ ละ ๑๐ บาท

เงิน ๕๐,๐๐๐.๐๐ ค. ค่าพิมพ์พระบรมรูป และทำ�ำปกกระดาษอ่อนและแข็ง

เงิน ๓๐,๐๐๐.๐๐ ฆ. ค่าใช้จ่ายในการทำ�ำที่เก็บและรักษาพระไตรปิฎก กับค่าพิมพ์ใบเสร็จ เงิน ๓,๘๖๔.๐๐ ง. ค่าจัดส่งพระไตรปิฎกไปพระราชทาน ณ ที่ต่าง ๆ

เงิน ๑๒,๐๐๐.๐๐

รวม ๒๐๓,๘๖๔.๐๐ (๓) เงินที่ประมาณจะจ่ายในการฉลองพระไตรปิฎกนั้น มีรายละเอียดดั่งนี้ ก. ค่าเครื่องสักการผู้ชำำ� ระพระไตรปิฎก ๙ รูป เงิน ๗,๒๐๐.๐๐ ข. ค่าใช้จ่ายอื่น ๆ ในการฉลอง เงิน ๓,๒๐๐.๐๐

รวม ๑๐,๔๐๐.๐๐ เงินรายที่ (๒) ที่ (๓) นี้ เปนแต่รายประมาณ เมื่อได้จ่ายไปแล้วจริงเท่าไร เงินที่เหลือ​ ก็คงเหลืออยู่ในยอดใหญ่ที่กระทรวงการคลัง ฯ ได้รับไว้นั้น ๑๐. เงินรายรับทั้งหมด เมื่อได้หักเงินที่ประมาณว่าจะจ่าย ๒๒๐,๐๐๐ บาทนี้แล้ว คงมี ยอดเปนเงินเหลือ ในวันที่ ๓๑ มกราคม อยู่ ๓๔๗,๘๐๘ บาท เพือ่ ประโยชน์ทจี่ ะไม่ให้เงินจำ�ำนวน นี้กองอยู่เปล่า ข้าพระพุทธเจ้าได้ปรึกษากับเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ และอธิบดี​ กรมบาญชีกลาง จัดซื้อใบกู้เงินต่างประเทศของรัฐบาลสยามปี ค.ศ. ๑๙๐๗ ซึ่งมีดอกเบี้ย​ ร้อยละ ๔ กึ่งต่อปีนั้นไว้ ๓๐๐ ใบ โดยราคา ๙๓ ต่อ ๑๐๐ ปอนด์ เปนเงิน ๒๗,๙๐๐ ปอนด์​

73

คิดเปนเงินบาท ๓๐๒,๖๔๔ บาท ๐๗ สตางค์ หรือรวมทั้งค่าใช้จ่ายในการซื้อใบกู้นี้ด้วยก็เปน​ ๓๐๓,๕๐๑ บาท ๖๗ สตางค์ ประโยชน์ที่พึงได้รับจากใบกู้เงิน ๓๐๐ ใบนี้ ก็คือดอกเบี้ยที่จะได้ รวมปีหนึง่ ประมาณ ๑,๓๕๐ ปอนด์ หรือ ๑๔,๖๒๓ บาท บาท ๔๒ สตางค์ กับเมือ่ ถึงวาระทีร่ ฐั บาล สยามจะถ่ายใบกู้นั้น จะได้รับกำ�ำไรที่ซื้อได้ราคาต่�่ำำกว่า ๑๐๐ นั้นอีกร้อยละ ๗ ปอนด์ รวมทั้งสิ้น เปนเงิน ๒,๑๐๐ ปอนด์ หรือประมาณ ๒๒,๗๔๙ บาท ส่วนถ้าจะขายกลับเปนเงินสด ใบกู้​ เหล่านี้ย่อมเปนใบประกันเงินอย่างที่ซื้อขายได้สะดวก เมื่อประสงค์จะให้กลับเปนเงินสดใน​ กาลใด ก็อาจขายรับเงินคืนได้เท่ากับที่ได้ลงไป เพราะฉะนั้น ใบกู้ ๓๐๐ ใบนี้ จะนับว่าเท่ากับ เงินสด ๓๐๒,๖๔๔ บาท ๐๗ สตางค์ก็นับได้ ๑๑. เงินเหลือจ่ายจากการสร้างพระไตรปิฎกนั้น เดิมได้ทรงพระราชปรารภว่า จะ​ ควรจัดสถานใดจึง่ จะได้ปรากฏชัว่ กาลนาน เปนอนุสสาวรียเ์ ชิดชูพระเกียรติยศ พระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยูห่ วั ปัญหาข้อนีพ้ ระเถรานุเถระมีพระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหลวงชินวรสิรวิ ฒ ั น์ สมเด็จพระสังฆราชเจ้าเปนอาทิ ได้ลงมติเปนอันเดียวกันว่า จะจับจ่ายก่อสร้างสิ่งใดอื่น​ หาควรไม่ เพราะผู้ที่มีศรัทธาบริจจาคทรัพย์ได้มีฉันทะจำ�ำเพาะเพื่อจะสร้างพระไตรปิฎก ควร​ สงวนไว้เปนทุนสำ�ำหรับบูรณะฉบับพระไตรปิฎกทีไ่ ด้พมิ พ์แล้วครัง้ นี้ หรือจัดพิมพ์อรรถกถาฎีกา บรรดาที่ยังไม่มีฉบับพิมพ์ หรือหนังสือใด ๆ ที่ใช้เปนหลักประกอบการศึกษาพระปริยัตติธรรม จึ่งจะสมกับความปรารถนาเดิมของผู้ที่บริจจาคทรัพย์นั้น เมื่อคำ�ำนึงตามมตินี้ของพระเถรานุเถระ และระลึกว่าเมืองไทเปนเมืองเดียวในโลก​ ทีส่ มเด็จพระเจ้าแผ่นดินทรงเปนพระบรมพุทธสาสนูปตั ถัมภก การทีจ่ ะรวมเงินเหลือจ่ายนีต้ งั้ ไว้ เปนทุนสำ�ำหรับบูรณะฉบับพระไตรปิฎก และพิมพ์หนังสือที่เปนหลักเครื่องประกอบการศึกษา​ พระปริยตั ติธรรม ให้ได้มไี ว้จำำ� หน่ายโดยไม่ขาดคราวนัน้ ก็ควรเปนอนุสาวรียเ์ ชิดชูพระเกียรติยศ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า ฯ อันงดงามและยั่งยืน และจักเปนที่ปลื้มใจของประชาราษฎร ชาวสยาม ทีไ่ ด้มพี ระบาทสมเด็จพระเจ้าอยูห่ วั ทรงเปนประมุขปลุกสมานัจฉันท์ ให้บริจจาคทรัพย์ ฝังไว้เปนบุญญนิธิในพระบรมพุทธสาสนา ๑๒. การตั้งทุนพระไตรปิฎก และวางระเบียบการสำ�ำหรับจับจ่ายนั้น อาจจัดได้ด้วย​ ประการฉะนี้ บรรดาเงินค่าสร้างพระไตรปิฎกที่กระทรวงพระคลังมหาสมบัติได้รับไว้แล้วนั้น​ เมือ่ หักรายจ่ายตามรายการทีก่ ราบบังคมทูลพระกรุณามานี้ และปัดเศษเปนจำ�ำนวนพองามไปตัง้ ​

ภาค ๒

ว่าด้วยเอกสารทางประวัติศาสตร์

74

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

เปนทุนสำ�ำรองสำ�ำหรับพิมพ์พระไตรปิฎกสยามรัฐ เปนทุติยปกาสน์แล้ว จักมีเหลือเปนจำ�ำนวนที่ จะตัง้ เปนทุนพระไตรปิฎกในชัน้ แรกนี้ ๓๑๐,๐๐๐ บาท เงินจำ�ำนวนนี้ ควรพระราชทานให้เสนาบดี กระทรวงพระคลังมหาสมบัตเิ ปนเจ้าหน้าทีร่ กั ษา และกระทำ�ำผลประโยชน์ตามระเบียบทีก่ ระทรวง พระคลังมหาสมบัติรับฝากเงินทุนการกุศล ส่วนเงินค่าสร้างพระไตรปิฎกที่จะได้รับภายหลังแต่ เวลาทีไ่ ด้ตงั้ ทุนพระไตรปิฎกแล้ว กับทัง้ เงินผลประโยชน์ทจี่ ะเกิดแต่ทนุ พระไตรปิฎก เช่นดอกเบีย้ และกำ�ำไร และค่าขายหนังสือ หรือทรัพย์สมบัติใด ๆ ก็ดี ให้บวกเข้าในทุนสำ�ำรองสำ�ำหรับพิมพ์ ฉบับทุตยิ ปกาสน์กอ่ นจนพอแก่การนัน้ แล้ว จึง่ ให้บวกเข้าในทุนพระไตรปิฎกตามวาระทีไ่ ด้รบั มา การจ่ายนั้น เมื่อได้พิมพ์ฉบับทุติยปกาสน์แล้ว ให้จำ�ำกัดจ่ายแต่ในวงผลประโยชน์ที่ได้ รับในปีหนึ่ง ๆ และจ่ายจำ�ำเพาะบูรณะพระไตรปิฎก หรือพิมพ์หนังสือที่เปนหลักประกอบการ ศึกษาพระปริยัตติธรรม หรือกระทำ�ำกิจที่เกื้อกูลแก่การนั้น ให้กรรมการฝ่ายคฤหัสถ์ของ​ มหามกุฏราชวิทยาลัย เปนเจ้าหน้าที่รับผิดชอบในเรื่องจับจ่ายนี้ การกำ�ำหนดว่าจะชำ�ำระ และพิมพ์หนังสือใดบ้างนั้น ควรเปนหน้าที่ของเถรสมาคม​ มีสมเด็จพระสังฆราชเจ้าทรงเปนประธาน ทรงวินิจฉัยทั้งวิธี และระเบียบการชำ�ำระ และเลือก​ ฟั้นแบ่งปันหน้าที่ผู้ชำ�ำระ และสั่งอนุญาตการชำ�ำระ และพิมพ์ตลอดไป ในปีหนึ่ง ๆ ให้เสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ประกาศบัญชีเงินรับเงินจ่าย​ และทรัพย์สมบัติของทุนพระไตรปิฎก และมหามกุฏราชวิทยาลัย ประกาศบัญชีหนังสือที่ได้​ สร้างขึ้นใหม่ด้วยผลประโยชน์ของทุนนี้ ถ้าได้จัดตั้งทุนพระไตรปิฎกโดยประการที่กราบบังคมทูลพระกรุณานี้ ประเทศสยาม จักเปนคลังพระธรรมของโลก รักษาไว้ซึ่งพระพุทธวจนะสิ้นกาลหาที่สุดมิได้ ตามที่กราบบังคมทูลพระกรุณามานี้ ถ้าชอบด้วยกระแสพระราชดำ�ำริ ข้าพระพุทธเจ้า ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาต นำ�ำรายงานนี้พิมพ์ประกาศในหนังสือราชกิจจานุเบกษา ควรมิควรสุดแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ข้าพระพุทธเจ้า กิติยากร๑ ขอเดชะ

๑

พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ

พระราชหัตถเลขา ที่ ๒/๕๖๑

พระที่นั่งอัมพรสถาน วันที่ ๓ มีนาคม พระพุทธศักราช ๒๔๗๐

ทูล

กรมพระจันทบุรีนฤนาถ ตามหนังสือลงวันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ ศกนี้ รายงานการสร้างพระไตรปิฎกที่ได้ทรง​ จัดดำ�ำเนินการเริ่มตั้งแต่ได้ทรงออกแจ้งความชักชวนเรี่ยไรเปนลำ�ำดับมาจนการชำ�ำระและพิมพ์​ พระไตรปิฎก ซึ่งสมเด็จพระสังฆราชเจ้าทรงรับภาระ กับพระราชาคณะอีก ๘ รูป สำ�ำเร็จบริบูรณ์ ลงแล้ว ๒๕ เล่ม ขนานนามว่า ”สฺยามรฏฺสฺส เตปิฏก„ํ ”พระไตรปิฎกสยามรัฐ„ ส่วนเงินทีย่ งั เหลือ อยู่อีกมาทรงเห็นควรตั้งเปนเงินทุนพระไตรปิฎกไว้ต่อไปสามแสนหนึ่งหมื่นบาท ให้เสนาบดี กระทรวงพระคลังมหาสมบัติเปนเจ้าหน้าที่รักษาและทำ�ำผลบระโยชน์กับเหลือเงินไปตั้งสำ�ำหรับ สร้างพระไตรปิฎกฉบับทุติยปกาสน์นั้น หม่อมฉันได้อา่ นดูตลอดแล้ว รูส้ กึ ว่ารายงานนีล้ ะเอียดละออน่าฟังและเรียบร้อยดีมาก การสร้างพระไตรปิฎกที่ดำ�ำเนินลุล่วงมาเปนอย่างดียิ่ง ก็ด้วยความจงรักภักดีของพระบรม​ วงศานุวงศ์ ข้าทูลลอองธุลีพระบาทและประชาราษฎรตลอดจนสมณะชีพราหมณ์ ซึ่งมีอยู่ทั่วกัน ในสมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว อันจะเปนอนุสาวรีย์ เชิดชูพระเกียรติยศยั่งยืนไปชั่วกาลนาน หม่อมฉันเว้นเสียมิได้ที่จะต้องขอชมเชยพระองค์ท่าน​ ที่ได้ทรงใฝ่พระทัยอำ�ำนวยการมาเปนผลเห็นปานฉะนี้ อนึ่ง การที่สมเด็จพระสังฆราชเจ้าได้ทรง​ รับเปนประธานในการชำ�ำระพระไตรปิฎกจนสำ�ำเร็จเรียบร้อยมาได้ดั่งนี้ และพระราชาคณะที่ได้ ช่วยเหลือก็จะปรากฏเกียรติคุณสืบไป ส่วนทีทรงหารือมาถึงการที่จะตั้งเงินทุนพระไตรปิฎกต่อไปตลอดจนการรักษาและ กระทำ�ำประโยชน์ กับการที่จะสร้างพระไตรปิฎกฉบับทุติยปกาสน์เพิ่มเติมไว้อีกนั้น หม่อมฉัน​ เห็นชอบด้วยพระดำ�ำริแล้ว เปนอันตกลงให้ทรงดำ�ำเนินการไปตามทีร่ ายงานมาและให้ออกประกาศ ในราชกิจจานุเบกษาได้ (พระบรมนามาภิธัย) ประชาธิปก ป ร.

76

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๒

คำ�ำแปล อารัมภกถา พระไตรปิฎก พระพุทธวจนะอันเปนหมวดแห่งพระไตรปิฎก ย่อมเปนประมวลแห่งพระธัมมวินัย​ ของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ฯ พระเตปิฎกพุทธวจนะตั้งมั่นอยู่ตราบใด สัมมาปฏิบัติของ​ พุทธบริษัทก็งามรุ่งเรืองอยู่ตราบนั้น ฯ เพราะฉนั้น พระเจ้าแผ่นดินผู้พุทธสาสนูปัตถัมภก​ จึ่งได้พระราชทานกำ�ำลังแก่พระสงฆ์พุทธสาวก ให้ทำ�ำสังคีติชำ�ำระพระเตปิฎกพุทธวจนะจารึกลง​ ในสมุด ฯ อันนี้เปนจริยาวัตต์ของพระเจ้าแผ่นดินเหล่านั้น ฯ ภายหลังมาในพระพุทธศักราช ๒๔๓๖ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระปิยมหาราชเจ้า มีพระราชประสงค์จะให้พระไตรปิฎกแพร่หลายมากขึ้น เมื่อโปรดเกล้า ฯ​ ให้พระสงฆ์ผู้ทรงพระไตรปิฎกในครั้งนั้น ชำ�ำระพระเตปิฎกพุทธวจนะแล้ว จึ่งทรงสร้าง​ พระไตรปิฎกขึ้นเปนตัวพิมพ์ เปนครั้งแรกในประเทศสยาม ฯ พระไตรปิฎกฉบับพิมพ์นั้น บัดนี้ ก็ได้จำ�ำหน่ายหมดสิ้นไป เปนของหาได้ด้วยยาก จึ่งเปนเวลาสมควรที่จะพิมพ์พระไตรปิฎก​ ขึ้นใหม่แล้ว ฯ อนึ่ง พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาวชิราวุธ ซึ่งเสด็จสวรรคตแล้วในปีนี้ นั้น ในกาลใกล้จะสวรรคต ได้มีพระราชดำ�ำรัสสั่งไว้ว่า ให้มีหนังสือเปนสาสนูปัตถัมภก อันได้​ สร้างขึ้นเปนที่ระฦกถึงพระองค์สักเรื่องหนึ่ง ฯ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก​ อันได้เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัตใิ นปัจจุบนั นี้ ทรงพระราชดำ�ำริหว์ า่ พระไตรปิฎกพุทธวจนะนัน้ แล​ เปนหนังสือที่ควรพิมพ์ขึ้น เพื่อยังพระราชประสงค์ของสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราชเจ้าให้สำ�ำเร็จ จึ่งได้ทรงอาราธนาพระเถรานุเถระผู้ทรงไว้ซึ่งพระไตรปิฎก มีสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหมื่น​ ชินวรสิริวัฒน เปนประธาน ให้ชำ�ำระพระไตรปิฎกอีกครั้งหนึ่ง แลทรงชักชวนมหาชนผู้มีอันอยู​่ ในสยามรัฏฐนี้ ให้บริจาคทรัพย์เปนทุนที่จะพิมพ์ขึ้น ฯ พระไตรปิฎก มีนามว่า สฺยามรฏฺสฺส เตปิฏกํ อันเปนประชุมแห่งปิฎกทั้งหลายสามนี้ เปนอันมหาชนผู้มีอันอยู่ในสยามรัฏฐ มีพระราชาเปนประมุข ให้เริ่มพิมพ์แล้ว โดยกาลเปนที​่ ล่วงไปแห่งปี ๒๔๖๘ นับแต่ปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ฯ บุญใดย่อมเกิดแต่การที่ได้ให้พิมพ์ประชุมแห่งปิฎกสามนี้ ขอส่วนแห่งบุญนั้น จงเปน ผลสำ�ำเร็จแด่พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดี ศรีสินทรมหาวชิราวุธ โดยพลัน ฯ อนึ่ง โสด ขอฝูงเทพเจ้า เหล่ามนุษย์ แลหมู่สัตว์ทั้งหลาย จงเปนผู้เกษมไร้ทุกข์ เสงี่ยม สงบ​ ไม่มีความอาดูร มีสุข ไม่มีเวร มีอิศระ แลเห็นแต่สิ่งเจริญ ในกาลทุกเมื่อเทอญ ฯ

ภาค ๓ ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

.

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก ๑. อะไรเป็นแก่นสารในพระพุทธศาสนา สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ใกล้กรุงสาวัตถี มีพราหมณ์ผู้หนึ่ง ชื่ อ ปิ ง คลโกจฉะ เข้ า ไปเฝ้ า เมื่ อ ได้ ก ล่ า วทั ก ทายปราศรั ย พอสมควรแล้ ว พราหมณ์ นั้ น จึงกราบทูลว่า ”พระโคดมผู้เจริญ สมณพราหมณ์ที่เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะเป็นคณาจารย์ มีคนรู้จักมาก มีเกียรติยศ เป็นเจ้าลัทธิ อันชนหมู่มากเข้าใจกันว่าเป็นคนดี เช่น ปูรณะ กัสสป มักขลิ โคสาล อชิตะ เกสกัมพล ปกุธะ กัจจายนะ สัญชัย เวลัฏฐบุตร และ นิครนถนาฏบุตร๑ สมณพราหมณ์ ทั้งหมดนั้น รู้แจ้งเห็นจริงตามปฏิญญาของตน หรือว่าไม่รู้แจ้งเห็นจริงเลย หรือบางพวกรู้ บางพวกไม่รู้„ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ”อย่าเลย พราหมณ์ ข้อที่สมณพราหมณ์ทั้งหมดนั้น รู้แจ้ง เห็นจริงตามปฏิญญาของตน หรือไม่รู้แจ้งเห็นจริงเลยเป็นต้นนั้น จงยกไว้ เราจักแสดงธรรม แก่ท่าน ท่านจงตั้งใจฟังให้ดีเถิด„ เมื่อพราหมณ์ทูลรับคำ�ำแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ”ดูก่อนพราหมณ์ มีข้ออุปมา ว่า บุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่มีแก่น ยืนต้นอยู่ ละเลยแก่น กะพี้ เปลือก และสะเก็ดไม้เสีย ตัดเอากิ่งและใบไม้ไปด้วยสำ�ำคัญว่า เป็นแก่น คนที่รู้เรื่องดีเห็นเข้า ก็จะพึงกล่าวว่า บุรุษผู้เจริญนี้ ไม่รู้จักแก่น ไม่รู้จักกะพี้ เปลือก สะเก็ด กิ่งและใบไม้ เมื่อต้องการแก่นไม้ จึงละเลยแก่นเป็นต้น ตัดเอาแต่กิ่งและใบไม้ ไปด้วยสำ�ำคัญว่าเป็นแก่น ทั้งจะไม่ได้รับประโยชน์จากกิ่งและใบไม้นั้นด้วย„ ”มีอุปมาอื่นอีก บุรุษต้องการแก่นไม้ แต่ถากสะเก็ดไม้ไป ด้วยสำ�ำคัญว่าเป็นแก่น หรือถากเปลือกไปด้วยสำ�ำคัญว่าเป็นแก่น หรือถากกะพี้ไม้ไป ด้วยสำ�ำคัญว่าเป็นแก่น ก็จะพึง ถูกหาว่า ไม่รู้จักแก่นไม้เป็นต้น และไม่ได้รับประโยชน์จากสิ่งที่ถากไปนั้นเช่นเดียวกัน„ ”อีกอุปมาหนึง่ บุรษุ ต้องการแก่นไม้ ก็ตดั เอาแต่แก่นไป ด้วยรูจ้ กั แก่นไม้ คนทีร่ เู้ รือ่ งดี เห็นเข้าก็จะพึงกล่าวว่า บุรุษผู้เจริญนี้ รู้จักแก่น กะพี้ เปลือก สะเก็ด กิ่งและใบไม้ ต้องการ แก่นไม้ก็ตัดเอาแต่แก่นไป ด้วยรู้จักแก่นไม้ ทั้งจะได้รับประโยชน์จากแก่นไม้นั้นด้วย„ ๑

พราหมณ์ปิงคลโกจฉะถามถึงครูทั้งหกซึ่งเป็นเจ้าลัทธิมีช่ือเสียงในครั้งนั้น แต่พระพุทธเจ้าไม่ทรงวิพากษ์วิจารณ์ จึงทรงแสดงธรรมให้ฟังตามที่ทรงเห็นว่าจะเป็นประโยชน์กว่าการวิพากษ์วิจารณ์คนอื่น

82

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

”ดูก่อนพราหมณ์ ข้ออุปไมยก็ฉันเดียวกันนั่นแหละ คือกุลบุตรบางคนในศาสนานี้ มีศรัทธาออกบวชไม่ครองเรือน ด้วยคิดว่า เราเป็นผูอ้ นั ความเกิด ความแก่ ความตาย ความโศก ความคร่�่ำำ ครวญ ความไม่ ส บายกาย ไม่ ส บายใจ และความคั บ แค้ น ใจ เข้ า ถึ ง ๑ ตั ว แล้ ว อันความทุกข์เข้าถึงตัวแล้ว มีความทุกข์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ไฉนหนอการทำ�ำที่สุดแห่งทุกข์๒ ทั้งหมดนี้จะปรากฏ ผู้นั้นออกบวชแล้ว ลาภสักการะและชื่อเสียงเกิดขึ้น ก็อิ่มใจ เต็มความ ปรารถนาด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น ยกตนเอง ข่มผู้อื่น เพราะลาภสักการะและชื่อเสียง นั้น ว่าเราเป็นผู้มีลาภสักการะ ชื่อเสียง ส่วนภิกษุอื่น ๆ เหล่านี้ไม่มีใครรู้จักเป็นผู้มีศักดาน้อย คุ ณ ธรรมอื่น ๆ ที่ยิ่งกว่า ประณีตกว่า ลาภ สั กการะ และชื่ อ เสี ยง ก็ ไม่ ป ลู กความพอใจ ไม่พยายามเพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่งคุณธรรมนั้น ๆ เป็นผู้มีความประพฤติย่อหย่อนหละหลวม„ ”ดูกอ่ นพราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ว่าเปรียบเหมือน ผู้ต้องการแก่นไม้ แต่ละเลย แก่น กะพี้ เปลือก และสะเก็ดเสีย ตัดเอากิ่งและใบไป ด้วยสำ�ำคัญว่าเป็นแก่นฉะนั้น„ ”อนึ่ง บุคคลบางคนออกบวช มีลาภสักการะชื่อเสียงเกิดขึ้น แต่ก็ไม่อิ่มใจ ไม่เต็ม ปรารถนาด้วยลาภสักการะชื่อเสียงนั้น ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะสิ่งนั้น ทั้งยังปลูกความพอใจ พยายามเพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่งคุณธรรมที่ยิ่งกว่า ประณีตกว่าลาภสักการะชื่อเสียงนั้น ไม่มีความ ประพฤติยอ่ หย่อนหละหลวม ผูน้ นั้ ได้ความสมบูรณ์ดว้ ยศีล ก็อมิ่ ใจ เต็มปรารถนาด้วยสีลสัมปทา (ความสมบู ร ณ์ ด ้ ว ยศี ล ) นั้ น ยกตนเอง ข่ ม ผู ้ อื่ น เพราะสี ล สั ม ปทานั้ น ว่ า เราเป็ น ผู ้ มี ศี ล มีกัลยาณธรรม ส่วนภิกษุอื่น ๆ เหล่านี้ เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลว คุณธรรมอื่น ๆ ที่ยิ่งกว่า ประณีตกว่าสีลสัมปทา ก็ไม่ปลูกความพอใจ ไม่พยายามเพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่งคุณธรรมนั้น ๆ เป็นผู้มีความประพฤติย่อหย่อนหละหลวม ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ว่าเปรียบเหมือนผู้ต้องการแก่นไม้ แต่ละเลย แก่น กะพี้ และเปลือกเสีย ถากเอาสะเก็ดไป ด้วยสำ�ำคัญว่าเป็นแก่นฉะนั้น„ ”อนึ่ง บุคคลบางคนออกบวช มีลาภสักการะชื่อเสียงเกิดขึ้น ก็ไม่อิ่มใจ ไม่เต็ม ปรารถนาด้วยลาภสัก การะชื่อเสีย งนั้น ประพฤติ ส มบู ร ณ์ ด้ ว ยศี ล ก็ อิ่ มใจ แต่ ยัง ไม่ เ ต็ ม ปรารถนาด้วยสีลสัมปทา (ความสมบูรณ์ด้วยศีล) นั้น ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเป็นต้นเพราะ สีลสัมปทานั้น คุณธรรมอื่น ๆ ที่ยิ่งกว่า ประณีตกว่าสีลสัมปทานั้น ก็ปลูกความพอใจ พยายาม ๑ คำ�ำว่า เข้าถึงตัว แปลจากคำ�ำว่า โอติณฺโณ ซึ่งโดยพยัญชนะ แปลว่า ก้าวลง ๒

คำ�ำว่า การทำ�ำที่สุดแห่งทุกข์ เป็นสำ�ำนวนบาลี หมายถึงกำ�ำจัดทุกข์ได้หมด สำ�ำนวนบาลีนี้พอดีตรงกับสำ�ำนวน ภาษาอังกฤษว่า to put an end of suffering

83

เพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่งคุณธรรมนั้น ๆ ไม่มีความประพฤติย่อหย่อนหละหลวม ผู้นั้นได้ความสมบูรณ์ ด้วยสมาธิ (ความตั้งมั่นหรือความสงบแห่งจิต) ก็อิ่มใจ เต็มปรารถนาด้วยสมาธิสัมปทา (ความสมบูรณ์ด้วยสมาธิ) นั้น ยกตนเอง ข่มผู้อื่นเพราะสมาธิสัมปทานั้นว่า เราเป็นผู้ตั้งมั่น มีจิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ส่วนภิกษุอื่น ๆ เหล่านี้ เป็นผู้ไม่ตั้งมั่น มีจิตหมุนไปผิดแล้ว คุณธรรม อื่น ๆ ที่ยิ่งกว่า ประณีตกว่า สมาธิสัมปทานั้น ก็ไม่ปลูกความพอใจ ไม่พยายามเพื่อทำ�ำให้แจ้ง ซึ่งคุณธรรมนั้น ๆ เป็นผู้มีความประพฤติย่อหย่อนหละหลวม ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ ว่าเปรียบเหมือนผู้ต้องการแก่นไม้ แต่ละเลย แก่นและกะพี้เสีย ถากเอาเปลือกไป ด้วยสำ�ำคัญว่าเป็นแก่นฉะนั้น„ ”อนึ่ง บุคคลบางคนออกบวช มีลาภสักการะชื่อเสียงเกิดขึ้น ก็ไม่อิ่มใจ ไม่เต็ม ปรารถนาด้วยลาภสักการะชื่อเสียงนั้น ได้ความสมบูรณ์ด้วยศีล ก็อิ่มใจ แต่ไม่เต็มปรารถนา ด้วยสีลสัมปทา (ความสมบูรณ์ด้วยศีล) นั้น ได้ความสมบูรณ์ด้วยสมาธิ ก็อิ่มใจ แต่ไม่เต็ม ปรารถนาด้วยสมาธินั้น ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะสมาธิสัมปทานั้น คุณธรรมอื่น ๆ ที่ย่ิงกว่า ประณีตกว่าสมาธิสัมปทา ก็ปลูกความพอใจ พยายามเพื่อทำ�ำให้แจ้ง ซึ่งคุณธรรมนั้น ๆ ไม่เป็น ผู้มีความประพฤติย่อหย่อนหละหลวม ผู้นั้นได้ญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยญาณหรือปัญญา) ก็ อิ่ ม ใจ เต็ ม ปรารถนาด้ ว ยญาณทั ส สนะ หรื อ ปั ญ ญานั้ น ยกตนเอง ข่ ม ผู ้ อื่ น เพราะ ญาณทัสสนะนั้น ว่าเราอยู่อย่างรู้เห็น ส่วนภิกษุอื่น ๆ เหล่านี้ อยู่อย่างไม่รู้ไม่เห็น คุณธรรม อื่น ๆ ที่ยิ่งกว่าประณีตกว่าญาณทัสสนะ ก็ไม่ปลูกความพอใจ ไม่พยายามเพื่อทำ�ำให้แจ้ง ซึ่งคุณธรรมนั้น ๆ เป็นผู้มีความประพฤติย่อหย่อนหละหลวม ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ ว่าเปรียบเหมือนผู้ต้องการแก่นไม้ แต่ละเลย แก่นเสีย ถากเอากะพี้ไป ด้วยสำ�ำคัญว่าเป็นแก่นฉะนั้น„ ”อนึ่ง บุคคลบางคนอออกบวช มีลาภสักการะชื่อเสียงเกิดขึ้น ก็ไม่อิ่มใจ ไม่เต็ม ปรารถนาด้วยลาภสักการะชือ่ เสียงนัน้ ได้ความสมบูรณ์ดว้ ยศีล ก็อมิ่ ใจ แต่ไม่เต็มปรารถนาด้วย สีลสัมปทา (ความสมบูรณ์ด้วยศีล) นั้น ได้ความสมบูรณ์ด้วยสมาธิ ก็อิ่มใจ แต่ไม่เต็มปรารถนา ด้วยสมาธิสัมปทา (ความสมบูรณ์ด้วยสมาธิ) นั้น ได้ญาณทัสสนะ (หรือปัญญา) ก็อิ่มใจ แต่ไม่ เต็มปรารถนาด้วยญาณทัสสนะนั้น ไม่ยกตน ข่มผู้อื่นเพราะญาณทัสสนะนั้น คุณธรรมอื่น ๆ ที่ยิ่งกว่า ประณีตกว่าญาณทัสสนะ ก็ปลูกความพอใจ พยายามเพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่งคุณธรรมนั้น ๆ ไม่มีความประพฤติย่อหย่อนหละหลวม ดูก่อนพราหมณ์ ธรรมอะไรบ้าง ที่ยิ่งกว่า ประณีตกว่าญาณทัสสนะ

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

84

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เข้าปฐมฌาน๑ (ฌานที่ ๑) เข้าทุติยฌาน (ฌานที่ ๒) เข้าตติยฌาน (ฌานที่ ๓) เข้าจตุตถฌาน (ฌานที่ ๔) เข้าอากาสานัญจายตนะ (อรูปฌาน กำ�ำหนดอากาศไม่มีที่สิ้นสุดเป็นอารมณ์) เข้าวิญญาณัญจายตนะ (อรูปฌาน กำ�ำหนดวิญญาณไม่มีที่สิ้นสุดเป็นอารมณ์) เข้าอากิญจัญญายตนะ (อรูปฌาน กำ�ำหนดว่าไม่มีอะไรแม้แต่นิดหน่อย) เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะ (อรูปฌาน ที่มีสัญญาความจำ�ำได้หมายรู้ ก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญา ก็ไม่ใช่) เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ (สมาบัติช้ันสูงสุดในพระพุทธศาสนา ซึ่งเมื่อเข้าแล้วทำ�ำให้ ดับสัญญาความจำ�ำได้หมายรู้ และเวทนาความเสวยอารมณ์สุข ทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุขได้) อาสวะของภิกษุนั้นสิ้นไปแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา คุณธรรมเหล่านี้แล ที่ยิ่งกว่า ประณีตกว่า ญาณทัสสนะ ดูก่อนพราหมณ์ เรากล่าวบุคคลนี้ ว่าเปรียบเหมือนผู้ต้องการแก่นไม้ ก็ตัดเอาแต่ แก่นไม้ไปฉะนั้น„ ”ด้วยประการฉะนี้แหละพราหมณ์ พรหมจรรย์นี้ มิใช่มีลาภสักการะชื่อเสียงเป็น อานิ ส งส์ มิ ใ ช่ มี ค วามสมบู ร ณ์ ด ้ ว ยศี ล เป็ น อานิ ส งส์ มิ ใ ช่ มี ค วามสมบู ร ณ์ ด ้ ว ยสมาธิ เ ป็ น อานิสงส์ มิใช่มีญาณทัสสนะเป็นอานิสงส์ แต่ความหลุดพ้นแห่งใจอันไม่กลับกำ�ำเริบอันใด พรหมจรรย์นี้ มีความหลุดพ้นแห่งใจอันไม่กลับกำ�ำเริบนั้นแหละเป็นที่ต้องการ นั้นเป็นแก่นสาร นั้นเป็นที่สุดโดยรอบ„ เมื่​่�อพระผู้​้�มี​ีพระภาคตรั​ัสอย่​่างนี้​้� ปิ​ิงคลโกจฉพราหมณ์​์กราบทู​ูลสรรเสริ​ิญ พระธรรมเทศนา แสดงตนเป็​็นอุ​ุบาสกถึ​ึงพระรั​ัตนตรั​ัยตลอดชี​ีวิ​ิต ม.มู. ๑๒/๓๕๓ - ๓๖๐/๓๐๓ - ๓๑๑

สรุปความ ๑. ลาภสักการะชื่อเสียง เปรียบเหมือนกิ่งไม้ใบไม้ ๒. ความสมบูรณ์ด้วยศีล เปรียบเหมือนสะเก็ดไม้ ๓. ความสมบูรณ์ด้วยสมาธิ เปรียบเหมือนเปลือกไม้ ๔. ญาณทัสสนะ หรือปัญญา เปรียบเหมือนกะพี้ไม้ ๕. ความหลุดพ้นแห่งใจอันไม่กลับกำ�ำเริบ ซึ่งใช้คำ�ำภาษาบาลี ”อกุปฺปา เจโตวิมุตฺติ„ เปรียบเหมือนแก่นไม้ ๑

ในการแปลตอนนี้ ได้แปลลัดแต่ใจความของเรื่องว่าเข้าฌานที่ ๑ ที่ ๒ เป็นต้น เพราะรายละเอียดของแต่ละฌาน มีแล้วในที่อื่น

85

๒. เกาะชายสังฆาฏิพระพุทธเจ้ายังไม่ชื่อว่าอยู่ใกล้ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้ว่าภิกษุจับชายสังฆาฏิตามหลัง ย่างเท้าตามทุกก้าว แต่เธอมีความละโมบ มีความติดใจแรงกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตพยาบาท มีความดำ�ำริแห่งใจ อันเป็นโทษ ลืมสติ ไม่มีสัมปชัญญะ มีจิตไม่ตั้งมั่น มีจิตหมุนไปผิด ไม่สำ�ำรวม๑ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ภิกษุนั้น ก็ยังอยู่ไกลเราโดยแท้ และเราก็อยู่ไกลภิกษุนั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะภิกษุนั้นไม่เห็นธรรม ผู้ไม่เห็นธรรม ย่อมไม่เห็นเรา„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้ว่าภิกษุนั้น อยู่ไกลตั้งร้อยโยชน์ แต่เธอไม่มีความละโมบ ไม่มีความติดใจแรงกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตไม่พยาบาท มีความดำ�ำริแห่งใจอันไม่เป็นโทษ มีสติตั้งมั่น มีสัมปชัญญะ มีจิตตั้งมั่น มีจิตมีอารมณ์เป็นอันเดียว สำ�ำรวมอินทรีย์ ภิกษุนั้น ย่อมชื่อว่าอยู่ใกล้เราโดยแท้ และเราก็อยู่ใกล้ภิกษุนั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะภิกษุนั้น เห็นธรรม ผู้เห็นธรรม ย่อมเห็นเรา„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๗๒/๒๖๗

๓. ศัตรูภายใน (โลภะ โทสะ โมหะ) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มลทินภายใน อมิตรภายใน ศัตรูภายใน ผู้ฆ่าภายใน ข้าศึก ภายใน ๓ ประการ ได้แก่โลภะ ความโลภ โทสะ ความคิดประทุษร้าย โมหะ ความหลง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มลทินภายใน อมิตรภายใน ศัตรูภายใน ผู้ฆ่าภายใน ข้าศึกภายใน ๓ ประการเหล่านี้แล„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๖๘/๒๖๒

๔. อาคามี (ผู้มาเกิด) อนาคามี (ผู้ไม่มาเกิด) อรหันต์ (ผู้ไม่มีกิเลส) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ประกอบด้วยกามโยคะ๒ ประกอบด้วยภวโยคะ๓ ย่อมเป็น อาคามี มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ผู้ไม่ประกอบด้วยกามโยคะ แต่ยังประกอบด้วยภวโยคะ ย่อมเป็นอนาคามี ไม่มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ผู้ไม่ประกอบด้วยกามโยคะ ไม่ประกอบด้วย ภวโยคะ ย่อมเป็นพระอรหันต์ ผู้สิ้นอาสวะ„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๗๖/๒๖๙ ๑ คำ�ำในภาษาบาลีว่า มีอินทรีย์ปรากฏ หมายความว่า ไม่สำ�ำรวมตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ๒ กามโยคะ เครื่องมัดสัตว์คือกาม ความใคร่ ๓

ภวโยคะ เครื่องมัดสัตว์คือภพ ความพอใจในความมีความเป็น

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

86

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๕. ภิกษุผู้มีกัลยาณศีล กัลยาณธรรม กัลยาณปัญญา๑ ”ดูก่อนภิกษุท้งั หลาย ภิกษุผู้มีกัลยาณศีล กัลยาณธรรม กัลยาณปัญญา ย่อมเป็น ผู้เสร็จธุระอยู่จบพรหมจรรย์ในพระธรรมวินัย เราเรียกว่าอุดมบุรุษ (๑) ภิกษุเป็นผู้มีกัลยาณศีล คือภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ มีศีลสำ�ำรวมในปาฏิโมกข์ (ศีลที่สำ�ำคัญของภิกษุ) สมบูรณ์ด้วยอาจาระและโคจร (มารยาทและการไปแต่ในที่ที่สมควร) เห็นภัยในโทษเล็ก ๆ น้อย ๆ สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย เธอชื่อว่ามีกัลยาณศีล ดั่งกล่าวมานี้แล (๒) ภิ ก ษุ ผู ้ มี กั ล ยาณศี ล ดั่ ง นี้ แ ล้ ว จะชื่ อ ว่ า มี กั ล ยาณธรรมอย่ า งไร ภิ ก ษุ ใ น พระธรรมวิ นั ย นี้ ป ระกอบเนื อ ง ๆ ซึ่ ง การอบรมธรรม อั น เป็ น ไปในฝ่ า ยแห่ ง การตรั ส รู ้ ๓๗ ประการ๒ อยู่ เธอชื่อว่ามีกัลยาณธรรม ดั่งกล่าวมานี้แล (๓) ภิกษุผู้มีกัลยาณศีล กัลยาณธรรมดั่งนี้แล้ว จะชื่อว่ามีกัลยาณปัญญาอย่างไร ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ๓ อันไม่มีอาสวะ เพราะสิ้นอาสวะ ด้วยปัญญาอันยิ่งของตนในปัจจุบันอยู่ เธอชื่อว่ามีกัลยาณปัญญาอย่างนี้แล ภิกษุผู้มีกัลยาณศีล กัลยาณธรรม กัลยาณปัญญาดั่งนี้แล้ว ชื่อว่าเสร็จธุระ อยู่จบ พรหมจรรย์ เราเรียกว่าอุดมบุรุษ„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๗๗/๒๗๐

๖. กองกระดูกเท่าภูเขา ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่งที่เวียนว่ายท่องเที่ยวไปตลอดกัปป์ จะพึงมี กองกระดูกใหญ่ เสมือนหนึ่งเวบุลลบรรพตนี้ ถ้ามีผู้คอยรวบรวมไว้ และกองกระดูกที่รวบรวม จะไม่กระจัดกระจายหายเสีย„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๐๒/๒๑๔ ๑ กัลยาณศีล ศีลอันดีงาม กัลยาณธรรม ธรรมอันดีงาม กัลยาณปัญญา ปัญญาอันดีงาม ๒

โพธิ ป ั ก ขิ ย ธรรม ธรรมอั น เป็ น ไปในฝ่ า ยแห่ ง การตรั ส รู ้ ๓๗ ประการ คื อ อิ ท ธิ บ าท (ธรรมที่ ใ ห้ ป ระสบ ความสำ�ำเร็จ) ๔ สติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๔ สัมมัปปธาน (ความเพียรชอบ) ๔ อินทรีย์ (ธรรมอันเป็นใหญ่) ๕ พละ (ธรรมอันเป็นกำ�ำลัง) ๕ โพชฌงค์ (ธรรมอันเป็นตัวประกอบแห่งการตรัสรู้) ๗ มรรค (ข้อปฏิบัติให้ถึง ความดับทุกข์) ๘ ๓ เจโตวิมุติ ความหลุดพ้นเพราะสมาธิ ปัญญาวิมุติ ความหลุดพ้นเพราะปัญญา

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

87

๗. ยังพูดปดทั้ง ๆ ที่รู้ จะไม่ทำ�ำความชั่วอย่างอื่นเป็นไปไม่ได้ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลยังไม่ละธรรมข้อหนึ่ง คือการพูดปดทั้ง ๆ รู้ เราย่อม ไม่กล่าวว่า มีบาปกรรมอะไรบ้างที่ผู้นั้นจะทำ�ำไม่ได้„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๐๓/๒๑๔

ภาค ๓

๘. มูลรากแห่งอกุศล ๓ อย่าง (โลภะ โทสะ โมหะ) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มูลรากแห่งอกุศล ๓ อย่างเหล่านี้ คือ (๑) โลภะ ความอยากได้ เป็นมูลรากแห่งอกุศล (๒) โทสะ ความคิดประทุษร้าย เป็นมูลรากแห่งอกุศล (๓) โมหะ ความหลง เป็นมูลรากแห่งอกุศล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มูลรากแห่งอกุศล ๓ อย่างเหล่านี้แล„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๒๘/๒๓๔

๙. พระธรรมเทศนา ๒ อย่าง ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ธรรมเทศนาของพระตถาคต อรหั น ตสั ม มาสั ม พุ ท ธเจ้ า ๒ ประการ มีอยู่โดยปริยาย คือ ธรรมเทศนาที่หนึ่งว่า ”ท่านทั้งหลาย จงเห็นบาปโดยความ เป็นบาปเถิด„ ธรรมเทศนาที่สองว่า ”ท่านทั้งหลายเห็นบาปโดยความเป็นบาปแล้ว จงเบื่อหน่าย คลายความติดในบาปนั้น จงหลุดพ้นไปเถิด„ นี้คือธรรมเทศนา ๒ อย่างของพระตถาคต อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าที่มีอยู่โดยปริยาย๑„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๑๗/๒๒๕

๑๐. อะไรเป็นหัวหน้าอกุศลธรรมและกุศลธรรม ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อวิชชา๒ (ความไม่รู้) เป็นหัวหน้าแห่งความพรั่งพร้อมด้วยอกุศลธรรมทั้งหลาย ความไม่ละอายใจ ความไม่เกรงกลัวต่อบาป ย่อมตามหลังมา ๑ มีอยู่โดยปริยาย คือมีอยู่โดยอ้อม ไม่ต้องบอกกันตรง ๆ ก็ชื่อว่ามีอยู่แล้ว ๒

อวิชชา ความไม่รู้ มีคำ�ำอธิบายว่า ได้แก่ไม่รู้ทุกข์ เหตุให้ทุกข์เกิด ความดับทุกข์ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ แต่ในที่นี้แม้ความไม่รู้ทั่ว ๆ ไป ก็ทำ�ำให้เกิดความเสียหายได้

88

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

วิชชา (ความรู้) เป็นหัวหน้าแห่งความพรั่งพร้อมด้วยกุศลธรรมทั้งหลาย ความ ละอายใจ ความเกรงกลัวต่อบาป ย่อมตามหลังมา„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๑๘/๒๒๖

๑๑. อริยปัญญา ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ที่เสื่อมจากอริยปัญญานั้น ชื่อว่าเสื่อมแท้ เขาย่อมอยู่ เป็นทุกข์ มีความติดขัด มีความคับแค้น มีความเดือดร้อนในปัจจุบัน สิ้นชีวิตไปแล้ว ก็มีทุคคติ เป็นที่หวังได้ สัตว์ที่ไม่เสื่อมจากอริยปัญญานั้น ชื่อว่าไม่เสื่อม เขาย่อมอยู่เป็นสุข ไม่มี ความติดขัด ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเดือดร้อนในปัจจุบัน สิ้นชีวิตไปแล้ว ก็มีสุคติ เป็นที่หวังได้„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๑๙/๒๒๖

๑๒. คำ�ำอธิบายเรื่อง ”ตถาคต„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกอันตถาคตตรัสรู้แล้ว ตถาคตปลีกออกได้จากโลก เหตุให้ โลกเกิดอันตถาคตตรัสรู้แล้ว ตถาคตละเหตุที่ให้เกิดโลกได้ ความดับแห่งโลกอันตถาคต ตรัสรู้แล้ว ตถาคตทำ�ำให้ความดับแห่งโลกแจ่มแจ้งแก่ตนได้ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งโลก อันตถาคตตรัสรู้แล้ว ตถาคตได้อบรมข้อปฏิบัติ ให้ถึงความดับแห่งโลกแล้ว สิ่งใดที่โลก พร้อมทั้งเทวดา มาร พรหม ที่ประชาพร้อมทั้งสมณพราหมณ์ ทั้งเทวดาและมนุษย์เห็นแล้ว ได้ยินแล้ว ทราบแล้ว๑ รู้แล้ว บรรลุแล้ว แสวงหาแล้ว ตรองตามแล้วด้วยใจ เพราะเหตุที่ สิ่งนั้น ๆ อันตถาคตตรัสรู้แล้ว จึงเรียกว่า ตถาคต ดั่งนี้„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ ง ตถาคตตรั ส รู ้ อ นุ ต ตรสั ม มาสั ม โพธิ ญ าณในราตรี ใ ด นิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในราตรีใด ข้อความทั้งหมดที่ตถาคตกล่าว พูด แสดง ระหว่างราตรีนั้น ๆ (คือตั้งแต่ตรัสรู้แล้วจนถึงนิพพาน) ย่อมเป็นอย่างนั้นเทียว ไม่เป็น อย่างอื่น เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตพูดอย่างใด ทำ�ำได้อย่างนั้น ทำ�ำได้อย่างใด ก็พูดได้ อย่างนั้น เพราะเหตุที่พูดได้ตามที่ทำ�ำ ทำ�ำได้ตามที่พูด ฉะนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต„ ๑

เป็นสำ�ำนวนบาลี หมายถึงรู้ด้วยจมูก ลิ้น กาย คือข้อความในตอนนี้ ต้องการจะพูดว่า เห็นด้วยตา ฟังด้วยหู ดมด้วยจมูก ลิ้มด้วยลิ้น ถูกต้องด้วยกาย รู้ด้วยใจ แต่รวม ๓ เรื่องตอนกลางด้วยคำ�ำว่า ทราบ

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

89

”ดู ก ่ อ นภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย ตถาคตเป็ น ใหญ่ (โดยคุ ณ ธรรม) ไม่ มี ใ ครครอบงำ� ำ ได้ (โดยคุณธรรม) รู้เห็นตามที่แท้จริง เป็นผู้มอำี �ำนาจ (โดยคุณธรรม) ฉะนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๙๓/๒๘๕

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์ คฤหบดีที่อุปฐากท่านทั้งหลาย ด้วยจีวร บิณฑบาต ที่อยู่อาศัย และยากับเครื่องใช้ในการรักษาโรค นับว่าเป็นผู้มีอุปการะมาก แม้ท่านทั้งหลาย ที่ แ สดงธรรมอั น ดี ง ามในเบื้ อ งต้ น ท่ า มกลาง และที่ สุ ด พร้ อ มทั้ ง อรรถะและพยั ญ ชนะ ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ บริบูรณ์ สิ้นเชิงแก่พราหมณ์ คฤหบดีเหล่านั้น ก็นับว่าเป็นผู้ มีอุปการะมาก นี้แหละภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์ที่ประพฤติโดยอาศัยกันและกัน เพื่อถอน กิเลสอันเปรียบเหมือนห้วงน้�้ำำ เพื่อทำ�ำให้ทุกข์สิ้นไปโดยชอบ„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๘๗/๒๗๙

๑๔. สกุลที่มีสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำ�ำอยู่ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภายในเรือนแห่งตระกูลใด บุตร ๆ บูชามารดาบิดา ตระกูลนั้น ชื่อว่ามีพระพรหม ภายในเรือนแห่งตระกูลใด บุตร ๆ บูชามารดาบิดา ตระกูลนั้น ชื่อว่ามีเทวดา คนแรก ภายในเรือนแห่งตระกูลใด บุตร ๆ บูชามารดาบิดา ตระกูลนั้น ชื่อว่ามีอาจารย์คนแรก ภายในเรือนแห่งตระกูลใด บุตร ๆ บูชามารดาบิดา ตระกูลนัน้ ชือ่ ว่ามีบคุ คลผูค้ วรนำ�ำของมาบูชา คำ�ำว่า พระพรหม คำ�ำว่า บูรพเทวดา (เทวดาคนแรก) คำ�ำว่า บูรพาจารย์ (อาจารย์คนแรก) คำ�ำว่า อาหุเนยยะ (ผู้ควรนำ�ำของมาบูชา) เป็นชื่อของมารดาบิดา เพราะมารดาบิดาเป็นผู้มีอุปการะมาก เป็นผู้คุ้มครองเลี้ยงดูบุตร แสดงโลกนี้แก่บุตร„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๘๖/๒๗๘

๑๕. ผู้กล่าวตู่ (หาความ) พระตถาคต ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทเหล่านี้ ย่อมกล่าวตู่ (หาความ) ตถาคต คือ บุคคลผู้คิดประทุษร้าย มีโทสะในภายใน ๑

ภาค ๓

๑๓. ภิกษุ กับ คฤหัสถ์ ถ้อยทีถ้อยอาศัยกัน

90

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

ผู้มีศรัทธา กล่าวตู่ ด้วยถือเอาความหมายผิด๑ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทเหล่านี้แล ย่อมกล่าวตู่ตถาคต„ องฺ. ทุก. ๒๐/๒๖๘/๖๘

๑๖. ธรรมที่เป็นไปในส่วนแห่งความรู้ (วิชชาภาคิยะ) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเป็นไปในส่วนแห่งวิชชา (วิชชาภาคิยะ) ๒ อย่าง เหล่านี้ คือ สมถะ (ความสงบ) ๑ วิปัสสนา (ความเห็นแจ้ง) ๑ สมถะ อันบุคคลเจริญแล้ว ย่อมทำ�ำให้จิตได้รับการอบรม จิตได้รับการอบรมแล้ว ย่อมทำ�ำให้ละราคะ (ความกำ�ำหนัดยินดี หรือความติดอกติดใจ) ได้ วิปัสสนา อันบุคคลเจริญแล้ว ย่อมทำ�ำให้ปัญญาได้รับการอบรม ปัญญาได้รับ การอบรมแล้ว ย่อมทำ�ำให้ละอวิชชา (ความไม่รู้ตามความจริง) ได้„ องฺ. ทุก. ๒๐/๒๗๕/๖๙

๑๗. คำ�ำอธิบายนิพพานธาตุ ๒ อย่าง ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิ พ พานธาตุ มี ๒ อย่ า ง คื อ สอุ ป าทิ เ สสนิ พ พานธาตุ กับ อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ สอุปาทิเสสนิพพานธาตุเป็นไฉน ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เป็นพระอรหันต์ขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่พึงทำ�ำอันได้ทำ�ำเสร็จแล้ว วางภาระแล้ว มีประโยชน์ของตนอันได้ บรรลุแล้ว สิ้นเครื่องผูกพันในภพแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นยังมีอินทรีย์ ๕ ดำ�ำรงอยู่ เพราะเหตุที่อินทรีย์ ๕ ยังไม่หมดสิ้นไป จึงประสบสิ่งที่น่าพอใจบ้าง ไม่น่าพอใจบ้าง เสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง ความสิ้นราคะ โทสะ โมหะ ของภิกษุนั้น เรียกว่าสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ อนุปาทิเสสนิพพานธาตุเป็นไฉน ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เป็นพระอรหันต์ขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่พึงทำ�ำอันได้ทำ�ำเสร็จแล้ว วางภาระแล้ว มีประโยชน์ของตนอัน ได้บรรลุแล้ว สิ้นเครื่องผูกพันในภพแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ การเสวยอารมณ์ ทั้งปวงของภิกษุนั้น ดับสนิท นี้เรียกว่า อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ„ ขุ. อิติ. ๒๕/๒๒๒/๒๒๘ ๑

แสดงให้เห็นว่า ผู้ให้ร้ายพระพุทธเจ้า ไม่จำ�ำเป็นต้องเป็นคนที่โกรธ หรือเกลียดชังเท่านั้น ผู้เคารพนับถือมีศรัทธา นั่นแหละ ถ้าเรียนผิด ทรงจำ�ำผิด หรือเข้าใจผิด ก็อาจพูดด้วยความเข้าใจผิดนั้น เป็นไปในทางให้ร้ายได้เหมือนกัน

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

91

๑๘. ธรรมชาติที่ไม่เกิด ไม่ถูกปรุงแต่ง มีอยู่ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมชาติที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่มีใครทำ�ำ ไม่มีอะไรปรุงแต่ง มีอยู่ ถ้าไม่มธี รรมชาติทไี่ ม่เกิด ไม่เป็น ไม่มใี ครทำ�ำ ไม่มอี ะไรปรุงแต่ง ความพ้นไปจากธรรมชาติ ที่เกิด ที่เป็น ที่มีใครทำ�ำ ที่มีอะไรปรุงแต่ง ก็จะปรากฏไม่ได้ เพราะเหตุที่มีธรรมชาติที่ไม่เกิด ไม่เป็น ไม่มีใครทำ�ำ ไม่มีอะไรปรุงแต่ง ความพ้นไปจากธรรมชาติที่เกิด ที่เป็น ที่มีใครทำ�ำ ที่มีอะไรปรุงแต่ง จึงปรากฏได้„ ๑๙. ความเสื่อมที่เลวร้าย ความเจริญที่เป็นยอด ”ความเสื่อมจากญาติ ยังนับว่าเป็นความเสื่อมเพียงเล็กน้อยดอก ภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมที่นับว่าเลวร้ายยิ่งกว่าความเสื่อมทั้งหลาย ก็คือ ความเสื่อมจาก ปัญญา„ ”ความเจริญด้วยญาติ ยังนับว่าเป็นความเจริญเพียงเล็กน้อยดอก ภิกษุทั้งหลาย ความเจริญที่เรากล่าวว่าเป็นยอด คือความเจริญด้วยปัญญา เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลาย พึ ง สำ� ำ เหนี ย กอย่ า งนี้ ว ่ า เราจั ก เป็ น ผู ้ เ จริ ญ ด้ ว ย ปั ญ ญาวุ ฑ ฒิ (ความเจริ ญ ด้ ว ยปั ญ ญา) ท่านทั้งหลายพึงสำ�ำเหนียกอย่างนี้แล„ ”ความเสื่ อ มจากโภคทรั พ ย์ ยั ง นั บ ว่ า เป็ น ความเสื่ อ มเพี ย งเล็ ก น้ อ ยดอก ภิ ก ษุ ทั้งหลาย ความเสื่อมที่นับว่าเลวร้ายยิ่งกว่าความเสื่อมทั้งหลาย ก็คือความเสื่อมจาก ปัญญา„ ”ความเจริ ญ ด้ ว ยโภคทรั พ ย์ ยั ง นั บ ว่ า เป็ น ความเจริ ญ เพี ย งเล็ ก น้ อ ยดอก ภิ ก ษุ ทั้งหลาย ความเจริญที่เรากล่าวว่าเป็นยอด คือความเจริญด้วย ปัญญา เพราะเหตุนั้นแล ท่ า นทั้ ง หลายพึ ง สำ� ำ เหนี ย กอย่ า งนี้ ว ่ า เราจั ก เป็ น ผู ้ เ จริ ญ ด้ ว ย ปั ญ ญาวุ ฑ ฒิ (ความเจริ ญ ด้วยปัญญา) ท่านทั้งหลายพึงสำ�ำเหนียกอย่างนี้แล„ ”ความเสื่อมจากยศ ยังนับว่าเป็นความเสื่อมเพียงเล็กน้อยดอก ภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมที่นับว่าเลวร้ายยิ่งกว่าความเสื่อมทั้งหลาย คือความเสื่อมจาก ปัญญา„ ”ความเจริญด้วยยศ ยังนับว่าเป็นความเจริญเพียงเล็กน้อยดอก ภิกษุทั้งหลาย ความเจริญที่เรากล่าวว่าเป็นยอด คือความเจริญด้วย ปัญญา เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลาย พึ ง สำ� ำ เหนี ย กอย่ า งนี้ ว ่ า เราจั ก เป็ น ผู ้ เ จริ ญ ด้ ว ย ปั ญ ญาวุ ฑ ฒิ (ความเจริ ญ ด้ ว ยปั ญ ญา) ท่านทั้งหลายพึงสำ�ำเหนียกอย่างนี้แล„ องฺ. เอก. ๒๐/๗๗ - ๘๒/๑๕ - ๑๖

ภาค ๓

ขุ. อิติ. ๒๕/๒๒๑/๒๒๘

92

ที่จรมา„ ที่จรมา„

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๒๐. จิตผ่องใสเศร้าหมองได้ หลุดพ้นได้ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ผ่องใส ก็แต่ว่าจิตนั้นแล เศร้าหมองเพราะอุปกิเลส ๑ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิ ต นี้ ผ ่ อ งใส ก็ แ ต่ ว ่ า จิ ต นั้ น แล หลุ ด พ้ น ได้ จ ากอุ ป กิ เ ลส ๑ องฺ. เอก. ๒๐/๕๐ - ๕๑/๑๐

๒๑. การอบรมจิตของบุถุชนผู้มิได้สดับ และอริยสาวกผู้ได้สดับ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ผ่องใส ก็แต่ว่าจิตนั้นแล เศร้าหมองได้เพราะอุปกิเลส๑ ที่จรมา บุถุชนผู้มิได้สดับเรื่องนั้น ย่อมไม่รู้ตามความจริง เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า การอบรมจิตของบุถุชนผู้มิได้สดับ๒ ย่อมไม่มี„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิ ต นี้ ผ ่ อ งใส ก็ แ ต่ ว ่ า จิ ต นั้ น แล หลุ ด พ้ น ได้ จ ากอุ ป กิ เ ลส ที่ จ รมา อริ ย สาวกผู ้ ไ ด้ ส ดั บ เรื่ อ งนั้ น ย่ อ มรู ้ ต ามความจริ ง เพราะเหตุ นั้ น เราจึ ง กล่ า วว่ า การอบรมจิตของอริยสาวกผู้ได้สดับมีอยู่„ องฺ. เอก. ๒๐/๕๒ - ๕๓/๑๐

๒๒. เมตตาจิตชั่วเวลาลัดนิ้วมือเดียว ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุส้องเสพ เจริญ ทำ�ำในใจ ซึ่งเมตตาจิต แม้ชั่วเวลาสักว่า ลั ด นิ้ ว มื อ เดี ย ว เราย่ อ มกล่ า วว่ า เธอผู ้ นี้ อ ยู ่ อ ย่ า งไม่ ว ่ า งจากฌาน เป็ น ผู ้ ทำ� ำ ตามคำ� ำ สอน ของศาสดา เป็นผู้ปฏิบัติตามโอวาท ไม่ฉันอาหารของราษฎรไปเปล่า ๆ จะกล่าวไยถึงข้อที่ภิกษุ จะทำ�ำเมตตาจิตนั้นให้มากเล่า„ องฺ. เอก. ๒๐/๕๔/๑๐

๒๓. กุศล อกุศล มีใจเป็นหัวหน้า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นอกุศล เป็นไปในส่วนแห่งอกุศล เป็นไปในฝักฝ่าย (พวก) แห่งอกุศล เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด มีใจเป็นหัวหน้า ใจย่อมเกิดก่อน ธรรมเหล่านั้น อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเกิดตามมา„ ๑ อุปกิเลส คือความชั่วทางจิตที่ทำ�ำจิตให้เศร้าหมอง มีความโลภอย่างแรง เป็นต้น ๒

ปุถุชน ผู้มิได้สดับ (ผู้มิได้ศึกษา) เรื่องนั้น ย่อมไม่มีการอบรมจิต - ม.พ.ป.

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

93

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นกุศล เป็นไปในส่วนแห่งกุศล เป็นไปในฝักฝ่าย (พวก) แห่งกุศล เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด มีใจเป็นหัวหน้า ใจย่อมเกิดก่อน ธรรมเหล่านั้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเกิดตามมา„ ๒๔. ผู้ให้ กับ ผู้รับ (ทายก กับ ปฏิคาหก) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ชั่วแล้ว ทายก (ผู้ให้) พึงรู้ประมาณ ไม่ใช่ปฏิคาหก (ผู้รับ) ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมะกล่าวไว้ชั่วแล้ว„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ดีแล้ว ปฏิคาหก (ผู้รับ) พึงรู้ประมาณ ไม่ใช่ทายก (ผู้ให้) ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมกล่าวไว้ดีแล้ว„ องฺ. เอก. ๒๐/๑๙๗ - ๑๙๘/๔๑

๒๕. ผู้ปรารภความเพียร กับ ผู้เกียจคร้าน ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ชั่วแล้ว ผู้ใดปรารภความเพียร ผู้นั้น ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ผู้ใดเกียจคร้าน ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นสุข ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมะ กล่าวไว้ชั่วแล้ว„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ดีแล้ว ผู้ใดเกียจคร้าน ผู้นั้นย่อมอยู่ เป็นทุกข์ ผู้ใดปรารภความเพียร ผู้นั้นย่อมอยู่เป็นสุข ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมะ กล่าวไว้ดีแล้ว„ องฺ. เอก. ๒๐/๑๙๙ - ๒๐๐/๔๒

๒๖. โทษทั้งหลายมีมิจฉาทิฏฐิเป็นอย่างยิ่ง ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นสักข้อหนึ่งที่มีโทษมากเหมือนมิจฉาทิฏฐิ (ความเห็นผิด) นี้ ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย โทษทัง้ หลาย มีมจิ ฉาทิฏฐิ (ความเห็นผิด) เป็นอย่างยิง่ „ องฺ. เอก. ๒๐/๑๙๓/๔๑

๒๗. ภพ (ความวนเวียนเป็นนั่นเป็นนี่) เปรียบเหมือนอุจจาระ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุจจาระ ปัสสาวะ น้�้ำำลาย น้�้ำำหนอง เลือด แม้มีประมาณน้อย ก็มีกลิ่นเหม็นฉันใด เราย่อมไม่สรรเสริญภพ (ความวนเวียนเป็นนั่นเป็นนี่) แม้มีประมาณน้อย โดยที่สุด แม้เพียงลัดนิ้วมือเดียวฉันนั้น„ องฺ. เอก. ๒๐/๒๐๔/๔๒

ภาค ๓

องฺ. เอก. ๒๐/๕๗ - ๕๘/๑๑

94

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๒๘. ผลของสุจริตและทุจจริต ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นั่นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสอันจะเป็นไปได้ ที่วิบาก (ผล) ของกายทุจจริต วจีทุจจริต มโนทุจจริต จะพึงเกิดขึ้น ให้น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ฐานะ นั้นย่อมไม่มี ก็แต่ว่าฐานะนั้นมีอยู่ ที่วิบาก (ผล) ของกายทุจจริต วจีทุจจริต มโนทุจจริต จะพึงเกิดขึ้น ให้ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ฐานะนั้นมีอยู่„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นั้นไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส อันจะเป็นไปได้ ที่วิบาก (ผล) ของ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต จะพึงเกิดขึ้น ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ฐานะนั้นย่อมไม่มี ก็แต่ว่าฐานะนั้นมีอยู่ที่วิบาก (ผล) ของกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต จะพึงเกิดขึ้น ให้น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ฐานะนั้นมีอยู่„ องฺ. เอก. ๒๐/๑๖๗ - ๑๗๒/๓๔ - ๓๕

๒๙. กายคตาสติ เปรียบเหมือนมหาสมุทร ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใคร ๆ นึ ก ออกถึ ง มหาสมุ ท รก็ จ ะเห็ น ได้ ว ่ า แม่ น้�้ำำ น้ อ ย ทั้งหลายใด ๆ ก็ตาม ที่ไหลลงทะเล ย่อมเป็นอันผู้นั้นหยั่งเห็นได้ กายคตาสติ (สติอันไปในกาย) ใคร ๆ เจริญแล้ว ทำ�ำให้มากแล้ว กุศลธรรมทั้งหลายใด ๆ ก็ตาม ที่เป็นไปในส่วนแห่งวิชชา (ความรู้ธรรมะที่เป็นจริง) ย่อมเป็นอันผู้นั้นหยั่งเห็นได้„ องฺ. เอก. ๒๐/๒๒๕/๕๐

๓๐. กายคตาสติ ทำ�ำให้ได้อะไรบ้าง ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่ง ที่เจริญแล้ว ทำ�ำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อ ความสังเวช เพือ่ ประโยชน์อนั ใหญ่ เพือ่ ความปลอดโปร่งจากโยคะ๑ อันใหญ่ เพือ่ สติสมั ปชัญญะ เพื่อได้ญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยญาณคือความรู้ภายใน) เพื่ออยู่เป็นสุขในปัจจุบัน เพื่อทำ�ำ ให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชา (ความรู้) และวิมุติ (ความหลุดพ้น) ธรรมอย่างหนึ่งเป็นไฉน ธรรม อย่างหนึ่ง คือกายคตาสติ (สติอันไปในกาย) ดูก่อนภิกษุท้ังหลาย ธรรมอย่างหนึ่งนี้แล ที่เจริญแล้ว ทำ�ำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสังเวช เพื่อประโยชน์อันใหญ่ ฯ ล ฯ เพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุติ„ องฺ. เอก. ๒๐/๒๒๖/๕๐ ๑

กิเลสที่ประกอบสัตว์ไว้ในภพ มี ๔ อย่าง คือ กาม ภพ ทิฏฐิ อวิชชา

95

๓๑. อานิสงส์ต่าง ๆ ของกายคตาสติ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ อ ธรรมอย่ า งหนึ่ ง อั น บุ ค คลเจริ ญ แล้ ว ทำ� ำ ให้ ม ากแล้ ว แม้กายก็สงบ แม้จิตก็สงบ แม้วิตก (ความตรึก) วิจาร (ความตรอง) ก็ระงับ ธรรมที่เป็นไปใน ส่วนแห่งวิชชา แม้ทั้งสิ้นก็ถึงความเจริญเต็มที่ ธรรมอย่างหนึ่งเป็นไฉน ธรรมอย่างหนึ่ง คือกายคตาสติ (สติอันไปในกาย) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอย่างนี้แล อันบุคคลเจริญแล้ว ทำ�ำให้มากแล้ว แม้กายก็สงบ แม้จิตก็สงบ แม้วิตก วิจารก็ระงับ ธรรมที่เป็นไปในส่วนแห่งวิชชา แม้ทั้งสิ้น ก็ถึงความเจริญเต็มที่„ (ขึ้นต้นอย่างเดียวกัน หรือคล้ายกัน มีคำ�ำแสดงอานิสงส์ของกายคตาสติต่อไปอีกว่า) ”เมื่อเจริญทำ�ำให้มากซึ่งกายคตาสติแล้ว อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ย่อมไม่เกิดขึ้น ที่เกิดแล้ว อันบุคคลย่อมละได้„ ”เมื่อเจริญทำ�ำให้มากซึ่งกายคตาสติแล้ว กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ย่อมเกิดขึ้น ที่เกิดแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลยิ่งขึ้น„ ”เมื่ อ เจริ ญ ทำ� ำ ให้ ม ากซึ่ ง กายคตาสติ แ ล้ ว อวิ ช ชา อั น บุ ค คลย่ อ มละได้ วิ ช ชา ย่อมเกิดขึ้น อัสมิมานะ (ความถือตัวว่า เราเป็นนั่นเป็นนี่) อันบุคคลย่อมละได้ อนุสัย (กิเลส อย่างละเอียดที่นอนเนื่องในสันดาน) ทั้งหลาย ย่อมถึงความถูกถอนราก สัญโญชน์ (กิเลส ที่มัดสัตว์ไว้ในภพ) ทั้งหลาย อันบุคคลย่อมละได้„ ”เมื่อเจริญทำ�ำให้มากซึ่งกายคตาสติแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความแตกฉานในปัญญา เพื่ออนุปาทาปรินิพพาน (สภาพที่ดับสนิทโดยไม่มีเชื้อเหลือ)„ ”อเนกธาตุปฏิเวธ๑ (ความตรัสรู้หรือรู้ซาบซึ้งตลอดธาตุเป็นอเนก) นานาธาตุปฏิเวธ (ความตรัสรูห้ รือรูซ้ าบซึง้ ตลอดธาตุตา่ ง ๆ) นานาธาตุปฏิสมั ภิทา (ปัญญาแตกฉานในธาตุตา่ ง ๆ) ย่อมเกิดขึ้นเมื่อเจริญกายคตาสติ„ ”เมื่อเจริญทำ�ำให้มากซึ่งกายคตาสติแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อทำ�ำให้แจ้งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล และอรหัตตผล„ ”เมื่​่�อเจริ​ิญทำให้​้มากซึ่​่�งกายคตาสติ​ิแล้​้ว ย่​่อมเป็​็นไปเพื่​่�อได้​้ปั​ัญญา เพื่​่�อความเจริ​ิญ ด้​้วยปั​ัญญา เพื่​่�อความไพบู​ูลด้​้วยปั​ัญญา เพื่​่�อความเป็​็นผู้​้�มี​ีปั​ัญญามาก เพื่​่�อความเป็​็นผู้​้�มี​ีปั​ัญญา กว้างขวาง เพือ่ ความเป็นผูม้ ปี ญ ั ญาเต็มที่ เพือ่ ความเป็นผูม้ ปี ญ ั ญาลึกซึง้ เพือ่ ความเป็นผูม้ ปี ญ ั ญา ๑

คำ� ำ ว่ า ปฏิ เ วธ แปลว่ า ”แทงทะลุ „ หรื อ ที่ โ บราณแปลว่ า ”แทงตลอด„ ตรงกั บ คำ� ำ แปลในภาษาอั ง กฤษ Penetration เมื่อมาในลำ�ำดับแห่งปริยัติ (การเรียน) ปฏิบัติ (การกระทำ�ำ) หมายถึงการได้รับผลของการปฏิบัติ

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

96

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

ไม่มีขอบเขต เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาเพียงดังแผ่นดิน เพื่อความเป็นผู้มากด้วยปัญญา เพื่อความเป็นผู้มีปัญญารวดเร็ว เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาไว เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาอันทำ�ำให้ บันเทิง เพือ่ ความเป็นผูม้ ปี ญ ั ญาไหวพริบ เพือ่ ความเป็นผูม้ ปี ญ ั ญากล้า เพือ่ ความเป็นผูม้ ปี ญ ั ญา ชำ�ำแรกกิเลส„ องฺ. เอก. ๒๐/๒๒๗ - ๒๓๔/๕๑ - ๕๓

๓๒. กายคตาสติ กับ อมตะ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดไม่ได้บริโภคกายคตาสติ ผู้นั้นไม่ได้บริโภคอมตะ ผู้ใด ได้บริโภคกายคตาสติ ผู้นั้นได้บริโภคอมตะ„ (ข้ อ ความต่ อ ไปอี ก มากมี ใ จความว่ า ไม่ เ กี่ ย วข้ อ งกั บ กายคตาสติ ก็ ชื่ อ ว่ า ไม่ ไ ด้ เกี่ยวข้องกับอมตะ ต่างแต่โวหารที่เปลี่ยนไป) องฺ. เอก. ๒๐/๒๓๕/๕๓

๓๓. ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้ ๕ ประเภท พระอุบาลีกราบทูลถามว่า ”ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้ มี กี่ ป ระเภท„ พระผู ้ มี พ ระภาคตรั ส ตอบว่ า ”ดู ก ่ อ นอุ บ าลี ภิ ก ษุ ที่ ภิ ก ษุ ด ้ ว ยกั น ไม่ พึ ง ไหว้ มี ๕ ประเภท คือ (๑) ภิกษุผู้เข้าไปสู่บริเวณบ้านเรือน (๒) ภิกษุผู้เดินในทาง (๓) ภิกษุผู้อยู่ในที่มืด (๔) ภิกษุผู้ไม่ทันสนใจ (ในภิกษุผู้จะไหว้ คือมัวสนใจในเรื่องอื่น ๆ ไม่ทันเห็น ไม่ทันสังเกต แม้ไหว้ก็คงไม่รู้ว่าไหว้) (๕) ภิกษุผู้นอนหลับ„ วิ. ปริ. ๘/๑๒๒๕/๔๑๖

๓๔. ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้อีก ๕ ประเภท ”ดูก่อนอุบาลี ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้ อีก ๕ ประเภท คือ (๑) ในขณะดื่มข้าวยาคู (๒) ในขณะอยู่ในโรงฉัน

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

97

(๓) ภิกษุเป็นศัตรู (ขณะที่กราบไหว้ อาจประทุษร้ายเอาได้) (๔) ภิกษุผู้ส่งใจไปที่อื่น (๕) ภิกษุผู้เปลือยกาย„ วิ. ปริ. ๘/๑๒๒๕/๔๑๖

”ดูก่อนอุบาลี ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้อีก ๕ ประเภท คือ (๑) ภิกษุผู้กำ�ำลังเคี้ยว (๒) ภิกษุผู้กำ�ำลังบริโภค๑ (๓) ภิกษุผู้กำ�ำลังถ่ายอุจจาระ (๔) ภิกษุผู้กำ�ำลังถ่ายปัสสาวะ (๕) ภิกษุผู้อันสงฆ์ประกาศยกเสียจากหมู่ (ถูกลงอุกเขปนียกรรม)„ วิ. ปริ. ๘/๑๒๒๕/๔๑๖

๓๖. บุคคลที่ภิกษุไม่พึงไหว้อีก ๕ ประเภท๒ ”ดูก่อนอุบาลี บุคคลที่ภิกษุไม่พึงไหว้อีก ๕ ประเภท คือ (๑) ภิกษุผู้บวชภายหลัง (๒) บุคคลที่มิได้บวชเป็นภิกษุ (อนุปสัมบัน) (๓) ภิกษุต่างนิกาย (นานาสังวาส) ที่แก่กว่า แต่พูดไม่เป็นธรรม (๔) มาตุคาม (ผู้หญิง) (๕) บัณเฑาะก์ (กะเทย)„ วิ. ปริ. ๘/๑๒๒๕/๔๑๖

๑ ของเคี้ยว ได้แก่ผลไม้ และเหง้าเผือกมัน เหง้าบัว เป็นต้น ของบริโภค คืออาหารทั่ว ๆ ไป ๒

ตรงนี้ ใช้คำ�ำว่า บุคคล เพื่อให้ครอบไปถึงผู้มิได้บวช ผู้หญิงและกะเทย ในภาษาบาลีมิได้มีตัวนามปรากฏ ถ้าจะ แปลตรง ๆ ศัพท์ก็แปลได้ว่า ผู้ที่ไม่ควรไหว้ แต่ถ้าไม่กล่าวไว้ให้ชัดตามเจตนารมณ์ของพระวินัย อาจเข้าใจผิด เป็นเรื่องของคฤหัสถ์

ภาค ๓

๓๕. ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้อีก ๕ ประเภท

98

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๓๗. ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้อีก ๕ ประเภท ”ดูก่อนอุบาลี ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้อีก ๕ ประเภท คือ (๑) ภิกษุผู้อยู่ปริวาส (ในการออกจากอาบัติสังฆาทิเสส) (๒) ภิกษุผู้ควรแก่มูลายปฏิกัสสนา (การชักเข้าหาอาบัติเดิม ในการออกจากอาบัติ สังฆาทิเสส) (๓) ภิกษุผู้ควรแก่มานัตต์ (ในการออกจากอาบัติสังฆาทิเสส) (๔) ภิกษุผู้ประพฤติมานัตต์ (ในการออกจากอาบัติสังฆาทิเสส) (๕) ภิ ก ษุ ผู ้ ค วรแก่ อั พ ภาน (คื อ การสวดถอนจากอาบั ติ สั ง ฆาทิ เ สส ภายหลั ง ที่ประพฤติกรรมดั่งกล่าวในข้อต้น ๆ แล้ว)„ (รวมความในข้อนี้ คือภิกษุผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ระหว่างทำ�ำพิธีออกจากอาบัติ แม้จะมีพรรษาอายุสูงก็ไม่ควรกราบไหว้ เพราะเท่ากับกำ�ำลังต้องโทษ) วิ. ปริ. ๘/๑๒๒๕/๔๑๖

๓๘. คุณสมบัติ ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ ควรให้อุปสมบท (ควรเป็นอุปัชฌายะ) ควรให้นิสสัย (ปกครองภิกษุอื่น) ควรมีสามเณรรับใช้ คือ (๑) ประกอบด้วยกองศีลอันเป็นอเสขะ๑ (ศีลของพระอริยบุคคลผู้ไม่ต้องศึกษา คือเป็นพระอรหันต์) (๒) ประกอบด้วยกองสมาธิอันเป็นอเสขะ (๓) ประกอบด้วยกองปัญญาอันเป็นอเสขะ (๔) ประกอบด้วยกองวิมุติ (ความหลุดพ้น) อันเป็นอเสขะ (๕) ประกอบด้วยกองวิมุตติญาณทัสสนะ (ญาณรู้ว่าหลุดพ้น) อันเป็นอเสขะ (๖) มีพรรษาครบ ๑๐ หรือเกินกว่า ๑๐ วิ. ปริ. ๘/๙๘๙/๒๘๐

๑

คำ�ำว่า อเสขะ แปลว่า ไม่ต้องศึกษา หมายถึงพระอริยบุคคลชั้นสูงสุด คือพระอรหันต์ ส่วนพระอริยบุคคล ชั้นรองลงมา ชื่อว่าเสขะ แปลว่า ยังต้องศึกษา คำ�ำว่า เสขะ อเสขะ เป็นคำ�ำประกอบคุณธรรม คือ ศีล สมาธิ ปัญญา ได้ด้วย หมายความว่า เป็นคุณธรรมของพระอรหันต์

99

๓๙. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ภิกษุผปู้ ระกอบด้วยองค์ ๖ อืน่ อีก ควรให้อปุ สมบท (ควรเป็นอุปชั ฌายะ) ควรให้นสิ สัย (ปกครองภิกษุอื่น) ควรมีสามเณรรับใช้ คือ (๑) ตนเองประกอบด้วยกองศีลอันเป็นอเสขะ ชักชวนผู้อื่นในกองศีลอันเป็นอเสขะ (๒) ตนเองประกอบด้วยกองสมาธิอันเป็นอเสขะ ชักชวนผู้อื่นในกองสมาธิอันเป็น อเสขะ (๓) ตนเองประกอบด้วยกองปัญญาอันเป็นอเสขะ ชักชวนผูอ้ นื่ ในกองปัญญาอันเป็น อเสขะ (๔) ตนเองประกอบด้วยกองวิมุติ (ความหลุดพ้น) อันเป็นอเสขะ ชักชวนผู้อื่นใน กองวิมุติอันเป็นอเสขะ (๕) ตนเองประกอบด้วยกองวิมุตติญาณทัสสนะ (ญาณรู้ว่าหลุดพ้น) อันเป็นอเสขะ ชักชวนผู้อื่นในกองวิมุตติญาณทัสสนะอันเป็นอเสขะ (๖) มีพรรษาครบ ๑๐ หรือเกินกว่า ๑๐ วิ. ปริ. ๘/๙๘๙/๒๘๐

๔๐. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ภิกษุผปู้ ระกอบด้วยองค์ ๖ อืน่ อีก ควรให้อปุ สมบท (ควรเป็นอุปชั ฌายะ) ควรให้นสิ สัย (ปกครองภิกษุอื่น) ควรมีสามเณรรับใช้ คือ (๑) มีศรัทธา (ความเชื่อในสิ่งที่ควรเชื่อ) (๒) มีหิริ (ความละอายต่อบาป) (๓) มีโอตตัปปะ (ความเกรงกลัวต่อบาป) (๔) ปรารภความเพียร (๕) ตั้งสติมั่น (๖) มีพรรษาครบ ๑๐ หรือเกินกว่า ๑๐ วิ. ปริ. ๘/๙๘๙/๒๘๐

๔๑. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ภิกษุผปู้ ระกอบด้วยองค์ ๖ อืน่ อีก ควรให้อปุ สมบท (ควรเป็นอุปชั ฌายะ) ควรให้นสิ สัย (ปกครองภิกษุอื่น) ควรมีสามเณรรับใช้ คือ

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

100

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

(๑) ไม่วิบัติจากศีล ในอธิศีล (ศีลชั้นสูง๑) (๒) ไม่วิบัติจากอาจาระ (ความประพฤติ) ในอัชฌาจาร (ความประพฤติชั้นสูง) (๓) ไม่วิบัติจากทิฏฐิ ในอติทิฏฐิ (ทิฏฐิชั้นสูง) (๔) สดับตรับฟังมาก (๕) มีปัญญา (๖) มีพรรษาครบ ๑๐ หรือเกินกว่า ๑๐

วิ. ปริ. ๘/๙๘๙/๒๘๐

๔๒. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ภิกษุผปู้ ระกอบด้วยองค์ ๖ อืน่ อีก ควรให้อปุ สมบท (ควรเป็นอุปชั ฌายะ) ควรให้นสิ สัย (ปกครองภิกษุอื่น) ควรมีสามเณรรับใช้ คือ (๑) สามารถพยาบาลเอง หรือใช้ผู้อื่นให้พยาบาลอันเตวาสิก๒ หรือสัทธิวิหาริก ผู้เป็นไข้ (๒) สามารถระงั บ เอง หรื อ ใช้ ผู ้ อื่ น ให้ ร ะงั บ ความไม่ ยิ น ดี (ความไม่ ส บายใจ) ที่เกิดขึ้นแล้ว (๓) สามารถบรรเทา หรือให้บรรเทาความรังเกียจ (ความรำ�ำคาญ ความข้องใจ) ที่เกิดขึ้นแล้วได้โดยธรรม (๔) รู้จักอาบัติ (๕) รู้จักการออกจากอาบัติ (๖) มีพรรษาครบ ๑๐ หรือเกินกว่า ๑๐ วิ. ปริ. ๘/๙๘๙/๒๘๐ - ๒๘๑

๔๓. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ อื่นอีก ควรให้อุปสมบท (ควรเป็นอุปัชฌายะ) ควรให้ นิสสัย (ปกครองภิกษุอื่น) ควรมีสามเณรรับใช้ คือ (๑) สามารถให้อันเตวาสิก หรือสัทธิวิหาริกศึกษาในอภิสมาจาริกาสิกขา (คือศึกษา ในมารยาทอันดีงาม) ๑ คำ�ำว่า ศีล อาจาระ และทิฏฐิชั้นสูง หมายถึงในขั้นละเอียดประณีตก็ไม่บกพร่อง ๒

อันเตวาสิก คือศิษย์ที่ตนเป็นผู้สวดในการขออุปสมบท หรือที่เล่าเรียน สัทธิวิหาริก หมายถึง ศิษย์ที่ตนเป็น อุปัชฌายะบวชให้

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

101

(๒) สามารถแนะนำ�ำในสิกขาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ (คือศีลข้อสำ�ำคัญ ๆ ที่จำ�ำเป็นจะต้องรูสำ้ �ำหรับผู้บวช) (๓) สามารถแนะนำ�ำอภิธรรม (ธรรมชั้นสูง) (๔) สามารถแนะนำ�ำในอภิวินัย (วินัยชั้นสูง) (๕) สามารถถ่ายถอนความเห็นผิดที่เกิดขึ้นได้โดยธรรม (๖) มีพรรษาครบ ๑๐ หรือเกินกว่า ๑๐ ๔๔. คุณสมบัติอีก ๖ อย่างของภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ๑ ภิกษุผปู้ ระกอบด้วยองค์ ๖ อืน่ อีก ควรให้อปุ สมบท (ควรเป็นอุปชั ฌายะ) ควรให้นสิ สัย (ปกครองภิกษุอื่น) ควรมีสามเณรรับใช้ คือ (๑) รู้จักอาบัติ (๒) รู้จักอนาบัติ (ไม่ใช่อาบัติ) (๓) รู้จักอาบัติเบา (๔) รู้จักอาบัติหนัก (๕) ทรงจำ�ำได้ แยกแยะได้ สวดได้ วินิจฉัยได้ดีซึ่งปาฏิโมกข์ทั้งสอง คือปาฏิโมกข์ ของภิกษุและภิกษุณโี ดยสูตร (โดยหลักการ) โดยอนุพยัญชนะ (โดยรายละเอียด) (๖) มีพรรษาครบ ๑๐ หรือเกินกว่า ๑๐ วิ. ปริ. ๘/๙๘๙/๒๘๑

๔๕. คนไข้ที่พยาบาลยาก และพยาบาลง่าย ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนไข้ที่ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง เป็นผู้ที่พยาบาลยาก คือ ๑. มักทำ�ำสิ่งซึ่งไม่เป็นที่สบาย๒ ๒. ไม่รู้ประมาณในสิ่งที่สบาย ๓. ไม่กินยา ๔. ไม่บอกอาการ ป่วยตามความจริง แก่ผู้พยาบาลผู้ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์ ว่าอาการป่วยเพิ่มขึ้น ทุเลาลง ๑

หมายเลข ๓๘ ถึง ๔๔ มี ๗ ข้อ หรือ ๗ หมวด อีกหมวดหนึ่ง (หมวดที่ ๘) ของคุณสมบัติ ๕ อย่างของภิกษุ ผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ คือ (๑) รู้จักอาบัติ (๒) รู้จักอนาบัติ (ไม่ใช่อาบัติ) (๓) รู้จักอาบัติเบา (๔) รู้จักอาบัติหนัก (๕) มีพรรษาครบ ๑๐ หรือเกินกว่า ๑๐ - ม.พ.ป. ๒ คือชอบฝืนคำ�ำสั่งหมอ เช่น ชอบกินของแสลง ห้ามเดินจะเดิน ห้ามพูดจะพูด

ภาค ๓

วิ. ปริ. ๘/๙๘๙/๒๘๑

102

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

หรือทรงอยู่ ๕. ไม่อดทนต่อทุกขเวทนาทางกายที่เกิดขึ้นแล้ว อันเป็นเวทนากล้าแข็ง เจ็บปวด ไม่เป็นที่พอใจถึงขนาดจะคร่าชีวิต คนไข้ที่ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่างเหล่านี้แล เป็นผู้ที่ พยาบาลยาก„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนไข้ที่ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง เป็นผู้ที่พยาบาลง่าย คือ ๑. มักทำ�ำสิ่งอันเป็นที่สบาย ๒. รู้ประมาณในสิ่งอันเป็นที่สบาย ๓. กินยา ๔. บอกอาการ ป่วยตามความจริง แก่ผู้พยาบาลผู้ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์ ว่าอาการป่วยเพิ่มขึ้น ทุเลาลง หรือทรงอยู่ ๕. อดทนต่อทุกขเวทนาทางกายที่เกิดขึ้น อันเป็นเวทนากล้าแข็ง เจ็บปวด ไม่เป็น ที่พอใจถึงขนาดจะคร่าชีวิต คนไข้ที่ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่างเหล่านี้แล เป็นผู้พยาบาลง่าย„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๒๓/๑๓๗

๔๖. คนพยาบาลไข้ที่ดี และไม่ดี ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพยาบาลไข้ทปี่ ระกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง ไม่ควรทีจ่ ะพยาบาล คนไข้ คื อ ๑. ไม่สามารถที่จ ะจัดยา ๒. ไม่ รู ้ ของควร ของแสลง นำ�ำของแสลงเข้ าไปให้ นำ�ำของไม่แสลงออก ๓. เป็นผู้เห็นแก่อามิสพยาบาลคนไข้ ไม่มีเมตตาจิต ๔. รังเกียจที่จะนำ�ำไป เทซึ่งอุจจาระ ปัสสาวะ อาเจียน และเขฬะ ๕. ไม่สามารถที่จะชี้แจงชักจูง ปลุกใจ ปลอบใจคนไข้ ด้วยธรรมิกถาเป็นครั้งคราว คนพยาบาลไข้ที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้แล ไม่ควรที่จะ พยาบาลคนไข้„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพยาบาลไข้ที่ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง ควรที่จะพยาบาล คนไข้ คือ ๑. สามารถที่จะจัดยา ๒. รู้ของควร ของแสลง นำ�ำของแสลงออก นำ�ำของควร เข้าไปให้ ๓. มีเมตตาจิตพยาบาลคนไข้ ไม่มงุ่ อามิส ๔. ไม่รงั เกียจทีจ่ ะนำ�ำไปเทซึง่ อุจจาระ ปัสสาวะ อาเจียน หรือเขฬะ ๕. เป็นผู้สามารถที่จะชี้แจงชักชวน ปลุกใจ ปลอบใจคนไข้ด้วยธรรมิกถา เป็นครั้งคราว คนพยาบาลไข้ที่ประกอบด้วยธรรม ๕ เหล่านี้แล ควรที่จะพยาบาลคนไข้„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๒๓/๑๓๗

๔๗. ฐานะ ๕ ที่ควรพิจารณาเนือง ๆ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๕ เหล่ า นี้ อั น สตรี บุ รุ ษ คฤหั ส ถ์ หรื อ บรรพชิ ต ควรพิจารณาเนือง ๆ คือ (๑) ควรพิจาณาเนือง ๆ ว่า เรามีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้ (๒) ควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ลว่ งพ้นความเจ็บไข้ไปได้

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

103

(๓) ควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า เรามีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ (๔) ควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า เราจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งปวง (๕) ควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า เรามีกรรม๑ เป็นของตน เป็นผู้รับผลแห่งกรรม มีกรรมเป็นกำ�ำเนิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่งอาศัย เราทำ�ำกรรมอันใดไว้ ดีก็ตาม ชั่วก็ตาม เราจักเป็นผู้รับผลแห่งกรรมนั้น„ ๔๘. เหตุผลที่ควรพิจารณาฐานะ ๕ เนือง ๆ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำ�ำนาจประโยชน์อะไรเล่า สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิต จึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า เรามีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเมาในความเป็นหนุ่มเป็นสาวของสัตว์ทั้งหลายมีอยู่ ซึ่งเป็นเหตุ ให้ประพฤติทุจจริตทางกาย วาจา ใจ เมื่อพิจารณาฐานะนั้นเนือง ๆ ก็จะละความเมาในความ เป็ น หนุ ่ ม เป็นสาวได้สิ้นเชิง หรือความเมาในความเป็ น หนุ ่ ม เป็ น สาวนั้ น จะลดน้ อ ยลงไป เพราะอาศัยอำ�ำนาจประโยชน์นี้แล จึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่าเรามีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำ�ำนาจประโยชน์อะไรเล่า สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิต จึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ ไปได้ ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ความเมาในความไม่มโี รคของสัตว์ทงั้ หลายมีอยู่ ซึง่ เป็นเหตุให้ประพฤติ ทุจจริตทาง กาย วาจา ใจ เมื่อพิจารณาฐานะนั้นเนือง ๆ ก็จะละความเมาในความไม่มีโรคนั้นได้ สิ้นเชิง หรือความเมาในความไม่มีโรคนั้นจะลดน้อยลงไป เพราะอาศัยอำ�ำนาจประโยชน์นี้แล จึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่าเรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปได้„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำ�ำนาจประโยชน์อะไรเล่า สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิต จึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า เรามีความตายเป็นธรรมดา ไม่ลว่ งพ้นความตายไปได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเมาในชีวิตของสัตว์ทั้งหลายมีอยู่ ซึ่งเป็นเหตุให้ประพฤติทุจจริต ทางกาย วาจา ใจ เมื่ อ พิ จ ารณาฐานะนั้ น เนื อ ง ๆ ก็ จ ะละความเมาในชี วิ ต นั้ น ได้ สิ้ น เชิ ง หรือความเมาในชีวิตนั้นจะลดน้อยลงไป เพราะอาศัยอำ�ำนาจประโยชน์นี้แล จึงควรพิจารณา เนือง ๆ ว่า เรามีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้„ ๑

การกระทำ�ำ และผลแห่งการกระทำ�ำ

ภาค ๓

องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๕๗/๖๙

104

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำ�ำนาจประโยชน์อะไรเล่า สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือ บรรพชิต จึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า เราจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งปวง ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ความติดด้วยอำ�ำนาจแห่งความพอใจ๑ ในสิง่ เป็นทีร่ กั ของสัตว์ทงั้ หลายมีอยู่ ซึ่งเป็นเหตุให้ประพฤติทุจจริตทางกาย วาจา ใจ เมื่อพิจารณาฐานะนั้นเนือง ๆ ก็จะละความติด ด้วยอำ�ำนาจแห่งความพอใจในสิ่งที่เป็นที่รักได้สิ้นเชิง หรือความติดด้วยอำ�ำนาจแห่งความพอใจ ในสิ่งเป็นที่รักนั้นจะลดน้อยลงไป เพราะอาศัยอำ�ำนาจประโยชน์นี้แล จึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า เราจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งปวง„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยอำ�ำนาจประโยชน์อะไรเล่า สตรี บุรุษ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิต จึงควรพิจารณาเนือง ๆ ว่า เรามีกรรมเป็นของตน เป็นผู้รับผลแห่งกรรม มีกรรม เป็นกำ�ำเนิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่งอาศัย เราทำ�ำกรรมอันใดไว้ ดีก็ตาม ชั่วก็ตาม เราจักเป็นผูร้ บั ผลแห่งกรรมนัน้ ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ทุจจริตทางกาย วาจา ใจ ของสัตว์ทงั้ หลาย มีอยู่ เมื่อพิจารณาฐานะนั้นเนือง ๆ ก็จะละทุจจริตได้สิ้นเชิง หรือทุจจริตนั้นจะลดน้อยลงไป เพราะอาศั ย อำ� ำ นาจประโยชน์ นี้ แ ล จึ ง ควรพิ จ ารณาเนื อ ง ๆ ว่ า เรามี ก รรมเป็ น ของตน เป็ น ผู ้ รั บ ผลแห่ ง กรรม มี ก รรมเป็ น กำ� ำ เนิ ด มี ก รรมเป็ น เผ่ า พั น ธุ ์ มี ก รรมเป็ น ที่ พึ่ ง อาศั ย เราทำ�ำกรรมอันใดไว้ ดีก็ตาม ชั่วก็ตาม เราจักเป็นผู้รับผลแห่งกรรมนั้น„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๕๗/๗๐

๔๙. ผู้หลับน้อยตื่นมากในราตรี ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย บุคคล ๕ ประเภทเหล่านี้ ย่อมหลับน้อยตืน่ มากในราตรี คือ (๑) สตรีผู้มีความประสงค์บุรุษ (๒) บุรุษผู้มีความประสงค์สตรี (๓) โจรผู้มีความประสงค์จะลักทรัพย์ (๔) พระราชาผู้ประกอบในราชกรณียกิจ (๕) ภิกษุผู้มีความประสงค์จะปราศจากสัญโญชน์๒„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๕ ประเภทเหล่านี้แล ย่อมหลับน้อยตื่นมากในราตรี„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๓๗/๑๔๘ ๑ ฉันทราคะ แปลว่า ความติด ด้วยอำ�ำนาจแห่งความพอใจ เพื่อให้มีความหมายกว้างกว่าความกำ�ำหนัด ๒

สัญโญชน์ กิเลสที่มัดสัตว์ไว้ในภพ

105

๕๐. ผู้ตกนรก ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง ย่อมตกนรกเหมือน ถูกนำ�ำตัวไปวางไว้ ธรรม ๕ อย่าง คือ (๑) เป็นผู้มักฆ่าสัตว์ (๒) เป็นผู้มักลักทรัพย์ (๓) เป็นผู้มักประพฤติผิดในกาม (๔) เป็นผู้มักพูดปด (๕) เป็นผู้มักตั้งอยู่ในความประมาท ด้วยการดื่มน้�้ำำเมาคือสุราและเมรัย„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่างเหล่านี้แล ย่อมตกนรก เหมือนถูกนำ�ำตัวไปวางไว้„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๔๕/๑๖๑

๕๑. ผู้ขึ้นสวรรค์ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุ ค คลผู ้ ป ระกอบด้ ว ยธรรม ๕ อย่ า ง ย่ อ มขึ้ น สวรรค์ เหมือนถูกนำ�ำตัวไปวางไว้ ธรรม ๕ อย่างนี้ คือ (๑) ผู้เว้นจากการฆ่าสัตว์ (๒) ผู้เว้นจากการลักทรัพย์ (๓) ผู้เว้นจากการประพฤติผิดในกาม (๔) ผู้เว้นจากการพูดปด (๕) ผู้เว้นจากการตั้งอยู่ในความประมาท ด้วยการดื่มน้�้ำำเมาคือสุราและเมรัย„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่างเหล่านี้แล ย่อมขึ้นสวรรค์ เหมือนถูกนำ�ำตัวไปวางไว้„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๔๕/๑๖๑

๕๒. สัปปุริสทาน ๕ พร้อมทั้งอานิสงส์ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัปปุริสทาน (การให้ของคนดี) ๕ อย่างเหล่านี้ คือ (๑) ให้ทานด้วยศรัทธา (ความเชื่ออย่างมีเหตุผล) (๒) ให้ทานด้วยความเคารพ (๓) ให้ทานตามกาล

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

106

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

(๔) ให้ทานมีจิตอนุเคราะห์ (๕) ให้ทานไม่กระทบตน ไม่กระทบผู้อื่น„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุ ค คลให้ ท านด้ ว ยความเชื่ อ แล้ ว ในที่ ที่ ผ ลแห่ ง ทานนั้ น เกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และเป็นผู้มีรูปงาม น่าดู น่าชม ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงดงามอย่างยิ่ง„ ”บุคคลให้ทานด้วยความเคารพแล้ว ในที่ที่ผลแห่งทานนั้นเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อม เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และเขามีบุตร ภรรยา ทาส คนรับใช้ หรือกรรมกรก็ตาม บุคคลเหล่านั้นย่อมสนใจฟัง ย่อมเงี่ยหูฟัง ย่อมตั้งจิตรับรู้ (คำ�ำสั่ง)๑„ ”บุคคลให้ทานตามกาลแล้ว ในที่ที่ผลแห่งทานนั้นเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และความต้องการทั้งหลายของเขาที่เกิดขึ้นตามกาล ย่อมบริบูรณ์„ ”บุคคลให้ทานมีจิตอนุเคราะห์แล้ว ในที่ที่ผลแห่งทานนั้นเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมเป็น ผู้มงั่ คัง่ มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และจิตของเขาย่อมน้อมไปเพือ่ บริโภคในกามคุณ ๕ อันโอฬาร๒„ ”บุคคลให้ทานไม่กระทบตน ไม่กระทบผู้อ่ืนแล้ว ในที่ที่ผลแห่งทานนั้นเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และความล่มจมแห่งโภคะของเขา ย่อมไม่มาจาก ที่ไหน ๆ คือจากไฟ จากน้�้ำำ จากพระราชา จากโจร จากทายาท (ผู้รับมรดก) ซึ่งไม่เป็นที่รัก„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แล สัปปุริสทาน ๕ อย่าง„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๔๘/๑๖๒

๕๓. ลักษณะ ๕ ของวาจาสุภาษิต ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๕ นับเป็นสุภาษิต ไม่เป็นทุพภาษิต ไม่มีโทษ อันผู้รู้ติไม่ได้ คือ (๑) วาจาที่กล่าว (ถูกต้อง) ตามกาล (๒) วาจาที่กล่าว เป็นความจริง (๓) วาจาที่กล่าว อ่อนหวาน (๔) วาจาที่กล่าว ประกอบด้วยประโยชน์ (๕) วาจาที่กล่าว ด้วยจิตประกอบด้วยเมตตา„ ๑ เชื่อถ้อยฟังคำ�ำ ๒

มีทรัพย์แล้ว คิดใช้ทรัพย์ ไม่ใช่ทนอดอยากแบบปู่โสมเฝ้าทรัพย์

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

107

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้แล นับเป็นสุภาษิต ไม่เป็น ทุพภาษิต ไม่มีโทษ อันผู้รู้ติไม่ได้„ ๕๔. เหตุที่ทำ�ำให้พระสัทธรรมตั้งอยู่ไม่นาน ”สมั ย หนึ่ ง พระผู ้ มี พ ระภาคประทั บ ณ ป่ า ไผ่ ใกล้ เ มื อ งมิ ถิ ล า ลำ� ำ ดั บ นั้ น ท่ า น พระกิมพิละ เข้ า ไปเฝ้ า พระผู ้ มี พ ระภาค ถวายบั ง คมนั่ ง ณ ส่ ว นข้ า งหนึ่ ง แล้ ว กราบทู ล พระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำ�ำให้พระสัทธรรม ไม่ตงั้ อยูย่ งั่ ยืนในเมือ่ พระตถาคตเจ้าปรินพิ พานแล้ว’ ‘ดูกอ่ นกิมพิละ เมือ่ ตถาคตปรินพิ พานแล้ว ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ในพระธรรมวินัยนี้ ไม่เคารพ ไม่ยำ�ำเกรง ในพระศาสดา ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในการศึกษา ไม่เคารพยำ�ำเกรงกันและกัน นี้แล กิมพิละ เป็นเหตุ เป็นปัจจัยที่ทำ�ำให้พระสัทธรรมไม่ตั้งอยู่ได้นานในเมื่อตถาคตปรินิพพานแล้ว„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๐๑/๒๓๒

๕๕. เหตุททำี่ �ำให้พระสัทธรรมตั้งอยู่ได้นาน ”พระกิมพิละกราบทูลถามต่อไปว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แล้วก็อะไรเล่าเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่ทำ�ำให้พระสัทธรรมตั้งอยู่ได้นานในเมื่อพระตถาคตเจ้าปรินิพพานแล้ว ดูก่อน กิมพิละ เมื่อตถาคตปรินิพพานแล้ว ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ในพระธรรมวินัยนี้ เคารพยำ�ำเกรงในพระศาสดา ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในการศึกษา เคารพยำ�ำเกรงกันแลกัน นีแ้ ล กิมพิละ เป็นเหตุเป็นปัจจัยทีทำ่ ำ� ให้พระสัทธรรม ตัง้ อยูไ่ ด้นานในเมือ่ ตถาคตปรินพิ พานแล้ว„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๐๑/๒๓๒

๕๖. การค้าขาย ๕ อย่างที่อุบาสกไม่ควรทำ�ำ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การค้าขาย ๕ อย่างเหล่านี้ อันอุบาสกไม่ควรทำ�ำ คือ (๑) การค้าขายศัสตรา (สัตถวณิชชา) (๒) การค้าขายสิ่งมีชีวิต (สัตตวณิชชา)๑ ๑

อรรถกถาอธิบายว่า หมายถึงขายมนุษย์

ภาค ๓

องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๙๘/๒๒๘

108

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

(๓) การค้าขายเนื้อสัตว์ (มังสวณิชชา)๑ (๔) การค้าขายน้�้ำำเมา (มัชชวณิชชา) (๕) การค้าขายยาพิษ (วิสวณิชชา)„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การค้า ๕ อย่างเหล่านี้ อันอุบาสกไม่ควรทำ�ำ„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๗๗/๑๙๕

๕๗. คนพูดมากมีโทษ ๕ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษ ๕ ประการเหล่านี้ ในบุคคลผู้พูดมาก คือ (๑) ย่อมพูดปด (๒) ย่อมพูดส่อเสียด (คือยุให้แตกร้าวกัน) (๓) ย่อมพูดคำ�ำหยาบ (๔) ย่อมพูดเพ้อเจ้อ (๕) สิ้นชีวิตแล้ว ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต (ความล่มจมตกต่�่ำำ) นรก„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษ ๕ ประการเหล่านี้แล ในบุคคลผู้พูดมาก„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๑๔/๒๓๘

๕๘. คนพูดด้วยปัญญามีอานิสงส์ ๕ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้ ในบุคคลผู้พูดด้วยปัญญา คือ (๑) ไม่พูดปด (๒) ไม่พูดส่อเสียด (๓) ไม่พูดคำ�ำหยาบ (๔) ไม่พูดเพ้อเจ้อ (๕) สิ้นชีวิตแล้ว ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้แล ในบุคคลผู้พูดด้วยปัญญา„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๑๔/๒๓๘ ๑

อรรถกถาอธิบายว่า หมายถึงเลี้ยงสัตว์ประเภทใช้ฆ่ากินเนื้อ ไว้ขาย

109

๕๙. โทษของความไม่อดทน ๕ ประการ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษ ๕ ประการของความไม่อดทนเหล่านี้ คือ (๑) ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนมาก (๒) มากไปด้วยเวร (๓) มากไปด้วยโทษ (๔) หลง ถึงแก่ความตาย (๕) สิ้นชีวิตแล้ว ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษของความไม่อดทน ๕ ประการเหล่านี้แล„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๑๕/๒๓๙

๖๐. อานิสงส์ของความอดทน ๕ ประการ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ของความอดทน ๕ ประการเหล่านี้ คือ (๑) เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของคนมาก (๒) ไม่มากไปด้วยเวร (๓) ไม่มากไปด้วยโทษ (๔) ไม่หลง ถึงแก่กรรม (๕) สิ้นชีวิตแล้ว ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ของความอดทน ๕ ประการเหล่านี้แล„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๑๕/๒๓๙

๖๑. อานิสงส์ในการฟังธรรม ๕ ประการ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ในการฟังธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ (๑) ย่อมได้ฟังสิ่งที่ไม่เคยฟัง (๒) สิ่งที่ได้ฟังแล้ว ย่อมชัดเจนขึ้น (๓) บรรเทาความสงสัยเสียได้ (๔) ทำ�ำความเห็นให้ตรงได้ (๕) จิตของผู้ฟังย่อมผ่องใส„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ในการฟังธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๐๒/๒๓๒

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

110

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๖๒. อานิสงส์ของข้าวยาคู ๕ ประการ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ของข้าวยาคู ๕ ประการเหล่านี้ คือ (๑) บรรเทาความหิว (๒) บรรเทาความกระหาย (๓) ลมเดินสะดวก (๔) ชำ�ำระลำ�ำไส้ (๕) ทำ�ำอาหารที่ยังไม่ย่อยที่เหลือให้สุก„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ของข้าวยาคู ๕ ประการเหล่านี้แล„

องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๐๗/๒๓๔

๖๓. โทษในการไม่เคี้ยวไม้สีฟัน ๕ ประการ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษในการไม่เคี้ยวไม้สีฟัน ๕ ประการเหล่านี้ คือ (๑) สายตาไม่ดี (๒) ปากมีกลิ่นเหม็น (๓) ประสาทรับรสไม่หมดจด (๔) ดีและเสมหะรึงรัดอาหาร (๕) รับประทานอาหารไม่มีรส๑„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษในการไม่เคี้ยวไม้สีฟัน ๕ ประการเหล่านี้แล„

องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๐๘/๒๓๕

๖๔. อานิสงส์ในการเคี้ยวไม้สีฟัน ๕ ประการ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ในการเคี้ยวไม้สีฟัน ๕ ประการเหล่านี้ คือ (๑) สายตาดี (๒) ปากไม่มีกลิ่นเหม็น (๓) ประสาทรับรสหมดจด (๔) ดีและเสมหะไม่รึงรัดอาหาร (๕) รับประทานอาหารมีรส„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ในการเคี้ยวไม้สีฟัน ๕ ประการเหล่านี้แล„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๐๘/๒๓๕ ๑

แปลตามตัวว่า อาหารของผู้นั้น ไม่ทำ�ำความพอใจให้

111

๖๕. โทษในการกล่าวธรรมด้วยเสียงขับอันยาวของภิกษุ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษ ๕ ประการเหล่านี้ ของภิกษุผู้กล่าวธรรมด้วยเสียงขับ อันยาว คือ (๑) ตนเองก็ติดในเสียงนั้น (๒) ผู้อื่นก็ติดในเสียงนั้น (๓) คฤหบดีทั้งหลายจะยกโทษ๑ ว่า สมณะ ศากยบุตรเหล่านี้ขับร้องเหมือนพวกตน (๔) เมื่อติดใจการทอดเสียง สมาธิก็ทำ�ำลาย (๕) ประชุมชน (ภิกษุ) ในภายหลังจะถือเป็นแบบอย่าง„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษของภิกษุผู้กล่าวธรรมด้วยเสียงขับอันยาว ๕ ประการ เหล่านี้แล„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๐๙/๒๓๕

๖๖. โทษของผู้หลับโดยไม่มีสติสัมปชัญญะ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษ ๕ ประการเหล่านี้ ของผู้หลงลืมสติ ผู้ไม่มีสัมปชัญญะ ก้าวลงสู่ความหลับ คือ (๑) หลับเป็นทุกข์ (๒) ตื่นเป็นทุกข์ (๓) ฝันร้าย (๔) เทวดาไม่รักษา (๕) น้�้ำำอสุจิเคลื่อน„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษของผู ้ ห ลงลื ม สติ ผู ้ ไ ม่ มี สั ม ปชั ญ ญะ ก้ า วลงสู ่ ค วาม หลับ ๕ ประการเหล่านี้แล„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๑๐/๒๓๕

๖๗. อานิสงส์ของผู้หลับโดยมีสติสัมปชัญญะ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการเหล่านี้ ของผู้ตั้งสติ มีสัมปชัญญะ ก้าวลง สู่ความหลับ คือ ๑

ยกโทษ หมายถึง กล่าวโทษ หรือติเตียน - ม.พ.ป.

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

112

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

(๑) หลับเป็นสุข (๒) ตื่นเป็นสุข (๓) ไม่ฝันร้าย (๔) เทวดารักษา (๕) น้�้ำำอสุจิไม่เคลื่อน„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานิสงส์ของผู้ตั้งสติ มีสัมปชัญญะ ก้าวลงสู่ความหลับ ๕ ประการเหล่านี้แล„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๒๑๐/๒๓๕

๖๘. อกุศลราศี (กองแห่งอกุศล) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อกล่าวว่า อกุศลราศี (กองแห่งอกุศล) เมื่อกล่าวให้ชอบ ก็ควรกล่าวถึงนิวรณ์ ๕ อย่าง นิวรณ์ ๕ อย่างล้วนเป็นอกุศลราศี คือ (๑) กามฉันท์ ความพอใจในกาม (๒) พยาบาท ความคิดปองร้าย (๓) ถีนมิทธะ ความหดหู่ง่วงงุน (๔) อุทธัจจะกุกกุจจะ ความฟุ้งสร้านรำ�ำคาญใจ (๕) วิจิกิจฉา ความลังเลสงสัย„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อกล่าวว่า อกุศลราศี (กองแห่งอกุศล) เมื่อกล่าวให้ชอบ ก็ควรกล่าวถึงนิวรณ์ ๕ อย่าง นิวรณ์ ๕ อย่างล้วนเป็นอกุศลราศี„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๕๒/๖๓

๖๙. ผู้บวชเมื่อแก่ที่มีคุณธรรม หาได้ยาก ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้บวชเมื่อแก่ ที่ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง หาได้ยาก คือ (๑) ผู้บวชเมื่อแก่ ที่ละเอียดอ่อน หาได้ยาก (๒) ผู้บวชเมื่อแก่ สมบูรณ์ด้วยอากัปกิริยา หาได้ยาก (๓) ผู้บวชเมื่อแก่ เป็นผู้คงแก่เรียน๑ หาได้ยาก (๔) ผู้บวชเมื่อแก่ เป็นพระธรรมกถึก๒ หาได้ยาก (๕) ผู้บวชเมื่อแก่ เป็นผู้ทรงพระวินัย หาได้ยาก„ ๑ พหุสฺสุโต สดับตรับฟังมาก ๒

ผู้แสดงธรรม

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

113

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู ้ บ วชเมื่ อ แก่ ที่ ป ระกอบด้ ว ยธรรม ๕ อย่ า งเหล่ า นี้ แ ล หาได้ยาก„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๕๙/๗๖

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้บวชเมื่อแก่ ที่ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง หาได้ยาก คือ (๑) ผู้บวชเมื่อแก่ ที่ว่าง่าย หาได้ยาก (๒) ผู้บวชเมื่อแก่ ที่รับโอวาทด้วยดี หาได้ยาก (๓) ผู้บวชเมื่อแก่ ที่รับโอวาทโดยเคารพ๑ หาได้ยาก (๔) ผู้บวชเมื่อแก่ เป็นพระธรรมกถึก หากได้ยาก (๕) ผู้บวชเมื่อแก่ เป็นผู้ทรงพระวินัย หาได้ยาก„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู ้ บ วชเมื่ อ แก่ ที่ ป ระกอบด้ ว ยธรรม ๕ อย่ า งเหล่ า นี้ แ ล หาได้ยาก„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๖๐/๗๖

๗๑. สัมปทา (ความถึงพร้อมหรือความสมบูรณ์) ๕ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมปทา ๕ เหล่านี้ คือ (๑) สัทธาสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยความเชื่อ๒ (๒) สีลสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยศีล (๓) สุตสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยการสดับตรับฟัง (๔) จาคสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยการเสียสละ (๕) ปัญญาสัมปทา ความถึงพร้อมด้วยปัญญา„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมปทา ๕ เหล่านี้แล„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๔๖/๕๑

๑ ปทกฺขิณคฺคาหี รับโดยเบื้องขวา หมายความว่า รับโดยความเคารพ ๒

ในที่ไหนสอนให้มีความเชื่อ ในที่นั้นจะสอนให้มีปัญญาเสมอ

ภาค ๓

๗๐. ผู้บวชเมื่อแก่ที่มีคุณธรรม หาได้ยากอีกประเภทหนึ่ง

114

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๗๒. คนที่เกิดมาเพื่อประโยชน์ความสุขแก่คนมาก ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนดี ๑ เมื่ อ เกิ ด มาในสกุ ล ย่ อ มเป็ น ไปเพื่ อ ประโยชน์ เพื่ อ เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก คือ (๑) แก่มารดา บิดา (๒) แก่บุตร ภริยา (๓) แก่ทาส กรรมกร และชาวเมือง (๔) แก่มิตร และอำ�ำมาตย์ (๕) แก่สมณะและพราหมณ์๒„ ”เสมือนหนึ่งเมฆฝนใหญ่ เมื่อทำ�ำให้ข้าวกล้าสมบูรณ์ก็ย่อมเป็นไป เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๔๒/๔๔

๗๓. สิ่งที่ขอร้องหรือปรารถนาให้เป็นไปอย่างใจไม่ได้ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๕ อย่างเหล่านี้ อันสมณะ หรือพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกไม่พึงได้ คือ (๑) ขอสิ่งที่มีความแก่เป็นธรรมดา อย่าได้แก่เลย (๒) ขอสิ่งที่มีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา อย่าได้เจ็บไข้เลย (๓) ขอสิ่งที่มีความตายเป็นธรรมดา อย่าได้ตายเลย (๔) ขอสิ่งที่มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา อย่าได้สิ้นไปเลย (๕) ขอสิ่งที่มีความพินาศไปเป็นธรรมดา อย่าได้พินาศไปเลย„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุถุชนผู้มิได้สดับ เมื่อสิ่งที่มีความแก่ ความเจ็บ ความตาย ความสิ้นไป ความพินาศไปเป็นธรรมดา แก่ เจ็บไข้ ตาย สิ้นไป พินาศไปแล้ว ย่อมไม่พิจารณา อย่างนี้ว่า ‘มิใช่เราคนเดียวที่มีสิ่งซึ่งมีความแก่ ความเจ็บไข้ ความตาย ความสิ้นไป ความพินาศ ไปเป็นธรรมดา อันแก่ เจ็บไข้ ตาย สิ้นไป พินาศไป แท้จริงสัตว์ทั้งหลายที่มีการมา การไป การตาย การเกิดทั้งหมด ก็มีสิ่งซึ่งมีความแก่ ความเจ็บไข้ ความตาย ความสิ้นไป ความพินาศ ไปเป็นธรรมดา อันแก่ เจ็บไข้ ตาย สิ้นไป พินาศไป เช่นเดียวกัน ก็ถ้าเมื่อสิ่งซึ่งมีความแก่ ฯ ล ฯ ๑ สปฺปุริโส ตรงกับคำ�ำว่า สัตบุรุษ ๒

การใช้คำ�ำคู่แบบนี้ เป็นสำ�ำนวนบาลี

115

มีความพินาศไปเป็นธรรมดา แก่แล้ว ฯ ล ฯ พินาศไปแล้ว ฯ ล ฯ เราจะพึงเศร้าโศก ลำ�ำบากใจ บ่นเพ้อ ตีอก คร่�่ำำครวญ หลงใหล แม้อาหารของเราก็จะไม่ทำ�ำความพอใจให้ (รับประทานข้าว ไม่ลง) แม้ความเป็นผู้มีผิวพรรณทรามก็จะก้าวลงในกาย แม้การงานก็จะไม่ดำ�ำเนินไป แม้ศัตรู ก็จะดีใจ แม้มิตรก็จะเสียใจ เมื่อสิ่งซึ่งมีความแก่ ฯ ล ฯ ความพินาศไปเป็นธรรมดา แก่ ฯ ล ฯ พินาศไปแล้ว เขาก็จะเศร้าโศก ลำ�ำบากใจ บ่นเพ้อ ตีอก คร่�่ำำครวญ หลงใหล บุถุชนผู้มิได้สดับนี้ เรากล่าวว่า ถูกลูกศร คือความโศกอันมีพิษแทงเอาแล้ว ย่อมทำ�ำตัวเองให้เดือดร้อน„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนอริยสาวก๑ ผู้ได้สดับแล้ว เมื่อสิ่งที่มีความแก่ ฯ ล ฯ ความพินาศไปเป็นธรรมดา แก่แล้ว ฯ ล ฯ พินาศไปแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘มิใช่เราคน เดียวที่มีสิ่งซึ่งมีความแก่ ฯ ล ฯ ความพินาศไปเป็นธรรมดา อันแก่ ฯ ล ฯ พินาศไป แท้จริงสัตว์ ทั้งหลายที่มีการมา การไป การตาย การเกิดทั้งหมด ก็มีสิ่งซึ่งมีความแก่ ฯ ล ฯ ความพินาศไป เป็นธรรมดา อันแก่ ฯ ล ฯ พินาศไปเช่นเดียวกัน ก็ถ้าเมื่อสิ่งซึ่งมีความแก่ ฯ ล ฯ ความพินาศไป เป็นธรรมดา แก่แล้ว ฯ ล ฯ พินาศไปแล้ว เราจะพึงเศร้าโศก ลำ�ำบากใจ บ่นเพ้อ ตีอก คร่�่ำำครวญ หลงใหล แม้อาหารของเราก็จะไม่ทำ�ำความพอใจให้ (รับประทานข้าวไม่ลง) แม้ความเป็นผู้มี ผิวพรรณทรามก็จะก้าวลงในกาย แม้การงานก็จะไม่ดำำ� เนินไป แม้ศตั รูกจ็ ะดีใจ แม้มติ รก็จะเสียใจ เมื่อสิ่งซึ่งมีความแก่ ฯ ล ฯ ความพินาศไปเป็นธรรมดา แก่แล้ว ฯ ล ฯ พินาศไปแล้ว เขาก็จะ ไม่เศร้าโศก ไม่ลำ�ำบากใจ ไม่บ่นเพ้อ ไม่ตีอก ไม่คร่�่ำำครวญ ไม่หลงใหล อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว นี้ เรากล่าวว่า ถอนเสียได้ซงึ่ ลูกศรคือความโศกอันมีพษิ ทีบ่ ถุ ชุ นผูม้ ไิ ด้สดับถูกแทงแล้ว ทำ�ำตนเอง ให้เดือดร้อน ส่วนอริยสาวก เป็นผูไ้ ม่เศร้าโศก เป็นผูป้ ราศจากลูกศร ย่อมทำ�ำตัวเองให้สงบระงับ„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๕ อย่างเหล่านี้แล อันสมณะ หรือพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกไม่พึงได้„ องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๔๘/๕๒

๗๔. ที่ตั้งแห่งความอาฆาต ๑๐ อย่าง ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ที่ตั้งแห่งความอาฆาต ๑๐ อย่างเหล่านี้ คือ (๑) บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘เขาได้ประพฤติ สิ่งที่เป็นความพินาศแก่เรา’ (๒) บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘เขากำ�ำลังประพฤติ สิ่งที่เป็นความพินาศแก่เรา’ ๑

คำ�ำว่า อริยสาวก ในทีน่ ี้ หมายเพียงผูเ้ ป็นสาวก หรือศิษย์ของพระอริยเจ้า หรือกล่าวอีกอย่างหนึง่ ก็คอื ผูน้ บั ถือศาสนา ของพระอริยะ

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

116

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

(๓) บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘เขาจักประพฤติ สิ่งที่เป็นความพินาศแก่เรา’ (๔) บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘เขาได้ประพฤติสิ่งที่เป็นความพินาศ แก่คนที่รัก ที่พอใจของเรา’ (๕) บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘เขากำ�ำลังประพฤติสิ่งที่เป็นความพินาศ แก่คนที่รัก ที่พอใจของเรา’ (๖) บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘เขาจักประพฤติสิ่งที่เป็นความพินาศ แก่คนที่รัก ที่พอใจของเรา’ (๗) บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘เขาได้ บำ� ำ เพ็ ญ ประโยชน์ แก่ ค นที่ ไ ม่ เ ป็ น ที่ รั ก ไม่เป็นที่พอใจของเรา’ (๘) บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘เขากำ� ำ ลั ง บำ� ำ เพ็ ญ ประโยชน์ แก่ ค นที่ ไ ม่ เ ป็ น ที่ รั ก ไม่เป็นที่พอใจของเรา’ (๙) บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘เขาจั ก บำ� ำ เพ็ ญ ประโยชน์ แก่ ค นที่ ไ ม่ เ ป็ น ที่ รั ก ไม่เป็นที่พอใจของเรา’ (๑๐) บุคคลย่อมโกรธ ในฐานะที่ไม่สมควร„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ที่ตั้งแห่งความอาฆาต ๑๐ อย่างเหล่านี้แล„ องฺ. ทสก. ๒๔/๗๙/๑๔๖

๗๕. เครื่องนำ�ำความอาฆาตออก ๑๐ อย่าง ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เครื่องนำ�ำความอาฆาตออก ๑๐ อย่างเหล่านี้ คือ (๑) บุคคลย่อมนำ�ำความอาฆาตออก ด้วยคิดอย่างนี้ว่า เขาได้ประพฤติสิ่งที่เป็น ความพินาศแก่เรา จะไม่ให้เป็นอย่างนั้น จะได้แต่ที่ไหน (๒) บุคคลย่อมนำ�ำความอาฆาตออก ด้วยคิดอย่างนี้ว่า เขากำ�ำลังประพฤติสิ่งที่เป็น ความพินาศแก่เรา จะไม่ให้เป็นอย่างนั้น จะได้แต่ที่ไหน (๓) บุคคลย่อมนำ�ำความอาฆาตออก ด้วยคิดอย่างนี้ว่า เขาจักประพฤติสิ่งที่เป็น ความพินาศแก่เรา จะไม่ให้เป็นอย่างนั้น จะได้แต่ที่ไหน (๔) บุคคลย่อมนำ�ำความอาฆาตออก ด้วยคิดอย่างนี้ว่า เขาได้ประพฤติสิ่งที่เป็น ความพินาศแก่คนที่รัก ที่พอใจของเรา จะไม่ให้เป็นอย่างนั้น จะได้แต่ที่ไหน (๕) บุคคลย่อมนำ�ำความอาฆาตออก ด้วยคิดอย่างนี้ว่า เขากำ�ำลังประพฤติสิ่งที่เป็น ความพินาศแก่คนที่รัก ที่พอใจของเรา จะไม่ให้เป็นอย่างนั้น จะได้แต่ที่ไหน

117

(๖) บุคคลย่อมนำ�ำความอาฆาตออก ด้วยคิดอย่างนี้ว่า เขาจักประพฤติสิ่งที่เป็น ความพินาศแก่คนที่รัก ที่พอใจของเรา จะไม่ให้เป็นอย่างนั้น จะได้แต่ที่ไหน (๗) บุคคลย่อมนำ�ำความอาฆาตออก ด้วยคิดอย่างนี้ว่า เขาได้บำ�ำเพ็ญประโยชน์แก่ คนที่ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา จะไม่ให้เป็นอย่างนั้น จะได้แต่ที่ไหน (๘) บุคคลย่อมนำ�ำความอาฆาตออก ด้วยคิดอย่างนี้ว่า เขากำ�ำลังบำ�ำเพ็ญประโยชน์แก่ คนที่ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา จะไม่ให้เป็นอย่างนั้น จะได้แต่ที่ไหน (๙) บุคคลย่อมนำ�ำความอาฆาตออก ด้วยคิดอย่างนี้ว่า เขาจักบำ�ำเพ็ญประโยชน์แก่ คนที่ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเรา จะไม่ให้เป็นอย่างนั้น จะได้แต่ที่ไหน (๑๐) บุคคลย่อมไม่โกรธ ในฐานะอันไม่สมควร„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เครื่องนำ�ำความอาฆาตออก ๑๐ อย่างเหล่านี้แล„ องฺ. ทสก. ๒๔/๘๐/๑๔๖

๗๖. พระพุทธเจ้าไม่ทรงสรรเสริญความหยุดอยู่ในกุศลธรรม ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราย่ อ มไม่ ส รรเสริ ญ ความหยุ ด อยู ่ ใ นกุ ศ ลธรรมทั้ ง หลาย จะป่วยกล่าวไปไยว่า เราจะสรรเสริญความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย อนึ่ง เราย่อมสรรเสริญ ความเจริญ ไม่สรรเสริญความหยุดอยู่ ไม่สรรเสริญความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย ”ดูกอ่ นภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย ที่มิใช่ความหยุดอยู่ มิใช่ ความเจริญเป็นอย่างไร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีพื้นเพแค่ไร เกี่ยวกับศรัทธา (ความเชื่อ) ศีล (ความเป็นปกติทางกาย วาจา) สุตะ (ความสดับตรับฟัง) จาคะ (ความสละ) ปัญญา (ความรู้) ปฏิภาณ (ความไหวพริบ) ธรรมเหล่านั้นของเธอ ย่อมไม่ตั้งอยู่ ย่อมไม่เจริญขึ้น เรากล่าวข้อนั้น ว่าเป็นความเสือ่ มในกุศลธรรมทัง้ หลาย มิใช่ความหยุดอยู่ มิใช่ความเจริญ ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย อย่างนี้แล คือความเสื่อมในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความหยุดอยู่ มิใช่ความเจริญ ”ดูกอ่ นภิกษุทั้งหลาย ความหยุดอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย ที่มิใช่ความเสื่อม มิใช่ ความเจริญเป็นอย่างไร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีพื้นเพแค่ไร เกี่ยวกับศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ปฏิภาณ ธรรมเหล่านั้นของเธอย่อมไม่เสื่อมไป ย่อมไม่เจริญขึ้น เรากล่าวข้อนั้นว่า เป็นความหยุดอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความเสื่อม มิใช่ความเจริญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล คือความหยุดอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความเสื่อม มิใช่ความเจริญ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลาย ที่มิใช่ความหยุดอยู่ มิใช่ ความเสื่อมเป็นอย่างไร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีพื้นเพแค่ไร เกี่ยวกับศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

118

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

ปัญญา ปฏิภาณ ธรรมเหล่านั้นของเธอย่อมไม่ตั้งอยู่ ย่อมไม่เสื่อมไป เรากล่าวข้อนั้นว่าเป็น ความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่ความหยุดอยู่ มิใช่ความเสื่อม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล คือความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลาย มิใช่หยุดอยู่ มิใช่ความเสื่อม„ องฺ. ทสก. ๒๔/๕๓/๙๓

๗๗. ไม่ฉลาดในเรื่องจิตของผู้อื่น ก็ควรฉลาดในเรื่องจิตของตน ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุไม่ฉลาดในปริยาย (เรือ่ งราว) แห่งจิตของผูอ้ นื่ เมือ่ เป็น เช่นนั้น พวกเธอก็พึงสำ�ำเหนียกอย่างนี้ว่า เราจักเป็นผู้ฉลาดในปริยาย (เรื่องราว) แห่งจิตของตน ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้ฉลาดในปริยายแห่งจิตของตนอย่างไร เปรียบ เหมือนหญิงหรือชายรุน่ หรือเป็นหนุม่ เป็นสาว ผูร้ กั การประดับตกแต่ง เมือ่ มองดูเงาหน้าของตน ในกระจก อันบริสทุ ธิผ์ อ่ งใสหรือในพืน้ น้�้ำำอนั ใส ถ้าเห็นธุลหี รือมลทินในเงาหน้านัน้ ก็ยอ่ มพยายาม เพื่อนำ�ำออกซึ่งธุลีหรือมลทินนั้นเทียว ถ้าไม่เห็นธุลีหรือมลทินในเงาหน้านั้น ก็มีความอิ่มใจ เต็มปรารถนาด้วยเหตุนี้แล ว่าเป็นลาภของเราหนอ เงาหน้าของเราบริสุทธิ์หนอดังนี้ ฉันใด ”ข้ออุปไมยก็ฉันนั้นเหมือนกัน คือการพิจารณาดังต่อไปนี้ของภิกษุ ย่อมมีอุปการะ มากในกุศลธรรมทั้งหลาย (๑) เรามีอภิชฌา (ความโลภ) หรือไม่มีอภิชฌา (ความโลภ) อยู่โดยมากหนอ (๒) เรามีจิตพยาบาท (ความคิดให้ร้าย) หรือไม่มีจิตพยาบาท อยู่โดยมากหนอ (๓) เราถูกความหดหู่ ง่วงงุน รึงรัด หรือปราศจากความหดหู่ ง่วงงุน อยู่โดย มากหนอ (๔) เราฟุ้งสร้าน หรือไม่ฟุ้งสร้าน อยู่โดยมากหนอ (๕) เรามีความลังเลสงสัย หรือข้ามพ้นความลังเลสงสัย อยู่โดยมากหนอ (๖) เรามีความโกรธ หรือไม่มีความโกรธ อยู่โดยมากหนอ (๗) เรามีจิตเศร้าหมอง หรือมีจิตไม่เศร้าหมอง อยู่โดยมากหนอ (๘) เรามีกายกระสับกระส่าย หรือมีกายไม่กระสับกระส่าย อยู่โดยมากหนอ (๙) เราเกียจคร้าน หรือปรารภความเพียร อยู่โดยมากหนอ (๑๐) เรามีจิตไม่ตั้งมั่น หรือมีจิตตั้งมั่น อยู่โดยมากหนอ ”ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่รู้อย่างนี้ว่า (๑) เรามีอภิชฌา (ความโลภ) อยู่โดยมาก (๒) เรามีจิตพยาบาท (ความคิดให้ร้าย) อยู่โดยมาก

119

(๓) เราถูกความหดหู่ ง่วงงุน รึงรัด อยู่โดยมาก (๔) เราฟุ้งสร้าน อยู่โดยมาก (๕) เรามีความลังเล สงสัย อยู่โดยมาก (๖) เรามีความโกรธ อยู่โดยมาก (๗) เรามีจิตเศร้าหมอง อยู่โดยมาก (๘) เรามีกายกระสับกระส่าย อยู่โดยมาก (๙) เราเกียจคร้าน อยู่โดยมาก (๑๐) เรามีจิตไม่ตั้งมั่น อยู่โดยมาก ดังนี้ ภิกษุนั้นก็ควรทำ�ำฉันทะ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความตั้งใจ ความไม่ท้อถอย สติและสัมปชัญญะ อันมีประมาณยิ่ง เพื่อละธรรมอันเป็นบาป อกุศล เหล่านั้นเสีย เหมือนคน ที่มีผ้าถูกไฟไหม้ มีศีรษะถูกไฟไหม้ รีบทำ�ำผ้า หรือศีรษะนั้นให้ไฟดับไปฉะนั้น„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า (๑) เราไม่มีอภิชฌา (ความโลภ) อยู่โดยมาก (๒) เราไม่มีจิตพยาบาท อยู่โดยมาก (๓) เราปราศจากความหดหู่ ง่วงงุน อยู่โดยมาก (๔) เราไม่ฟุ้งสร้าน อยู่โดยมาก (๕) เราข้ามพ้นความลังเล สงสัย อยู่โดยมาก (๖) เราไม่มีความโกรธ อยู่โดยมาก (๗) เราไม่มีจิตเศร้าหมอง อยู่โดยมาก (๘) เราไม่มีกายกระสับกระส่าย อยู่โดยมาก (๙) เราปรารภความเพียร อยู่โดยมาก (๑๐) เรามีจิตตั้งมั่นอยู่โดยมาก ดังนี้ ภิกษุนั้นก็ควรทำ�ำความเพียร เพื่อดำ�ำรงอยู่ในกุศลธรรมเหล่านั้น และเพื่อความสิ้นไป แห่งอาสวะยิ่งขึ้นไป„ องฺ. ทสก. ๒๔/๕๑/๙๐ - ๙๑

๗๘. ฉลาดในเรื่องจิตของตนอีกอย่างหนึ่ง ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ า ภิ ก ษุ ไ ม่ ฉ ลาดในปริ ย าย (เรื่ อ งราว) แห่ ง จิ ต ของผู ้ อื่ น เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเธอก็พึงสำ�ำเหนียกอย่างนี้ว่า เราจักเป็นผู้ฉลาดในปริยาย (เรื่องราว) แห่งจิตของตน„

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

120

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเป็นผู้ฉลาดในปริยายแห่งจิตของตนอย่างไร เปรียบ เหมือนหญิงหรือชายรุน่ หรือเป็นหนุม่ เป็นสาว ผูร้ กั การประดับตกแต่ง เมือ่ มองดูเงาหน้าของตน ในเงากระจกอันบริสทุ ธิผ์ อ่ งใส หรือในพืน้ น้�้ำำอนั ใส ถ้าเห็นธุลหี รือมลทินในเงาหน้านัน้ ก็พยายาม เพื่อนำ�ำออกซึ่งธุลีหรือมลทินนั้นเทียว ถ้าไม่เห็นธุลีหรือมลทินในเงาหน้านั้น ก็มีความอิ่มใจ เต็มปรารถนา ด้วยเหตุนั้นแล ว่าเป็นลาภของเราหนอ เงาหน้าของเราบริสุทธิ์หนอ ดังนี้ ฉันใด„ ”ข้ออุปไมยก็ฉันนั้นเหมือนกัน คือการพิจารณาดังต่อไปนี้ของภิกษุ ย่อมมีอุปการะ มากในกุศลธรรมทั้งหลาย (๑) เราได้เจโตสมถะ (ความสงบแห่งจิต) ในภายใน หรือไม่ได้หนอ (๒) เราได้อธิปัญญา (ปัญญาอันยิ่ง) อันเป็นเครื่องเห็นแจ้งธรรมะ หรือไม่ได้หนอ„ ”ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราได้เจโตสมถะในภายใน ยังไม่ได้อธิปัญญา อันเป็นเครื่องเห็นแจ้งธรรมะ’ ภิกษุนั้น ก็ควรทำ�ำความเพียรเพื่อตั้งอยู่ในเจโตสมถะในภายใน และเพือ่ อธิปญ ั ญาอันเป็นเครือ่ งเห็นแจ้งธรรมะ„ ในสมัยอืน่ ภิกษุนนั้ ย่อมได้เจโตสมถะในภายใน และย่อมได้อธิปัญญาอันเป็นเครื่องเห็นแจ้งธรรมะ„ ”แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เรายังไม่ได้เจโตสมถะในภายใน ยังไม่ได้ อธิปญ ั ญา อันเป็นเครือ่ งเห็นแจ้งธรรมะ’ ภิกษุนนั้ ก็ควรทำ�ำฉันทะ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความตั้งใจ ความไม่ท้อถอย สติและสัมปชัญญะอันมีประมาณยิ่ง เพื่อให้ได้กุศลธรรมเหล่านั้น เหมือนคนที่มีผ้าถูกไฟไหม้ มีศีรษะถูกไฟไหม้ รีบทำ�ำผ้าหรือศีรษะนั้นให้ไฟดับไปฉะนั้น ใน สมัยอื่น ภิกษุนั้นย่อมได้เจโตสมถะในภายใน และได้อธิปัญญาอันเป็นเครื่องเห็นแจ้งธรรมะ„ ”แต่ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เราได้เจโตสมถะในภายใน ได้อธิปัญญา อันเป็นเครื่องเห็นแจ้งธรรมะ’ ดังนี้ ภิกษุนั้น ก็ควรทำ�ำความเพียร เพื่อตั้งอยู่ในกุศลธรรม เหล่านั้น และเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะยิ่งขึ้นไป„ องฺ. ทสก. ๒๔/๕๔/๙๖ - ๙๗

๗๙. ธรรมทั้งปวงมีอะไรเป็นอะไร ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้านักบวชผูถ้ อื ลัทธิอนื่ พึงถามอย่างนีว้ า่ ‘ผูม้ อี ายุ ธรรมทัง้ ปวง มีอะไรเป็นมูล มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นต้นเหตุให้เกิด มีอะไรเป็นทีร่ วม มีอะไรเป็นประมุข มีอะไรเป็นใหญ่ มีอะไรเป็นยอดเยี่ยม มีอะไรเป็นสาระ หยั่งลงสู่อะไร มีอะไรเป็นปริโยสาน’ เมือ่ ถูกถามอย่างนี้ ท่านทัง้ หลาย พึงกล่าวตอบนักบวชผูถ้ อื ลัทธิอนื่ เหล่านัน้ ว่าอย่างไร„

121

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ”พระเจ้าข้า ธรรมะของข้าพระองค์ มีพระผู้มีพระภาค เป็นมูล เป็นแบบแผน เป็นที่พึ่ง ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงยังอรรถแห่งสุภาษิตนั้นให้แจ่มแจ้ง ด้วยดีเถิด พระเจ้าข้า ภิกษุทั้งหลายสดับจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำ�ำไว้„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง ทำ�ำไว้ในใจให้ดี„ เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลรับคำ�ำแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ”ดูกอ่ นภิกษุทั้งหลาย ถ้านักบวชผู้ถือศาสนาอื่นพึงถามอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุ ธรรม ทั้งปวงมีอะไรเป็นมูล มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นต้นเหตุให้เกิด มีอะไรเป็นที่รวม มีอะไร เป็นประมุข มีอะไรเป็นใหญ่ มีอะไรเป็นยอดเยี่ยม มีอะไรเป็นสาระ หยั่งลงสู่อะไร มีอะไรเป็น ปริโยสาน’ เมือ่ ถูกถามอย่างนี้ ท่านทัง้ หลาย พึงกล่าวตอบนักบวชผูถ้ อื ลัทธิอนื่ เหล่านัน้ อย่างนีว้ า่ ผู้มีอายุ ธรรมทั้งปวง มีฉันทะ (ความพอใจ) เป็นมูล มีการทำ�ำไว้ในใจเป็นแดนเกิด มีผัสสะ (ความกระทบ) เป็นต้นเหตุให้เกิด มีเวทนา (ความรู้สึกอารมณ์สุข ทุกข์ ไม่ทุกข์ไม่สุข) เป็นที่รวม มีสมาธิเป็นประมุข มีสติเป็นใหญ่ มีปัญญาเป็นยอดเยี่ยม มีวิมุติ (ความหลุดพ้น) เป็นสาระ หยัง่ ลงสูอ่ มตะ มีนพิ พานเป็นปริโยสาน„ เมือ่ ถูกถามอย่างนี้ ท่านทัง้ หลายพึงกล่าวตอบ นักบวชผู้ถือลัทธิอื่นเหล่านั้น อย่างนี้แล„ องฺ. ทสก. ๒๔/๕๘/๑๐๓

๘๐. ละธรรม ๑๐ อย่างไม่ได้ ยังไม่ควรเป็นพระอรหันต์ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลยังละธรรม ๑๐ อย่างเหล่านี้ไม่ได้ ก็ไม่ควรทำ�ำให้แจ้ง ซึ่งอรหัตตผล ธรรม ๑๐ อย่าง คือ (๑) ราคะ ความกำ�ำหนัดยินดี (๒) โทสะ ความคิดประทุษร้าย (๓) โมหะ ความหลง (๔) โกธะ ความโกรธ (๕) อุปนาหะ ความผูกโกรธ (๖) มักขะ ความลบหลู่บุญคุณท่าน (๗) ปลาสะ ความตีเสมอ (๘) อิสสา ความริษยา (๙) มัจฉริยะ ความตระหนี่ (๑๐) มานะ ความถือตัว„

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

122

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลยังละธรรม ๑๐ อย่างเหล่านี้แลไม่ได้ ก็ไม่ควรทำ�ำให้ แจ้งซึ่งอรหัตตผล„ องฺ. ทสก. ๒๔/๑๐๐/๒๐๒

๘๑. ละธรรม ๑๐ อย่างได้ จึงควรเป็นพระอรหันต์ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๑๐ อย่างเหล่านีไ้ ด้ จึงควรทำ�ำให้แจ้งอรหัตตผล ธรรม ๑๐ อย่าง คือ (๑) ราคะ ความกำ�ำหนัดยินดี (๒) โทสะ ความคิดประทุษร้าย (๓) โมหะ ความหลง (๔) โกธะ ความโกรธ (๕) อุปนาหะ ความผูกโกรธ (๖) มักขะ ความลบหลู่บุญคุณท่าน (๗) ปลาสะ ความตีเสมอ (๘) อิสสา ความริษยา (๙) มัจฉริยะ ความตระหนี่ (๑๐) มานะ ความถือตัว„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลละธรรม ๑๐ อย่าง เหล่านี้แลได้ จึงควรทำ�ำให้แจ้ง ซึ่งอรหัตตผล„ องฺ. ทสก. ๒๔/๑๐๐/๒๐๒

๘๒. คนที่เกิดมามีขวานเกิดมาในปากด้วย ”คนที่เกิดมาแล้ว มีขวานเกิดมาในปากด้วย คนพาลเมื่อกล่าวคำ�ำชั่ว ชื่อว่าใช้ขวาน นั้ น ฟั น ตนเอง ผู ้ ใ ดสรรเสริ ญ คนที่ ค วรติ ติ ค นที่ ค วรสรรเสริ ญ ผู ้ นั้ น ชื่ อ ว่ า ใช้ ป ากเลื อ ก เก็บความชั่วไว้ จะไม่ได้ประสบความสุข เพราะความชั่วนั้น„ องฺ. ทสก. ๒๔/๘๙/๑๖๕

๘๓. ประวัติความเป็นมาของนางภิกษุณี (จากวินัยปิฎก เล่ม ๗ หน้า ๒๕๘ ถึง ๒๖๓) (๑) พระนางมหาปชาบดี โคตมี ทูลขอบรรพชาไม่สำ�ำเร็จ

123

สมัยเมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในนิโครธาราม ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ พระนางมหาปชาบดี โคตมี๑ เข้าไปเฝ้า ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วประทับยืน ณ ส่วนข้างหนึ่ง กราบทูลขอบรรพชาเป็นอนาคาริยะ (ไม่ครองเรือน) ในพระธรรมวินัย ซึ่ง พระตถาคตเจ้าประกาศแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสห้ามไว้ว่า อย่าเลย ท่านเป็นมาตุคาม๒ อย่าพอใจบรรพชาเป็นอนาคาริยะในพระธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้วเลย แม้ครั้งที่สอง ครั้งที่สาม พระนางมหาปชาบดี โคตมี กราบทูลขอบรรพชา พระผู้มีพระภาคก็ตรัสห้ามอย่างนั้น เมื่อพระนางมหาปชาบดี โคตมี เห็นว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงอนุญาตอนาคาริยะ บรรพชาในพระธรรมวินัย ซึ่งพระตถาคตเจ้าประกาศแล้วแก่มาตุคาม ก็ระทมทุกข์เสียพระทัย มีพระพักตร์นองด้วยน้�้ำำพระเนตร ทรงกันแสง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ทำ�ำประทักษิณ (คือดำ�ำเนินเวียนขวา) แล้วเสด็จหลีกไป เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงกบิลพัสดุ์ตามพระพุทธอัธยาศัยแล้ว ก็เสด็จ จาริกไปโดยลำ�ำดับ ทางกรุงเวสาลี ทรงแวะ ณ กรุงเวสาลีนั้น ประทับ ณ กูฏาคารศาลา (ศาลาเรือนยอด) ป่ามหาวัน (๒) ความพยายามอีกครั้งหนึ่งของพระนาง ลำ� ำ ดั บ นั้ น พระนางมหาปชาบดี โคตมี ทรงปลงพระเกศา นุ ่ ง ห่ ม กาสาวพั ส ตร์ เสด็จพร้อมด้วยเจ้าหญิงศากยะเป็นอันมาก เดินทางไปยังกรุงเวสาลีโดยลำ�ำดับ เสด็จเข้าไปยัง กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ครั้งนั้นพระนางมหาปชาบดี โคตมี มีพระบาทเปล่า (ไม่สรวมรองเท้า) มีพระกายอันมัวมอมด้วยฝุ่นละออง ระทมทุกข์ เสียพระทัย มีพระพักตร์นองด้วยน้�้ำำพระเนตร ทรงกันแสง ประทับยืน ณ ภายนอกซุ้มประตู (๓) พระอานนทเถระช่วยเหลือ พระอานนท์ผู้มีอายุ ได้เห็นพระนางมหาปชาบดี โคตมี ในลักษณาการดั่งกล่าว ถามทราบความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงอนุญาตอนาคาริยะบรรพชาในพระธรรมวินัย อันพระตถาคตเจ้าประกาศแล้วแก่มาตุคาม จึงทูลว่า ถ้าอย่างนั้น จงทรงคอยอยู่ที่นี่ก่อน จนกว่าจะทูลขอพระผู้มีพระภาคให้ประทานอนาคาริยบรรพชาแก่มาตุคาม

๑

พระนางมหาปชาบดี โคตมี เป็นพระน้านางและเป็นพระมารดาเลี้ยงของพระพุทธเจ้า คือเมื่อพระนางมหามายา พระพุทธมารดาสวรรคตแล้ว พระนางมหาปชาบดีก็ทรงเลี้ยงแทน ตั้งแต่พระพุทธเจ้ามีพระชนม์ได้ ๗ วันล่วงแล้ว ๒ มาตุคาม คือผู้หญิง

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

124

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

ลำ�ำดับนัน้ พระอานนท์ผมู้ อี ายุ เข้าไปเฝ้าพระผูม้ พี ระภาค ถวายบังคม นัง่ ณ ส่วนข้างหนึง่ แล้ว จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ”พระเจ้าข้า พระนางมหาปชาบดี โคตมี ทรงมีพระบาทเปล่า มีพระกายอันมัวมอมด้วยฝุ่นละออง ทรงระทมทุกข์ เสียพระทัย มีพระพักตร์นองด้วย น้�้ำำพระเนตร ทรงกันแสง ประทับยืน ณ ภายนอกซุ้มประตูนั้น ด้วยทรงคิดว่า พระผู้มีพระภาค ไม่ทรงอนุญาตอนาคาริยบรรพชาแก่มาตุคาม โปรดเถิด พระเจ้าข้า ขอให้มาตุคามได้อนาคาริย บรรพชาในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้วเถิด„ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ”ดูก่อน อานนท์ อย่าเลย ท่านอย่าพอใจอนาคาริยบรรพชาของมาตุคามในพระธรรมวินัยอันตถาคต ประกาศแล้วเลย„ แม้ครัง้ ทีส่ อง ครัง้ ทีส่ าม พระอานนท์ทลู ขอ พระผูม้ พี ระภาคก็ตรัสห้ามอย่างนัน้ ลำ�ำดับนั้น พระอานนท์ผู้มีอายุ จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ”พระเจ้าข้า มาตุคาม บวชเป็นอนาคาริยะในพระธรรมวินัยอันพระตถาคตเจ้าประกาศแล้ว จะควรหรือไม่ที่จะ ทำ�ำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล หรืออรหัตตผล„ พระผู้มีพระภาค ตรัสว่า ควร พระอานนท์กราบทูลต่อไปว่า ”ถ้าควรพระนางมหาปชาบดี โคตมี พระน้านาง ของพระผูม้ พี ระภาค เป็นผูม้ อี ปุ การะมาก เป็นผูป้ กป้องเลีย้ งดูถวายพระขีระ เมือ่ พระพุทธมารดา สวรรคตแล้ว ก็ได้ให้พระผู้มีพระภาคทรงดื่มพระขีระ โปรดเถิด พระเจ้าข้า ขอให้มาตุคาม ได้อนาคาริยบรรพชาในพระธรรมวินัยอันพระตถาคตเจ้าประกาศแล้วเถิด„ (๔) พระพุทธเจ้าประทานอนุญาตภิกษุณีบรรพชาโดยมีเงื่อนไข พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ”ดูก่อนอานนท์ ถ้าพระนางมหาปชาบดี โคตมี จะทรงรับ ครุธรรม ๘ ประการได้นั้น ก็จงเป็นอุปสัมปทา (การบวช) ของพระนางเถิด คือ ๑. นางภิกษุณแี ม้บวชแล้ว ๑๐๐ ปี ต้องทำ�ำอภิวาท การลุกขึน้ ต้อนรับ อัญชลีธรรม และสามีจิกรรมแก่ภิกษุผู้บวชในวันนั้น นี้เป็นธรรมที่นางภิกษุณีพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ก้าวล่วงจนตลอดชีวิต ๒. นางภิกษุณีไม่พึงจำ�ำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ นี้เป็นธรรมที่นางภิกษุณี พึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ก้าวล่วงจนตลอดชีวิต ๓. นางภิกษุณีพึงหวังธรรม ๒ อย่างจากภิกษุสงฆ์ทุกกึ่งเดือน คือการถาม วันอุโบสถ กับการเข้าไปหา เพื่อรับโอวาท นี้เป็นธรรมที่นางภิกษุณีพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ก้าวล่วงจนตลอดชีวิต ๔. นางภิ ก ษุ ณี จำ� ำ พรรษาแล้ ว พึ ง ปวารณาในสงฆ์ ๒ ฝ่ า ย (ภิ ก ษุ ส งฆ์ และ ภิกษุณสี งฆ์) ด้วยฐานะ ๓ คือ ด้วยได้เห็น หรือ ด้วยได้ฟงั หรือ ด้วยนึกรังเกียจ๑ ๑

นึกรังเกียจ หมายถึง นึกสงสัย มีความรู้สึกสงสัย - ม.พ.ป.

125

นี้เป็นธรรมที่นางภิกษุณีพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ก้าวล่วงจน ตลอดชีวิต ๕. นางภิก ษุณีที่ต้องครุธรรม (ต้ อ งอาบั ติสั ง ฆาทิ เ สส) พึ ง ประพฤติ มานั ต ต์ ตลอดปักษ์ในสงฆ์ ๒ ฝ่าย นี้เป็นธรรมที่นางภิกษุณีพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ก้าวล่วงจนตลอดชีวิต ๖. นางสิกขมานา (สตรีผู้ก่อนเป็นนางภิกษุณี ต้องเป็นนางสิกขมานา แปลว่า ผู้ศึกษา) ได้ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการตลอด ๒ ปีแล้ว จึงควรแสวงหา อุปสมบทในสงฆ์ ๒ ฝ่าย (คือก่อนจะบวชเป็นนางภิกษุณี จะต้องเป็นนาง สิกขมานา ๒ ปี ระหว่าง ๒ ปี รักษาศีล ๖ ข้อขาดไม่ได้ ศีล ๖ ข้อ คือ ศีล ๕ กับเพิ่มข้อที่ ๖ อันได้แก่การเว้นบริโภคอาหารในเวลาวิกาล) นี้เป็นธรรมที่ นางภิกษุณีพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ก้าวล่วงจนตลอดชีวิต ๗. นางภิกษุณี ไม่พึงด่า ไม่พึงบริภาษภิกษุด้วยปริยายใด ๆ นี้เป็นธรรมที่ นางภิกษุณีพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ก้าวล่วงจนตลอดชีวิต ๘. จำ�ำเดิมแต่วันนี้ไป ห้ามนางภิกษุณีว่ากล่าวสั่งสอนภิกษุ ไม่ห้ามภิกษุกล่าว สั่งสอนนางภิกษุณี นี้เป็นธรรมที่นางภิกษุณีพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ก้าวล่วงจนตลอดชีวิต ”ดูก่อนอานนท์ ถ้าพระนางมหาปชาบดี โคตมี รับครุธรรม ๘ ประการเหล่านี้ได้ นั้นก็จงเป็นอุปสัมปทา (การบวช) ของพระนางเถิด„ (๕) พระอานนท์จำ�ำครุธรรมไปบอก ลำ�ำดับนั้น พระอานนท์ผู้มีอายุ เรียนครุธรรม ๘ ประการในสำ�ำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้ว ก็เข้าไปเฝ้าพระนางมหาปชาบดี โคตมี แล้วกล่าวว่า ”พระนางโคตมี ถ้าพระนางจะพึงรับ ครุธรรม ๘ ประการได้ นั้นก็จักเป็นอุปสัมปทา (การบวช) ของพระนาง คือ (มีข้อความ เหมือนข้างต้น)„ (๖) พระนางมหาปชาบดี โคตมี ทรงรับ พระนางมหาปชาบดี โคตมี ทูลตอบว่า ”ข้าแต่พระอานนท์ผู้เจริญ หญิงหรือชาย รุ่นหนุ่มสาว รักการประดับ สนานศีรษะแล้ว ได้พวงมาลัยดอกอุบลก็ดี พวงมาลัยดอกมะลิก็ดี พวงมาลัยดอกลำ�ำดวนก็ดี พึงประดิษฐานไว้บนกระหม่อม บนศีรษะฉันใด ข้าพเจ้าก็ฉันนั้น จะรับครุธรรม ๘ ประการเหล่านี้ไว้ ไม่ก้าวล่วงจนตลอดชีวิต„ วิ. จุลฺล. ๗/๕๑๓ - ๕๑๗/๒๕๘ - ๒๖๓

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

126

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๘๔. ศีลวิบัติ ทิฏฐิวิบัติ ในธรรมเหล่านั้น ศีลวิบัติเป็นไฉน ความก้าวล่วง๑ (วิติกกมะ) ทางกาย ความก้าวล่วง ทางวาจา ความก้าวล่วงทัง้ ทางกาย และทางวาจา นีเ้ รียกว่าศีลวิบตั ิ แม้ความเป็นผูท้ ศุ ลี ทุกอย่าง ก็ชื่อว่า ศีลวิบัติ ในธรรมเหล่านั้น ทิฏฐิวิบัติเป็นไฉน ความเห็นอย่างนี้ว่า ทานไม่มี การบริจาคไม่มี การบูชาไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำ�ำดี ทำ�ำชั่ว ไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์โอปปาติกะ๒ ไม่มี สมณพราหมณ์ที่ประพฤติชอบปฏิบัติชอบ ซึ่งรู้แจ้งด้วย ปัญญาอันยิง่ เอง แล้วประกาศให้ทราบถึงโลกนี้ โลกหน้า ไม่มี นีเ้ รียกว่าทิฏฐิวบิ ตั ิ แม้มจิ ฉาทิฏฐิ (ความเห็นผิด) ทุกอย่าง ก็ชื่อว่าทิฏฐิวิบัติ อภิ. สงฺ. ๓๔/๘๗๐/๒๗๗

๘๕. ศีลสัมปทา ทิฏฐิสัมปทา๓ ในธรรมเหล่านัน้ ศีลสัมปทาเป็นไฉน ความไม่ก้าวล่วงทางกาย ความไม่ก้าวล่วง ทางวาจา ความไม่ก้าวล่วงทั้งกายและวาจา นี้เรียกว่าศีลสัมปทา แม้ความสำ�ำรวมในศีลทุกอย่าง ก็ชื่อว่าศีลสัมปทา ในธรรมเหล่านั้น ทิ ฏ ฐิ สั ม ปทาเป็ น ไฉน ปั ญ ญาอย่ า งนี้ ว ่ า ทานมี การบริ จ าคมี การบู ช ามี ผลวิ บ ากของกรรมที่ ทำ� ำ ดี ทำ� ำ ชั่ ว มี โลกนี้ มี โลกหน้ า มี มารดามี บิ ด ามี สัตว์โอปปาติกะมี สมณพราหมณ์ที่ประพฤติชอบ ปฏิบัติชอบ ซึ่งรู้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วประกาศให้ทราบถึงโลกนี้ โลกหน้า มี นี้เรียกว่าทิฏฐิสัมปทา แม้สัมมาทิฏฐิทุกอย่าง ก็เรียก ว่าทิฏฐิสัมปทา อภิ. สงฺ. ๓๔/๘๗๑/๒๗๗

๑ ความก้าวล่วง คือประพฤติผิด หรือล่วงละเมิดข้อห้าม หรือศีลธรรม ๒ คือสัตว์ที่เกิดก็เติบโตขึ้นทันที เช่น เทพ และสัตว์นรก ๓

คำ�ำว่า สัมปทา แปลว่า ความถึงพร้อมหรือความสมบูรณ์ ตรงกันข้ามกับความวิบัติหรือความบกพร่องวิปริต

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

127

๘๖. ธรรมที่มีอารมณ์ และไม่มีอารมณ์ ธรรมที่มีอารมณ์เป็นไฉน กุ ศ ลในภู มิ ๔ ๑ วิ บ าก ๒ ในภู มิ ๔ กิ ริ ย าอั พ ยากฤต ๓ ในภูมิ ๓ ธรรมเหล่านี้มีอารมณ์ ธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นไฉน รูป นิพพาน ธรรมเหล่านี้ ไม่มีอารมณ์ อภิ. สงฺ. ๓๔/๙๔๒/๓๐๑

ธรรมที่เป็นจิตเป็นไฉน จักขุวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางตา) โสตวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางหู) ฆานวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางจมูก) ชิวหาวิญญาณ (ความรู้ แจ้งอารมณ์ทางลิ้น) กายวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางกาย) มโนวิญญาณ (ความรู้แจ้ง อารมณ์ทางใจ) ธรรมเหล่านี้ เป็นจิต ธรรมที่ไม่ใช่จิตเป็นไฉน เวทนาขั น ธ์ (กองเวทนา ๔) สั ญ ญาขั น ธ์ (กองสั ญ ญา) สังขารขันธ์ (กองสังขาร) รูป และนิพพาน ธรรมเหล่านี้ ไม่ใช่จิต อภิ. สงฺ. ๓๔/๙๔๓/๓๐๑

๘๘. ธรรมที่เป็นเจตสิก และไม่ใช่เจตสิก ธรรมที่ เ ป็ น เจตสิ ก เป็ น ไฉน เวทนาขั น ธ์ สั ญ ญาขั น ธ์ สั ง ขารขั น ธ์ ธรรมเหล่ า นี้ เป็นเจตสิก ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิกเป็นไฉน จิต รูป นิพพาน ธรรมเหล่านี้ ไม่ใช่เจตสิก อภิ. สงฺ. ๓๔/๙๔๔/๓๐๑ ๑

ภู มิ ๔ คือ กามาวจรภูมิ (ภูมิที่ท่อ งเที่ยวอยู่ใ นกาม) รูปาวจรภูมิ (ภูมิที่ท่องเที่ยวอยู่ในรูป หรือรูปฌาน) อรูปาวจรภูมิ (ภูมิที่ท่องเที่ยวอยู่ในอรูป หรืออรูปฌาน) โลกุตตรภูมิ (ภูมิที่ข้ามพ้นจากโลก) ๒ วิบาก คือจิตที่เป็นผลมาจากเหตุในกาลก่อน โดยอธิบายว่า จิตมี ๔ ชนิด คือที่เป็นกุศล (ฝ่ายดี) เป็นอกุศล (ฝ่ายชั่ว) วิบาก (ฝ่ายผล) กริยา (ฝ่ายอาการ) ๓ กิริยาอัพยากฤตในภูมิ ๓ คือเว้นโลกุตตรภูมิ ๔ เวทนา คือความรู้สึกสุข ทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข สัญญา คือความจำ�ำได้ เช่น จำ�ำสี จำ�ำเสียง สังขาร คือความคิด หรือเจตนาที่ดีบ้าง ชั่วบ้าง

ภาค ๓

๘๗. ธรรมที่เป็นจิต และไม่ใช่จิต

128

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๘๙. ธรรมที่ประกอบและไม่ประกอบกับจิต ธรรมที่ประกอบกับจิต (จิตตสัมปยุต) เป็นไฉน เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ ธรรมเหล่านี้ประกอบกับจิต ธรรมที่ ไ ม่ ป ระกอบกั บ จิ ต (จิ ต ตวิ ป ปยุ ต ) เป็ น ไฉน รู ป นิ พ พาน ธรรมเหล่ า นี้ ไม่ประกอบกับจิต จิตไม่ควรกล่าว ทั้งว่าประกอบกับจิต ทั้งว่าไม่ประกอบกับจิต อภิ. สงฺ. ๓๔/๙๔๕/๓๐๑

๙๐. ธรรมที่ระคน และไม่ระคนกับจิต ธรรมที่ระคนกับจิต (จิตตสังสัฏฐะ) เป็นไฉน เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ ธรรมเหล่านี้ ระคนกับจิต ธรรมที่ไม่ระคนกับจิต (จิตตวิสังสัฏฐะ) เป็นไฉน รูป นิพพาน ธรรมเหล่านี้ ไม่ระคน กับจิต จิตไม่ควรกล่าว ทั้งว่าระคนกับจิต ทั้งว่าไม่ระคนกับจิต อภิ. สงฺ. ๓๔/๙๔๖/๓๐๑

๙๑. ธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน และไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเป็นไฉน เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ (ความไหวกาย) วจีวิญญัติ (ความไหวหรือการเปล่งวาจา) รูปอย่างอื่น ซึ่งเกิดจากจิต ซึ่งมีจิต เป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน อายตนะ๑ คือรูป อายตนะคือเสียง อายตนะคือกลิ่น อายตนะ คือรส อายตนะคือโผฏฐัพพะ๒ ธาตุอากาศ ธาตุน้�้ำำ ความเบาแห่งรูป ความอ่อนสลวยแห่งรูป ความควรแก่การงานแห่งรูป ความเติบโตแห่งรูป ความสืบต่อแห่งรูป อาหารที่เป็นคำ�ำ ๆ๓ (อาหารธรรมดาของกาย) ธรรมเหล่านี้ มีจิตเป็นสมุฏฐาน ๑

อายตนะ แปลว่า ที่ต่อ มี ๒ ประเภท คือที่ต่อภายใน ได้แก่ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ กับที่ต่อภายนอก ได้แก่รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมที่คู่กับที่ต่อภายในเป็นคู่ ๆ ๒ โผฏฐัพพะ สิ่งที่มาถูกต้องกาย ๓ กวฬิงการาหาร อาหารที่ทำ�ำให้เป็นคำ�ำ ๆ หมายถึงอาหารที่กินได้ ยังมีอาหารประเภทอื่นอีก เช่น ผัสสาหาร อาหารคือสัมผัส มโนสัญเจตนาหาร อาหารคือความจงใจ หรือตั้งใจ วิญญาณาหาร อาหารคือวิญญาณ

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

129

ธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน (โน จิตตสมุฏฐาน) เป็นไฉน จิต รูปที่เหลือ (จากที่ กล่าวไว้ข้างต้น คือรูปที่มิได้เกิดจากจิต) นิพพาน ธรรมเหล่านี้ ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ๙๒. ธรรมที่เกิดพร้อมกับจิต และไม่เกิดพร้อมกับจิต ธรรมที่เกิดพร้อมกับจิต (จิตตสหภู) เป็นไฉน เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ ธรรมเหล่านี้ เกิดพร้อมกับจิต ธรรมทีไ่ ม่เกิดพร้อมกับจิต (โน จิตตสหภู) เป็นไฉน จิต (หมายถึงจิตดวงอืน่ ) รูปทีเ่ หลือ (คือที่มิใช่เกิดจากจิต) นิพพาน ธรรมเหล่านี้ ไม่เกิดพร้อมกับจิต อภิ. สงฺ. ๓๔/๙๔๘/๓๐๒

๙๓. ธรรมที่หมุนเวียนไปตามจิต และไม่หมุนเวียนไปตามจิต ธรรมที่หมุนเวียนไปตามจิต (จิตตานุปริวัตตี) เป็นไฉน เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ ธรรมเหล่านี้ หมุนเวียนไปตามจิต ธรรมทีไ่ ม่หมุนเวียนไปตามจิต (โน จิตตานุปริวตั ตี) เป็นไฉน จิต รูปทีเ่ หลือ (คือทีม่ ใิ ช่ เกิดจากจิต) นิพพาน ธรรมเหล่านี้ ไม่หมุนเวียนไปตามจิต อภิ. สงฺ. ๓๔/๙๔๙/๓๐๒

๙๔. ธรรมที่เป็นไปในภายใน และภายนอก๑ ธรรมที่เป็นไปในภายในเป็นไฉน จักขายตนะ (ที่ต่อคือตา) โสตายนตะ (ที่ต่อคือหู) ฆานายตนะ (ที่ต่อคือจมูก) ชิวหายตนะ (ที่ต่อคือลิ้น) กายายตนะ (ที่ต่อคือกาย) มนายตนะ (ที่ต่อคือใจ) ธรรมเหล่านี้ เป็นไปในภายใน ธรรมทีเ่ ป็นไปในภายนอกเป็นไฉน รูปายตนะ (อายตนะ๒ หรือทีต่ อ่ คือรูป) สัททายตนะ (ที่ ต ่ อ คื อ เสี ย ง) คั น ธายตนะ (ที่ ต ่ อ คื อ กลิ่ น ) รสายตนะ (ที่ ต ่ อ คื อ รส) โผฏฐั พ พายตนะ (ที่ต่อคือโผฏฐัพพะ) ธัมมายตนะ (ที่ต่อคือธรรม) ธรรมเหล่านี้ เป็นไปในภายนอก อภิ. สงฺ. ๓๔/๙๕๓/๓๐๒ ๑

ในภาษาศาสนา ชี้ ไ ปถึ ง อาตนะภายใน อาตนะภายนอก ซึ่ ง คู ่ กั น คื อ ตา หู จมู ก ลิ้ น กาย ใจ เป็นอายตนะภายใน รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมะ เป็นอายตนะภายนอก คำ�ำว่า โผฏฐัพพะ หมายถึงสิ่งที่ถูกต้องได้ ธรรมะ หมายถึงเรื่องที่รู้ได้ด้วยใจ ๒ อายตนะ แปลว่า ที่ต่อ - ม.พ.ป.

ภาค ๓

อภิ. สงฺ. ๓๔/๙๔๗/๓๐๒

130

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๙๕. ธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นกุศลเป็นไฉน รากเหง้าของกุศล ๓ อย่าง คือความไม่โลภ ความไม่โกรธ๑ ความไม่หลง กองแห่งเวทนา กองแห่งสัญญา กองแห่งสังขาร กองแห่งวิญญาณ ที่ประกอบ ด้วยรากเหง้าของกุศลนั้น การกระทำ�ำทางกาย ทางวาจา ทางใจ ที่เกิดขึ้นจากรากเหง้า ของกุศลนั้น ธรรมเหล่านี้ เป็นกุศล อภิ. สงฺ. ๓๔/๖๖๓/๒๑๕

๙๖. ธรรมที่เป็นอกุศล ธรรมที่เป็นอกุศลเป็นไฉน รากเหง้าของอกุศล ๓ อย่าง คือความโลภ ความโกรธ๒ ความหลง และกิเลสทีม่ เี นือ้ ความเป็นอันเดียวกับรากเหง้าของอกุศลนัน้ กองเวทนา กองสัญญา กองสังขาร กองวิญญาณ ที่ประกอบด้วยรากเหง้าของอกุศลนั้น การกระทำ�ำทางกาย ทางวาจา ทางใจ ที่เกิดขึ้นจากรากเหง้าของอกุศลนั้น ธรรมเหล่านี้ เป็นอกุศล อภิ. สงฺ. ๓๔/๖๖๓/๒๑๕

๙๗. ธรรมที่เป็นอัพยากฤต๓ ธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นไฉน วิบาก (ผล) ของธรรมที่เป็นกุศล อกุศล ที่เป็น กามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ และธรรมเหล่าใดที่เป็นกิริยา ไม่เป็นกุศล ไม่เป็นอกุศล ไม่เป็นวิบากของกรรม รูปทุกชนิด และธาตุที่เป็นอสังขตะ (ไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง) ธรรมเหล่านี้ เป็นอัพยากฤต อภิ. สงฺ. ๓๔/๖๖๓/๒๑๕

๑ แปลเอาความจากคำ�ำบาลีว่า อโทสะ ๒

แปลเอาความจากคำ�ำบาลีว่า โทสะ แท้จริง คำ�ำว่า โกธะ (ความโกรธ) โทสะ (ความคิดประทุษร้าย) บางคราว ก็แสดงไว้เป็นคำ�ำใช้แทนกัน บางคำ�ำก็แสดงว่าต่างกัน โดยอธิบายว่า ความคิดประทุษร้าย (โทสะ) มีความโกรธ (โกธะ) เป็นสมุฏฐาน แต่แปลจับใจความในที่นี้ใช้แทนกัน เพื่อให้สั้น ๆ ในภาษาไทย ๓ อัพยากฤต คือที่พระพุทธเจ้าไม่พยากรณ์ ว่าดี หรือชั่ว ได้แก่เป็นกลาง ๆ

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

131

๙๘. ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า ”ธรรมทั้ ง หลาย มี ใ จเป็ น หั ว หน้ า มี ใ จเป็ น ใหญ่ สำ� ำ เร็ จ ด้ ว ยใจ ถ้ า ใจอั น โทษ ประทุ ษ ร้ า ยแล้ ว จะพู ด ก็ ต าม จะทำ� ำ ก็ ต าม ความทุ ก ข์ ย ่ อ มติ ด ตามไป เพราะเหตุ นั้ น เหมือนล้อเกวียนตามรอยเท้าโคฉะนั้น„ ”ธรรมทั้งหลาย มีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำ�ำเร็จด้วยใจ ถ้าใจผ่องใสแล้ว จะพูดก็ตาม จะทำ�ำก็ตาม ความสุขย่อมติดตามไป เพราะเหตุนั้น เหมือนเงาตามตัวฉะนั้น„ ๙๙. เวรย่อมระงับด้วยการไม่จองเวร ”ผู้ผูกเวรว่า เขาด่าเรา เขาทำ�ำร้ายเรา เขาชนะเรา เขาลักของของเราไป เวรของผู้นั้น ย่อมไม่ระงับ„ ”ผู้ไม่ผูกเวรว่า เขาด่าเรา เขาทำ�ำร้ายเรา เขาชนะเรา เขาลักของของเราไป เวรของผู้นั้น ย่อมระงับ„ ”เวรในโลกนี้ ย่อมไม่ระงับด้วยการจองเวรเลยในกาลไหน ๆ แต่ระงับด้วยการ ไม่จองเวรต่างหาก ธรรมนี้ เป็นของเก่า„ ”คนอื่นย่อมไม่รู้ด้วยหรอกว่า พวกเราย่อมย่อยยับกันลงไปในการจองเวรกันนี้เอง ในคนเหล่านั้น ผู้ใดรู้ได้ แต่นั้น ความหมายมั่นจองเวรของเขาย่อมระงับไป„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๑/๑๔ - ๑๕

๑๐๐. กำ�ำลัง ๗ ประการ (พละ ๗) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำ�ำลัง ๗ ประการเหล่านี้ คือ (๑) กำ�ำลังคือความเชื่อ (สัทธาพละ)๑ (๒) กำ�ำลังคือความเพียร (วิริยพละ) (๓) กำ�ำลังคือความละอายต่อบาป (หิริพละ) (๔) กำ�ำลังคือความเกรงกลัวต่อบาป (โอตตัปปพละ) (๕) กำ�ำลังคือสติความระลึกได้ (สติพละ) ๑

ในที่ใดสอนให้มีความเชื่อ ในที่นั้นจะสอนให้มีปัญญากำ�ำกับอยู่ด้วยเสมอ ในที่นี้สอนเรื่องความเชื่อไว้เป็นข้อแรก สอนเรื่องปัญญาไว้ข้อสุดท้าย

ภาค ๓

ขุ. ธ. ๒๕/๑๑/๑๔

132

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

(๖) กำ�ำลังคือความตั้งใจมั่น (สมาธิพละ) (๗) กำ�ำลังคือปัญญา (ปัญญาพละ) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำ�ำลัง ๗ ประการเหล่านี้แล„ องฺ. สตฺตก. ๒๓/๓/๒

๑๐๑. คำ�ำอธิบายกำ�ำลัง ๗ ประการ (๑) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำ�ำลังคือความเชื่อ เป็นไฉน อริยสาวกในพระธรรมวินัยนี้ มีศรัทธาเชื่อปัญญาตรัสรู้ของตถาคตว่า พระผู้มีพระภาคนั้น ๑. เป็นพระอรหันต์ (ผู้ไกลจากกิเลส) ๒. เป็นผู้ตรัสรู้เองโดยชอบ ๓. เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยความรู้และความประพฤติ ๔. เป็นผู้เสด็จไปดี ๕. เป็นผู้รู้จักโลก ๖. เป็นผู้ฝึกคนที่ควรฝึกอย่างเยี่ยม ๗. เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ ๘. เป็นผู้ตื่น (รวมทั้งปลุกผู้อื่นให้ตื่น) ๙. เป็นผู้มีโชค (เพราะทำ�ำเหตุที่จะให้เกิดโชคไว้) นี้แล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่า กำ�ำลังคือความเชื่อ„ (๒) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำ�ำลังคือความเพียร เป็นไฉน อริยสาวกในพระธรรมวินยั นี้ ตั้งความเพียร เพื่อละอกุศลธรรม (ธรรมฝ่ายชั่ว) เพื่อทำ�ำให้กุศลธรรม (ธรรมฝ่ายดี) สมบูรณ์ เป็นผูล้ งแรงบากบัน่ มัน่ ไม่ทอดธุระในกุศลธรรม นีแ้ ล ภิกษุทงั้ หลาย เรียกว่า กำ�ำลังคือความเพียร„ (๓) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำ� ำ ลั ง คื อ ความละอายต่ อ บาป เป็ น ไฉน อริ ย สาวกใน พระธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความละอาย คือละอายต่อกายทุจจริต (ความประพฤติชั่วทางกาย) วจีทุจจริต (ความประพฤติชั่วทางวาจา) มโนทุจจริต (ความประพฤติชั่วทางใจ) ละอายต่อการ ประกอบอกุศล บาปกรรมทั้งหลาย นี้แล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่า กำ�ำลังคือความละอายต่อบาป„ (๔) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำ�ำลังคือความเกรงกลัวต่อบาป เป็นไฉน อริยสาวกใน พระธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความเกรงกลัว คือเกรงกลัวต่อกายทุจจริต วจีทุจจริต มโนทุจจริต เกรงกลัวต่อการประกอบอกุศล บาปกรรมทั้งหลาย นี้แล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่า กำ�ำลังคือ ความเกรงกลัวต่อบาป„

133

(๕) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำ�ำลังคือความระลึกได้ เป็นไฉน อริยสาวกในพระธรรม วินัยนี้ เป็นผู้มีสติ ประกอบด้วยสติและสัมปชัญญะอันยอดเยี่ยม ย่อมระลึกได้ ย่อมนึกออก ถึงสิ่งที่กระทำ�ำไว้นานแล้ว ถึงถ้อยคำ�ำที่พูดไว้นานแล้วได้ นี้แล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่า กำ�ำลังคือ ความระลึกได้„ (๖) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำ�ำลังคือความตั้งใจมั่น เป็นไฉน อริยสาวกในพระธรรม วินัยนี้ สงัดจากกาม (ความใคร่ในอารมณ์ที่น่าใคร่) สงัดจากอกุศลธรรมเข้าสู่ฌานที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔๑ นี้แล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่า กำ�ำลังคือความตั้งใจมั่น„ (๗) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำ�ำลังคือปัญญา เป็นไฉน อริยสาวกในพระธรรมวินัยนี้ ประกอบด้วยปัญญา เห็นความเกิดความดับ เป็นปัญญาอันประเสริฐ ชำ�ำแรกกิเลสได้ ทำ�ำให้ถึง ความสิ้นไปแห่งทุกข์โดยชอบ นี้แล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่า กำ�ำลังคือปัญญา„ องฺ. สตฺตก. ๒๓/๔/๓ - ๔

๑๐๒. มารย่อมข่มเหง และไม่ข่มเหงคนเช่นไร ”ผู้มักเห็นว่าสวยงาม ไม่สำ�ำรวมอินทรีย์ (คือตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) ไม่รู้ประมาณใน การบริโภค เกียจคร้าน มีความเพียรเลว มารย่อมข่มเหงผู้นั้นแหละ เหมือนลมทำ�ำลายต้นไม้ ที่ไม่แข็งแรงฉะนั้น„ ”ผู้ไม่มักเห็นว่าสวยงาม สำ�ำรวมอินทรีย์ (คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) รู้ประมาณ ในการบริโภค มีศรัทธา ปรารภความเพียร มารย่อมไม่ข่มเหงผู้นั้น เหมือนลมไม่ทำ�ำลายภูเขา อันล้วนด้วยศิลาฉะนั้น„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๑/๑๕

๑๐๓. กาสาวพัสตร์ กับกิเลสอันเปรียบเหมือนน้�้ำำฝาด ”ผู ้ ใ ดยั ง ไม่ ป ราศจากกสาวะ๒ (กิ เ ลสอั น เปรี ย บเหมื อ นน้�้ำำ ฝาด) ปราศจากทมะ (ความข่มใจ) และสัจจะ (ความจริงใจ) มานุง่ ห่มกาสาวพัสตร์ ผูน้ นั้ หาสมควรนุง่ ห่มกาสาวพัสตร์ไม่„ ๑

คำ� ำ อธิ บ ายฌานที่ ๑ ถึ ง ที่ ๔ ที่ เ ป็ น พระพุ ท ธภาษิ ต มี อ ย่ า งพิ ส ดารในสุ ภ สู ต ร พระสุ ต ตั น ตปิ ฎ ก เล่ ม ๙ หน้า ๒๑๘ - ๒๒๐ ข้อ ๓๒๕ ถึง ๓๒๘ ซึ่งจะคัดมาแปลไว้เฉพาะเรื่องข้างหน้า ๒ เป็นการเล่นถ้อยคำ�ำ ในบาลีว่า กสาวะ (ผ้าย้อมน้�้ำำฝาด หรือกาสาวพัสตร์) นั้น จะควรก็เฉพาะแก่ผู้ปราศจาก กสาวะ (กิเลสอันเปรียบเหมือนน้�้ำำฝาด) เท่านั้น

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

134

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

”แต่ผู้ใดคายกิเลสที่เปรียบเหมือนน้�้ำำฝาดได้แล้ว ตั้งมั่นดีในศีล ประกอบด้วยทมะ (ความข่มใจ) และสัจจะ (ความจริงใจ) ผู้นั้นแล ย่อมสมควรนุ่งห่มกาสาวพัสตร์„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๑/๑๕

๑๐๔. จะบรรลุสิ่งเป็นสาระ ก็ด้วยเข้าใจสาระ ”ผู้เห็นในสิ่งไม่เป็นสาระว่าเป็นสาระ เห็นในสิ่งที่เป็นสาระว่าไม่เป็นสาระ มีความ ดำ�ำริผิดเป็นทางไป ย่อมไม่ได้บรรลุสิ่งที่เป็นสาระ„ ”ผู้รู้สิ่งเป็นสาระโดยความเป็นสาระ สิ่งไม่เป็นสาระโดยความไม่เป็นสาระ มีความ ดำ�ำริชอบเป็นทางไป ย่อมบรรลุสิ่งเป็นสาระได้„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๑/๑๕

๑๐๕. ฝนรั่วรด ที่เทียบด้วยราคะ๑ (ความติดใจ) ”เรือนที่มุงไม่ดี ฝนย่อมรั่วรดได้ฉันใด จิตที่อบรมไม่ดี ราคะ (ความติดใจ) ก็รั่วรด ได้ฉันนั้น„ ”เรือนที่มุงดีแล้ว ฝนย่อมรั่วรดไม่ได้ฉันใด จิตที่อบรมดีแล้ว ราคะ (ความติดใจ) ก็รั่วรดไม่ได้ฉันนั้น„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๑/๑๕

๑๐๖. ผู้เศร้าโศก กับ ผู้บันเทิงในปัจจุบันและอนาคต ”คนทำ�ำความชั่ว ย่อมเศร้าโศกในโลกทั้งสอง คือเศร้าโศกในโลกนี้ ละไปแล้วก็ เศร้าโศก เขาย่อมเศร้าโศกเดือดร้อน เพราะเห็นการกระทำ�ำอันเศร้าหมองของตน„ ”คนทำ�ำบุญ ย่อมบันเทิงในโลกทัง้ สอง คือบันเทิงในโลกนี้ ละไปแล้วก็บนั เทิง เพราะเห็น ความบริสุทธิ์แห่งการกระทำ�ำของตน„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๑/๑๕ ๑

คำ�ำว่า ราคะ ถ้าแปลว่า ความกำ�ำหนัด จะหมายความแคบเฉพาะในกามารมณ์ แต่ในความหมายที่กว้าง ความติดอก ติดใจในสิ่งใด ๆ ก็ตาม ที่มีลักษณะเหมือนจิตใจถูกสีย้อม ก็เป็นราคะทั้งสิ้น ราคะมี ๓ อย่าง ติดใจในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ เป็นกามราคะ ติดใจในรูปฌาน เป็นรูปราคะ ติดใจในอรูปฌาน เป็นอรูปราคะ

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

135

๑๐๗. พูดมากไม่ทำ�ำ กับ พูดน้อยแต่ทำ�ำ

ขุ. ธ. ๒๕/๑๑/๑๖

๑๐๘. ความไม่ประมาท เป็นทางแห่งความไม่ตาย ”ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งความไม่ตาย ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย ผู ้ ไ ม่ ประมาท ชื่อว่า ไม่ตาย ผู้ประมาทย่อมเหมื อ นคนตายแล้ ว บั ณ ฑิ ต ทราบข้ อ ความนี้ โดยพิเศษแล้ว ตั้งอยู่ในความไม่ประมาท ยินดีในธรรมเป็นที่เที่ยวไป (แห่งจิต) ของพระอริยะ ทั้งหลาย ย่อมบันเทิงในความไม่ประมาท ผู้นั้นมีความเพ่ง ทำ�ำความเพียรติดต่อ มีความบากบั่น มั่นเป็นนิตย์ เป็นผู้ฉลาด ย่อมได้บรรลุพระนิพพาน อันปลอดโปร่งจากโยคะ (คือกิเลสที่ ประกอบสัตว์ไว้ในความเวียนว่ายตายเกิด)„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๒/๑๗

๑๐๙. ยศเจริญแก่คนเช่นไร ”ยศย่อมเจริญแก่คนที่มีความหมั่น มีสติ มีการงานสะอาด ใคร่ครวญแล้วจึงทำ�ำ สำ�ำรวมระวัง ครองชีวิตอยู่โดยธรรม และเป็นผู้ไม่ประมาท„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๒/๑๗

๑๑๐. เกาะชนิดไหนน้�้ำำไม่ท่วม ”ห้วงน้�้ำำย่อมไม่ท่วมทับเกาะใด ผู้มีปัญญาพึงสร้างเกาะ (ที่พึ่ง) นั้นขึ้น ด้วยคุณธรรม คือความหมั่น ความไม่ประมาท ความสำ�ำรวมระวัง และความรู้จักข่มใจ„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๒/๑๗

ภาค ๓

”คนที่พูดถ้อยคำ�ำมีประโยชน์ แม้มาก แต่เป็นผู้ประมาท ไม่ทำ�ำตามถ้อยคำ�ำนั้น ผู้นั้น ย่อมไม่ได้มีส่วนแห่งคุณธรรมที่ทำ�ำให้เป็นสมณะ เหมือนคนเลี้ยงโค นับโคให้ผู้อื่น แต่ไม่มีส่วน แห่งน้�้ำำนมโคฉะนั้น คนที่พูดถ้อยคำ�ำมีประโยชน์ แม้น้อย แต่ประพฤติตามธรรม ละราคะ โทสะ และ โมหะ ได้ รู้อยู่โดยชอบ มีจิตหลุดพ้นแล้วด้วยดี ไม่ถือมั่นในโลกนี้ หรือโลกอื่น ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งคุณธรรมทีทำ่ �ำให้เป็นสมณะ„

136

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๑๑. คนพาล กับ คนมีปัญญา ”คนพาลผู้มีปัญญาทราม ย่อมประกอบแต่ความประมาทเนืองนิตย์ ส่วนผู้มีปัญญา ย่อมประกอบเนือง ๆ แต่ความไม่ประมาท เหมือนรักษาทรัพย์อันประเสริฐฉะนั้น„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๒/๑๗

๑๑๒. พระพุทธเจ้าทรงพยาบาลภิกษุอาพาธ สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งอาพาธด้วยโรคท้องเสีย เธอนอนจมปัสสาวะ อุจจาระของตนอยู่ ขณะนั้นพระผู้มีพระภาค มีท่านพระอานนท์ตามเสด็จ เที่ยวตรวจเสนาสนะไปยังที่อยู่ของภิกษุ นั้น ทอดพระเนตรเห็นเธอนอนจมปัสสาวะ อุจจาระของตนอยู่ จึงเสด็จเข้าไปหา ตรัสถามว่า ”ดูก่อนภิกษุ เธออาพาธด้วยโรคอะไร„ ภิกษุนั้นกราบทูลว่า ”โรคท้องเสีย พระเจ้าข้า„ ”ภิกษุผู้พยาบาลเธอไม่มีหรือ„ ”ไม่มี พระเจ้าข้า„ ”เพราะเหตุไรเล่า ภิกษุทั้งหลายจึงไม่พยาบาลเธอ„ ”ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ทำ�ำประโยชน์แก่ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงไม่พยาบาลข้าพระองค์„ ลำ�ำดับนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกพระอานนท์มาสั่งว่า ”ดูก่อนอานนท์ เธอจงไป นำ�ำน้�้ำำมา เรา๑ จะอาบน้�้ำำให้ภิกษุนี้„ พระอานนท์รับพระพุทธดำ�ำรัสแล้ว จึงไปนำ�ำน้�้ำำมา พระผู้มีพระภาคทรงรดน้�้ำำ พระอานนท์ทำ�ำความสะอาด พระผู้มีพระภาคทรงจับ ทางศีรษะ พระอานนท์ยกทางเท้าให้ภิกษุนั้นนอนบนเตียง ครั้ น แล้ ว พระผู ้ มี พ ระภาคทรงเรี ย กประชุ ม ภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย เพราะเหตุ ก ารณ์ นั้ น ตรัสถามว่า ”ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย มีภิกษุไข้อยู่ในวิหารโน้นมิใช่หรือ„ ”มี พระเจ้าข้า„ ”เธออาพาธด้วยโรคอะไร„ ”ด้วยโรคท้องเสีย พระเจ้าข้า„ ”มีใครพยาบาลภิกษุนั้นหรือเปล่า„ ๑

คำ�ำว่า เราในที่นี้หมายถึงพระพุทธเจ้าและพระอานนท์

137

”ไม่มี พระเจ้าข้า„ ”ทำ�ำไมเล่า ภิกษุทั้งหลายจึงไม่พยาบาลภิกษุนั้น„ ”ภิกษุทั้งหลายไม่พยาบาลเธอ เพราะเธอไม่ทำ�ำประโยชน์แก่ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าข้า„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มารดาบิดาผู้จะพึงพยาบาลพวกเธอก็ไม่มี ถ้าเธอไม่พยาบาล กันเอง ใครเล่าจักพยาบาล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดจะพยาบาลเรา ก็พึงพยาบาลภิกษุไข้เถิด ถ้ามีอุปัชฌายะ อุปัชฌายะพึงพยาบาลเธอตลอดชีวิตจนกว่าจะหาย ถ้ามีอาจารย์ อาจารย์พึง พยาบาลเธอตลอดชีวิตจนกว่าจะหาย ถ้ามีสัทธิวิหาริก สัทธิวิหาริกพึงพยาบาลเธอตลอดชีวิต จนกว่าจะหาย ถ้ามีอันเตวาสิก อันเตวาสิกพึงพยาบาลเธอตลอดชีวิตจนกว่าจะหาย ถ้ามีภิกษุ ผู้ร่วมอุปัชฌายะ ภิกษุผู้ร่วมอุปัชฌายะพึงพยาบาลเธอตลอดชีวิตจนกว่าจะหาย ถ้ามีภิกษุ ผู้ร่วมอาจารย์ ภิกษุผู้ร่วมอาจารย์พึงพยาบาลเธอตลอดชีวิตจนกว่าจะหาย ถ้าไม่มีอุปัชฌายะ อาจารย์สัทธิวิหาริก อันเตวาสิก ผู้ร่วมอุปัชฌายะ หรือผู้ร่วมอาจารย์ สงฆ์พึงพยาบาลเธอ ถ้าไม่พยาบาลต้องอาบัติทุกกฏ๑„ วิ. มหา. ๕/๑๖๖/๑๗๘ - ๑๘๐

๑๑๓. ผู้เช่นไร บรรลุสุขอันไพบูล ”ท่านทัง้ หลายจงอย่าประกอบเนือง ๆ ซึง่ ความประมาทและความชิดเชือ้ กับความยินดี ในกาม เพราะว่าผู้ไม่ประมาท เพ่ง (ธรรม) อยู่ ย่อมได้บรรลุความสุขอันไพบูล„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๒/๑๗

๑๑๔. ขึ้นสู่ที่สูงมองดูคนข้างล่าง ”เมื่อใด บัณฑิตรุน๒ ความประมาทออกด้วยความไม่ประมาทได้ เมื่อนั้น บัณฑิต ขึ้นสู่ปราสาทคือปัญญา เป็นผู้ไม่เศร้าโศก ย่อมมองเห็นประชาสัตว์ผู้เศร้าโศก ผู้มีปัญญา ย่อมมองเห็นคนพาลได้ เหมือนคนยืนอยู่บนภูเขามองเห็นคนที่ยืนอยู่บนพื้นดินฉะนั้น„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๒/๑๗ ๑

อุปัชฌายะ คือผู้บวชให้ คู่กับสัทธิวิหาริก คือผู้อยู่ด้วย หมายเอาผู้ที่เข้ามาบวช มีภิกษุใดเป็นอุปัชฌายะ ก็เป็นสัทธิวิหาริกของภิกษุนั้น อาจารย์ คือผู้สวดประกาศสงฆ์ในขณะบวช หรือผู้สอนธรรม ผู้ปกครอง คู่กับอันเตวาสิก คือผู้อยู่ในปกครอง ๒ รุน หมายความว่า ดันไป หรือขับไล่ออก - ม.พ.ป.

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

138

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๑๕. ผู้มีปัญญา เหมือนม้ามีฝีเท้าเร็ว ”ผู ้ มี ป ั ญ ญา เมื่ อ คนทั้ ง หลายประมาท เป็ น ผู ้ ไ ม่ ป ระมาท เมื่ อ คนทั้ ง หลายหลั บ (เพราะกิเลส) เป็นผู้ตื่นอยู่โดยมาก ย่อมขึ้นหน้าคนมีปัญญาทรามไป เหมือนม้ามีฝีเท้าเร็ว ขึ้นหน้าม้าที่ไม่มีกำ�ำลังไปฉะนั้น„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๒/๑๗

๑๑๖. ดีเหนือผู้อื่น ด้วยความไม่ประมาท ”ท้าวมฆวา (พระอินทร์) บรรลุความเป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวาทั้งหลายด้วยความ ไม่ประมาท บัณฑิตสรรเสริญความไม่ประมาท ติเตียนความประมาททุกเมื่อ„ ขุ. ธ. ๒๕/๑๒/๑๗

๑๑๗. ต้องเป็นผู้รู้ ผู้เห็น จึงสิ้นอาสวะได้ ”พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นอาสวะของผู้รู้ผู้เห็น ไม่กล่าวความสิ้นอาสวะของผู้ไม่รู้ไม่เห็น รู้อะไร เห็นอะไรเล่า ความสิ้นอาสวะจึงมีได้ รู้เห็น โยนิโสมนสิการ (การทำ�ำไว้ในใจโดยแยบคาย) และอโยนิโสมนสิการ (การทำ�ำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย) เมื่อทำ�ำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย อาสวะที่ยังไม่เกิด ก็ย่อมเกิดขึ้น ที่เกิดแล้ว ก็เจริญยิ่งขึ้น เมื่อทำ�ำไว้ในใจโดยแยบคาย อาสวะที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น ที่เกิดแล้ว ก็จะละเสียได้„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละได้ด้วยทัสสนะ (การเห็น) ก็มี อาสวะที่พึงละได้ ด้วยสังวร (ความสำ�ำรวม) ก็มี อาสวะที่พึงละได้ด้วยปฏิเสวนะ (การใช้สอย การบริโภค) ก็มี อาสวะที่พึงละได้ด้วยอธิวาสนะ (การอดทน หรือข่มไว้) ก็มี อาสวะที่พึงละได้ด้วยปริวัชชนะ (การงดเว้น) ก็มี อาสวะที่พึงละได้ด้วยวิโนทนะ (การบรรเทา หรือการทำ�ำให้น้อยลง) ก็มี อาสวะที่พึงละได้ด้วยภาวนา (การอบรม คือลงมือปฏิบัติให้เกิดผล) ก็มี„ (๑) อาสวะที่พึงละได้ด้วยทัสสนะ (การเห็น) ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย อาสวะทีพ่ งึ ละได้ดว้ ยการเห็น เป็นไฉน บุถชุ น (คนผูย้ งั มากด้วย กิเลส) ในโลกนี้ ผู้มิได้สดับ ผู้มิได้เห็นพระอริยเจ้า ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า มิได้รับ การแนะนำ�ำในธรรมของพระอริยเจ้า มิได้เห็นสัตบุรุษ (คนดี) ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ มิได้ รับการแนะนำ�ำในธรรมของสัตบุรษุ ย่อมไม่รจู้ กั ธรรมทีค่ วรทำ�ำไว้ในใจ (ควรใส่ใจ) ไม่รจู้ กั ธรรมที่ ไม่ควรทำ�ำไว้ในใจ (ไม่ควรใส่ใจ) เมือ่ ไม่รจู้ กั ธรรมทีค่ วรใส่ใจ และไม่ควรใส่ใจ จึงใส่ใจธรรมทีไ่ ม่ ควรใส่ใจ ไม่ใส่ใจธรรมที่ควรใส่ใจ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาใส่ใจธรรมที่ไม่ควรใส่ใจชนิดไหน

139

คือชนิดที่เมื่อใส่ใจเข้า กามาสวะ (กิเลสที่หมักดองสันดานคือกาม) ภวาสวะ (กิเลสที่หมักดอง สันดานคือความยินดีในภพ๑) อวิชชาสวะ (กิเลสที่หมักดองสันดานคืออวิชาความไม่รู้จริง) ทีย่ งั ไม่เกิดก็เกิดขึน้ ทีเ่ กิดขึน้ แล้ว ก็เจริญยิง่ ขึน้ ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย เขาไม่ใส่ใจธรรมทีค่ วรใส่ใจ ชนิดไหน คือชนิดที่ เมื่อใส่ใจเข้า กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ ที่ยังไม่เกิดขึ้น ก็ไม่เกิด ทีเ่ กิดขึน้ แล้ว ก็จะละเสียได้ เพราะการใส่ใจธรรมทีไ่ ม่ควรใส่ใจ และการไม่ใส่ใจธรรมทีค่ วรใส่ใจ ของบุคคลผู้นั้น อาสวะที่ยังไม่เกิด ก็ย่อมเกิดขึ้น ที่เกิดขึ้นแล้ว ก็เจริญยิ่งขึ้น ผู้นั้นย่อมใส่ใจ โดยไม่แยบคาย อย่างนี้ว่า ๑. เราได้เคยเกิดมาแล้ว ในอดีตกาลนานไกลหรือหนอ ๒. หรือว่าเราไม่ได้เคยเกิดมาแล้ว ในอดีตกาลนานไกล ๓. เราได้เคยเกิดเป็นอะไรหนอ ในอดีตกาลนานไกล ๔. เราได้เคยเกิดเป็นอย่างไรหนอ ในอดีตกาลนานไกล ๕. เราได้เคยเกิดเป็นอะไรแล้วเกิดเป็นอะไรอีกหนอ ในอดีตกาลนานไกล ๖. เราจักเกิดหรือหนอ ในอนาคตกาลนานไกล ๗. หรือว่าเราจักไม่เกิด ในอนาคตกาลนานไกล ๘. เราจักเกิดเป็นอะไรหนอ ในอนาคตกาลนานไกล ๙. เราจักเกิดเป็นอย่างไรหนอ ในอนาคตกาลนานไกล ๑๐. เราจักเกิดเป็นอะไรแล้วเกิดเป็นอะไรอีกหนอ ในอนาคตกาลนานไกล หรือ ปรารภปัจจุบันกาลนานไกล ก็เกิดความสงสัยภายในขึ้นว่า ๑๑. เราเป็นหรือหนอ ๑๒. หรือว่าเราไม่ได้เป็น ๑๓. เราเป็นอะไรหนอ ๑๔. เราเป็นอย่างไรหนอ ๑๕. สัตว์นี้มาเกิดจากที่ไหนหนอ ๑๖. เราจักไปเกิดที่ไหนหนอ„ เมื่อเขาใส่ใจโดยไม่แยบคาย อย่างนี้ ทิฏฐิ (ความเห็น) ๖ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นคือ ๑

ได้แก่ความติดใจในฌาน หรือในสมาธิชั้นสูง

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

140

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑. ความเห็นอย่างเป็นจริงอย่างมั่นคงของผู้นั้น ย่อมเกิดขึ้นว่า ”อัตตา (ตัวตน) ของเรามีอยู่„ ๒. ความเห็นอย่างเป็นจริงอย่างมั่นคงของผู้นั้น ย่อมเกิดขึ้นว่า ”อัตตา (ตัวตน) ของเราไม่มี„ ๓. ความเห็นอย่างเป็นจริงอย่างมั่นคงของผู้นั้น ย่ อ มเกิ ด ขึ้ น ว่ า ”เราย่ อ มจำ� ำ อัตตา (ตัวตน) ได้ด้วยอัตตา (ตัวตน) นี่เอง„ ๔. ความเห็นอย่างเป็นจริงอย่างมั่นคงของผู้นั้น ย่ อ มเกิ ด ขึ้ น ว่ า ”เราย่ อ มจำ� ำ อนัตตา (สิ่งไม่ใช่ตัวตน) ได้ด้วยอัตตา (ตัวตน) นี่เอง„ ๕. ความเห็นอย่างเป็นจริงอย่างมั่นคงของผู้นั้น ย่ อ มเกิ ด ขึ้ น ว่ า ”เราย่ อ มจำ� ำ อัตตา (ตัวตน) ได้ด้วยอนัตตา (สิ่งไม่ใช่ตัวตน) นี่เอง„ ๖. หรือผู้นั้นเกิดความเห็นอย่างนี้ว่า ”อัตตา (ตัวตน) ของเรา เป็นผู้พูด เป็นผู้รู้ ย่อมเสวยผลแห่งกรรมดี กรรมชัว่ ในทีน่ นั้ ๆ อัตตา (ตัวตน) ของเรา นัน้ แหละ เป็นของเที่ยง ยั่งยืน เป็นอย่างนั้น ไม่แปรผัน จักตั้งอยู่อย่างนั้น เสมอด้วยสิ่ง ซึ่งคงทนทั้งหลาย„ ”นี้แล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่าทิฏฐิคตะ (ตัวทิฏฐิ) ทิฏฐิคหณะ (การยึดด้วยทิฏฐิ) ทิฏฐิกันตาระ (ทางกันดารคือทิฏฐิ) ทิฏฐิวิสูกะ๑ (ความยอกย้อนแห่งทิฏฐิ) ทิฏฐิวิปผันทิตะ (ความผันผวนแห่งทิฏฐิ) และทิฏฐิสังโยชนะ (เครื่องผูกคือทิฏฐิ)„ ”ดู ก ่ อ นภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย บุ ถุ ช น ผู ้ มิ ไ ด้ ส ดั บ ผู ้ ถู ก เครื่ อ งผู ก คื อ ทิ ฏ ฐิ ผู ก มั ด แล้ ว เรากล่าวว่า ย่อมไม่พ้นไปจากความเกิด ความแก่ ความตาย ความเศร้าโศก ความพิไรรำ�ำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ ความคับแค้นใจ ไม่พ้นไปจากทุกข์ได้„ ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย แต่อริยสาวกผูไ้ ด้สดับแล้ว ผูเ้ ห็นพระอริยเจ้า ฉลาดในธรรมของ พระอริยเจ้า ได้รับการแนะนำ�ำดีแล้วในธรรมของพระอริยเจ้า ผู้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรม ของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำ�ำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมรู้จักธรรมที่ควรใส่ใจ และไม่ควร ใส่ใจ ผู้นั้น เมื่อรู้จักธรรมที่ควรใส่ใจ ย่อมไม่ใส่ใจธรรมที่ไม่ควรใส่ใจ ย่อมใส่ใจในธรรมที่ ควรใส่ใจ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมไม่ใส่ใจธรรมที่ไม่ควรใส่ใจชนิดไหน คือชนิดที่เมื่อใส่ใจ ๑

อรรถกถาแก้ว่า สมฺมาทิฏฺฐิยา วินิวิชฺฌฏเฐน วา วิโลมนฏฺเฐน วา วิสูกํ

141

เข้า กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะที่ยังไม่เกิด ก็จะเกิดขึ้น ที่เกิดแล้วก็เจริญยิ่งขึ้น ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย เขาย่อมใส่ใจธรรมที่ควรใส่ใจชนิดไหน คือชนิดที่ เมื่อใส่ใจเข้ากามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ ที่ยังไม่เกิด ก็ไม่เกิดขึ้น ที่เกิดแล้ว ย่อมละเสียได้ เพราะการไม่ใส่ใจธรรมที่ไม่ควร ใส่ใจ เพราะการใส่ใจธรรมที่ควรใส่ใจของบุคคลนั้น อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่เกิด ก็จะไม่เกิดขึ้น ที่เกิดแล้ว ก็จะละเสียได้ ผู้นั้นย่อมใส่ใจโดยแยบคายว่า นี้คือทุกข์ นี้คือเหตุให้ทุกข์เกิด นี้คือ ความดับทุกข์ นี้คือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ เมื่อบุคคลนั้นใส่ใจโดยแยบคายอย่างนี้ ย่อมละสังโยชน์ (กิเลสเครื่องผูกมัด) ๓ อย่างเสียได้ คือ สักกายทิฏฐิ (ความเห็นเป็นเหตุยึดถือ ว่ากายของเรา) วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) สีลัพพตปรามาส (ความยึดถือศีลและพรต ได้แก่ ความติดในลัทธิพิธีต่าง ๆ) นี้แล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่า อาสวะที่พึงละได้ด้วยการเห็น„ (๒) อาสวะที่พึงละได้ด้วยสังวร (ความสำ�ำรวม) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละได้ด้วยความสำ�ำรวม เป็นไฉน ภิกษุในพระธรรม วินยั นี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว เป็นผูสำ้ ำ� รวม ระวัง อินทรีย์ (สภาพทีเ่ ป็นใหญ่) คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ ซึ่งเมื่อไม่สำ�ำรวมระวังแล้ว อาสวะ (กิเลสที่หมักดองสันดาน) ที่ทำ�ำความยุ่งยาก เดือดร้อนให้ ก็จะพึงเกิดขึ้น เมื่อสำ�ำรวมระวังแล้ว อาสวะที่ทำ�ำความยุ่งยากเดือดร้อน ก็จะไม่มี นี้แล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่า อาสวะที่พึงละได้ด้วยความสำ�ำรวม„ (๓) อาสวะที่พึงละได้ด้วยปฏิเสวนะ (การส้องเสพ การใช้สอย การบริโภค) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละได้ด้วยการส้องเสพ เป็นไฉน ภิกษุในพระธรรม วินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว จึงใช้สอยจีวร (ผ้านุ่งห่ม) เพียงเพื่อบำ�ำบัดความหนาว ความร้อน บำ�ำบัดสัมผัส อันเกิดจากเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เพียงเพื่อปกปิด อวัยวะที่ให้เกิดความละอาย„ ”เธอพิจารณาโดยแยบคายแล้ว จึงบริโภคบิณฑบาต (อาหาร) มิใช่เพื่อเล่น มิใช่ เพื่อมัวเมา มิใช่เพื่อประดับ มิใช่เพื่อตกแต่ง เพียงเพื่อตั้งอยู่ได้แห่งร่างกายนี้ เพื่อยังชีวิต เพื่อระงับความลำ�ำบาก เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ด้วยการบริโภคนี้ เราจักบำ�ำบัด (ทุกข) เวทนาเก่า ไม่ทำ�ำ (ทุกข) เวทนาใหม่ ให้เกิดขึ้น เราจักดำ�ำรงชีวิตได้ ความไม่มีโทษ และความอยู่เป็นผาสุกจักเกิดขึ้น„ ”เธอพิจารณาโดยแยบคายแล้ว จึงใช้สอยเสนาสนะ (ที่นอนที่นั่ง) เพียงเพื่อบำ�ำบัด ความหนาว ความร้อน บำ�ำบัดสัมผัส อันเกิดจากเหลือบ ยุง ลมแดด และสัตว์เลื้อยคลาน เพื่อบรรเทาอันตรายอันเกิดแต่ฤดูกาล และเพื่อยินดีในความหลีกเร้น„

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

142

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

”เธอพิจารณาโดยแยบคายแล้ว จึงบริโภคยารักษาโรค เพื่อบำ�ำบัดเวทนาเนื่องจาก อาพาธต่าง ๆ อันเกิดขึ้นแล้ว เพื่อไม่มีความเจ็บไข้เป็นสำ�ำคัญ„ ”เพราะเมื่อภิกษุไม่ส้องเสพปัจจัย ๔ อาสวะที่ทำ�ำความยุ่งยากเดือดร้อนให้ ก็จะพึง เกิ ด ขึ้ น เมื่ อ ส้ อ งเสพปั จ จั ย ๔ อาสวะที่ ทำ� ำ ความยุ ่ ง ยากเดื อ ดร้ อ นให้ ก็ จ ะไม่ มี นี้ แ ล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่า อาสวะที่พึงละได้ด้วยการส้องเสพ„ (๔) อาสวะที่พึงละได้ด้วยอธิวาสนะ (การอดทนหรือข่มไว้) ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย อาสวะทีพ่ งึ ละได้ดว้ ยการอดทน เป็นไฉน ภิกษุในพระธรรมวินยั นี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมเป็นผู้อดทนได้ต่อหนาว ร้อน หิวกระหาย ต่อสัมผัสอัน เกิดจากเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลือ้ ยคลาน ต่อถ้อยคำ�ำหยาบคายทีม่ ากระทบ ต่อทุกขเวทนา ทางกายที่เกิดขึ้น อันกล้าแข็งเจ็บปวด ไม่เป็นที่สำ�ำราญ ไม่เป็นที่พอใจ ขนาดจะทำ�ำลายชีวิต เสียได้„ ”เพราะเมื่อภิกษุนั้นไม่อดทน อาสวะที่ทำ�ำความยุ่งยากเดือดร้อนให้ ก็จะพึงเกิดขึ้น เมือ่ เธออดทนอาสวะทีทำ่ ำ� ความยุง่ ยากเดือดร้อนให้ ก็จะไม่มี นีแ้ ล ภิกษุทงั้ หลาย เรียกว่า อาสวะ ที่พึงละได้ด้วยการอดทน„ (๕) อาสวะที่พึงละได้ด้วยปริวัชชนะ (การงดเว้น) ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย อาสวะทีพ่ งึ ละได้ดว้ ยการงดเว้น เป็นไฉน ภิกษุในพระธรรมวินยั นี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมเว้นช้างดุ ม้าดุ โคดุ สุนัขดุ งู ตอไม้ ที่ที่มีหนาม บ่อน้�้ำำ เหว น้�้ำำครำ�ำ หลุมโสโครก ภิกษุนั่งในอาสนะอันไม่สมควรเที่ยวไปในที่อันไม่สมควร (อโคจร) คบมิตรชั่ว ย่อมถูกเพื่อนพรหมจารี ผู้รู้ เข้าใจไปในฐานะอันชั่ว เธอพิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมเว้นอาสนะอันไม่สมควรนั้น ที่เที่ยวไปอันไม่สมควรนั้น และมิตรชั่วเหล่านั้น เพราะเมื่อ เธอไม่เว้น อาสวะที่ทำ�ำความยุ่งยากเดือดร้อนให้ ก็จะพึงเกิดขึ้น เมื่อเธอเว้นอาสวะที่ทำ�ำความ ยุ่งยากเดือดร้อนให้ ก็จะไม่มี นี้แล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่า อาสวะที่พึงละได้ด้วยการงดเว้น„ (๖) อาสวะที่พึงละได้ด้วยวิโนทนะ (การบรรเทา) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละได้ด้วยการบรรเทา (การทำ�ำให้น้อยลง) เป็นไฉน ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมไม่รับไว้ ย่อมบรรเทา ย่อมทำ�ำให้ หมดไป ย่อมทำ�ำให้ตั้งอยู่ไม่ได้ซึ่งกามวิตก (ความตรึกในกาม) พยาบาทวิตก (ความตรึกใน การปองร้าย) วิหิงสาวิตก (ความตรึกในการเบียดเบียน) ซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เพราะเมื่อภิกษุนั้น ไม่บรรเทา อาสวะที่ทำ�ำความยุ่งยากเดือดร้อนให้ ก็จะพึงเกิดขึ้น เมื่อเธอบรรเทาอาสวะที่ทำ�ำ ความยุง่ ยากเดือดร้อนให้ ก็จะไม่มี นีแ้ ล ภิกษุทงั้ หลาย เรียกว่าอาสวะทีพ่ งึ ละได้ดว้ ยการบรรเทา (การทำ�ำให้น้อยลง)„

(๗) อาสวะที่พึงละได้ด้วยภาวนา (การอบรม) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาสวะที่พึงละได้ด้วยการอบรม (การลงมือปฏิบัติให้เกิดผล) เป็นไฉน ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้ว ย่อมอบรม (ลงมือปฏิบัติ) สัมโพชฌงค์ (องค์แห่งปัญญา เครื่องตรัสรู้) คือ ๑. สติ (ความระลึกได้) ๒. ธัมมวิจยะ (การเลือกเฟ้นธรรม) ๓. วิริยะ (ความเพียร) ๔. ปีติ (ความอิ่มใจในธรรม) ๕. ปัสสัทธิ (ความสงบใจ) ๖. สมาธิ (ความตั้งใจมั่น) ๗. อุเบกขา (ความวางเฉยในธรรม) อันอิงความสงัด อิงความคลายกำ�ำหนัด อิงความดับทุกข์ อันน้อมไปเพื่อความสละกิเลส เพราะเมื่อภิกษุนั้น ไม่อบรม อาสวะที่ทำ�ำความยุ่งยากเดือดร้อนให้ ก็จะพึงเกิดขึ้น เมื่อเธออบรม อาสวะที่ทำ�ำความ ยุ่งยากเดือดร้อนให้ ก็จะไม่มี นี้แล ภิกษุทั้งหลาย เรียกว่า อาสวะที่พึงละได้ด้วยการอบรม„ (สรูปความ) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เนื่องจากอาสวะที่พึงละได้ด้วยการเห็น อันเธอละได้แล้ว อาสวะที่พึงละได้ด้วยความสำ�ำรวม อันเธอละได้แล้ว อาสวะที่พึงละได้ด้วยการส้องเสพ อันเธอละได้แล้ว อาสวะที่พึงละได้ด้วยการอดทน อันเธอละได้แล้ว อาสวะที่พึงละได้ด้วยการงดเว้น อันเธอละได้แล้ว อาสวะที่พึงละได้ด้วยการบรรเทา อันเธอละได้แล้ว อาสวะที่พึงละได้ด้วยการอบรม อันเธอละได้แล้ว เธอจึงชื่อว่า ปิดกั้นแล้วด้วยการปิดกั้นอาสวะทั้งปวงได้ ตัดขาดซึ่งตัณหา คลายได้ ซึ่งเครื่องผูกมัด ทำ�ำที่สุดทุกข์ได้โดยชอบ เพราะตรัสรู้เรื่องของจิตใจ„

ม.มู.๑๒/๑๐ - ๑๙/๑๐ - ๑๖๑

๑๑๘. ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาท ”ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาท เห็นภัยในความประมาท ย่อมเผากิเลสที่ผูกมัด ใหญ่น้อย ไปได้เหมือนไฟเผาเชื้อน้อยใหญ่ฉะนั้น„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๒/๑๘ ๑

สูตรนี้ ฝรั่งสนใจมาก ได้เลือกนำ�ำไปแปลไว้ในหนังสือ Sacred Books of The East เล่ม ๑๑ ด้วย

ภาค ๓

143

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

144

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๑๙. ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาทอีกอย่างหนึ่ง ”ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาท เห็นภัยในความประมาท เป็นผู้ไม่ควรที่จะเสื่อม ย่อมอยู่ในที่ใกล้พระนิพพานเทียว„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๒/๑๘

๑๒๐. จิตที่กวัดแกว่งดิ้นรนนั้นดัดให้ตรงได้ ”ผู ้ มี ป ั ญ ญา ย่ อ มทำ� ำ จิ ต ที่ ก วั ด แกว่ ง ดิ้ น รน รั ก ษายาก ห้ า มยาก ให้ ต รงได้ เหมือนช่างศรดัดลูกศรฉะนั้น จิตนี้ ที่ยกขึ้นจากห้วงน้�้ำำคือความอาลัย เพื่อจะละบ่วงมาร ย่อมดิ้นรนเหมือนปลาที่ถูกโยนไปบนบก„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๓/๑๘

๑๒๑. จิตที่ฝึกแล้วนำ�ำสุขมาให้ ”การฝึกจิตที่ข่มได้ยาก เป็นของเบา มักตกไปในอารมณ์ตามที่ใคร่ เป็นการดี เพราะจิตที่ฝึกแล้ว นำ�ำความสุขมาให้„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๓/๑๘

๑๒๒. จิตที่คุ้มครองแล้วนำ�ำสุขมาให้ ”ผู้มีปัญญา พึงรักษาจิต ที่เห็นได้ยาก ละเอียดอ่อน มักตกไปในอารมณ์ตามที่ใคร่ เพราะจิตที่คุ้มครองแล้วนำ�ำความสุขมาให้„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๓/๑๘

๑๒๓. จะพ้นจากบ่วงมารได้อย่างไร ”ผูใ้ ดสำ�ำรวมจิต ซึง่ เทีย่ วไปได้ไกล เทีย่ วไปดวงเดียว ไม่มรี า่ ง มีแค่คหู า (คือตัวมนุษย์) เป็นที่อาศัยได้ ผู้นั้นย่อมพ้นจากบ่วงแห่งมาร„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๓/๑๘

๑๒๔. ผู้เช่นไร ปัญญาไม่รู้จักบริบูรณ์ ผู้เช่นไรไม่มีภัย ”ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น ไม่รู้แจ้งพระสัทธรรม มีความเลื่อมใสอันเลื่อนลอย ปัญญาของเขา ย่อมไม่บริบูรณ์ ผู้มีจิตอันกิเลสไม่รั่วรดแล้ว มีจิตอันกิเลสตามกำ�ำจัดไม่ได้ ละบุญและบาป ได้แล้ว เป็นผู้ตื่นอยู่ ย่อมไม่มีภัย„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๓/๑๘

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

145

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความจนเป็นทุกข์ในโลกของผู้ บริโภคกาม„ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ”เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า„ จึ ง ตรั ส ต่ อ ไปว่ า ”ดู ก ่ อ นภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย คนจนไม่ มี ท รั พ ย์ ข องตนเอง ไม่ มั่ ง คั่ ง ย่อมกู้หนี้ แม้การกู้หนี้ก็เป็นทุกข์ในโลกของผู้บริโภคกาม„ ”๑คนจนกู้หนี้แล้ว ก็จะต้องเสียดอกเบี้ย แม้การเสียดอกเบี้ย ก็เป็นทุกข์ในโลก ของผู้บริโภคกาม„ ”คนจนที่จะต้องเสียดอกเบี้ย ไม่ให้ดอกเบี้ยตามกำ�ำหนด ก็ถูกเขาทวง แม้การถูกทวง ก็เป็นทุกข์ในโลกของผู้บริโภคกาม„ ”คนจนถูกทวง ไม่ให้เขา ก็ถูกเขาตามตัว แม้การถูกตามตัว ก็เป็นทุกข์ในโลกของ ผู้บริโภคกาม„ ”คนจนถูกตามตัว ไม่ให้เขา ย่อมถูกจองจำ�ำ แม้การถูกจองจำ�ำ ก็เป็นทุกข์ในโลกของ ผู้บริโภคกาม„ ”ดูกอ่ นภิกษุทั้งหลาย ความจนก็ดี การกู้หนี้ก็ดี การเสียดอกเบี้ยก็ดี การถูกทวงก็ดี การถูกตามตัวก็ดี การถูกจองจำ�ำก็ดี เป็นทุกข์ในโลกของผู้บริโภคกาม ด้วยประการฉะนี้„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้ออุปไมยก็อย่างนั้นเหมือนกัน บุคคลบางคนไม่มีศรัทธา (ความเชื่อ) ในกุศลธรรม ไม่มีหิริในกุศลธรรม ไม่มีโอตตัปปะในกุศลธรรม ไม่มีความเพียรใน กุศลธรรม ไม่มปี ญ ั ญาในกุศลธรรม บุคคลนี้ เรียกว่าเป็นคนจน ไม่มที รัพย์ของตนเอง ไม่มงั่ คัง่ ในวินัยของพระอริยเจ้า„ ”คนจน (ทางธรรม) นั้น เมื่อไม่มีศรัทธาในกุศลธรรม ไม่มีหิริในกุศลธรรม ไม่มี โอตตัปปะในกุศลธรรม ไม่มีความเพียรในกุศลธรรม ไม่มีปัญญาในกุศลธรรม ย่อมประพฤติ ทุจจริตทางกาย วาจา ใจ การประพฤติทุจจริตทางกาย วาจา ใจนี้ เรากล่าวว่า เป็นการกู้หนี้ ของผูน้ นั้ „ ๑

ได้ตัดข้อความที่ซ้�้ำำกันออก คือคำ�ำว่า ไม่มีทรัพย์ของตนเอง ไม่มั่งคั่ง แม้คำ�ำกราบทูลของภิกษุทั้งหลายที่ว่า ”อย่างนั้น พระเจ้าข้า„ ซึ่งมีแทรกอยู่ทุกข้อ ก็ตัดออก

ภาค ๓

๑๒๕. ความจนเป็นทุกข์ในโลก

146

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

”คนจน (ทางธรรม) นั้น เพราะเหตุที่จะปกปิดทุจจริตทางกาย วาจา ใจนั้น จึงตั้ง ความปรารถนาลามก ปรารถนาว่า ดำ�ำริว่า คนทั้งหลายอย่ารู้เรื่องเราเลย ย่อมกล่าววาจา ย่อมพยายามทางกาย ด้วยคิดว่า คนทั้งหลายอย่ารู้เรื่องเราเลย ข้อนี้ เรากล่าวว่า เป็นการ เสียดอกเบี้ยของผู้นั้น„ ”เพื่อนพรหมจารี (ผู้ร่วมประพฤติพรหมจรรย์) ผู้มีศีลเป็นที่รัก ย่อมกล่าวถึงผู้นั้นว่า มีการกระทำ�ำอย่างนี้ มีความประพฤติอย่างนี้ ข้อนี้ เรากล่าวว่า เป็นการถูกทวงของผู้นั้น„ ”ความคิดที่เป็นอกุศล (อกุศลวิตก) อันลามก อันประกอบด้วยความเดือดร้อน ย่อมติดตามผู้นั้น ผู้ไปสู่ป่าก็ตาม สู่โคนไม้ก็ตาม สู่เรือนว่างก็ตาม ข้อนี้ เรากล่าวว่า เป็นการ ถูกตามตัวของผู้นั้น„ ”คนจน (ทางธรรม) นั้น ประพฤติทจุ จริตทางกาย วาจา ใจ แล้ว ภายหลังทีส่ นิ้ ชีวติ ไป๑ ย่อมถูกจองจำ�ำ ด้วยการจองจำ�ำในนรกบ้าง ด้วยการจองจำ�ำในกำ�ำเนิดแห่งสัตว์ดิรัจฉานบ้าง„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่ เ ห็ น การถู ก จองจำ� ำ อย่ า งอื่ น สั ก อย่ า งเดี ย ว ที่ ท ารุ ณ ที่ นำ� ำทุ ก ข์ ม าให้ ที่ ทำ�ำ อั น ตรายแก่ ก ารบรรลุ ธ รรมะอั น ปลอดโปร่ ง จากกิ เ ลส อั น เป็ น ธรรม ยอดเยี่ยม เหมือนการถูกจองจำ�ำในนรก หรือในกำ�ำเนิดสัตว์ดิรัจฉานนี้เลย„ องฺ.ฉกฺก. ๒๒/๓๑๖/๓๓๓

๑๒๖. ไตรลักษณ์มีอยู่แล้วโดยปกติ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะตถาคตเกิดขึ้นหรือไม่เกิดขึ้นก็ตาม ธาตุ ความตั้งอยู่ แห่งธรรม ทำ�ำนองแห่งธรรมอันนั้น ก็ตั้งอยู่แล้ว คือข้อที่ว่า ‘สังขาร (สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง) ทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ (ทนอยู่ไม่ได้) ธรรม (ทั้งสิ่งมีปัจจัยปรุงแต่ง และไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง) ทั้งปวงไม่ใช่ตัวตน’ ตถาคตตรัสรู้เข้าใจทำ�ำนองธรรมนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว เข้าใจชัดแล้ว ก็บอก แสดง บัญญัติ ตั้งไว้ เปิดเผย แจกแจง ทำ�ำให้ง่ายถึงข้อที่ว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวง เป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงไม่ใช่ตัวตน„ องฺ.ติก. ๒๐/๕๗๖/๓๒๑ ๑

แปลตามศัพท์ว่า เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

147

๑๒๗. ฤกษ์งามยามดี ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์เหล่าใดประพฤติสุจริตทางกาย วาจา ใจ ในเวลาเช้า เช้าวันนั้น ย่อมเป็นเช้าที่ดีของสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่าใดประพฤติสุจริตทางกาย วาจา ใจ ในเวลากลางวัน กลางวันนั้นย่อมเป็นกลางวันที่ดีของสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่าใดประพฤติสุจริต ทางกาย วาจา ใจ ในเวลาเย็น เย็นวันนั้นย่อมเป็นเย็นที่ดีของสัตว์เหล่านั้น„ ๑๒๘. การแสวงหา ๒ อย่าง ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหามี ๒ อย่ า ง คื อ การแสวงหาอามิ ส กั บ การ แสวงหาธรรม ในการแสวงหาทั้งสองอย่างนี้ การแสวงหาธรรมเป็นเลิศ„ องฺ.ทุก. ๒๐/๓๙๘/๑๐๓

๑๒๙. นักรบทางธรรม ”บุคคลรู้จักกาย ซึ่งมีอุปมาด้วยหม้อดิน (คือแตกง่าย) ปิดกั้นจิต ซึ่งมีอุปมาเหมือนพระนคร (ซึ่งมีคูและป้อมเป็นเครื่องกั้น) พึงรบมารด้วยอาวุธ คือปัญญา พึงรักษาชัยชนะ และไม่มุ่งแต่จะพัก (คือไม่ติดในสมาบัติจนไม่มีโอกาสทำ�ำหน้าที่ สูงขึ้นไป)„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๓/๑๙

๑๓๐. อนาคตของกายนี้ ”ไม่นานหนอ กายนี้จักนอนทับแผ่นดิน ถูกทอดทิ้งปราศจากวิญญาณ เหมือน ท่อนไม้ที่ไร้ประโยชน์ฉะนั้น„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๓/๑๙

๑๓๑. ใครทำ�ำร้ายก็ไม่เท่าจิตของตน ”โจรต่อโจร หรือคนผูกเวรต่อคนผูกเวร พึงทำ�ำความพินาศอะไรให้แก่กัน จิตที่ตั้ง ไว้ผิด พึงทำ�ำบุคคลให้เลวร้ายยิ่งกว่านั้น„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๓/๑๙

ภาค ๓

องฺ.ติก. ๒๐/๕๙๕/๓๓๑

148

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๓๒. ใครทำ�ำดีให้ก็ไม่เท่าจิตของตน ”มารดา บิดา หรือญาติอื่น ๆ ทำ� ำความดี บ างชนิ ดให้ ไม่ ได้ จิ ต ที่ ตั้ ง ไว้ ชอบแล้ ว ทำ�ำบุคคลให้ดีได้ยิ่งกว่านั้น„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๓/๑๙

๑๓๓. ผู้ชนะโลกทั้งสามและรู้จักเลือกเฟ้นธรรมะ ”ใครเล่าจักชนะแผ่นดินนี้ และยมโลก กับทัง้ เทวโลก๑ ใครเล่าจักเลือกเฟ้นบทแห่งธรรม ที่ตถาคตแสดงดีแล้ว เหมือนหนึ่งช่างดอกไม้ ที่ฉลาด เลือกเฟ้นดอกไม้ฉะนั้น„ ”ผู้ศึกษา๒ จักชนะแผ่นดินนี้ และยมโลก กับทั้งเทวโลก ผู้ศึกษา จักเลือกเฟ้นบทแห่ง ธรรมที่ตถาคตแสดงดีแล้ว เหมือนช่างดอกไม้ที่ฉลาด เลือกเฟ้นดอกไม้ฉะนั้น„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๔/๑๙

๑๓๔. ผู้ที่มัจจุราชมองไม่เห็น ”บุคคลรู้กายนี้ว่า เป็นเสมือนฟองน้�้ำำ๓ (คือแตกทำ�ำลายง่าย) รู้กายนี้ว่า มีธรรมดา เหมือนพยับแดด (คือมีลักษณะลวงตา) ตัดพวงดอกไม้ของพญามาร (คือความวนเวียนใน ภูมิทั้งสาม) พึงบรรลุสภาพที่พญามัจจุราชมองไม่เห็น„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๔/๑๙

๑๓๕. ห้วงน้�้ำำใหญ่ - มฤตยู ”มฤตยูย่อมพานรชนผู้มัวเก็บดอกไม้ (คือกามารมณ์) มีใจข้องในอารมณ์ต่าง ๆ ไป เหมือนห้วงน้�้ำำใหญ่พัดเอาชาวบ้านที่กำ�ำลังนอนหลับไปฉะนั้น„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๔/๒๐ ๑ แผ่นดินนี้ (หมายถึงแผ่นดินภายใน คืออัตตภาพร่างกาย) ยมโลก (นรก) เทวโลก (สวรรค์) ๒

คำ� ำ ว่ า ผู ้ ศึ ก ษา แปลจาก คำ� ำ ว่ า เสขะ โดยทั่ ว ไป แปลว่ า ผู ้ ศึ ก ษา โดยเจาะจงในทางธรรม หมายถึ ง พระอริ ย บุ ค คลผู ้ บ รรลุ ม รรคผลตั้ ง แต่ ขั้ น ต่�่ำำ จนถึ ง จวนจะบรรลุ ขั้ น สุ ด ท้ า ย คื อ ตั้ ง แต่ โ สดาปั ต ติ ม รรคถึ ง อรหัตตมรรค ๓ หมายถึงฟองบนผิวน้�้ำำ ซึ่งเกิดขึ้นแล้วแตกไป

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

149

๑๓๖. อำ�ำนาจของความตาย ”ความตายย่อมทำ�ำนรชน ผู้มัวเก็บดอกไม้ (คือกามารมณ์) มีใจข้องในอารมณ์ต่าง ๆ ไม่อิ่มในกามให้ไปสู่อำ�ำนาจ„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๔/๒๐

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีฐานะอยู่ ที่นักบวชเจ้าลัทธิอื่นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สมณะ ศากยบุตร อยู่อย่างมีธรรมอันไม่ตั้งมั่น’ เมื่อนักบวชเจ้าลัทธิอื่นกล่าวอย่างนี้ ท่านพึงกล่าวว่า ‘ผู้มีอายุ ธรรมที่พระผู้มีพระภาค ผู้รู้ผู้เห็น ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแสดงแล้ว บัญญัตแิ ล้ว มีอยู่ เป็นธรรมอันไม่พงึ ก้าวล่วงตลอดชีวติ เหมือนหนึง่ เสาเขือ่ น เสาเหล็ก ฝังไว้ลกึ ฝังไว้ดีแล้ว เป็นของไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน ฉะนั้น ผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์ขีณาสพ ผู้มีกิจอันพึงทำ�ำได้ทำ�ำเสร็จแล้ว วางภาระแล้ว มีความต้องการของตนอันบรรลุแล้ว สิ้นกิเลส อันเป็นเหตุมัดไว้ในภพแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์ขีณาสพนั้น เป็นผู้ไม่เป็นไปได้๑ ที่จะก้าวล่วงฐานะ ๙ ประการ คือ (๑) ไม่เป็นไปได้ที่จะจงใจฆ่าสัตว์มีชีวิต (๒) ไม่เป็นไปได้ทจ่ี ะถือเอาสิง่ ของทีเ่ จ้าของมิได้ให้ อันกล่าวได้วา่ เป็นอาการของขโมย (๓) ไม่เป็นไปได้ที่จะเสพเมถุนธรรม (๔) ไม่เป็นไปได้ที่จะกล่าวเท็จโดยเจตนา (๕) ไม่เป็นไปได้ที่จะทำ�ำการสะสมบริโภคกาม เหมือนเมื่อเป็นคฤหัสถ์ในกาลก่อน (๖) ไม่เป็นไปได้ที่จะถึงความลำ�ำเอียงเพราะรัก (๗) ไม่เป็นไปได้ที่จะถึงความลำ�ำเอียงเพราะชัง (๘) ไม่เป็นไปได้ที่จะถึงความลำ�ำเอียงเพราะหลง (๙) ไม่เป็นไปได้ที่จะถึงความลำ�ำเอียงเพราะกลัว„ ที.ปา. ๑๑/๑๑๗/๑๒๓ ๑

อภพฺโพ ที่แปลว่า ไม่เป็นไปได้ เพื่อให้ความชัด เพราะถ้าแปลว่า ไม่ควร จะหมายความว่า เป็นคำ�ำสอนว่า ไม่ควรทำ�ำอย่างนั้นอย่างนี้ แต่ความหมายในที่นี้ว่า ไม่เป็นไปได้

ภาค ๓

๑๓๗. พระอรหันต์ไม่ก้าวล่วงฐานะ ๙ ประการ

150

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

การรักษาสาธารณสมบัติ (มีข้อที่ควรรู้เกี่ยวกับความรอบคอบในการทรงบัญญัติพระวินัยของพระพุทธเจ้า) (ข้อ ๑๓๘ - ข้อ ๑๔๕)

๑๓๘. ผ้าเช็ดเท้า สมัยนั้น ท่อนผ้าเกิดขึ้นแก่สงฆ์ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มี พระภาค พระองค์ตรัสว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำ�ำเป็นผ้าเช็ดเท้าได้„ วิ.จุลฺล. ๗/๓๑๖/๑๑๘

๑๓๙. ห้ามเหยียบเสนาสนะทั้งที่เท้าเปื้อน สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายเหยียบเสนาสนะ (ที่อยู่อาศัย) ด้วยเท้าที่มิได้ล้าง เสนาสนะ เสียหาย ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า ”ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ภิกษุยังไม่ล้างเท้า ไม่พึงเหยียบเสนาสนะ ผู้ใดเหยียบ ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ„ วิ.จุลฺล. ๗/๓๑๗/๑๑๘

๑๔๐. ห้ามเหยียบเสนาสนะทั้งที่เท้าเปียก สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายเหยียบเสนาสนะ (ที่อยู่อาศัย) ด้วยเท้าที่เปียก เสนาสนะ เสียหาย ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า ”ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ภิกษุมีเท้าเปียก ไม่พึงเหยียบเสนาสนะ ผู้ใดเหยียบ ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ„ วิ.จุลฺล. ๗/๓๑๘/๑๑๘

๑๔๑. ห้ามใส่รองเท้าเหยียบเสนาสนะ สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายใส่รองเท้า เหยียบเสนาสนะ (ที่อยู่อาศัย) เสนาสนะเสียหาย ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใส่รองเท้า ไม่พึงเหยียบเสนาสนะ ผู้ใดเหยียบ ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ„ วิ.จุลฺล. ๗/๓๑๙/๑๑๘

๑๔๒. ห้ามบ้วนน้�้ำำลายบนพื้นที่ทาสี สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายบ้วนน้�้ำำลายลงบนพื้นที่ทาสี สีเสียหาย ภิกษุทั้งหลายกราบทูล เนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงบ้วนน้�้ำำลาย

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

151

ลงบนพื้นที่ทาสี ผู้ใดบ้วน ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาต (ให้ใช้) กระโถน๑ (ได้)„ วิ.จุลฺล. ๗/๓๒๐/๑๑๘

สมัยนั้น เท้าเตียงบ้าง เท้าตั่งบ้าง ครูดพื้นที่ทาสี ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเนื้อความนั้น แด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้พัน (เท้าเตียง เท้าตั่ง) ด้วยท่อนผ้า„ วิ.จุลฺล. ๗/๓๒๑/๑๑๘

๑๔๔. ห้ามพิงฝาที่ทาสี สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายพิงฝาที่ทาสี สีเสียหาย ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเนื้อความนั้น แด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงพิงฝาที่ทาสี ผู้ใดพิง ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตแผ่นกระดานสำ�ำหรับพิง„ แผ่นกระดาน ครูดพื้นข้างล่างและครูดฝาข้างบน ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย เราอนุญาตให้พนั ข้างล่าง และข้างบน (แห่งแผ่นกระดาน) ด้วยท่อนผ้า„ วิ.จุลฺล. ๗/๓๒๒/๑๑๘

๑๔๕. อนุญาตให้ใช้เครื่องปูนอน สมัยนั้น ภิกษุท้ังหลายล้างเท้าแล้ว ก็ยังรังเกียจที่จะนอน ภิกษุทั้งหลายกราบทูล เนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ปูลาด ก่อนแล้วจึงนอน„ วิ.จุลฺล. ๗/๓๒๓/๑๑๙ ๑

เขฬมลฺลก

ภาค ๓

๑๔๓. ให้ใช้ผ้าพันเท้าเตียงเท้าตั่ง

152

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๔๖. ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ไม่ใช่ตัวตน ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ตา เป็นของไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ (คือทนอยู่ ไม่ได้) สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นไม่ใช่ตัวตน สิ่งใดไม่ใช่ตัวตน สิ่งนั้นไม่ใช่ของเรา เราไม่ได้เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา ข้อนี้ท่านทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้„ ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ตา หู จมูก ลิน้ กาย ใจ ก็เป็นของไม่เทีย่ ง สิง่ ใดไม่เทีย่ ง สิง่ นั้น เป็นทุกข์ (คือทนอยูไ่ ม่ได้) สิง่ ใดเป็นทุกข์ สิง่ นัน้ ไม่ใช่ตวั ตน สิง่ ใดไม่ใช่ตวั ตน สิง่ นัน้ ไม่ใช่ของเรา เราไม่ได้เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา ข้อนี้ท่านทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวก ผู้ได้สดับ เมื่อเห็นอย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เมื่อเบื่อหน่ายก็คลายความกำ�ำหนัด (หมายถึงความติดใจ) เพราะคลาย ความกำ�ำหนัด ก็หลุดพ้น เมื่อหลุดพ้น ก็มีญาณรู้ว่า หลุดพ้นแล้ว เธอย่อมรู้ว่า ชาติ (ความเกิด) สิ้นแล้ว พรหมจรรย์ (การประพฤติเหมือนพรหม คือไม่ครองเรือน) ได้อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ�ำ ได้ทำ�ำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้ (เพื่อมาเกิดอีก) ไม่ม๑ี „ สํ.สฬา. ๑๘/๑/๑

๑๔๗. ผู้ชื่นชมทุกข์ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดชื่นชมตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ชื่นชมรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ (สิ่งที่ถูกต้องได้) ธรรมะ (สิ่งที่รู้ได้ด้วยใจ) ผู้นั้นชื่อว่าชื่นชมทุกข์ ผู้ใดชื่นชมทุกข์ ผู้นั้นเรากล่าวว่า ย่อมไม่พ้นไปจากทุกข์ได้„ สํ.สฬา. ๑๘/๑๙ - ๒๐/๑๓

๑๔๘. ความเกิด ความดับ แห่งทุกข์ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดปรากฏ แห่งตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ และรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ (สิ่งที่ถูกต้องได้) ธรรมะ (สิ่งที่รู้ได้ด้วยใจ) คือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏ แห่งความแก่และความตาย„ ๑

ข้อความต่อจากนี้ กล่าวถึงสิ่งที่คู่กันกับตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ คือ รูป เสียง กลิ่น รส สิ่งที่ถูกต้องได้ สิ่งที่รู้ได้ ด้วยใจ ทั้งอดีต อนาคต ว่าไม่เที่ยง ทนอยู่ไม่ได้ ไม่ใช่ตัวตน

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

153

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความดับ ความระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ แห่งตา หู เป็นต้น เหล่านัน้ คือความดับแห่งทุกข์ ความระงับแห่งโรค ความตัง้ อยูไ่ ม่ได้ แห่งความแก่และความตาย„ ๑๔๙. ตา หู เป็นต้น มีที่ไหน มารมีที่นั่น ท่านพระสมิทธิกราบทูลถามว่า ”ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คำ�ำที่กล่าวกันว่า มาร มารนั้น ด้วยเหตุเพียงเท่าไหร จึงชื่อว่ามาร หรือบัญญัติคำ�ำว่า มาร ได้„ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ”ดูก่อนสมิทธิ ในที่ใดมีตา มีรูป (สิ่งที่เห็นด้วยตา) มีความรู้แจ้งทางตา๑ มีธรรมที่พึงรู้แจ้ง ด้วยความรู้แจ้งทางตา ในที่ใดมีหู มีเสียง ฯ ล ฯ มีใจ มีธรรมะ (สิ่งที่รู้ได้ด้วยใจ) มีความรู้แจ้งทางใจ๒ มีธรรมที่พึงรู้แจ้ง ด้วยความรู้แจ้งทางใจ ในที่นั้น ย่อมมีมาร หรือมีการบัญญัติว่า มาร ได้„ ”ดูกอ่ นสมิทธิ ในทีใ่ ดไม่มสี งิ่ เหล่านัน้ ในทีน่ นั้ ย่อมไม่มมี าร ไม่มกี ารบัญญัตวิ า่ มาร ได้„ สํ.สฬา. ๑๘/๗๑ - ๗๒/๓๙

๑๕๐. นรกที่ตา หู เป็นต้น ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของท่านทั้งหลาย ท่านได้ดีแล้ว ขณะ (กาลเวลา) เพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ อันท่านได้รับแล้ว นรกอันชื่อว่าเนื่องด้วยอายตนะสำ�ำหรับ ถูกต้องอารมณ์ ๖ ชนิด เรา๓ ได้เห็นแล้ว ในนรกนั้น บุคคลย่อมเห็นรูปใด ๆ ด้วยตา ก็เห็น แต่รูปที่ไม่น่าปรารถนา ไม่เห็นรูปที่น่าปรารถนา เห็นแต่รูปที่ไม่น่าใคร่ ไม่เห็นรูปที่น่าใคร่ เห็นแต่รูปที่ไม่น่าพอใจ ไม่เห็นรูปที่น่าพอใจ„ ”เขา๔ ฟังเสียง ดมกลิ่น ลิ้มรส ถูกต้องโผฏฐัพพะ (สิ่งที่ถูกต้องได้) รู้ธรรมะ (สิ่งที่รู้ได้ ด้วยใจ) ก็ได้ฟัง ได้ดม ได้ลิ้ม ได้ถูกต้อง ได้รู้แต่สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ไม่ได้ฟัง ไม่ได้ดม ไม่ได้ลิ้ม ไม่ได้ถูกต้อง ไม่ได้รู้สิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ„ สํ.สฬา. ๑๘/๒๑๔ - ๒๑๕/๑๓๒ ๑ จักขุวิญญาณ ๒ มโนวิญญาณ ๓ เรา ในที่นี้หมายถึง พระพุทธเจ้า - ม.พ.ป. ๔

เขา หมายถึง ผู้ที่อยู่ในนรกนั้น - ม.พ.ป.

ภาค ๓

สํ.สฬา. ๑๘/๒๑ - ๒๒/๑๔

154

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๕๑. สวรรค์ที่ตา หู เป็นต้น ”ดูก่อนภิกษุท่านทั้งหลาย เป็นลาภของท่านทั้งหลาย ท่านได้ดีแล้ว ขณะ (กาลเวลา) เพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ อันท่านได้รับแล้ว สวรรค์อันชื่อว่าเนื่องด้วยอายตนะสำ�ำหรับ ถูกต้องอารมณ์ ๖ ชนิด เรา๑ ได้เห็นแล้ว ในสวรรค์นั้น บุคคลย่อมเห็นรูปใด ๆ ด้วยตา ก็เห็น แต่รูปที่น่าปรารถนา ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าปรารถนา เห็นแต่รูปที่น่าใคร่ ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าใคร่ เห็นแต่รูปที่น่าพอใจ ไม่เห็นรูปที่ไม่น่าพอใจ„ ”เขา๒ ฟังเสียง ดมกลิ่น ลิ้มรส ถูกต้องโผฏฐัพพะ (สิ่งที่ถูกต้องได้) รู้ธรรมะ (สิ่งที่รู้ได้ ด้วยใจ) ก็ได้ฟัง ได้ดม ได้ลิ้ม ได้ถูกต้อง ได้รู้แต่สิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ไม่ได้ฟัง ไม่ได้ดม ไม่ได้ลิ้มรส ไม่ได้ถูกต้อง ไม่ได้รู้สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ„ สํ.สฬา. ๑๘/๒๑๕/๑๓๒

๑๕๒. เวียนว่ายตายเกิด ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเสมือนท่อนไม้ที่โยนขึ้นไปในอากาศ บางครั้งก็ตกลง ทางโคน บางครั้งก็ตกลงทางกลาง บางครั้งก็ตกลงทางปลาย สัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็น เครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกมัด วิ่งไป ท่องเที่ยวไปอยู่ บางครั้งก็ไปสู่โลกอื่นจากโลกนี้ บางครั้งก็มาสู่โลกนี้จากโลกอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงสาร (การเวียนว่ายตายเกิด) นี้ มีที่สุด อันตามไปไม่พบ ไม่ปรากฏเงื่อนเบื้องต้น เบื้องปลาย ของสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกมัด วิ่งไป ท่องเที่ยวไปอยู่ ควรเพื่อจะเบื่อหน่าย คลายกำ�ำหนัดในสังขาร ทั้งปวง ควรที่จะพ้นไปเสีย„ สํ.นิ. ๑๖/๔๓๙/๑๘๒

๑๕๓. อะไรยาวนานสำ�ำหรับใคร ”ราตรีของผู้ที่ตื่น ยาวนาน โยชน์๓ ของผู้เมื่อยล้า ยาว สงสาร (การท่องเที่ยวเวียนว่าย ตายเกิด) ของคนพาลผู้ไม่รู้แจ้งพระสัทธรรม ยาว„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๕/๒๑ ๑ เรา ในที่นี้หมายถึง พระพุทธเจ้า - ม.พ.ป. ๒ เขา หมายถึง ผู้ที่อยู่ในนรกนั้น - ม.พ.ป. ๓

โยชน์ เป็นมาตราวัด เท่ากับ ๔๐๐ เส้น ในที่นี้หมายถึงระยะทาง

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

155

๑๕๔. ความเป็นสหายในคนพาลไม่มี ”ถ้าเที่ยวไป ไม่พบคนที่ดีกว่าตน หรือเสมอตน ก็ควรบำ�ำเพ็ญความเป็นผู้เที่ยวไป คนเดียวให้มั่น เพราะความเป็นสหายในคนพาลไม่มี„ ๑๕๕. ของเราแน่หรือ ”คนเขลาย่อมเดือดร้อนว่า บุตรของเรามีอยู่ ทรัพย์ของเรามีอยู่ ก็ตนของตนยังไม่มี บุตรและทรัพย์จักมีแต่ที่ไหน„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๕/๒๑

๑๕๖. พาลและบัณฑิตที่รู้จักตัวเอง ”คนพาลรู้จักความเป็นพาลของตน ก็เป็นบัณฑิตได้บ้าง เพราะเหตุนั้น แต่คนพาล ที่สำ�ำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต เรากล่าวว่าเป็นพาลแท้„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๕/๒๑

๑๕๗. ทัพพีไม่รู้รสแกง ”ถ้าคนพาลเข้าไปนั่งใกล้บัณฑิตจนตลอดชีวิต แต่ไม่รู้แจ้งซึ่งธรรม คนพาลนั้น ก็เหมือนทัพพีที่ไม่รู้รสแกงฉะนั้น„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๕/๒๑

๑๕๘. ลิ้นรู้รสแกง ”ถ้าวิญญูชนเข้าไปนั่งใกล้บัณฑิต แม้เพียงครู่เดียว แต่รู้แจ้งซึ่งธรรมได้โดยพลัน วิญญูชนนั้นก็เหมือนลิ้นที่รู้รสแกงฉะนั้น„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๕/๒๑

๑๕๙. มีตนเป็นอมิตร ”คนพาลย่อมเที่ยวไป กับตนที่เ ป็ นอมิ ตรนั่นแหละ ทำ�ำบาปกรรมอั นมี ผลเป็ นที่ เดือดร้อน„ ขุ.ธ. ๒๕/๑๕/๒๑

ภาค ๓

ขุ.ธ. ๒๕/๑๕/๒๑

156

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๖๐. สะอาดด้วยน้�้ำำ หรือ ด้วยความประพฤติ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ตำ�ำบลคยาสีสะ ใกล้แม่น้�้ำำคยา สมัยนั้น ชฎิล (นักบวชเกล้าผมเป็นเซิง) มากหลาย ดำ�ำผุดบ้าง ดำ�ำหัวบ้าง เอามือวักน้�้ำำรดตนเองบ้าง ในแม่น้�้ำำ คยา บูชาไฟบ้าง ในสมัยทีม่ หี มิ ะตกระหว่างราตรีฤดูหนาว อันเย็นเยียบ ด้วยคิดว่า ความบริสทุ ธิ์ จะมีได้ด้วยวิธีการนี้ พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นชฏิลเหล่านั้นทำ�ำอาการอย่างนั้น จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า ”ความบริสุทธิ์เพราะน้�้ำำในแม่น้�้ำำที่คนเป็นอันมากอาบนั้น ย่อมไม่มี ผู้ใดมีสัจจะ มีธรรมะ ผู้นั้นเป็นผู้สะอาด เป็นพราหมณ์„ ขุ.อุ. ๒๕/๔๖/๗๑

๑๖๑. อยู่ในอำ�ำนาจของคนอื่นเป็นทุกข์ สมั ย หนึ่ ง พระผู ้ มี พ ระภาคประทั บ ณ ปราสาทของนางวิ ส าขา มิ ค ารมารดา ๑ ในบุพพาราม ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้น นางวิสาขา มิคารมารดา มีธุระบางอย่างเกี่ยวข้องใน พระเจ้าปเสนทิโกศล พระราชามิได้ทรงพิจารณาเรื่องนั้นตามความต้องการ (อรรถกถากล่าวว่า นางวิสาขาไปเฝ้า แต่ไม่พบ หลายครั้ง) นางวิสาขาจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแต่ยังวัน ถวายบังคมแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสถามว่า ”ดูก่อนวิสาขา เธอไปไหน มาแต่ยังวันทีเดียว„ นางวิสาขาจึงกราบทูลเรื่องนั้นให้ทรงทราบ พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อ ความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า ”การอยู่ในอำ�ำนาจของคนอื่น ทุกอย่าง เป็นทุกข์ การเป็นอิสระ ทุกอย่าง เป็นสุข คนทั้ ง หลายย่อมเดือดร้อนในเรื่องทุก ข์สุขทั่ว ไป เพราะว่ ากิ เ ลสเครื่ อ งมั ดสั ต ว์ เป็ นของ ก้าวล่วงได้ยาก„ ขุ.อุ. ๒๕/๖๓/๘๗

๑๖๒. สิ้นหลงย่อมไม่หวั่นไหว สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนารามของอนาถปิณฑิกคฤหบดี ใกล้ กรุงสาวัตถี สมัยนั้น ท่านพระสาริบุตรนั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำ�ำรงสติเฉพาะหน้า ไม่ไกล ๑

คำ�ำนี้เป็นชื่อพิเศษแสดงประวัติว่า ได้เคยต่อสู้กับมิคารเศรษฐี บิดาสามี ซึ่งบีบคั้นนางต่าง ๆ และได้อาศัยความดี ต่อสู้ จนบิดาสามียอมเรียกเป็นมารดา

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

157

พระผูม้ พี ระภาค พระผูม้ พี ระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นพระสาริบตุ รเช่นนัน้ จึงทรงเปล่งอุทานนี้ ในเวลานั้นว่า ”ภูเขาศิลา ไม่หวั่นไหว ตั้งอยู่ด้วยดีฉันใด เพราะสิ้นความหลง ภิกษุย่อมไม่หวั่นไหว ดุจภูเขาฉะนั้น„ ๑๖๓. ไม่โศกในท่ามกลางแห่งความโศก สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เวฬุวนาราม อันเป็นที่ให้เหยื่อแก่กระแต ขณะนั้นท่านพระอุปเสนะ วังคันตบุตร ผู้ไปสู่ที่ลับ หลีกเร้นอยู่ ได้เกิดความคิดอย่างนี้ว่า ”เป็นลาภของเรา เราได้ดีหนอ พระศาสดาของเรา เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง และเราก็ได้ออกจากเรือน บวชไม่มีเรือนในพระธรรมวินัยที่พระศาสดาตรัสไว้ดีแล้ว เพื่อนร่วม ประพฤติพรหมจรรย์ของเราเล่า ก็มีศีล มีกัลยาณธรรม และทำ�ำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ตัวเราก็มีจิตตั้งมั่นดี มีอารมณ์เป็นหนึ่ง และเป็นพระอรหันต์ขีณาสพ ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพ มาก เราจะอยู่จะตาย ก็นับว่าเจริญ ลำ�ำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดของท่านพระอุปเสนะ วังคันตบุตรแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า ”ผู้ใดจะเป็นอยู่ก็ไม่เดือดร้อน จะตายก็ไม่เศร้าโศก๑ ผู้นั้นเป็นผู้เห็นบท (แห่งธรรม) ย่ อ มไม่ เ ศร้ า โศก ในท่ า มกลางแห่ ง ความโศก ภิ ก ษุ ผู ้ ถ อนความทะยานอยากในความมี ความเป็นได้ มีจิตสงบ สิ้นการเวียนว่ายในชาติ (ความเกิด) ความเกิดอีกของเธอย่อมไม่มี„ ขุ.อุ. ๒๕/๑๐๘/๑๒๕

๑๖๔. อกเขา อกเรา สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนารามของอนาถปิณฑิกคฤหบดี ใกล้ กรุ ง สาวั ต ถี สมั ย นั้ น พระเจ้ า ปเสนทิ โ กศลเสด็ จ สู ่ ชั้ น บนปราสาทอั น ประเสริ ฐ กั บ พระนาง มัลลิกาเทวี พระองค์ตรัสถามพระนางมัลลิกาเทวีว่า ”ดูก่อนมัลลิกา ใคร ๆ คนอื่นที่เป็นที่รักยิ่ง กว่าตนของเธอเองมีหรือไม่„ พระนางมัลลิกากราบทูลว่า ”ข้าแต่มหาราช ใคร ๆ คนอื่นที่เป็น ที่รักยิ่งกว่าตนของหม่อมฉันไม่มี ก็ใคร ๆ คนอื่นที่เป็นที่รักยิ่งกว่าตนของพระองค์เองมี ๑

เป็นการแปลหัก ถือเอาใจความ

ภาค ๓

ขุ.อุ. ๒๕/๗๖/๙๙

158

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

หรือไม่„ พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสตอบว่า„ ดูก่อนมัลลิกา ใคร ๆ คนอื่นที่เป็นที่รักยิ่งกว่า ตัวของเราเองไม่มี„ ขณะนั้ น พระเจ้ า ปเสนทิ โ กศลเสด็ จ ลงปราสาท เข้ า ไปเฝ้ า พระผู ้ มี พ ระภาค ถวายบังคมแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนหนึ่ง ครั้นแล้วได้กราบทูลข้อโต้ตอบของพระองค์ กับพระนางมัลลิกาเทวี ให้ทรงทราบ ลำ�ำดับนัน้ พระผูม้ พี ระภาคทรงทราบเนือ้ ความนัน้ แล้ว จึงเปล่งอุทานนีใ้ นเวลานัน้ ว่า ”บุคคลตรวจดูด้วยจิตทั่วทุกทิศแล้ว ไม่พบใครซึ่งเป็นที่รักยิ่งกว่าตนเองในที่ไหน ๆ ตนเองเป็นที่รักยิ่งของคนทั้งหลายอย่างนี๑้ ผู้รักตน จึงไม่ควรเบียดเบียฬผู้อื่น„ ขุ.อุ. ๒๕/๑๑๐/๑๒๗

๑๖๕. ประวัติสุปพุทธะผู้เป็นโรคเรื้อน สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม อันเป็นที่ให้เหยื่อแก่กระแต ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้นคนเป็นโรคเรื้อนผู้มีนามว่าสุปพุทธะ เป็นคนจน คนกำ�ำพร้า คนขัดสน สมัยนั้นพระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยบริษัทใหญ่ ประทับนั่งแสดงธรรมอยู่ สุปพุทธะผู้เป็น โรคเรื้อน เห็นหมู่มหาชนประชุมกันอยู่แต่ที่ไกล ครั้นเห็นดังนั้น จึงคิดว่า ”เขาคงแบ่งของเคี้ยว ของกินอย่างใดอย่างหนึ่งกันในที่นั้นโดยไม่ต้องสงสัย แม้ไฉน เราพึงเข้าไปหามหาชนกลุ่มนั้น บางทีจะได้ของเคี้ยวของกินอย่างใดอย่างหนึ่งในที่นั้นบ้าง„ สุปพุทธะผู้เป็นโรคเรื้อน จึงเข้าไป หามหาชนกลุ่มนั้น ก็ได้เห็นพระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยบริษัทใหญ่ ประทับนั่งแสดงธรรมอยู่ ครั้นเห็นดังนั้น จึงคิดว่า ”เขามิได้แบ่งของเคี้ยวของกินอย่างใดอย่างหนึ่งในที่นี้ พระสมณโคดม นีกำ้ ำ� ลังแสดงธรรมในบริษทั แม้ไฉน เราพึงฟังธรรม„ จึงนัง่ ลง ณ ทีน่ นั้ ด้วยคิดว่า เราจักฟังธรรม ลำ�ำดับนัน้ พระผูม้ พี ระภาคทรงพิจารณาดูบริษทั ทัง้ ปวงโดยรอบคอบ ว่าใครในทีป่ ระชุม นี้จะควรรู้แจ้งธรรมะ ก็ได้ทรงเห็นสุปพุทธะผู้เป็นโรคเรื้อน ผู้นั่งอยู่ในบริษัทนั้น ครั้นทรงเห็น แล้ว จึงทรงพระดำ�ำริว่า สุปพุทธะผู้นี้ ควรรู้แจ้งธรรมได้ จึงทรงปรารภสุปพุทธะผู้เป็นโรคเรื้อน แสดงอนุบุพพิกถา (ถ้อยคำ�ำที่กล่าวตามลำ�ำดับ) คือทรงประกาศกล่าว ว่าด้วยทาน ศีล โทษ ความต่�่ำำทราม ความเศร้าหมองของกาม และอานิสงส์ (ผลดี) ในการออกบวช ๑

คนทั้งหลาย ย่อมรักตนเองทั้งนั้น - ม.พ.ป.

159

เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า สุปพุทธะ ผู้เป็นโรคเรื้อน เป็นผู้มีจิตอันควร มีจิต อ่อน มีจิตปราศจากนีวรณ์ (กิเลสที่กั้น) มีจิตมีอารมณ์สูง จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนา ว่าด้วยทุกข์ เหตุให้ทกุ ข์เกิดความดับทุกข์ ข้อปฏิบตั ใิ ห้ถงึ ความดับทุกข์ ซึง่ เป็นพระธรรมเทศนา ที่พระองค์ทรงเปิดหงายขึ้นได้เอง๑ ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีมลทินว่า ”สิ่งใดสิ่งหนึ่งมี ความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา„ ดังนี้ ได้เกิดขึ้นแก่สุปพุทธะ ผู้เป็นโรคเรื้อน ณ ที่นั่งนั้นเอง เสมือนหนึ่งผ้าอันบริสุทธิ์ ปราศจากจุดด่างพร้อย ควรรับน้�้ำำย้อม ด้วยดีฉะนั้น ลำ�ำดับนัน้ สุปพุทธะ ผูเ้ ป็นโรคเรือ้ น ผูม้ ธี รรมอันเห็นแล้ว บรรลุแล้ว รูแ้ จ้งแล้ว หยัง่ ลง สู่ธรรมก้าวล่วงความสงสัยแคลงใจได้แล้ว ถึงความเป็นผู้กล้าหาญไม่ต้องมีผู้อื่นเป็นปัจจัย (ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น) ในเรื่องคำ�ำสอนของพระศาสดา ลุกขึ้นจากที่นั่ง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคม นั่ง ณ ที่ควรส่วนหนึ่ง แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ”ไพเราะนัก พระเจ้าข้า ไพเราะนัก พระเจ้าข้า เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่�่ำำ เปิดของที่ปิด ชี้ทางแก่คนหลงทาง ตามประทีปในที่มืด ด้วยคิดว่า ผู้มีตาจะได้เห็นรูป พระผู้มีพระภาค ได้ทรงประกาศพระธรรม โดยปริยายเป็นอเนก มีขอ้ เปรียบฉะนัน้ ข้าแต่พระองค์ผเู้ จริญ ข้าพระองค์ขอถึงพระผูม้ พี ระภาค กับพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์เป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำ�ำข้าพระองค์ว่าเป็น อุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะจนตลอดชีวิต„ ลำ�ำดับนัน้ สุปพุทธะ ผูเ้ ป็นโรคเรือ้ น อันพระผูม้ พี ระภาคทรงชีแ้ จง ชักชวน ให้อาจหาญ ร่าเริงด้วยธรรมิกถา ชืน่ ชมภาษิตของพระผูม้ พี ระภาค ลุกขึน้ จากอาสนะ ถวายบังคม ทำ�ำประทักษิณ แล้วหลีกไป ต่อมาสุปพุทธะ ผู้เป็นโรคเรื้อน หลีกไปแล้วไม่ช้า ก็ถูกโครุ่นขวิด ถึงแก่ชีวิต ลำ�ำดับนั้น ภิกษุหลายรูปเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคม นั่ง ณ ที่ควรส่วนหนึ่ง แล้ว จึงกราบทูลว่า ”ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนเป็นโรคเรื้อน ชื่อสุปพุทธะ ผู้อันพระผู้มีพระภาค ทรงชี้แจง ชักชวนให้อาจหาญ ร่าเริงด้วยธรรมิกถา นั้น ทำ�ำกาละเสียแล้ว สุปพุทธะนั้น มีคติ และความเป็นไปข้างหน้าเป็นอย่างไร„ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะสิ้นกิเลสเครื่องผูกมัด ๓ ประการ๒ สุปพุทธะ ผู้เป็นโรคเรื้อน เป็นพระโสดาบัน เป็นผู้มี ความไม่ตกต่�่ำำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงที่จะได้ตรัสรู้ในเบื้องหน้า„ ๑ ค้นพบด้วยพระองค์เอง ๒

โดยใจความ คือความเห็นเป็นเหตุยึดว่ากายของเรา สักกายทิฏฐิ ความสงสัย วิจิกิจฉา การติดในศีลและพรต (สีลัพพตปรามาส)

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

160

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

เมือ่ พระผูม้ พี ระภาคตรัสอย่างนัน้ ภิกษุรปู หนึง่ จึงกราบทูลว่า ”ข้าแต่พระองค์ผเู้ จริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ให้สุปพุทธะ ผู้เป็นโรคเรื้อน เป็นคนจน เป็นคนกำ�ำพร้า เป็นคน ขัดสน„ พระผูม้ พี ระภาคจึงตรัสว่า ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย เรือ่ งเคยมีมาแล้วในกาลก่อน สุปพุทธะ ผู้เป็นโรคเรื้อน ได้เป็นบุตรของเศรษฐีในกรุงราชคฤห์นี้ เขาเดินทางไปสู่สนามในอุทยาน ได้เห็น พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงพระนามว่า ตครสิขี กำ�ำลังเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในพระนคร ครั้นเห็น ก็คิดว่า ”คนขี้เรื้อนอะไรนี่เที่ยวเดินอยู่„ จึงถ่มน้�้ำำลาย แสดงอาการไม่เคารพหลีกไป ด้วยผล แห่งกรรมนั้น เขาหมกไหม้ในนรกสิ้นปีเป็นอันมาก สิ้นร้อยปีเป็นอันมาก สิ้นพันปีเป็นอันมาก สิ้นแสนปีเป็นอันมาก๑ ด้วยผลอันเหลือแห่งกรรมนั้น เขาจึงได้เป็นคนยากจน เป็นคนกำ�ำพร้า เป็นคนขัดสนในกรุงราชคฤห์นี้ เขาอาศัยพระธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว จึงสมาทาน (ถือเอา) ศรัทธา (ความเชื่อ) ศีล (ความรักษากายวาจาให้เรียบร้อย) สุตะ (การสดับตรับฟัง) จาคะ (การสละกิเลส) ปัญญา (ความรอบรู้) ครั้นเขาอาศัยพระธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว สมาทานศรัทธา จนถึงสมาทานปัญญาแล้ว ภายหลังที่สิ้นชีวิตแล้ว ก็เข้าถึงความเป็นสหาย ของเทพชั้นดาวดึงส์ ณ ที่นั้น เขาย่อมรุ่งเรืองเหนือเทพเหล่าอื่นโดยวรรณะ โดยยศ” ลำ�ำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลา นั้นว่า ”เมื่อยังมีความเพียร บัณฑิตพึงเว้นบาปทั้งหลายในชีวโลก (โลกแห่งสัตว์มีชีวิต) เหมือนคนมีตาดีเว้นทางไม่สม่�่ำำเสมอฉะนั้น” ขุ.อุ. ๒๕/๑๑๒/๑๒๘

๑๖๖. ถ้ากลัวทุกข์ก็อย่าทำ�ำความชั่ว สมั ย หนึ่ ง พระผู ้ มี พ ระภาคประทั บ ณ เชตวนารามของอนาถปิ ณ ฑิ ก คฤหบดี ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้นเด็ก ๆ หลายคนจับปลาอยู่ในระหว่างกรุงสาวัตถี กับเชตวนาราม ขณะนั้น เป็นเวลาเช้าพระผู้มีพระภาคทรงอันตรวาสก (นุ่งผ้า) แล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเข้าไป สู่กรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาต พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นเด็ก ๆ หลายคนเหล่านั้นกำ�ำลัง จับปลาอยู่ จึงเสด็จเข้าไปหา แล้วตรัสว่า ”เด็ก ๆ ทั้งหลาย พวกเธอกลัวทุกข์ ไม่รักทุกข์ ใช่หรือไม่” เมือ่ เด็กทัง้ หลายกราบทูลรับว่า ”เป็นอย่างนัน้ พระเจ้าข้า ข้าพระองค์ทงั้ หลายกลัวทุกข์ ไม่รักทุกข์” ๑

เป็นสำ�ำนวนให้เข้าใจว่าตกนรกอยู่นาน

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

161

จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า ”ถ้าท่านทั้งหลายกลัวทุกข์ ถ้าทุกข์ไม่เป็นที่รัก ของท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายก็อย่าทำ�ำกรรมชั่ว ไม่ว่าในที่แจ้ง หรือในที่ลับ ถ้าท่านทั้งหลาย จักกระทำ�ำ หรือกระทำ�ำความชั่วอยู่ ก็จะไม่พ้นไปจากทุกข์ได้ แม้จะตั้งหน้าหนีไปอยู่„ ขุ.อุ. ๒๕/๑๑๕/๑๒๘

สมั ย หนึ่ ง พระผู ้ มี พ ระภาคประทั บ ณ เชตวนารามของอนาถปิ ณ ฑิ ก คฤหบดี ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้นท่านพระภัททิยะผู้ค่อม (เรียกชื่อติดกันว่า ลกุณฏกภัททิยะ) เดินตาม หลังภิกษุหลายรูปเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นท่าน พระลกุณฏกภัททิยะเดินตามหลังภิกษุหลายรูปมาแต่ไกล เป็นผู้มีผิวพรรณทราม ไม่น่าดู เตี้ยต่�่ำำมาก อันภิกษุทั้งหลายบังเสียโดยมาก ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสกะภิกษุ ทั้งหลายว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายเห็นภิกษุรูปนั้นหรือไม่ ผู้เดินตามหลังภิกษุ หลายรูปมาแต่ไกล เป็นผูม้ ผี วิ พรรณทราม ไม่นา่ ดู เตีย้ ต่�่ำำมาก อันภิกษุทงั้ หลายบังเสียโดยมาก„ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ”เห็น พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปนั้นแหละ เป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก สมาบัติที่ภิกษุนี้ไม่เคยเข้า หาได้ยากมาก กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นอนาคาริยะโดยชอบ เพื่อประโยชน์อันใด ภิกษุนี้ ทำ�ำให้ แจ้งซึง่ ประโยชน์นนั้ อันยอดเยีย่ ม อันเป็นทีส่ ดุ แห่งการประพฤติพรหมจรรย์แล้ว ด้วยความรูย้ งิ่ ด้วยตนเองอยู่ในปัจจุบัน„ ลำ�ำดับนัน้ แล พระผูม้ พี ระภาคทรงทราบเนือ้ ความนัน้ แล้ว ทรงเปล่งอุทานนีใ้ นเวลานัน้ ว่า ”รถที่ไม่มีส่วนบกพร่อง มีหลังคาขาว มีกำ�ำข้างเดียว กำ�ำลังแล่นอยู่ ท่านจงดูรถคันนั้น อันไม่สะเทือน มีกระแสอันขาด ไม่มีเครื่องผูก กำ�ำลังมาอยู่๑„ ขุ.อุ. ๒๕/๑๕๑/๑๗๕ ๑

พระพุทธภาษิตนี้ เปรียบพระอรหันต์กับรถที่ดี และดีอย่างผิดกว่ารถธรรมดา คือรถธรรมดามีซี่ล้อ (กำ�ำ) มาก แต่นี่มีกำ�ำซี่เดียว ท่านเปรียบด้วยสติ รถธรรมดา มีน้�้ำำมันที่หยอดไว้ตามหัวเพลา ตามดุม ไหลเยิ้ม แต่รถนี้ไม่มีกระแส คือเทียบด้วยไม่มีกระแสตัณหาไหล รถธรรมดา ต้องผูกมัดรัดรึง แต่รถคันนี้ไม่ต้องมี อะไรผูก เทียบด้วยไม่มีกิเลส

ภาค ๓

๑๖๗. คนค่อม แต่มีคุณธรรมสูง

162

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๖๘. ลักษณะแห่งที่สุดทุกข์ สมั ย หนึ่ ง พระผู ้ มี พ ระภาคประทั บ ณ เชตวนารามของอนาถปิ ณ ฑิ ก คฤหบดี ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้นพระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงแก่ภิกษุทั้งหลาย ทรงชักชวนให้อาจหาญ ร่าเริงด้วยธรรมิกถา อันปฏิสังยุต (เกี่ยวข้อง) ด้วยพระนิพพาน และภิกษุเหล่านั้น ก็สนใจ ใส่ใจ ตั้งใจ เงี่ยโสต สดับพระธรรม ลำ�ำดับนัน้ แล พระผูม้ พี ระภาคทรงทราบเนือ้ ความนัน้ จึงทรงเปล่งอุทานนีใ้ นเวลานัน้ ว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อายตนะนั้นมีอยู่ ในอายตนะนั้นไม่มีดิน น้�้ำำ ไฟ ลม ไม่มี อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่มี โลกนี้ ไม่ มี โ ลกอื่ น ไม่ มี พ ระจั น ทร์ พ ระอาทิ ต ย์ ทั้ ง สอง เราย่ อ มกล่ า วถึ ง อายตนะนั้ น ว่ า มิใช่การมา มิใช่การไป มิใช่การตั้งอยู่ มิใช่การจุติ (การเคลื่อนจากที่เดิม) มิใช่การเกิดขึ้น ไม่มีที่ตั้ง ไม่มีความเป็นไป ไม่มีอารมณ์ นั่นแหละเป็นที่สุดแห่งทุกข์„ ขุ.อุ. ๒๕/๑๕๘/๑๘๑

(หมายเหตุ : คำ�ำว่า อากาสานัญจายตนะ หมายความว่า แหล่งที่มีอากาศไม่มีที่สุด วิญญาณัญจายนตะ แหล่งที่มีวิญญาณไม่มีที่สุด อากิญจัญญายตนะ แหล่งที่ไม่มีอะไรเลย เนวสั ญ ญานาสั ญ ญายตนะ แหล่ ง ที่ มี สั ญ ญา (ความจำ� ำ ได้ ) ก็ มิ ใ ช่ ไม่ มี สั ญ ญา ก็ มิ ใ ช่ เป็นชื่อของอรูปฌานทั้งสี่ และเป็นชื่อของที่เกิดของผู้บรรลุอรูปฌานทั้งสี่นั้น) ๑๖๙. คมิกวัตร (ข้อปฏิบัติสำ�ำหรับภิกษุผู้จะเดินทางจากไป) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้จะเดินทางจากไป พึงเก็บเครื่องใช้ที่ทำ�ำด้วยไม้ เครื่องใช้ ที่ทำ�ำด้วยดิน (หมายถึงดินเผา) ปิดประตูหน้าต่างแล้ว บอกมอบเสนาสนะ (ที่นอนที่นั่ง ถือเอา ความว่าที่อยู่อาศัย) ถ้าไม่มีภิกษุ พึงบอกสามเณร ถ้าไม่มีสามเณร พึงบอกคนดูแลวัด ถ้าไม่มี คนดูแลวัด พึงบอกอุบาสก๑„ ”ถ้าไม่มีภิกษุสามเณร คนดูแลวัดหรืออุบาสก พึงวางเตียงไว้บนก้อนหิน ๔ ก้อน (เพื่อไม่ให้ปลวกขึ้น) แล้ววางเตียงซ้อนเตียง วางตั่งซ้อนตั่ง ทำ�ำเสนาสนะให้เป็นกองอยู่ข้างบน เก็บเครื่องใช้ที่ทำ�ำด้วยไม้ เครื่องใช้ททำี่ �ำด้วยดิน ปิดประตูหน้าต่างแล้วจึงหลีกไป„ ๑

อุบาสก แปลว่า ผู้นั่งใกล้ คือนั่งใกล้พระรัตนตรัย ถือเอาความว่า ผู้นับถือพระพุทธศาสนา

163

”ถ้าวิหารรั่ว ถ้าสามารถ ก็พึงมุงเสีย หรือพึงทำ�ำความขวนขวายด้วยคิดว่า ทำ�ำอย่างไร จะมุงวิหารได้ ถ้ามุงได้อย่างนี้ ก็เป็นการดี ถ้าไม่ได้ ที่ใดฝนไม่รั่ว พึงวางเตียงไว้บนก้อนหิน ๔ ก้ อ น ในที่ นั้ น วางเตี ย งซ้ อ นเตี ย ง วางตั่ ง ซ้ อ นตั่ ง ทำ� ำ เสนาสนะให้ เ ป็ น กองอยู ่ ข ้ า งบน เก็บเครื่องใช้ที่ทำ�ำด้วยไม้ เครื่องใช้ททำี่ �ำด้วยดิน ปิดประตูหน้าต่างแล้วหลีกไป„ ”ถ้าวิหารรั่วทั้งหลัง ถ้าสามารถ พึงนำ�ำเสนาสนะ๑ ไปสู่หมู่บ้าน (ฝากชาวบ้านไว้) หรือ พึงทำ�ำความขวนขวายว่า ทำ�ำอย่างไรจะนำ�ำเสนาสนะไปสู่หมู่บ้านได้ ถ้านำ�ำไปได้อย่างนี้ ก็เป็นการดี ถ้าไม่ได้ พึงวางเตียงไว้บนก้อนหิน ๔ ก้อน วางเตียงซ้อนเตียง วางตั่งซ้อนตั่ง ทำ�ำเสนาสนะให้ เป็นกองอยู่ข้างบน เก็บเครื่องใช้ที่ทำ�ำด้วยไม้ เครื่องใช้ที่ทำ�ำด้วยดิน คลุมด้วยหญ้าหรือใบไม้ แล้วหลีกไป ด้วยคิดว่า ถ้าอย่างไร แม้ส่วนประกอบทั้งหลายจะพึงเหลืออยู่„ ”นี้แล ภิกษุทั้งหลาย คือวัตรของภิกษุผู้จะเดินทางจากไป ที่ภิกษุผู้จะเดินทางจากไป พึงปฏิบัติโดยชอบ„ วิ.จุลฺล. ๗/๔๑๙/๑๘๐

๑๗๐. เสนาสนวัตร (ข้อปฏิบัติเกี่ยวกับที่อยู่อาศัย) ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอยู่ในวิหารใด ถ้าสามารถ เธอพึงทำ�ำความสะอาด เมื่อจะ ทำ�ำความสะอาดวิหาร พึงนำ�ำบาตรจีวรออกก่อน แล้ววางไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง พึงนำ�ำผ้าปูนั่ง ผ้าปู นอนออกวางไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง พึงนำ�ำฟูก๒ และหมอนออกวางไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง เตียงตั่ง พึงทำ�ำให้ต่�่ำำนำ�ำออกให้ดี อย่าให้ครูดสี นำ�ำเขียงรองเตียงกับกระโถนออกวางไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง พึงนำ�ำแผ่นกระดานสำ�ำหรับพิงออกไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง พึงสังเกตเครื่องปูพื้นตามที่ตั้งไว้เดิม แล้วนำ�ำออกวางไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง (สมัยก่อนที่อยูไ่ ม่ยกพืน้ โดยมาก เมือ่ อยูก่ ับพื้นดินจึงต้องใช้ เตียงใช้ตั่ง และใช้เครื่องปูพื้น) ถ้าวิหารมีหยากไย่ พึงนำ�ำหยากไย่ออกจากเพดานก่อน„ ”ถ้าฝาที่ทาด้วยสีดินแดง เป็นจุดด่าง พึงใช้ผ้าชุบน้�้ำำบิดให้แห้ง แล้วเช็ด ถ้าพื้นทา ด้วยสีดำ�ำเป็นจุดด่าง พึงใช้ผ้าชุบน้�้ำำบิดให้แห้งแล้วเช็ด ถ้าพื้นไม่ได้ทาสีไว้ พึงพรมน้�้ำำแล้วกวาด ด้วยคิดว่า อย่าให้วิหารเปรอะเปื้อนด้วยธุลี พึงเก็บขยะไปทิ้ง ณ ส่วนข้างหนึ่ง„ ๑

คำ�ำว่า เสนาสนะ โดยทั่วไป หมายรวมทั้งที่อยู่อาศัย แต่ในที่นี้ รูปความให้หมายเพียงเครื่องปูนั่ง ปูนอน รวมทั้งเตียงตั่ง เพราะคำ�ำว่า ที่อยู่อาศัย ใช้คำ�ำว่า วิหาร แล้ว ๒ ฟูก คือเบาะ มี ๒ ชนิด คือฟูกสำ�ำหรับเตียง ฟูกสำ�ำหรับตั่ง ในวินัยปิฎก เล่ม ๒ หน้า ๑๙๒ ข้อ ๓๗๖ กล่าวว่า ฟูกหรือเบาะนี้ ยัดด้วยของ ๕ อย่าง คือขนสัตว์ ปอ เศษผ้า หญ้าและใบไม้ ของยัดที่ห้าม คือนุ่นและสำ�ำลี

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

164

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

”ไม่พึงตีเสนาสนะ (หมายถึงใช้มือทุบตีหรือใช้ไม้ตีให้ฝุ่นละอองออก) ในที่ใกล้ภิกษุ ไม่พึงตีเสนาสนะในที่ใกล้วิหาร ไม่พึงตีเสนาสนะใกล้น้�้ำำดื่ม ไม่พึงตีเสนาสนะใกล้น้�้ำำใช้ ไม่พึงตี เสนาสนะในลานด้านทวนลม พึงตีเสนาสนะด้านใต้ลม„ ”เครื่องปูพื้น พึงตากแดดไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง ทำ�ำความสะอาดแล้ว ตีแล้ว จึงนำ�ำไปปูไว้ ณ ที่ซึ่งปูไว้เดิม ที่รองเตียง พึงตากไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง แล้วเช็ด นำ�ำไปตั้งไว้ในที่เดิม เตียงตั่ง พึงตากแดดไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง ทำ�ำความสะอาดแล้ว เคาะแล้ว ทำ�ำให้ต่�่ำำ นำ�ำไปให้ดี มิให้ครูดสี บานและกรอบประตู แล้วพึงตั้งไว้ ณ ที่เดิม ฟูกและหมอน พึงตากแดดไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง ทำ�ำความสะอาดแล้ว ตีแล้ว จึงนำ�ำไปวางไว้ ณ ที่เดิม ผ้าปูนั่ง ผ้าปูนอน พึงตากแดดไว้ ณ ส่วน ข้างหนึ่ง ทำ�ำความสะอาดแล้ว สะบัดแล้ว จึงนำ�ำไปปูไว้ ณ ที่เดิม กระโถน พึงตากแดดไว้ ณ ส่วน ข้างหนึ่ง ขัดถูแล้วนำ�ำไปตั้งไว้ ณ ที่เดิม แผ่นกระดานสำ�ำหรับพิง พึงตากแดดไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง นำ�ำไปตั้งไว้ ณ ที่เดิม พึงเก็บบาตรจีวร (โปรดสังเกตว่า สิ่งทีนำ่ �ำออกก่อน เก็บเข้าทีหลังทั้งหมด)„ ”เมื่อจะเก็บบาตร พึงถือบาตรด้วยมือข้างหนึ่ง ใช้มืออีกข้างหนึ่งคลำ�ำใต้เตียง ใต้ตั่ง แล้วจึงเก็บ (เพื่อไม่ให้บาตร ซึ่งโดยมากเป็นบาตรดิน กระทบอะไรแตกเสียหาย) ไม่พึงวาง บาตรบนพื้นว่าง (คือที่ไม่มีอะไรบังอยู่ข้างบน) เมื่อเก็บจีวร พึงจับจีวรด้วยมือข้างหนึ่ง รูดราว จีวร หรือเชือกที่ขึงสำ�ำหรับพาดจีวรด้วยมืออีกข้างหนึ่ง พึงเก็บจีวรเอาชายด้านนอกพับเข้ามา ด้านใน (คือพาดจีวรเข้ามาหาตัวผู้พาด เพื่อไม่ให้จีวรไปกระทบของแหลมคมอื่น ๆ ภิกษุที่ รู้วินัยข้อนี้ เวลาตากจีวร จึงตากจีวรเข้าหาตัว)„ ”ถ้าลมมีฝุ่นทางทิศตะวันออกพัดมา พึงปิดหน้าต่างด้านตะวันออก ถ้าลมมีฝุ่นทาง ทิศตะวันตกพัดมา พึงปิดหน้าต่างด้านตะวันตก ถ้าลมมีฝุ่นทางทิศเหนือพัดมา พึงปิดหน้าต่าง ด้านเหนือ ถ้าลมมีฝุ่นทางทิศใต้พัดมา พึงปิดหน้าต่างด้านใต้„ ”ถ้าเป็นฤดูหนาว พึงเปิดหน้าต่างในเวลากลางวัน ปิดเวลากลางคืน ถ้าเป็นฤดูร้อน พึงปิดหน้าต่างในเวลากลางวัน เปิดในเวลากลางคืน ”ถ้าบริเวณรก พึงกวาดบริเวณ ถ้าโรงเก็บของรก พึงกวาดโรงเก็บของ ถ้าโรงประชุมรก พึงกวาดโรงประชุม ถ้าโรงไฟ (สำ�ำหรับต้มน้�้ำำ เป็นต้น) รก พึงกวาดโรงไฟ ถ้าวัจจกุฎี (ส้วม) รก พึงกวาดวัจจกุฎี ถ้าน้�้ำำดื่มไม่มี พึงตั้งน้�้ำำด่ืมไว้ ถ้าน้�้ำำใช้ไม่มี พึงตั้งน้�้ำำใช้ ถ้าน้�้ำำในหม้อชำ�ำระไม่มี พึงตักน้�้ำำใส่หม้อชำ�ำระ„ ”ถ้าอยู่ในวิหารเดียวกับภิกษุผู้แก่พรรษากว่า ยังไม่ได้อาปุจฉา (บอกกล่าว หรือ ขอโอกาส) ไม่พึงให้อุทเทส (การแนะนำ�ำ) ไม่พึงให้ปริปุจฉา (การสอบถาม) ไม่พึงทำ�ำการสาธยาย (ท่องบ่น) ไม่พึงกล่าวธรรม ไม่พึงจุดไฟ ไม่พึงดับไฟ ไม่พึงเปิดปิดหน้าต่าง (ถ้าขออนุญาต

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

165

แล้วทำ�ำได้) ถ้าเดินจงกรม (เดินไปเดินมา กำ�ำหนดจิตไว้ที่อารมณ์ใดอารมณ์หนึ่ง) ในที่จงกรม อันเดียวกับภิกษุผู้แก่พรรษากว่า ภิกษุผู้แก่พรรษากว่าอยู่ในที่ใดพึงกลับจากที่นั้น (คือเมื่อ เดินไปถึงที่นั้น แล้วให้กลับ) ด้วยคิดว่า ชายสังฆาฏิจะไม่กระทบภิกษุผู้แก่พรรษากว่า„ ”นี้แล ภิกษุทั้งหลาย คือวัตรอันเกี่ยวกับเสนาสนะของภิกษุท้ังหลาย ที่ภิกษุทั้งหลาย พึงปฏิบัติชอบในเรื่องเสนาสนะ๑„ ๑๗๑. ธรรมที่มีความทะยานอยากเป็นมูล ๙ อย่าง ในข้อนั้น ธรรมที่มีความทะยานอยากเป็นมูล ๙ อย่างเป็นไฉน (๑) เพราะอาศัยความทะยานอยาก จึงมีการแสวงหา (๒) เพราะอาศัยการแสวงหา จึงมีลาภ (๓) เพราะอาศัยลาภ จึงมีการวินิจฉัย (๔) เพราะอาศัยการวินิจฉัย จึงมีความกำ�ำหนัด (หรือความคิด) ด้วยอำ�ำนาจแห่ง ความพอใจ (๕) เพราะอาศัยความกำ�ำหนัดด้วยอำ�ำนาจแห่งความพอใจ จึงมีการฝังใจ (๖) เพราะอาศัยการฝังใจ จึงมีการหวงแหน (๗) เพราะอาศัยการหวงแหน จึงมีความตระหนี่ (๘) เพราะอาศัยความตระหนี่ จึงมีการอารักขา (๙) เพราะมีการอารักขาเป็นเหตุ จึงมีการจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแตกแยก การกล่าวขัดแย้งกัน การชี้หน้ากัน การพูดส่อเสียด การพูดปด และธรรมที่เป็นบาปอกุศลอีกเป็นเอนก นี้คือธรรมที่มีความทะยานอยากเป็นมูล ๙ อย่าง อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๒๓/๔๓๘

๑

การแปลเรื่องนี้ เพื่อให้เห็นความละเอียดลออในการทรงบัญญัติเกี่ยวกับที่อยู่อาศัย

ภาค ๓

วิ.จุลฺล. ๗/๔๓๑/๑๙๒

166

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๗๒. เรื่องของกิเลส (เครื่องทำ�ำใจให้เศร้าหมอง) ๑๐ อย่าง ในข้อนั้น เรื่องของกิเลส ๑๐ อย่างเป็นไฉน (๑) โลภะ ความโลภ (๒) โทสะ ความคิดประทุษร้าย (๓) โมหะ ความหลง (๔) มานะ ความถือตัว (๕) ทิฏฐิ ความเห็น (ผิด) (๖) วิจิกิจฉา ความลังเลสังสัย (๗) ถีนะ ความหดหู่ (๘) อุทธัจจะ ความฟุ้งสร้าน (๙) อหิริกะ ความเป็นผู้ไม่ละอาย (๑๐) อโนตตัปปะ ความไม่เกรงกลัวต่อบาป นี้คือเรื่องของกิเลส ๑๐ อย่าง อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๒๖/๔๓๙

๑๗๓. จิต มโน วิญญาณ เกิดดับ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุถุชนผู้มิได้สดับ พึงเบื่อหน่าย คลายกำ�ำหนัดและพ้นไปในกาย อันประกอบขึ้นด้วยธาตุทั้งสี่นี้ได้ เพราะเหตุไร เพราะความก่อขึ้น ความสลายตัว การรวมตัว การแยกตัวของกายอันประกอบขึ้นด้วยธาตุทั้งสี่นี้ อันบุคคลเห็นได้ เพราะเหตุนั้น บุถุชนผู้มิได้ สดับจึงพึงเบื่อหน่ายคลายกำ�ำหนัดและพ้นไปในกายนั้นได้„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แต่ธรรมชาติที่เรียกว่าจิตบ้าง ใจ (มโน) บ้าง วิญญาณบ้าง ๑ อันใด บุถชุ นผูม้ ไิ ด้สดับ ไม่ (สามารถ) พอทีจ่ ะเบือ่ หน่าย คลายกำ�ำหนัด และพ้นไปในธรรมชาติ นั้นได้ เพราะเหตุไร เพราะธรรมชาตินั้น อันบุถุชนผู้มิได้สดับ ฝังใจ ยึดถือ ลูบคลำ�ำ (ด้วยใจ) มานานแล้วว่า ”นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวตนของเรา” เพราะเหตุนั้น บุถุชนผู้มิได้สดับ จึงไม่ (สามารถ) พอที่จะเบื่อหน่ายคลายกำ�ำหนัด และพ้นไปได้ในธรรมชาตินั้น„ ๑

แสดงว่าพระพุทธเจ้าทรงยอมรับว่า จิต ใจ วิญญาณ ใช้เป็นไวพจน์ของกันและกันได้ แม้ในที่บางแห่งจะแสดง หน้าที่ของคำ�ำทั้งสามนี้ต่างกัน

167

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุถุชนผู้มิได้สดับ พึงถือกายอันประกอบขึ้นด้วยธาตุทั้งสี่นี้ว่า เป็นตนดีกว่า การถือว่าจิตเป็นตนไม่ดเี ลย เพราะเหตุไร เพราะกายอันประกอบขึน้ ด้วยธาตุ ๔ นี้ ที่ตั้งอยู่ ๑ ปี ๒ ปี ๓ ปี ๔ ปี ๑๐ ปี ๒๐ ปี ๓๐ ปี ๔๐ ปี ๕๐ ปี ๑๐๐ ปี แม้ตั้งอยู่เกิน ๑๐๐ ปี ก็ยังเห็นได้ แต่ธรรมชาติที่เรียกว่าจิตบ้าง ใจบ้าง วิญญาณบ้างนั้น ในกลางคืนกับกลางวัน ดวงหนึ่งเกิดขึ้น ดวงหนึ่งก็ดับไป„ ”ดู ก ่ อ นภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย เปรี ย บเหมื อ นลิ ง เที่ ย วไปอยู ่ ใ นป่ า ใหญ่ ย่ อ มจั บ กิ่ ง ไม้ มันปล่อยกิง่ นัน้ แล้ว ก็จบั กิง่ อืน่ มันปล่อยกิง่ นัน้ แล้ว ก็จบั กิง่ อืน่ มันปล่อยกิง่ นัน้ แล้ว ก็จบั กิง่ อืน่ ฉันใด ธรรมชาติที่เรียกว่า จิตบ้าง ใจบ้าง วิญญาณบ้าง ก็ฉันนั้น ธรรมชาตินั้น ในกลางคืน กับกลางวัน ดวงหนึ่งเกิดขึ้น ดวงนั้นก็ดับไป„ สํ.นิ. ๑๖/๒๓๐/๙๔

๑๗๔. เข้ากันได้โดยธาตุ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้ากันได้ ย่อมลงกันได้โดยธาตุ คนมี ศรัทธา ย่อมเข้ากันได้ ย่อมลงกันได้กับคนมีศรัทธา คนมีใจละอายต่อบาป ก็เข้ากันได้ ลงกันได้ กับคนที่มีใจละอายต่อบาป คนมีความเกรงกลัวต่อบาป ก็เข้ากันได้ ลงกันได้กับคนที่มี ความเกรงกลัวต่อบาป คนที่สดับตรับฟังมากก็เข้ากันได้ ลงกันได้กับคนที่สดับตรับฟังมาก คนที่ปรารภความเพียร ก็เข้ากันได้ ลงกันได้กับคนที่ปรารภความเพียร คนที่มีสติตั้งมั่น ก็เข้ากันได้ ลงกันได้กับคนที่มีสติตั้งมั่น คนที่มีปัญญา ก็เข้ากันได้ ลงกันได้กับคนที่มีปัญญา แม้ในอดีตกาลนานไกล ในอนาคตกาลนานไกล ในปัจจุบันกาลนานไกล ก็เป็นอย่างนี้„ สํ.นิ. ๑๖/๓๗๔/๑๕๘

๑๗๕. ตัวอย่างของผู้เข้ากันได้โดยธาตุ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น ท่านพระสาริบุตร เดินจงกรมร่วมกับภิกษุมากหลายในที่ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค แม้ท่าน พระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระอนุรุทธ์ ท่านพระปุณณะ ท่านพระอุบาลี ท่านพระอานนท์ และพระเทวทัต (แต่ละท่าน) ต่างก็เดินจงกรมร่วมกับภิกษุมากหลายในที่ ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค ลำ� ำ ดั บ นั้ น แล พระผู ้ มี พ ระภาคตรั ส ถามภิ ก ษุ ทั้ ง หลายว่ า ”ดู ก ่ อ นภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย ท่านทั้งหลายเห็นสาริบุตรกำ�ำลังเดินจงกรมร่วมกับภิกษุมากหลายหรือไม่„

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

168

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ”เห็น พระเจ้าข้า„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เป็นผู้มีปัญญามาก ท่านทั้งหลายเห็น มหาโมคคัลลานะกำ�ำลังเดินจงกรมร่วมกับภิกษุมากหลายหรือไม่„ ”เห็น พระเจ้าข้า„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เป็นผู้มีฤทธิ์มาก ท่านทั้งหลายเห็น มหากัสสปะกำ�ำลังเดินจงกรมร่วมกับภิกษุมากหลายหรือไม่„ ”เห็น พระเจ้าข้า„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เป็นธุตวาทะ (ผู้กล่าวในทางขัดเกลา กิเลส คือ สรรเสริญการประพฤติธุดงค์) ท่านทั้งหลายเห็นอนุรุทธ์กำ�ำลังเดินจงกรมร่วมกับภิกษุ มากหลายหรือไม่„ ”เห็น พระเจ้าข้า„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เป็นผู้มีทิพยจักษุ ท่านทั้งหลายเห็น ปุณณะ มันตานีบุตรกำ�ำลังเดินจงกรมร่วมกับภิกษุมากหลายหรือไม่„ ”เห็น พระเจ้าข้า„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิ ก ษุ เ หล่ า นั้ น ทั้ ง หมด เป็ น ธรรมกถึ ก (ผู ้ แ สดงธรรม) ท่านทั้งหลายเห็นอุบาลีกำ�ำลังเดินจงกรมร่วมกับภิกษุมากหลายหรือไม่„ ”เห็น พระเจ้าข้า„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เป็นวินัยธร (ผู้ทรงวินัย) ท่านทั้งหลาย เห็นอานนท์กำ�ำลังเดินจงกรมร่วมกับภิกษุมากหลายหรือไม่„ ”เห็น พระเจ้าข้า” ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เป็นผู้สดับตรับฟังมาก ท่านทั้งหลาย เห็นเทวทัตกำ�ำลังเดินจงกรมร่วมกับภิกษุมากหลายหรือไม่„ ”เห็น พระเจ้าข้า„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมด เป็นผู้มีความปรารถนาลามก„ ”ดู ก ่ อ นภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย สั ต ว์ ทั้ ง หลายย่ อ มเข้ า กั น ได้ ย่ อ มลงกั น ได้ โ ดยธาตุ ผู ้ มี อัธยาศัยเลว ย่อมเข้ากันได้ ย่อมลงกันได้กับผู้มีอัธยาศัยเลว ผู้มีอัธยาศัยดีงาม ย่อมเข้ากันได้ ย่อมลงกันได้กับผู้มีอัธยาศัยดีงาม„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในอดีตกาลนานไกล สัตว์ทั้งหลายเข้ากันได้แล้ว ลงกันได้ แล้วโดยธาตุ ทั้งผู้มีอัธยาศัยเลว อัธยาศัยดีงาม„

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

169

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในอนาคตกาลนานไกล สัตว์ทั้งหลายจักเข้ากันได้ ลงกันได้ โดยธาตุ ทั้งผู้มีอัธยาศัยเลว อัธยาศัยดีงาม„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ในปัจจุบันกาลนานไกล สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้ากันได้ ลงกัน ได้โดยธาตุ ทั้งผู้มีอัธยาศัยเลว อัธยาศัยดีงาม„ สํ.นิ. ๑๖/๓๖๕ - ๓๖๗/๑๕๔ - ๑๕๕

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่าไม้ประดู่ลาย ใกล้กรุงโกสัมพี ลำ�ำดับนั้น พระผูม้ พี ระภาคทรงหยิบใบประดูล่ ายขึน้ มาหน่อยหนึง่ แล้วตรัสกะภิกษุทง้ั หลายว่า ”ดูกอ่ นภิกษุ ทั้งหลาย เธอจะสำ�ำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือใบประดู่ลายเล็กน้อยที่เราถือไว้ กับใบที่อยู่บน ต้นประดู่ลาย อย่างไหนจะมากกว่ากัน„ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลตอบว่า ”ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใบประดู่ลายเล็กน้อยที่ทรง ถือไว้ มีประมาณน้อย ที่แท้ใบที่อยู่บนต้นประดู่ลายมีมากกว่า„ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องที่เราตรัสรู้แล้ว แต่มิได้บอก แก่ท่านทั้งหลาย ก็มีมากกว่า ฉันนั้นเหมือนกัน เหตุไรเล่า เราจึงมิได้บอก ก็เพราะว่า เรื่องนั้น ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ความคลายกำ�ำหนัด ความดับทุกข์ ความสงบระงับ ความรูย้ ิ่ง ความตรัสรู้ ไม่เป็นไปเพือ่ นิพพาน เราจึงไม่บอกเพราะเหตุนั้น„ สํ.มหา. ๑๙/๑๗๑๒/๔๕๕

๑๗๗. เรื่องที่ตรัสบอกคืออะไร ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เรื่องอะไรเล่าที่เราบอก เราบอกว่า นี้ทุกข์ นี้เหตุให้ทุกข์เกิด นี้ความดับทุกข์ นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ เหตุไรเล่า เราจึงบอกเรื่องนี้ ก็เพราะว่า เรื่องนี้ ประกอบด้วยประโยชน์ เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ความคลาย กำ�ำหนัด ความดับทุกข์ ความสงบระงับ ความรู้ยิ่ง ความตรัสรู้ เป็นไปเพื่อนิพพาน เราจึงบอก เพราะเหตุนั้น เพราะเหตุนั้นแล จึงควรกระทำ�ำความเพียร (เพื่อรู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง) ว่า นี้ทุกข์ นี้เหตุให้ทุกข์เกิด นี้ความดับทุกข์ นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์„ สํ.มหา. ๑๙/๑๗๑๓/๔๕๕

ภาค ๓

๑๗๖. เรื่องที่มิได้ตรัสบอกมีมากกว่า

170

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๗๘. ใบไม้ขนาดเล็กที่ห่อน้�้ำำหรือห่อใบตาลไม่ได้ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนทีก่ ล่าวว่า ตนไม่ตอ้ งตรัสรูอ้ ริยสัจจ์คอื ทุกข์ เหตุให้ทกุ ข์เกิด ความดับทุกข์ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ ตามเป็นจริง ก็จะทำ�ำที่สุดทุกข์โดยชอบได้ (พ้นทุกข์ได้) นัน้ มิใช่ฐานะทีม่ ไี ด้ เปรียบเหมือนคนทีก่ ล่าวว่า ตนจะเอาใบตะเคียน ใบทองกวาว๑ หรือใบมะขามป้อม (ซึ่งเป็นใบไม้ขนาดเล็กมาก) มาทำ�ำเป็นกระทงใส่น้�้ำำหรือใส่ใบตาล ย่อมมิใช่ ฐานะที่มีได้ฉะนั้น„ สํ.มหา. ๑๙/๑๗๑๔/๔๕๕

๑๗๙. ธรรมที่เป็นใหญ่คือปัญญา เทียบด้วยราชสีห์ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานเหล่าใดเหล่าหนึ่งก็ตาม ราชสีห์ผู้เป็นพญาเนื้อ ย่อมกล่าวได้ว่า เลิศกว่าสัตว์เหล่านั้นโดยกำ�ำลัง โดยฝีเท้า และโดยความกล้า ธรรมที่เป็นไปใน ฝ่ายแห่งการตรัสรู้ (โพธิปกั ขิยธรรม๒) เหล่าใดเหล่าหนึง่ ก็ตาม ปัญญินทรีย์ (ธรรมทีเ่ ป็นใหญ่ใน หน้าที่ของตนคือปัญญา) ย่อมกล่าวได้ว่าเลิศกว่าธรรมเหล่านั้น ในทางเป็นไปเพื่อความตรัสรู้„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทีเ่ ป็นไปในฝ่ายแห่งการตรัสรูม้ อี ะไรบ้าง ธรรมทีเ่ ป็นใหญ่ คือความเชื่อ (สัทธินทรีย์) เป็นธรรมที่เป็นไปในฝ่ายแห่งการตรัสรู้ ย่อมเป็นไปเพื่อความ ตรัสรู้ ธรรมที่เป็นใหญ่คือ ความเพียร (วิริยินทรีย์) ความระลึกได้ (สตินทรีย์) ความตั้งใจมั่น (สมาธินทรีย์) และปัญญา (ปัญญินทรีย์) เป็นธรรมที่เป็นไปในฝ่ายแห่งการตรัสรู้ ย่อมเป็นไป เพื่อความตรัสรู๓้ „ สํ.มหา. ๑๙/๑๐๒๔ - ๑๐๒๕/๒๕๔

เรื่องของสติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก (อานาปานสติ) ๑๘๐. กายไม่หวั่นไหว จิตไม่หวั่นไหว ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอบรมทำ�ำให้มากซึ่งสมาธิ มีสติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก เป็นอารมณ์ (อานาปานสติสมาธิ) กายย่อมไม่หวั่นไหว จิตย่อมไม่หวั่นไหว„

สํ.มหา. ๑๙/๑๓๒๖/๓๓๔

๑ ปลาสปตฺต ใบทองกวาว ๒ ในที่บางแห่งเรียกโพธิปักขิกธรรม ๓

ในที่อื่นทรงแสดงโพธิปักขิกธรรม หรือโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ในที่นี้เลือกแสดงเพียง ๕ ประการ ใน ๓๗ ประการนั้น

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

171

สํ.มหา. ๑๙/๑๓๒๙/๓๓๔

๑๘๒. เมื่อตรัสรู้แล้ว ทรงอยู่ด้วยอานาปานสติโดยมาก ลำ�ำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงอออกจากที่เร้น (ในป่าอิจฉานังคละ) เมื่อล่วงเวลา ๓ เดือนแล้ว จึงตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้านักบวชเจ้าลัทธิอื่น๑ พึงถาม อย่ า งนี้ ว ่ า พระสมณโคดมอยู ่ จำ� ำ พรรษาด้ ว ยวิ ห ารธรรมอะไรโดยมาก ท่ า นทั้ ง หลายพึ ง ตอบว่า พระผู้มีพระภาคอยู่จำ�ำพรรษาด้วยสมาธิ มีสติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออกเป็นอารมณ์ (อานาปานสติสมาธิ) โดยมาก„ สํ.มหา. ๑๙/๑๓๖๔/๓๔๔

๑๘๓. อริยวิหาร พรหมวิหาร ตถาคตวิหาร ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อกล่าวถึงธรรมใด ๆ โดยชอบ พึงกล่าวว่า อริยวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพระอริยเจ้า) บ้าง พรหมวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพรหม) บ้าง ตถาคตวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพระตถาคต) บ้าง ผู้นั้นเมื่อกล่าวถึงอานาปานสติสมาธิ โดยชอบ ก็พงึ กล่าวว่า อริยวิหารบ้าง พรหมวิหารบ้าง ตถาคตวิหารบ้าง ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ภิกษุ เหล่าใด ยังเป็นเสกขะ (ผูย้ งั ต้องศึกษา) ยังมิได้บรรลุอรหัตตผล เมือ่ ปรารถนาธรรมอันยอดเยีย่ ม อันปลอดโปร่งจากโยคะ (เครื่องผูกมัด) อยู่ สมาธิที่มีสติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออกเป็นอารมณ์ อันภิกษุเหล่านัน้ เจริญ ทำ�ำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพือ่ ความสิน้ ไปแห่งอาสวะ (กิเลสทีด่ องสันดาน)„ สํ.มหา. ๑๙/๑๓๖๖/๓๔๔

๑

อญฺติตฺถิยา ปริพฺพาชกา

ภาค ๓

๑๘๑. เมื่อก่อนตรัสรู้ ทรงเจริญอานาปานสติมาก ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ตัวเรา ในสมัยก่อนจะตรัสรู้ยังเป็นโพธิสัตว์ ผู้ยังมิได้ตรัสรู้ ก็อยู่ด้วยวิหารธรรม (ธรรมเป็นเครื่องอยู่) นี้โดยมาก เมื่อเราอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้โดยมาก กายของเราก็ไม่ลำำ� บาก ตาของเราก็ไม่ลำำ� บาก และจิตของเราก็พน้ จากอาสวะ (กิเลสทีด่ องสันดาน) ไม่ถือมั่นด้วยอุปาทาน เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุพึงหวังว่า กายของเราไม่พึง ลำ�ำบาก ตาของเราไม่พึงลำ�ำบาก จิตของเราพึงพ้นจากอาสวะ ไม่ถือมั่นด้วยอุปาทาน เธอก็พึง ทำ�ำไว้ในใจซึ่งสมาธิอันมีสติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออกเป็นอารมณ์นี้ให้ดี„

172

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๘๔. พระอรหันต์เจริญอานาปานสติทำ�ำไม ”ดูก่อนภิกษุท้งั หลาย ภิกษุเหล่าใด ที่เป็นพระอรหันต์ขีณาสพ๑„ อยู่จบพรหมจรรย์ แล้ว มีสิ่งควรทำ�ำอันได้ทำ�ำเสร็จแล้ว มีภาระอันวางแล้ว มีประโยชน์ส่วนตนอันได้บรรลุแล้ว สิ้นกิเลสเป็นเหตุมัดไว้ในภพแล้ว พ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ อานาปานสติสมาธิ อันภิกษุเหล่านั้น เจริญแล้ว ทำ�ำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน และเพื่อสติสัมปชัญญะ„ สํ.มหา. ๑๙/๑๓๖๗/๓๔๕

๑๘๕. เจริญธรรมอย่างเดียว ชื่อว่าเจริญธรรมอย่างอื่นอีกมาก ”ดูก่อนอานนท์ ธรรมอย่างหนึ่ง คืออานาปานสติสมาธิ (สมาธิ ซึ่งมีสติกำ�ำหนด ลมหายใจเข้ า ออกเป็ น อารมณ์ ) อั น บุ ค คลเจริ ญ แล้ ว ทำ� ำ ให้ ม ากแล้ ว ย่ อ มทำ� ำ สติ ป ั ฏ ฐาน (การตั้งสติ) ๔ อย่างให้บริบูรณ์ สติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว ทำ�ำให้มากแล้ว ย่อมทำ�ำให้ โพชฌงค์ (องค์ประกอบแห่งปัญญาเครือ่ งตรัสรู)้ ๗ อย่างให้บริบรู ณ์ โพชฌงค์ ๗ อันบุคคลเจริญ ทำ�ำให้มากแล้ว ย่อมทำ�ำวิชชา (ความรู้) วิมุติ (ความหลุดพ้น) ให้บริบูรณ์„ สํ.มหา. ๑๙/๑๓๘๑/๓๔๘

แจกหัวข้อธรรม (ธัมมหทยวิภังค์)

(ข้อ ๑๘๖ - ข้อ ๑๙๘)

๑๘๖. คำ�ำถามคำ�ำตอบเรื่องแจกหัวข้อธรรม ขันธ์มีเท่าไร อายตนะมีเท่าไร ธาตุมีเท่าไร สัจจะมีเท่าไร อินทรีย์มีเท่าไร เหตุมีเท่าไร อาหารมีเท่าไร ผัสสะมีเท่าไร เวทนามีเท่าไร สัญญามีเท่าไร เจตนามีเท่าไร จิตมีเท่าไร ขันธ์มี ๕ อายตนะมี ๑๒ ธาตุมี ๑๘ สัจจะมี ๔ อินทรีย์มี ๒๒ เหตุมี ๙ อาหารมี ๔ ผัสสะมี ๗ เวทนามี ๗ สัญญามี ๗ เจตนามี ๗ จิตมี ๗ อภิ.วิ. ๓๔/๑๐๗๓/๔๕๑ ๑

ขีณาสพมากจากคำ�ำว่า ขีณ + อาสวะ แปลว่า สิ้นกิเลสที่ดองสันดานแล้ว

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

173

ขันธ์ ๕ คือ (๑) กองรูป (รูปขันธ์ คือธาตุทั้งสี่ประชุมกันเป็นกาย พร้อมทั้งรูปที่อาศัยธาตุทั้ง ๔ ปรากฏ เช่น ความเป็นหญิง ความเป็นชาย เป็นต้น) (๒) กองเวทนา (เวทนาขันธ์ คือความรู้สึกเป็นสุข เป็นทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข) (๓) กองสัญญา (สัญญาขันธ์ คือความจำ�ำได้หมายรู้ เช่น จำ�ำรูป จำ�ำเสียง) (๔) กองสังขาร (สังขารขันธ์ คือความคิด หรือเจตนา ที่ดีบ้าง ชั่วบ้าง) (๕) กองวิญญาณ (วิญญาณขันธ์ คือความรู้อารมณ์ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เช่น รู้สึกว่า เห็น ได้ยิน ได้กลิ่น เป็นต้น) นี้เรียกว่า ขันธ์ ๕ อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๗๕/๔๕๑

๑๘๘. อายตนะ (ที่ต่อ) ๑๒ มีอะไรบ้าง อายตนะ ๑๒ คือ (๑) ที่ต่อคือตา (๒) ที่ต่อคือหู (๓) ที่ต่อคือจมูก (๔) ที่ต่อคือลิ้น (๕) ที่ต่อคือกาย (๖) ที่ต่อคือใจ (๗) ที่ต่อคือรูป (๘) ที่ต่อคือเสียง (๙) ที่ต่อคือกลิ่น (๑๐) ที่ต่อคือรส (๑๑) ที่ต่อคือสิ่งที่ถูกต้องได้ (๑๒) ที่ต่อคืออารมณ์ของใจ นี้เรียกว่า อายตนะ ๑๒

(จักขายตนะ) (โสตายตนะ) (ฆานายตนะ) (จัดเป็นอายตนะภายใน) (ชิวหายตนะ) (กายายตนะ) (มนายตนะ) (รูปายตนะ) (สัททายตนะ) (คันธายตนะ) (จัดเป็นอายตนะภายนอก) (รสายตนะ) (โผฏฐัพพายตนะ) (ธัมมายตนะ) อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๗๕/๔๕๑

ภาค ๓

๑๘๗. ขันธ์ (กอง) ๕ มีอะไรบ้าง

174

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๘๙. ธาตุ ๑๘๑ มีอะไรบ้าง ธาตุ ๑๘ คือ (๑) ธาตุคือตา (จักขุธาตุ) (๒) ธาตุคือรูป (รูปธาตุ สิ่งที่เห็นได้ด้วยตา) (๓) ธาตุคือความรู้อารมณ์ทางตา (จักขุวิญญาณธาตุ) (๔) ธาตุคือหู (โสตธาตุ) (๕) ธาตุคือเสียง (สัททธาตุ) (๖) ธาตุคือความรู้อารมณ์ทางหู (โสตวิญญาณธาตุ) (๗) ธาตุคือจมูก (ฆานธาตุ) (๘) ธาตุคือกลิ่น (คันธธาตุ) (๙) ธาตุคือความรู้อารมณ์ทางจมูก (ฆานวิญญาณธาตุ) (๑๐) ธาตุคือลิ้น (ชิวหาธาตุ) (๑๑) ธาตุคือรส (รสธาตุ) (๑๒) ธาตุคือความรู้อารมณ์ทางลิ้น (ชิวหาวิญญาณธาตุ) (๑๓) ธาตุคือกาย (กายธาตุ) (๑๔) ธาตุคือสิ่งที่ถูกต้องได้ด้วยกาย (โผฏฐัพพธาตุ) (๑๕) ธาตุคือความรู้อารมณ์ทางกาย (กายวิญญาณธาตุ) (๑๖) ธาตุคือใจ (มโนธาตุ) (๑๗) ธาตุคือสิ่งที่รู้ได้ด้วยใจ (ธัมมธาตุ) (๑๘) ธาตุนี้ความรู้อารมณ์ทางใจ (มโนวิญญาณธาตุ) นี้เรียกว่า ธาตุ ๑๘ อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๗๗/๔๕๑ ๑

นักวิทยาศาสตร์เมื่ออ่านเรื่องธาตุ ๑๘ นี้ คงเข้าใจดีขึ้นว่า ความมุ่งหมายหรือคำ�ำนิยามคำ�ำว่า ธาตุ ซึ่งทาง พระพุทธศาสนาใช้ในที่นี้ มีแนวทางของธรรมะโดยเฉพาะ มิได้มุ่งหมายอย่างเดียวกับความหมายของคำ�ำว่า ธาตุ ทางวิทยาศาสตร์

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

175

๑๙๐. สัจจะ ๔ มีอะไรบ้าง

อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๗๘/๔๕๑

๑๙๑. อินทรีย์ ๒๒ มีอะไรบ้าง อินทรีย์ (ธรรมที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของ๑ ตน) ๒๒ คือ (๑) อินทรีย์คือตา (จักขุนทรีย์) (๒) อินทรีย์คือหู (โสตินทรีย์) (๓) อินทรีย์คือจมูก (ฆานินทรีย์) (๔) อินทรีย์คือลิ้น (ชิวหินทรีย์) (๕) อินทรีย์คือกาย (กายินทรีย์) (๖) อินทรีย์คือใจ (มนินทรีย์) (๗) อินทรีย์คือหญิง (อิตถินทรีย์) (๘) อินทรีย์คือชาย (ปุริสินทรีย์) (๙) อินทรีย์คือชีวิต (ชีวิตินทรีย์) (๑๐) อินทรีย์คือสุข (สุขินทรีย์ - สุขกาย) (๑๑) อินทรีย์คือทุกข์ (ทุกขินทรีย์ - ทุกข์กาย) (๑๒) อินทรีย์คือโสมนัส (โสมนัสสินทรีย์ - สุขใจ) (๑๓) อินทรีย์คือโทมนัส (โทมนัสสินทรีย์ - ทุกข์ใจ) (๑๔) อินทรีย์คืออุเบกขา (อุเปกขินทรีย์ - เฉย ๆ ไม่ทุกข์ไม่สุข) (๑๕) อินทรีย์คือความเชื่อ (สัทธินทรีย์) (๑๖) อินทรีย์คือความเพียร (วิริยินทรีย์) ๑

เช่น ตาก็เป็นใหญ่ในการเห็น จะใช้หูเห็นแทนตาไม่ได้ ลิ้นก็เป็นใหญ่ในการลิ้มรส จะใช้หูแทนลิ้นไม่ได้ เป็นต้น

ภาค ๓

สัจจะ ๔ คือ (๑) ความจริงคือทุกข์ (ทุกขสัจจ์) (๒) ความจริงคือเหตุให้ทุกข์เกิด (สมุทยสัจจ์) (๓) ความจริงคือความดับทุกข์ (นิโรธสัจจ์) (๔) ความจริงคือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ (มัคคสัจจ์) นี้เรียกว่า สัจจะ ๔

176

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

(๑๗) อินทรีย์คือความระลึกได้ (สตินทรีย์) (๑๘) อินทรีย์คือความตั้งใจมั่น (สมาธินทรีย์) (๑๙) อินทรีย์คือปัญญา (ปัญญินทรีย์) (๒๐) อินทรีย์คืออัธยาศัยที่มุ่งบรรลุมรรคผลของผู้ปฏิบัติ (อนัญญตัญญัสสามี

ตินทรีย์) (๒๑) อินทรีย์คือการตรัสรู้สัจจธรรมด้วยมรรค (อัญญินทรีย์) (๒๒) อินทรีย์ของพระอรหันต์ผู้ตรัสรู้สัจจธรรมแล้ว (อัญญาตาวินทรีย์) นี้เรียกว่า อินทรีย์ ๒๒ อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๗๙/๔๕๑

๑๙๒. เหตุ ๙ มีอะไรบ้าง เหตุ ๙ คือเหตุทเี่ ป็นกุศล (ฝ่ายดี) ๓ เหตุทเี่ ป็นอกุศล (ฝ่ายชัว่ ) ๓ เหตุทเี่ ป็นอัพยากฤต (ไม่ชี้ลงไปว่าดีหรือชั่ว) ๓ คือ ก. เหตุที่เป็นกุศล (ฝ่ายดี) ๓ ๑. อโลภะ ความไม่โลภ ๒. อโทสะ ความไม่คิดประทุษร้าย ๓. อโมหะ ความไม่หลง ข. เหตุที่เป็นอกุศล (ฝ่ายชั่ว) ๓ ๑. โลภะ ความโลภ ๒. โทสะ ความคิดประทุษร้าย ๓. โมหะ ความหลง ค. เหตุที่เป็นอัพยากฤต (ไม่ชี้ลงไปว่าดีหรือชั่ว) ๓ ๑. อโลภะ ซึ่งเกิดจากวิบากคือผลของกุศลธรม หรือซึ่งเกิดในอัพยากฤต ๒. อโทสะ ธรรมที่เป็นกิริยา ๓. อโมหะ นี้เรียกว่า เหตุ ๙ อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๘๐/๔๕๑

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

177

อาหาร ๔ คือ (๑) อาหารเป็นคำ�ำ ๆ (กวฬิงการาหาร อาหารที่รับประทานทั่วไป) (๒) อาหารคือผัสสะ (ผัสสาหาร อาหารคื อ การถู กต้ อ งทางตา หู เป็ นต้ น เช่ น อาหารตา อาหารหู ฯ ล ฯ) (๓) อาหารคื อ ความจงใจ (มโนสั ญ เจตนาหาร ความจงใจทำ� ำ กรรมดี ก รรมชั่ ว ย่อมเป็นอาหารหล่อเลี้ยงให้เวียนว่ายตายเกิด) (๔) อาหารคือวิญญาณ (วิญญาณาหาร หมายถึงความรู้อารมณ์ว่า เห็นรูป ฟังเสียง เป็นต้น) นี้เรียกว่า อาหาร ๔ อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๘๑/๔๕๒

๑๙๔. ผัสสะ (ความถูกต้อง) ๗ มีอะไรบ้าง ผัสสะ๑ (ความถูกต้อง) ๗ คือ (๑) ความถูกต้องทางตา (จักขุสัมผัส) (๒) ความถูกต้องทางหู (โสตสัมผัส) (๓) ความถูกต้องทางจมูก (ฆานสัมผัส) (๔) ความถูกต้องทางลิ้น (ชิวหาสัมผัส) (๕) ความถูกต้องทางกาย (กายสัมผัส) (๖) ความถูกต้องทางธาตุคือใจ (มโนธาตุสัมผัส) (๗) ความถูกต้องทางธาตุคือความรู้ทางใจ (มโนวิญญาณธาตุสัมผัส) นี้เรียกว่า ผัสสะ ๗ อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๘๒/๔๕๒

๑

พึงสังเกตว่า ผัสสะ หรือสัมผัส ใช้แทนกันได้

ภาค ๓

๑๙๓. อาหาร ๔ มีอะไรบ้าง

178

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๑๙๕. เวทนา (ความรู้สึกสุข ทุกข์หรือเฉย ๆ) ๗ มีอะไรบ้าง (๑) ความรู้สึกสุข ทุกข์หรือเฉย ๆ อันเกิดจากสัมผัสทางตา (จักขุสมั ผัสสชา เวทนา) (๒) ความรู้สึกสุข ทุกข์หรือเฉย ๆ อันเกิดจากสัมผัสทางหู (โสตสัมผัสสชา เวทนา) (๓) ความรู้สึกสุข ทุกข์หรือเฉย ๆ อันเกิดจากสัมผัสทางจมูก (ฆานสัมผัสสชา เวทนา) (๔) ความรู้สึกสุข ทุกข์หรือเฉย ๆ อันเกิดจากสัมผัสทางลิน้ (ชิวหาสัมผัสสชา เวทนา) (๕) ความรู้สึกสุข ทุกข์หรือเฉย ๆ อันเกิดจากสัมผัสทางกาย (กายสัมผัสสชา เวทนา) (๖) ความรู้สึกสุข ทุกข์หรือเฉย ๆ อั น เกิ ด จากสั ม ผั ส ทางธาตุ คื อ ใจ (มโนธาตุ สัมผัสสชา เวทนา) (๗) ความรู้สึกสุข ทุกข์หรือเฉย ๆ อั น เกิ ด จากสั ม ผั ส ทางธาตุ คื อ ความรู ้ ท างใจ (มโนวิญญาณธาตุสัมผัสสชา เวทนา) นี้เรียกว่า เวทนา ๗ อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๘๓/๔๕๒

๑๙๖. สัญญา (ความจำ�ำ) ๗ มีอะไรบ้าง สัญญา (ความจำ�ำ) ๗ คือ (๑) ความจำ�ำอันเกิดจากสัมผัสทางตา (จักขุสัมผัสสชา สัญญา) (๒) ความจำ�ำอันเกิดจากสัมผัสทางหู (โสตสัมผัสสชา สัญญา) (๓) ความจำ�ำอันเกิดจากสัมผัสทางจมูก (ฆานสัมผัสสชา สัญญา) (๔) ความจำ�ำอันเกิดจากสัมผัสทางลิ้น (ชิวหาสัมผัสสชา สัญญา) (๕) ความจำ�ำอันเกิดจากสัมผัสทางกาย (กายสัมผัสสชา สัญญา) (๖) ความจำ�ำอันเกิดจากสัมผัสทางธาตุคือใจ (มโนธาตุสัมผัสสชา สัญญา) (๗) ความจำ�ำอันเกิดจากสัมผัสทางธาตุรู้ทางใจ (มโนวิญญาณธาตุสมั ผัสสชา สัญญา) นี้เรียกว่า สัญญา ๗ อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๘๔/๔๕๒

๑๙๗. เจตนา (ความจงใจ) ๗ มีอะไรบ้าง เจตนา (ความจงใจ) ๗ คือ (๑) ความจงใจอันเกิดจากสัมผัสทางตา (จักขุสัมผัสสชา เจตนา) (๒) ความจงใจอันเกิดจากสัมผัสทางหู (โสตสัมผัสสชา เจตนา)

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

179

(๓) ความจงใจอันเกิดจากสัมผัสทางจมูก (ฆานสัมผัสสชา เจตนา) (๔) ความจงใจอันเกิดจากสัมผัสทางลิ้น (ชิวหาสัมผัสสชา เจตนา) (๕) ความจงใจอันเกิดจากสัมผัสทางกาย (กายสัมผัสสชา เจตนา) (๖) ความจงใจอันเกิดจากสัมผัสทางธาตุคือใจ (มโนธาตุสัมผัสสชา เจตนา) (๗) ความจงใจอันเกิดจากสัมผัสทางธาตุรทู้ างใจ (มโนวิญญาณธาตุสมั ผัสสชา เจตนา) นี้เรียกว่า เจตนา ๗ อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๘๕/๔๕๓ ภาค ๓

๑๙๘. จิต ๗ มีอะไรบ้าง จิต ๗ คือ (๑) ความรู้อารมณ์ทางตา (จักขุวิญญาณ) (๒) ความรู้อารมณ์ทางหู (โสตวิญญาณ) (๓) ความรู้อารมณ์ทางจมูก (ฆานวิญญาณ) (๔) ความรู้อารมณ์ทางลิ้น (ชิวหาวิญญาณ) (๕) ความรู้อารมณ์ทางกาย (กายวิญญาณ) (๖) ธาตุคือใจ (มโนธาตุ) (๗) ความรู้อารมณ์ทางธาตุรู้ทางใจ (มโนวิญญาณธาตุ) นี้เรียกว่า จิต ๗ อภิ.วิ. ๓๕/๑๐๘๖/๔๕๓

(หมายเหตุ : การแบ่งจำ�ำนวนหรือหัวข้อธรรมะที่นำ�ำมาแปลนี้ เป็นวิธีจัดจำ�ำนวนโดย นัยหนึ่งของอภิธัมมปิฎก ในที่อื่นอาจจะแบ่งหรือจัดจำ�ำนวนแตกต่างออกไปตามความประสงค์ ในการแสดงธรรม ให้เหมาะสมแก่โอกาสที่ต้องการ) ๑๙๙. ปฏิบัติได้แค่ไหน อะไรสงบระงับ๑ ”ดูก่อนภิกษุ ความสงบระงับ ๖ ประการเหล่านี้ คือ (๑) วาจาของผู้เข้าสู่ปฐมฌาน (ฌานที่ ๑) ย่อมสงบระงับ (๒) วิ ต ก (ความตรึ ก ) วิ จ าร (ความตรอง) ของผู ้ เ ข้ า สู ่ ทุ ติ ย ฌาน (ฌานที่ ๒) ย่อมสงบระงับ ๑

เรื่องนี้มีประโยชน์ในทางหลักวิชามาก ทำ�ำให้เข้าใจในหลักการปฏิบัติธรรมเป็นอย่างดี

180

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

(๓) ปีติ (ความอิ่มใจ) ของผู้เข้าสู่ตติยฌาน (ฌานที่ ๓) ย่อมสงบระงับ (๔) (ลมหายใจเข้าออก) ของผู้เข้าสู่จตุตถฌาน (ฌานที่ ๔) ย่อมสงบระงับ (๕) สัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้) และเวทนา (ความรู้สึกสุขทุกข์หรือไม่ทุกข์ไม่สุข) ของผู้เข้าสู่สัญญาเวทยิตนิโรธ (สมาบัติ ที่ดับ สัญญา ความจำ�ำ และเวทนา๑ ความเสวยอารมณ์) ย่อมสงบระงับ (๖) ราคะ (ความกำ� ำ หนั ด ยิ น ดี ห รื อ ความติ ด ใจ) โทสะ (ความคิ ด ประทุ ษ ร้ า ย) โมหะ (ความหลง) ของภิกษุผู้เป็นขีณาสพ (ผู้สิ้นอาสวะคือกิเลสที่ดองสันดาน) ย่อมสงบระงับ„ สํ.สฬา. ๑๘/๓๙๓/๒๒๕

๒๐๐. ความดับแห่งเครื่องปรุงแต่งตามลำ�ำดับชั้น ”ดูก่อนภิกษุ เรากล่าวถึงความดับแห่งอนุบุพพสังขาร (เครื่องปรุงแต่งตามลำ�ำดับชั้น) ไว้แล้ว คือ (๑) วาจาผู้เข้าสู่ฌานที่ ๑ ย่อมดับ (๒) ความตรึก (วิตก) ความตรอง (วิจาร) ของผู้เข้าสู่ฌานที่ ๒ ย่อมดับ (๓) ความอิ่มใจ (ปีติ) ของผู้เข้าสู่ฌานที่ ๓ ย่อมดับ (๔) ลมหายใจเข้าออก (อัสสาสปัสสาสะ) ของผู้เข้าสู่ฌานที่ ๔ ย่อมดับ (๕) ความกำ�ำหนดหมายในรูป (รูปสัญญา) ของผู้เข้าสู่อากาสานัญจายตนะ ย่อมดับ (๖) ความกำ�ำหนดหมายในอากาสานัญจายตนะ (อากาสานัญจายตนสัญญา) ของผู้ เข้าสู่วิญญาณัญจายตนะ ย่อมดับ (๗) ความกำ�ำหนดหมายในวิญญาณัญจายตนะ (วิญญาณัญจายตนสัญญา) ของผู้ เข้าสู่อากิญจัญญายตนะ ย่อมดับ (๘) ความกำ�ำหนดหมายในอากิญจัญญายตนะ (อากิญจัญญายตนสัญญา) ของผู้ เข้าสู่เนวสัญญานาสัญญายตนะ ย่อมดับ ๑

พึงสังเกตว่า คำ�ำว่า เวทนา ได้วงเล็บความหมายไว้ ๒ อย่าง คือความรู้สึกเป็นสุข เป็นทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข อย่างหนึ่ง เป็นการอธิบายเต็มความหมาย อีกอย่างหนึ่งใช้คำ�ำสั้น ๆ ว่า ความเสวยอารมณ์ ซึ่งควรทราบด้วยว่า การใช้คำ�ำเต็มความหมายชัดกว่า แต่ถ้าจะต้องใช้อย่างนี้ไปเรื่อย ๆ ก็จะยืดยาด บางครั้งจึงต้องใช้ว่า เวทนา ทับศัพท์หรือคำ�ำอธิบายสั้น ๆ

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

181

(๙) สัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้ ความกำ�ำหนดหมาย) และเวทนา (ความเสวยอารมณ์) ของผู้เข้าสู่สัญญาเวทยิตนิโรธ ย่อมดับ (๑๐) ราคะ (ความกำ� ำ หนั ด ยิ น ดี ห รื อ ความติ ด ใจ) โทสะ (ความคิ ด ประทุ ษ ร้ า ย) โมหะ (ความหลง) ของภิกษุผู้เป็นขีณาสพ (ผู้สิ้นอาสวะคือกิเลสที่ดองสันดาน) ย่อมดับ„ (หมายเหตุ : ขอแทรกคำ�ำอธิบายศัพท์ตั้งแต่ข้อ ๕ มาในที่นี้ เพื่อความเข้าใจ คือตั้งแต่ ข้อ ๕ อากาสานัญจายตนะ ถึงข้อ ๘ เนวสัญญานาสัญญายตนะ รวม ๔ ข้อ เป็นชื่อของ อรูปฌาน หรือฌาน (การเพ่งอารมณ์) ที่มีสิ่งซึ่งมิใช่รูปเป็นจุดประสงค์ คือ อากาสานัญจายตนะ เพ่งว่าอากาศหาที่สุดมิได้ วิญญาณัญจายตนะ เพ่งว่าวิญญาณหาที่สุดมิได้ อากิญจัญญายตนะ เพ่งว่าไม่มีอะไรแม้แต่น้อย และ เนวสัญญานาสัญญายตนะ เพ่งว่าสัญญาคือความจำ�ำได้ หรือความกำ�ำหนดหมาย เป็นของไม่ดี เมื่อเพ่งอย่างนี้ก็จะเป็นเหตุให้สัญญาหยุดทำ�ำหน้าที่ แต่ยังมีอยู่อย่างไม่เป็นข้อเป็นงอ๑ อรูปฌานนี้ แม้นกั บวชนอกพระพุทธศาสนาก็บำำ� เพ็ญกันได้ แต่ทางพระพุทธศาสนายังมีชนั้ สูงสุด อีกข้อหนึง่ คือสัญญาเวทยิตนิโรธ แปลว่า ดับสัญญา ความจำ�ำ และเวทนา ความเสวยอารมณ์ได้) ๒๐๑. บุถุชนกับอริยสาวกต่างกันอย่างไร ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุถชุ น (คนทีย่ งั หนาไปด้วยกิเลส) ผูม้ ไิ ด้สดับ ย่อมเสวยเวทนา ที่เป็นสุขบ้าง เป็นทุกข์บ้าง ที่มิใช่ทุกข์มิใช่สุขบ้าง อริยสาวก (ศิษย์ของพระอริยะ) ผู้ได้สดับ ก็เสวยเวทนาที่เป็นสุขบ้าง เป็นทุกข์บ้าง ที่มิใช่ทุกข์มิใช่สุขบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเป็น ความผิดแผกแตกต่างกันในบุคคลเหล่านั้น อะไรเป็นเครื่องทำ�ำให้อริยสาวกผู้ได้สดับต่างจาก บุถุชนผู้มิได้สดับ„ ๑

ไม่เป็นข้อเป็นงอ เป็นสำ�ำนวนเก่า หมายความว่า ใช้ทำ�ำประโยชน์อะไรไม่ได้ หรือ มีเหมือนไม่มี - ม.พ.ป.

ภาค ๓

สํ.สฬา. ๑๘/๓๙๒/๒๒๔

182

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุ ถุ ช นผู ้ มิ ไ ด้ ส ดั บ เมื่ อ ทุ ก ขเวทนาถู ก ต้ อ ง ย่ อ มเศร้ า โศก ลำ�ำบากใจ คร่�่ำำครวญ ย่อมตีอกพิไรรำ�ำพัน ย่อมมืดมน ย่อมเสวยเวทนา ๒ ทาง คือเวทนาทางกาย และเวทนาทางใจ„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ เมื่อทุกขเวทนาถูกต้อง ย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำำ� บากใจ ไม่คร่�่ำำครวญ ย่อมไม่ตอี กพิไรรำ�ำพัน ย่อมไม่มดื มน ย่อมเสวยเวทนาเพียงทางเดียว คือ ทางกาย ไม่เสวยเวทนาทางจิต„๑ สํ.สฬา. ๑๘/๓๖๙ - ๓๗๑/๒๑๔ - ๒๑๖

๒๐๒. สตรีที่บุรุษไม่ชอบใจเลย ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สตรี (มาตุคาม) ที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ย่อมไม่เป็นที่พอใจ โดยส่วนเดียวของบุรุษ องค์ ๕ คือ (๑) ไม่มีรูป (รูปไม่งาม) (๒) ไม่มีทรัพย์ (๓) ไม่มีศีล (๔) เกียจคร้าน (๕) ไม่มีบุตรกับบุรุษนั้น สตรีผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้แล ย่อมไม่เป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของบุรุษ„ สํ.สฬา. ๑๘/๔๕๘/๒๔๗

๒๐๓. สตรีที่บุรุษชอบใจแท้ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สตรีที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ย่อมเป็นที่พอใจโดยส่วนเดียว ของบุรุษ องค์ ๕ คือ (๑) มีรูป (รูปงาม) (๒) มีทรัพย์ (๓) มีศีล ๑

ข้อความที่นำ�ำมาแปลนี้ คัดมาเฉพาะที่แสดงความต่างกันของบุคคล ๒ ประเภท มิได้นำ�ำข้อความตอนอื่น ๆ มาทั้งหมด

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

183

(๔) ขยัน ไม่เกียจคร้าน (๕) มีบุตรกับบุรุษนั้น สตรีผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้แล ย่อมเป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของบุรุษ„ ๒๐๔. บุรุษที่สตรีไม่ชอบใจเลย ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ย่อมไม่เป็นที่พอใจโดยส่วนเดียว ของสตรี องค์ ๕ คือ (๑) ไม่มีรูป (รูปไม่งาม) (๒) ไม่มีทรัพย์ (๓) ไม่มีศีล (๔) เกียจคร้าน (๕) ไม่มีบุตรกับสตรีนั้น บุรุษประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้แล ย่อมไม่เป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของสตรี„ สํ.สฬา. ๑๘/๔๖๐/๒๔๗

๒๐๕. บุรุษที่สตรีชอบใจแท้ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ย่อมเป็นที่พอใจโดยส่วนเดียว ของสตรี องค์ ๕ คือ (๑) มีรูป (รูปงาม) (๒) มีทรัพย์ (๓) มีศีล (๔) ขยัน ไม่เกียจคร้าน (๕) มีบุตรกับสตรีนั้น บุรุษผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้แล ย่อมเป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของสตรี„ สํ.สฬา. ๑๘/๔๖๐/๒๔๗

๒๐๖. ความทุกข์โดยเฉพาะของสตรี ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์โดยเฉพาะของสตรี (มาตุคาม) ๕ อย่างเหล่านี้ ซึ่งสตรีได้รับต่างหากจากบุรุษ คือ

ภาค ๓

สํ.สฬา. ๑๘/๔๕๗/๒๔๗

184

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

(๑) สตรีเมื่อเป็นสาวไปสู่สกุลแห่งสามี ย่อมพลัดพรากจากญาติทั้งหลาย นี้เป็นทุกข์ โดยเฉพาะของสตรีข้อแรก ซึ่งสตรีได้รับต่างหากจากบุรุษ (๒) สตรีย่อมมีระดู (ประจำ�ำเดือน) นี้เป็นทุกข์โดยเฉพาะสตรีข้อที่สอง ซึ่งสตรีได้รับ ต่างหากจากบุรุษ (๓) สตรียอ่ มมีครรภ์ (ตัง้ ครรภ์) นีเ้ ป็นทุกข์โดยเฉพาะของสตรีขอ้ ทีส่ าม ซึง่ สตรีได้รบั ต่างหากจากบุรุษ (๔) สตรีย่อมคลอดบุตร นี้เป็นทุกข์โดยเฉพาะของสตรีข้อที่สี่ ซึ่งสตรีได้รับต่างหาก จากบุรุษ (๕) สตรียอ่ มทำ�ำหน้าทีบำ่ ำ� เรอบุรษุ นีเ้ ป็นทุกข์โดยเฉพาะของสตรีขอ้ ทีห่ า้ ซึง่ สตรีได้รบั ต่างหากจากบุรุษ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์โดยเฉพาะของสตรี ๕ อย่างเหล่านี้แล ซึ่งสตรีได้รับ ต่างหากจากบุรุษ„ สํ.สฬา. ๑๘/๔๖๑/๒๔๗

๒๐๗. กำ�ำลัง ๕ ของสตรี ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำ�ำลัง ๕ ของมาตุคามเหล่านี้ คือ (๑) กำ�ำลังคือรูป (๒) กำ�ำลังคือทรัพย์ (๓) กำ�ำลังคือญาติ (๔) กำ�ำลังคือบุตร (๕) กำ�ำลังคือศีล นี่แลคือกำ�ำลัง ๕ ของสตรี ดูก่อนภิกษุทงั้ หลาย สตรีประกอบด้ ว ยกำ�ำ ลั ง ๕ เหล่ านี้ แ ล้ ว ย่ อ มเป็ น ผู ้ อ งอาจ ครองเรือน ย่อมข่มสามี ครองเรือน ย่อมครอบงำ�ำสามี ครองเรือน„ สํ.สฬา. ๑๘/๔๘๖/๒๕๔

๒๐๘. บุรุษประกอบด้วยอะไรจึงครอบงำ�ำสตรีได้ ”ดูก่อนภิกษุท้งั หลาย บุ รุ ษ ประกอบด้ ว ยกำ� ำ ลั ง ข้ อ เดี ย ว ก็ ค รอบงำ� ำ สตรี ไ ด้ กำ� ำ ลั ง ข้อเดียว คือ อิสสริยพละ กำ�ำลังคือความเป็นใหญ่ สตรีทถี่ กู กำ�ำลังคือความเป็นใหญ่ครอบงำ�ำแล้ว

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

185

กำ�ำลังคือรูปก็ต้านทานไม่ได้ กำ�ำลังคือทรัพย์ก็ต้านทานไม่ได้ กำ�ำลังคือญาติก็ต้านทานไม่ได้ กำ�ำลังคือบุตรก็ต้านทานไม่ได้ กำ�ำลังคือศีลก็ต้านทานไม่ได้„ (หมายเหตุ : พระพุทธภาษิตนี้แสดงให้เห็นว่า ถ้าสตรีมีกำ�ำลัง ๕ ข้อแล้ว ก็เป็น ผู้ครองเรือนที่มีอำ�ำนาจเหนือสามี แต่ในขณะเดียวกัน ถ้าสามีเป็นอิสสรชนคือผู้เป็นใหญ่ เช่ น เป็ น พระราชา กำ� ำ ลั ง คื อ ความเป็ น ใหญ่ ข องสามี เ พี ย งข้ อ เดี ย ว ก็ ค รอบงำ� ำ สตรี ไ ว้ ไ ด้ พระพุทธภาษิตนี้เป็นกระจกฉายให้เห็นระบบการปกครองและสังคมในสมัยนั้นว่า อำ�ำนาจสิทธิ์ ขาดเป็นของคนชั้นปกครอง อนึ่ง บาลีพระไตรปิฎกฉบับไทยตอนนี้ตกหล่น ๒ คำ�ำ ได้สอบ กับฉบับอักษรโรมันของสมาคมบาลีปกรณ์ และอรรถกถาฉบับอักษรไทยแล้ว ข้อความที่ตก คือที่เรียงตัวดำ�ำไว้ให้ดังต่อไปนี้ กตเมน เอเกน พเลน อิ สฺ ส ริ ย พเลน ๑ อิ สฺ ส ริ ย พเลน อภิ ภู ตํ มาตุ ค ามํ เนว ๑ รูปพลํ ตายติ...) ๒๐๙. ของแก้กันอย่างละ ๓ ”ดู ก ่ อ นภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย ธรรม ๓ อย่ า งเหล่ า นี้ คื อ ราคะ (ความกำ� ำ หนั ด ยิ น ดี ) โทสะ (ความคิดประทุษร้าย) โมหะ (ความหลง) นี้แลคือธรรม ๓ อย่าง ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ธรรม ๓ อย่างทีค่ วรเจริญเพือ่ ละธรรม ๓ อย่างเหล่านีค้ อื อสุภะ (ความกำ�ำหนดหมายถึงสิ่งที่ไม่งาม) ควรเจริญเพื่อละราคะ เมตตา (ไมตรีจิตคิดจะให้ผู้อื่นเป็นสุข) ควรเจริญเพื่อละโทสะ ปัญญา (ความรอบรู้ตามความเป็นจริง) ควรเจริญเพื่อละโมหะ นี้แลธรรม ๓ อย่างที่ควรเจริญ เพื่อละธรรม ๓ อย่าง„ องฺ.ฉกฺก. ๒๒/๓๗๘/๔๒๑

(หมายเหตุ : พระพุทธภาษิตแห่งเดียวกันนี้ แสดงถึงธรรม ๓ อย่างที่ควรเจริญ เพื่อละธรรม ๓ อย่าง อีก ๙ ชุด คือ ๑

บาลีพระไตรปิฎกฉบับไทย (ฉบับสยามรัฐ) ทีพ่ มิ พ์ครัง้ แรกสมัยรัชกาลที่ ๗ ตกคำ�ำว่า อิสสฺ ริยพเลน และ เนว ตามที่ อ.สุชพี ปุญญานุภาพ ได้อธิบายไว้ แต่ในการพิมพ์ครัง้ ต่อๆ มา ได้มกี ารตรวจชำ�ำระและทำ�ำเชิงอรรถไว้แล้ว - ม.พ.ป.

ภาค ๓

สํ.สฬา. ๑๘/๔๘๖/๒๕๔

186

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

(๑) ควรเจริญ กายสุจริต เพื่อละ กายทุจจริต ควรเจริญ วจีสุจริต เพื่อละ วจีทุจจริต ควรเจริญ มโนสุจริต เพื่อละ มโนทุจจริต (๒) ควรเจริญ เนกขัมมวิตก (ความตรึกในการออกจากกาม) เพื่อละ กามวิตก (ความตรึกในกาม) ควรเจริญ อัพยาปาทวิตก (ความตรึกในการไม่ปองร้ายผู้อื่น) เพื่อละ พยาปาทวิตก (ความตรึกในการปองร้ายผู้อื่น) ควรเจริญ อวิหิงสาวิตก (ความตรึกในการไม่เบียดเบียนผู้อื่น) เพื่อละ วิหิงสาวิตก (ความตรึกในการเบียดเบียนผู้อื่น) (๓) ควรเจริญ เนกขัมมสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในการออกจากกาม) เพื่อละ กามสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในกาม) ควรเจริญ อัพยาปาทสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในการไม่ปองร้าย) เพื่อละ พยาปาทสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในการปองร้าย) ควรเจริญ อวิหิงสาสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในการไม่เบียดเบียน) เพื่อละ วิหิงสาสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในการเบียดเบียน) (๔) ควรเจริญ เนกขัมมธาตุ (ธาตุคือการออกจากกาม) เพื่อละ กามธาตุ (ธาตุคือกาม) ควรเจริญ อัพยาปาทธาตุ (ธาตุคือการไม่คิดปองร้าย) เพื่อละ พยาปาทธาตุ (ธาตุคือการคิดปองร้าย) ควรเจริญ อวิหิงสาธาตุ (ธาตุคือการไม่เบียดเบียน) เพื่อละ วิหิงสาธาตุ (ธาตุคือการเบียดเบียน) (๕) ควรเจริญ อนิจจสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยง) เพื่อละ อัสสาททิฏฐิ (ความเห็นด้วยความพอใจ) ควรเจริญ อนัตตสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่ใช่ตัวตน) เพื่อละ อัตตานุทิฏฐิ (ความตามเห็นว่าตัวตน)

187

ควรเจริญ สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) เพื่อละ มิจฉาทิฏฐิ (ความเห็นผิด) (๖) ความเจริญ มุทิตา (ความพลอยยินดีเมื่อผู้อื่นได้ดี) เพื่อละ อรติ (ความไม่ยินดีหรือความคิดริษยา) ควรเจริญ อวิหิงสา (ความไม่เบียดเบียน) เพื่อละ วิหิงสา (ความเบียดเบียน) ควรเจริญ ธัมมจริยา (การประพฤติธรรม) เพื่อละ อธัมมจริยา (การประพฤติไม่เป็นธรรม) (๗) ความเจริญ สันตุฏฐิตา (ความสันโดษ คือยินดีเฉพาะของของตน) เพื่อละ อสันตุฏฐิตา (ความไม่สันโดษ คือไม่ยินดีเฉพาะของของตน) ควรเจริญ สัมปชัญญะ (ความรู้ตัว) เพื่อละ อสัมปชัญญะ (ความไม่รู้ตัว) ควรเจริญ อัปปิจฉตา (ความปรารถนาน้อย) เพื่อละ มหิจฉตา (ความปรารถนามาก) (๘) ควรเจริญ โสวจัสสตา (ความเป็นผู้ว่าง่าย) เพื่อละ โทวจัสสตา (ความเป็นผู้ว่ายาก) ควรเจริญ กัลยาณมิตตตา (ความเป็นผู้คบเพื่อนดีงาม) เพื่อละ ปาปมิตตตา (ความเป็นผู้คบเพื่อนชั่ว) ควรเจริญ อานาปานสติ (สติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก) เพื่อละ เจตโส วิกเขปะ (ความฟุ้งสร้านแห่งจิต) (๙) ควรเจริญ สมถะ (การทำ�ำใจให้ตั้งมั่น) เพื่อละ อุทธัจจะ (ความคิดฟุ้งสร้าน) ควรเจริญ สังวระ (ความสำ�ำรวมระวัง) เพื่อละ อสังวระ (ความไม่สำ�ำรวมระวัง) ควรเจริญ อัปปมาทะ (ความไม่ประมาท) เพื่อละ ปมาทะ (ความประมาท) องฺ.ฉกฺก. ๒๒/๓๗๙ - ๓๘๗/๔๒๑ - ๔๒๓

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

188

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๒๑๐. สุราเป็นเหตุให้ละเมิดศีลข้ออื่น ๆ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถูกแล้ว แม้เราก็ไม่เคยเห็นไม่เคยได้ยินข้อที่ว่า บุรุษละเว้นเหตุ เป็นที่ตั้งแห่งความประมาท คือ (การดื่ม) น้�้ำำเมาคือสุราและเมรัยแล้ว ถูกพระราชาจับฆ่า หรือจองจำ�ำ เนรเทศ หรือลงโทษอย่างอื่นตามควรแก่เหตุ เพราะเหตุที่มีเจตนา เว้นจากที่ตั้ง แห่งความประมาท คือ (การดื่ม) น้�้ำำเมา คือสุราและเมรัย โดยที่แท้กรรมชั่วของบุรุษนั้นต่างหาก ที่ประกาศว่า บุรุษนี้ ประกอบเนือง ๆ ซึ่งที่ตั้ง แห่งความประมาท คือ (การดื่ม) น้�้ำำเมาคือสุราและเมรัย จึงฆ่าหญิงบ้าง ชายบ้าง จึงถือเอาสิ่ง ที่เขาไม่ให้จากบ้านบ้าง จากป่าบ้าง ด้วยอาการแห่งขโมย จึงก้าวล่วงในภริยาของผู้อื่น ในบุตรีของผู้อื่น จึงหักรานประโยชน์ของคฤหบดีบ้าง บุตรของคฤหบดีบ้าง ด้วยการพูดปด เขาย่อมถูกพระราชาจับ ฆ่า หรือจองจำ�ำ เนรเทศ หรือลงโทษอย่างอื่นตามสมควรแก่เหตุ เพราะเหตุที่ตั้งแต่งความประมาท คือ (การดื่ม) น้�้ำำเมา คือสุราและเมรัย ท่านทั้งหลายเคยได้เห็นได้ฟังอย่างนี้บ้างหรือเปล่า„ ”ข้าพระองค์ทั้งหลายเคยได้เห็นเคยได้ฟังและจักได้ฟัง พระเจ้าข้า„ องฺ.ปญฺจก. ๒๒/๑๗๘/๑๙๘

๒๑๑. เวทนา ๒ ถึง ๑๐๘ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมปริยาย๑ ที่เรียกว่าปริยาย ๑๐๘ แก่ท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงฟัง ธรรมปริยายที่เรียกว่าปริยาย ๑๐๘ เป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เวทนา ๒ เราก็กล่าวไว้โดยปริยาย แม้เวทนา ๓ เราก็กล่าวไว้โดยปริยาย แม้เวทนา ๕ เราก็กล่าวไว้โดยปริยาย แม้เวทนา ๖ เราก็กล่าวไว้โดยปริยาย แม้เวทนา ๑๘ เราก็กล่าวไว้โดยปริยาย แม้เวทนา ๓๖ เราก็กล่าวไว้โดยปริยาย แม้เวทนา ๑๐๘ เราก็กล่าวไว้โดยปริยาย„ ๑

คำ�ำว่า ปริยาย แปลว่า ไปโดยรอบ ถือเอาความว่า นัย หรือเรื่องราว คำ�ำว่า ธรรมปริยาย คือ นัยะของธรรม กล่าวไว้โดยปริยาย คือกล่าวไว้โดยนัย หรือโดยประการหนึ่ง

189

”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๒ เป็นไฉน เวทนา ๒ คือ เวทนาทางกาย และเวทนาทางจิต นี้เรียกว่าเวทนา ๒ เวทนา ๓๑ คือ ความรู้สึกสุข ความรู้สึกทุกข์ ความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข เวทนา ๕ คือ สุขนิ ทรีย์ (ธรรมทีเ่ ป็นใหญ่ในหน้าทีข่ องตนคือความสุขกาย) ทุกขินทรีย์ (ธรรมที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตนคือความทุกข์กาย) โสมนัสสินทรีย์ (ธรรมที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตนคือความสุขใจ) โทมนัสสินทรีย์ (ธรรมที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตนคือความทุกข์ใจ) อุเปกขินทรีย์ (ธรรมทีเ่ ป็นใหญ่ในหน้าทีข่ องตนคือความรูส้ กึ เฉย ๆ) เวทนา ๖ คือ ความรู้สึก (สุข ทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข) ที่เกิดจากสัมผัสทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย และทางใจ เวทนา ๑๘ คือ โสมนัสสูปวิจาร ๖ (หมายถึงอาการที่จิตท่องเที่ยวไปในอารมณ์ ๖๒ ด้วยความสุขใจ) โทมนัสสูปวิจาร ๖ (หมายถึงอาการที่จิตท่องเที่ยวไปในอารมณ์ ๖ ด้วยความทุกข์ใจ) อุเปกขูปวิจาร ๖ (หมายถึงอาการทีจ่ ติ ท่องเทีย่ วไปในอารมณ์ ๖ ด้วยความรูส้ กึ เฉย ๆ) เวทนา ๓๖ คือ โสมนัส (ความสุขใจ) ที่อาศัยบ้านเรือน (เคหสิตะ) ๖ อย่าง โสมนัสที่อาศัยการออกจากกาม (เนกขัมมสิตะ) ๖ อย่าง โทมนัส (ความทุกข์ใจ) ที่อาศัยบ้านเรือน ๖ อย่าง โทมนัสที่อาศัยการออกจากกาม ๖ อย่าง อุเบกขา (ความรู้สึกเฉย ๆ ในอารมณ์) ที่อาศัยบ้านเรือน ๖ อย่าง อุเบกขาที่อาศัยการออกจากกาม ๖ อย่าง (๖ × ๖ = ๓๖) ๑ ตั้งแต่เวทนา ๓ ไป ได้แปลถอดความโดยตัดคำ�ำซ้�้ำำ ๆ ออก แต่ก็ได้แปลสำ�ำนวนบาลีให้เห็นแล้วในเวทนา ๒ ๒

อารมณ์ ๖ คือ รูป เสียง กลิ่น รส สิ่งที่ถูกต้องได้ด้วยกาย และสิ่งที่รู้ได้ด้วยใจ

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

190

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

เวทนา ๑๐๘ คือ เวทนา ๓๖ ที่เป็นอดีต (ล่วงแล้ว) เวทนา ๓๖ ที่เป็นอนาคต (ยังไม่มาถึง) เวทนา ๓๖ ที่เป็นปัจจุบัน (เกิดขึ้นเฉพาะหน้า) (๓๖ × ๓ = ๑๐๘)

สํ.สฬา. ๑๘/๔๓๐ - ๔๓๗/๒๓๙ - ๒๔๐

๒๑๒. เน่าในคืออะไร ”ดูก่อนกิมมิละ๑ ความเป็นผู้เน่าในเป็นไฉน ดูก่อนกิมมิละ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ต้องอาบัติที่เศร้าหมอง๒ ข้อใดข้อหนึ่ง ไม่ออกจากอาบัติ (นั้น) ตามควรแก่รูป นี้เรียกว่า ความเป็นผู้เน่าใน„ สํ.สฬา. ๑๘/๓๒๕/๑๘๙

๒๑๓. การบัญญัติความสุขในพระพุทธศาสนา (การเลือกนำ�ำข้อความตอนนี้มาแปล ก็เพื่อชี้แจงหลักวิชาทางพระพุทธศาสนา ที่แสดง ว่าความสุขมีเป็นขั้น ๆ ตั้งแต่ต่�่ำำจนถึงสูงสุด ถึง ๑๐ ขั้น คือ ความสุขในกาม ความสุขในรูปฌาน ๔ ความสุขในอรูปฌาน ๔ และ ความสุขในสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ในการแปลจะแปลอย่างเต็มสำ�ำนวนเพื่อให้เห็นลีลาของอารมณ์ฌานทั้งที่เป็นรูปฌาน และอรูปฌานอย่างสมบูรณ์) (๑) ”ดูก่อนอานนท์ กามคุณ ๕ เหล่านี้ กามคุณ ๕ เป็นไฉน กามคุณ ๕ คือรูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นรูปที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำ�ำหนัด เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ (สิ่งที่พึงถูกต้องได้) ที่พึงรู้แจ้งทางหู จมูก ลิ้น และกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นรูปที่รัก ประกอบด้วย กาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำ�ำหนัด ๑ เป็นชื่อของภิกษุรูปหนึ่ง ๒

หมายถึงอาบัติหยาบ และอาบัติหนักประเภทสังฆาทิเสส

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

191

ดูก่อนอานนท์ นี้แล คือกามคุณ ๕ ดูก่อนอานนท์ ความสุขกายสุขใจอันใด ที่เกิดขึ้นเพระอาศัยกามคุณ ๕ เหล่านี้ ความสุขกายสุขใจนี้ เรียกว่ากามสุข ดูก่อนอานนท์ คนเหล่าใดพึงกล่าวว่า เขาย่อมเสวยความสุขกายสุขใจอันมีอยู่นั้น นับเป็นความสุขอย่างยอดเยี่ยม เราย่อมไม่รับรูคำ้ �ำกล่าวของคนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนอานนท์ เพราะยังมีความสุขอย่างอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุขนั้น„ (๒) ”ดูก่อนอานนท์ ความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (กามสุข) นั้นเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม เข้าสู่ ฌานที่ ๑ อันมีความตรึก (วิตก) ความตรอง (วิจาร) มีความอิ่มใจและความสุข (ปีติสุข) อันเกิด แต่ความสงัดอยู่ นี้แล อานนท์ คือ ความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุขนั้น (กามสุข) ดูก่อนอานนท์ คนเหล่าใดพึงกล่าวว่า เขาย่อมเสวยความสุขกายสุขใจอันมีอยู่นั้น (สุขในฌานที่ ๑) นับเป็นความสุขอย่างยอดเยี่ยม เราย่อมไม่รับรู้คำ�ำกล่าวของคนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนอานนท์ เพราะยังมีความสุขอย่างอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่า ความสุข (ใน ฌานที่ ๑) นั้น„ สํ.สฬา. ๑๘/๔๑๕/๒๓๓

(๓) ”ดูก่อนอานนท์ ความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในฌานที่ ๑) นั้นเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เพราะสงบความตรึก ความตรอง (วิตก วิจาร) ได้ จึงเข้าฌานที่ ๒ อันมีความผ่องใสภายใน มีภาวะแห่งจิต มีอารมณ์เป็นหนึ่งเกิดขึ้น ไม่มีความตรึก ไม่มีความตรอง มีความอิ่มใจ และความสุข (ปีติสุข) อันเกิดแต่สมาธิอยู่ นี้แล อานนท์ คือความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในฌานที่ ๑) นั้น ดูก่อนอานนท์ คนเหล่าใดพึงกล่าวว่า เขาย่อมเสวยความสุขกายสุขใจอันมีอยู่นั้น (สุขในฌานที่ ๒) นับเป็นความสุขอย่างยอดเยี่ยม เราย่อมไม่รับรู้คำ�ำกล่าวของคนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร

ภาค ๓

สํ.สฬา. ๑๘/๔๑๓ - ๔๑๔/๒๓๓

192

ที่ ๒) นั้น„

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

ดูก่อนอานนท์ เพราะยังมีความสุขอย่างอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในฌาน สํ.สฬา. ๑๘/๔๑๖/๒๓๓

(๔) ”ดูก่อนอานนท์ ความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในฌานที่ ๒) นั้นเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เพราะคลายความอิ่มใจจึงเป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ เธอเสวยความสุขด้วยนามกาย เข้าสู่ฌานที่ ๓ ซึ่งเป็นเหตุให้พระอริยเจ้า กล่าวถึงผู้เข้าฌานนี้ว่า เป็นผู้วางเฉย มีสติอยู่เป็นสุข นี้แล อานนท์ คือความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในฌานที่ ๒) นั้น ดูก่อน อานนท์ คนเหล่าใดพึงกล่าวว่า เขาย่อมเสวยความสุขกายสุขใจอันมีอยู่นั้น (สุขในฌานที่ ๓) นับเป็นความสุขอย่างยอดเยี่ยม เราย่อมไม่รับรู้คำ�ำกล่าวของคนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนอานนท์ เพราะยังมีความสุขอย่างอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในฌาน ที่ ๓) นั้น„ สํ.สฬา. ๑๘/๔๑๗/๒๓๔

(๕) ”ดูก่อนอานนท์ ความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในฌานที่ ๓) นั้นเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิ ก ษุ ใ นพระธรรมวิ นั ย นี้ เพราะละสุ ข ละทุ ก ข์ ไ ด้ (ละสุ ข กาย ทุกข์กายได้) เพราะสุขใจ (โสมนัส) ทุกข์ใจ (โทมนัส) ดับไปในกาลก่อน๑ จึงเข้าถึงฌานที่ ๔ อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีความบริสุทธิ์แห่งสติ อันเกิดขึ้นเพราะอุเบกขา (ความวางเฉย) นี้แล อานนท์ คือความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในฌานที่ ๓) นั้น ดูก่อนอานนท์ คนเหล่าใดพึงกล่าวว่า เขาย่อมเสวยความสุขกายสุขใจอันมีอยู่นั้น (สุขในฌานที่ ๔) นับเป็นความสุขอย่างยอดเยี่ยม เราย่อมไม่รับรู้คำ�ำกล่าวของคนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูกอ่ นอานนท์ เพราะยังมีความสุขอืน่ ทีด่ กี ว่า ประณีตกว่าความสุข (ในฌานที่ ๔) นัน้ „ สํ.สฬา. ๑๘/๔๑๘ - ๔๑๙/๒๓๔ ๑

คำ�ำว่า ในกาลก่อน คือสุขทุกข์ดับไปตั้งแต่ยังอยู่ในขณะแห่งอุปจาระเกือบจะถึงฌานที่ ๔ คำ�ำว่า อุปจาระ แปลว่า ใกล้เคียง หรือเฉียด ก็ได้

193

(๖) ”ดูก่อนอานนท์ ความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในฌานที่ ๔) นั้นเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เพราะก้าวล่วงความกำ�ำหนดหมายในรูป (รูปสัญญา) ด้วยประการทัง้ ปวง เพราะความดับไปแห่งความกำ�ำหนดหมาย ความกระทบกระทัง่ (ปฏิฆสัญญา ได้แก่ความกำ�ำหนดหมายในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ เมื่ออารมณ์ทั้งห้านี้ ผ่านมาทางตา หู เป็นต้น) เพราะไม่ทำ�ำไว้ในใจซึ่งสัญญาต่าง ๆ (นานัตตสัญญา หมายความได้ ๒ อย่าง คือสัญญาที่เป็นไปในอารมณ์ต่าง ๆ และสัญญาต่าง ๆ ๔๔ ชนิด - ดูคำ�ำอธิบายใน วิสุทธิมรรค อารุปปนิทเทส หน้า ๑๓๙) ทำ�ำไว้ในใจว่า ”อากาศไม่มีที่สิ้นสุด„ เข้าสู่อรูปฌาน ชื่ออากาสานัญจายตนะ (มีอากาศไม่มีที่สิ้นสุดเป็นอารมณ์) อยู่ นี้แล อานนท์ คือความสุขอื่น ที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในฌานที่ ๔) นั้น ดูก่อนอานนท์ คนเหล่าใดพึงกล่าวว่า เขาย่อมเสวยความสุขกายสุขใจอันมีอยู่นั้น (สุขในอรูปฌานชื่ออากาสานัญจายตนะ) นับเป็นความสุขอย่างยอดเยี่ยม เราย่อมไม่รับรู้ คำ�ำกล่าวของคนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนอานนท์ เพราะยังมีความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในอรูปฌาน ชื่ออากาสานัญจายตนะ) นั้น„ สํ.สฬา. ๑๘/๔๒๐/๒๓๔

(๗) ”ดูก่อนอานนท์ ความสุ ข อื่ น ที่ ดี ก ว่ า ประณี ต กว่ า ความสุ ข (ในอรู ป ฌานชื่ อ อากาสานัญจายตนะ) นั้นเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงอรูปฌานชื่ออากาสานัญจายตนะ ด้วยประการทัง้ ปวง แล้วทำ�ำไว้ในใจว่า ‘วิญญาณหาทีส่ ดุ มิได้’ เข้าสูอ่ รูปฌานชือ่ วิญญาณัญจายตนะ (มีวิญญาณหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์) อยู่ นี้แล อานนท์ คือความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่า ความสุข (ในอรูปฌานชื่ออากาสานัญจายตนะ) นั้น ดูก่อนอานนท์ คนเหล่าใดพึงกล่าวว่า เขาย่อมเสวยความสุขกายสุขใจอันมีอยู่นั้น (สุขในอรูปฌานชื่อวิญญาณัญจายตนะ) นับเป็นความสุขอย่างยอดเยี่ยม เราย่อมไม่รับรู้ คำ�ำกล่าวของคนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนอานนท์ เพราะยังมีความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในอรูปฌาน ชื่อวิญญาณัญจายตนะ) นั้น สํ.สฬา. ๑๘/๔๒๑/๒๓๕

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

194

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

(๘) ”ดูกอ่ นอานนท์ ความสุ ข อื่ น ที่ ดี ก ว่ า ประณี ต กว่ า ความสุ ข (ในอรู ป ฌานชื่ อ วิญญาณัญจายตนะ) นั้นเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงอรูปฌานชื่อวิญญาณัญจายตนะ ด้วยประการทั้งปวง แล้วทำ�ำไว้ในใจว่า ‘อะไร ๆ ก็ไม่มี’ เข้าสู่อรูปฌานชื่ออากิญจัญญายตนะ (มีความกำ�ำหนดหมายว่าไม่มีอะไรเป็นอารมณ์) อยู่ นี้แล อานนท์ คือความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในอรูปฌานชื่อวิญญาณัญจายตนะ) นั้น ดูก่อนอานนท์ คนเหล่าใดพึงกล่าวว่า เขาย่อมเสวยความสุขกายสุขใจอันมีอยู่นั้น (ความสุขในอรูปฌานชื่ออากิญจัญญายตนะ) นับเป็นความสุขอย่างยอดเยี่ยม เราย่อมไม่รับรู้ คำ�ำกล่าวของคนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนอานนท์ เพราะยังมีความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในอรูปฌาน ชื่ออากิญจัญญายตนะ) นั้น สํ.สฬา. ๑๘/๔๒๒/๒๓๕

(๙) ”ดูก่อนอานนท์ ความสุ ข อื่ น ที่ ดี ก ว่ า ประณี ต กว่ า ความสุ ข (ในอรู ป ฌานชื่ อ อากิญจัญญายตนะ) นั้นเป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงอรูปฌานชื่ออากิญจัญญายตนะ ด้วยประการทั้งปวง แล้วเข้าสู่อรูปฌานชื่อเนวสัญญานาสัญญายตนะ ๑ (มีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่) อยู่ นี้แล อานนท์ คือความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในอรูปฌาน ชื่ออากิญจัญญายตนะ) นั้น ดูก่อนอานนท์ คนเหล่าใดพึงกล่าวว่า เขาย่อมเสวยความสุขกายสุขใจอันมีอยู่นั้น (ความสุขในอรูปฌาน ชื่อเนวสัญญานาสัญญายตนะ) นับเป็นความสุขอย่างยอดเยี่ยม เราย่อม ไม่รับรูคำ้ �ำกล่าวของคนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ๑

เนวสั ญ ญานาสั ญ ญายตนะ เป็ น อรู ป ฌานที่ ๔ วิ ธี เ จริ ญ อรู ป ฌานข้ อ นี้ คื อ ออกจากอรู ป ฌานที่ ๓ (อากิญจัญญายตนะ) แล้วนึกในใจว่า สัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้) เป็นเหตุให้ยุ่งยาก นึกตำ�ำหนิสัญญานั้นจน จิตสงบ ก็เข้าสู่อรูปฌานนี้ได้ คำ�ำว่า มีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีก็ไม่ใช่ หมายความว่า สัญญามีอยู่ แต่ทำ�ำหน้าที่ไม่ได้ มีอย่างละเอียดมาก

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

195

ดูก่อนอานนท์ เพราะยังมีความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่าความสุข (ในอรูปฌาน ชื่อเนวสัญญานาสัญญายตนะ) นั้น (๑๐) ”ดูก่อนอานนท์ ความสุ ข อื่ น ที่ ดี ก ว่ า ประณี ต กว่ า ความสุ ข (ในอรู ป ฌานชื่ อ เนวสัญญานาสัญญายตนะ) นั้นเป็นไฉน ดูกอ่ นอานนท์ ภิกษุในพระธรรมวินยั นี้ ก้าวล่วงอรูปฌานชือ่ เนวสัญญานาสัญญายตนะ แล้วเข้าสู่สัญญาเวทยิตนิโรธ (สมาบัติที่ดับสัญญาและเวทนา เป็นสมาบัติสูงสุดที่พระอนาคามี กับพระอรหันต์เท่านั้นทำ�ำให้เกิดได้) อยู่ นี้แล อานนท์ คือความสุขอื่นที่ดีกว่า ประณีตกว่า ความสุข (ในอรูปฌานชื่อเนวสัญญานาสัญญายตนะ) นั้น„ สํ.สฬา. ๑๘/๔๒๔/๒๓๖

สรูปความ ”ดูก่อนอานนท์ มีฐานะอยู่ที่นักบวชเจ้าลัทธิอื่นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า พระสมณโคดม กล่าวถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ ย่อมบัญญัติสัญญาเวทยิตนิโรธในความสุข ข้อนั้นคืออะไรกัน ข้อนั้นจะเป็นไปได้อย่างไรกัน (คือสัญญาเวทยิตนิโรธ ดับความจำ�ำ ดับความรู้สึก แล้วจะว่ามี ความสุขได้อย่างไร ในเมื่อไม่มีความรู้สึก)„ ดูก่อนอานนท์ นักบวชเจ้าลัทธิอื่น ผู้กล่าวอย่างนี้พึงเป็นผู้อันท่านชี้แจง ”ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคย่อมไม่ทรงบัญญัติในความสุขหมายเอาเฉพาะสุขเวทนาอย่างเดียว ในที่ใด ๆ ย่อมหาความสุขได้ ในฐานะใด ๆ มีความสุข พระผู้มีพระภาคย่อมทรงบัญญัติฐานะนั้น ๆ ในความสุข„๑ สํ.สฬา. ๑๘/๔๒๕/๒๓๖ ๑

จากพระพุทธภาษิตนี้ แสดงว่า ความสุขมีเป็นชั้น ๆ พระพุทธศาสนาแสดงความสุขหมดทุกชั้นตั้งแต่ต่�่ำำจนถึงสูง แต่ก็อาจย่อความได้ว่า เป็นสุขชั้นเวทนา คือรู้สึกได้เสวยได้ (Sensational Happiness) อย่างหนึ่ง ความสุข ที่อยู่เหนือเวทนา ไม่ต้องรู้สึกไม่ต้องเสวย (Happiness Beyond Sensation) อีกอย่างหนึ่ง

ภาค ๓

สํ.สฬา. ๑๘/๔๒๓/๒๓๕

196

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

๒๑๔. กายเดือดร้อน อย่าให้จิตเดือดร้อน ”ดูกอ่ นคฤหบดี เพราะเหตุนนั้ ท่านพึงสำ�ำเหนียกอย่างนีว้ า่ เมือ่ กายของเราเดือดร้อนอยู่ จิตของเราจักไม่เดือดร้อน ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงสำ�ำเหนียกอย่างนี้แล„ สํ.ข. ๑๗/๒/๓

๒๑๕. พระอานนท์ตรัสรู้ธรรมเพราะฟังธรรมของใคร ท่ า นพระอานนท์ ไ ด้ ก ล่ า วคำ� ำ นี้ (กะภิ ก ษุ ท้ั ง หลาย) ว่ า ”ดู ก ่ อ นผู ้ มี อ ายุ ทั้ ง หลาย ท่านพระมันตานีบุตร (บุตรของนางมันตานี) ผู้มีนามว่าปุณณะ เป็นผู้มีอุปการะมากต่อข้าพเจ้า ผู้บวชใหม่ ท่านสั่งสอนข้าพเจ้าด้วยโอวาทนี้ว่า ”ดูก่อนอานนท์ผู้มีอายุ ความคิดว่าเรามีเราเป็น (คือความถือตัวว่าเราเป็นนั่นเป็นนี่) ย่อมมีเพราะอุปาทาน (ความยึดถือ) หามีเพราะอนุปาทาน (ความไม่ยึดถือ) ไม่ เพราะยึดถือ อะไรเล่า เพราะยึ ด ถื อ รู ป (สิ่ ง ที่ ธ าตุ ทั้ ง สี่ ป ระชุ ม กั น เป็ น กาย พร้ อ มทั้ ง ลั ก ษณะที่ ป รากฏ เพราะอาศัยธาตุ ๔ นั้น) เพราะยึดถือเวทนา (ความเสวยอารมณ์) เพราะยึดถือสัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้) เพราะยึดถือสังขาร (ความคิด) และ เพราะยึดถือวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางตา หู เป็นต้น) ดูกอ่ นอานนท์ผมู้ อี ายุ เปรียบเหมือนหญิงสาวหรือชายหนุม่ ผูร้ กั การแต่งตัว เมือ่ เพ่งดู เงาหน้าของตนในกระจก๑ อันบริสุทธิ์ผ่องใส หรือในภาชนะน้�้ำำอันใส พึงมองดูด้วยความยึดถือ หามองดูด้วยความไม่ยึดถือไม่ นี้ฉันใด ความคิดว่าเรามีเราเป็นก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมมี เพราะความยึดถือรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ หามีเพราะความไม่ยึดถือไม่„ ครัน้ แล้วท่านได้ถามข้าพเจ้าว่า ”รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เทีย่ งหรือไม่เทีย่ ง„ ข้าพเจ้าตอบว่า ไม่เที่ยง ท่านจึงถามว่า สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข ข้าพเจ้าตอบว่า เป็นทุกข์ ท่านถามว่า สิ่งใดเป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นว่า ๑

กระจกในสมัยก่อนใช้ทองเหลืองขัดเงาให้ผ่องใช้ส่องดูเงาหน้า บางท่านจึงแปลว่า แว่น แต่สมัยนี้คำ�ำว่า แว่น มักใช้ไปอีกอย่างหนึ่ง เช่น คำ�ำว่า แว่นตา

197

นั่นเป็นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวตนของเรา ข้าพเจ้าตอบว่า ไม่ควรที่จะตามเห็นอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เพราะเหตุนั้นแล รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็น อดีต อนาคต หรือปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือดี ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้นมิใช่ของเรา เรามิใช่เป็นนั่น นั่นมิใช่ตัวตนของเรา ภิกษุผู้เห็นอย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่าย ในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำ�ำหนัด เพราะคลายกำ�ำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ก็เกิดความรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว เธอย่อมรู้ว่าความเกิด (ของเธอ) สิ้นแล้ว พรหมจรรย์เป็นอันเธออยู่จบแล้ว หน้าที่เป็นอันเธอทำ�ำเสร็จแล้ว ไม่มีหน้าที่อื่นที่จะ ต้องทำ�ำเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก„ ”ผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านพระมันตานีบุตร ผู้มีนามว่าปุณณะ เป็นผู้มีอุปการะมากต่อ ข้าพเจ้าผู้บวชใหม่ ท่านสอนข้าพเจ้าด้วยโอวาทนี้ อนึ่ง ข้าพเจ้าได้สดับพระธรรมเทศนานี้ ของท่านพระปุณณะ มันตานีบุตรแล้ว ก็ได้ตรัสรู้ธรรม„ สํ.ข. ๑๗/๑๙๓/๑๐๘

๒๑๖. คว่�่ำำหน้ากิน แหงนหน้ากิน เป็นต้น สมั ย หนึ่ ง ท่ า นพระสาริ บุ ต รอยู ่ ณ เวฬุ ว นาราม อั น เป็ น ที่ ใ ห้ เ หยื่ อ แก่ ก ระแต ใกล้กรุงราชคฤห์ เช้าวันหนึ่งท่านพระสาริบุตรนุ่งอันตรวาสก (สบง) แล้วถือบาตรและจีวรเข้าไป สูก่ รุงราชคฤห์เพือ่ บิณฑบาต ครัน้ เทีย่ วไปตามลำ�ำดับตรอกในกรุงราชคฤห์แล้ว ก็นงั่ พิงเชิงกำ�ำแพง๑ แห่งใดแห่งหนึ่ง ฉันบิณฑบาตนั้น ลำ�ำดับนั้น นางสูจิมุขี ปริพพาชิกา (นักบวชหญิง) เข้าไปหา พระสาริบุตร แล้วถามว่า ”ดูก่อน สมณะ ท่านคว่�่ำำหน้าบริโภคใช่หรือไม่„ พระสาริบุตรตอบว่า ”ดูก่อนน้องหญิง เรามิได้คว่�่ำำหน้าบริโภค„ นางถามว่า ”ดูก่อนสมณะ ถ้าอย่างนั้น ท่านแหงนหน้าบริโภคใช่หรือไม่„ ”ดูก่อนน้องหญิง เรามิได้แหงนหน้าบริโภค„ ”ดูก่อนสมณะ ถ้าอย่างนั้น ท่านหันหน้าไปตามทิศใหญ่บริโภคใช่หรือไม่„ ”ดูก่อนน้องหญิง เรามิได้หันหน้าไปตามทิศใหญ่บริโภค„ ”ดูก่อนสมณะ ถ้าอย่างนั้น ท่านหันหน้าไปตามทิศเฉียงบริโภคใช่หรือไม่„ ”ดูก่อนน้องหญิง เรามิได้หันหน้าไปตามทิศเฉียงบริโภค„ ”ดูกอ่ นสมณะ เมือ่ ข้าพเจ้าถาม ท่านก็ปฏิเสธทัง้ หมด ถ้าอย่างนัน้ ท่านบริโภคอย่างไร„ ๑

กุฑฺฑมูลํ ฝรั่งมีความเห็นว่า เป็นไม้มีหัวชนิดหนึ่ง อรรถกถาไม่ได้อธิบายไว้

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

198

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

”ดูก่อนน้องหญิง สมณพราหมณ์บางพวกสำ�ำเร็จความเป็นอยู่ (ครองชีวิต) ด้วย มิ จ ฉาชี พ ด้ ว ยติ รั จ ฉานวิ ช า คื อ วิ ช าดู ที่ (ว่ า ตรงไหนดี เ ป็ น มงคล) สมณพราหมณ์ เ หล่ า นี้ เรียกว่าคว่�่ำำหน้าบริโภค„ ”ดูก่อนน้องหญิง สมณพราหมณ์บางพวกสำ�ำเร็จความเป็นอยู่ด้วยมิจฉาชีพ ด้วย ติรัจฉานวิชา คือวิชาดูดาวฤกษ์ สมณพราหมณ์เหล่านี้ เรียกว่าแหงนหน้าบริโภค„ ”ดูก่อนน้องหญิง สมณพราหมณ์บางพวกสำ�ำเร็จความเป็นอยู่ด้วยมิจฉาชีพ เพราะ ประกอบเนือง ๆ ซึ่งการไปชักสื่อ (ให้ชายหญิงเป็นสามีภริยากัน) สมณพราหมณ์เหล่านี้ เรียกว่าหันหน้าไปตามทิศใหญ่บริโภค„ ”ดูก่อนน้องหญิง สมณพราหมณ์บางพวกสำ�ำเร็จความเป็นอยูด่ ว้ ยมิจฉาชีพ ด้วยติรจั ฉาน วิชาคือวิชาดู (ลักษณะ) ร่างกาย สมณพราหมณ์เหล่านี้ เรียกว่าหันหน้าไปตามทิศเฉียงบริโภค„ ”ดูก่อนน้องหญิง เรามิได้สำ�ำเร็จความเป็นอยู่ด้วยมิจฉาชีพดังกล่าวนั้น เราแสวงหา อาหารโดยธรรม ครั้นแสวงหาได้แล้วก็บริโภค„ ลำ�ำดับนั้น นางสูจิมุขี ปริพพาชิกา เข้าไปสู่ถนนจากถนน สู่ทางสี่แยก จากทางสี่แยก เที่ยวบอกกล่าวอย่างนี้ว่า ”สมณศากยบุตรทั้งหลายแสวงหาอาหารโดยธรรม แสวงหาอาหาร ที่ไม่มีโทษ ท่านทั้งหลาย จงถวายอาหารแก่สมณศากยบุตรทั้งหลายเถิด„๑ สํ.ข. ๑๗/๕๑๗/๒๔๗

๒๑๗. พระพุทธเจ้าทรงปวารณาพระองค์ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ปราสาทของนางวิสาขา มิคารมารดา ใน บุพพาราม พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ซึ่งล้วนเป็นพระอรหันต์ สมัยนั้น พระผู้มีพระภาค อันภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แวดล้อม ประทับนั่ง ณ ที่กลางแจ้ง เพื่อการปวารณา ในวันอุโบสถ๒ วันนัน้ ขึน้ ๑๕ ค่�่ำำ ขณะนัน้ ทรงเห็นภิกษุสงฆ์นงิ่ อยู่ จึงตรัสว่า ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย บัดนี้ เราปวารณาแก่ทา่ นทัง้ หลาย ท่านทัง้ หลายจะไม่ตำำ� หนิการกระทำ�ำใด ๆ ทางกายหรือทางวาจา ของเราบ้างหรือ„ ๑

คำ�ำว่า น้องหญิง เป็นคำ�ำที่สมณะเรียกสตรีโดยทั่วไป ถือเป็นคำ�ำเหมาะสม อนึ่ง ในการแปลข้อความตอนนี้ ข้อความตอนใดซ้�้ำำ ได้ตัดออกบ้าง แต่คงได้ความอย่างเดิม ๒ ตามปกติ วั น กลางเดื อ นหรื อ ปลายเดื อ น ถื อ ว่ า เป็ น วั น อุ โ บสถ แต่ ใ นวั น ขึ้ น ๑๕ ค่�่ำำ เดื อ น ๑๑ ซึ่ ง เป็ น วั น ออกพรรษา ไม่มีการสวดปาฏิโมกข์ ใช้ปวารณาแทน ปวารณาคือการอนุญาตให้ว่ากล่าวตักเตือนกันได้

199

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างนั้น ท่านพระสาริบุตรจึงลุกขึ้นจากอาสนะ ทำ�ำผ้าห่ม เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง น้อมอัญชลีไปทางพระผู้มีพระภาค กราบทูลว่า ”ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายย่อมไม่ติเตียนการกระทำ�ำใด ๆ ทางกายหรือวาจาของพระผู้มีพระภาค เพราะพระผูม้ พี ระภาคเป็นผูทำ้ ำ� ให้เกิดมรรคาทีย่ งั ไม่เกิดขึน้ เป็นผูใ้ ห้กำำ� เนิดมรรคาทีย่ งั ไม่กำำ� เนิด เป็นผู้บอกมรรคาที่ยังไม่มีผู้บอก เป็นผู้รู้ รู้แจ้งซึ่งมรรคา เป็นผู้ฉลาดในมรรคา ข้าแต่พระองค์ ผูเ้ จริญ สาวกทัง้ หลายในขณะนีเ้ ป็นผูดำ้ ำ� เนินตามมรรคา เป็นผูม้ ารวมกันในภายหลัง ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอปวารณากะพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคจะไม่ทรงตำ�ำหนิการกระทำ�ำ ใด ๆ ทางกายหรือทางวาจาของข้าพระองค์บ้างหรือ„ ”ดูก่อนสาริบุตร เราไม่ติเตียนการกระทำ�ำใด ๆ ทางกายหรือทางวาจาของเธอ ดูก่อน สาริบุตร เธอเป็นผู้มีปัญญามาก เป็นผู้มีปัญญาหนาแน่น เป็นผู้มีปัญญาเป็นเหตุให้ร่าเริง เป็นผู้มีปัญญาไว เป็นผู้มีปัญญาเฉียบแหลม เป็นผู้มีปัญญาชำ�ำแรกกิเลส ดูก่อนสาริบุตร เปรียบเหมือนเชษฐโอรส (บุตรคนใหญ่) ของพระเจ้าจักรพรรดิ์ ย่อมทำ�ำให้จักร (กงล้อ) ที่พระบิดาหมุนแล้ว ให้หมุนตามไปได้โดยชอบฉันใด เธอก็ฉันนั้น ย่อมยังธรรมจักร (กงล้อ คือธรรม) อันยอดเยี่ยม ที่เราหมุนแล้ว ให้หมุนตามไปได้โดยชอบ„ พระสาริบตุ รกราบทูลว่า ”ข้าแต่พระองค์ผเู้ จริญ ได้ยนิ ว่า พระผูม้ พี ระภาคไม่ทรงตำ�ำหนิ การกระทำ�ำใด ๆ ทางกายหรือทางวาจาของข้าพระองค์ ก็ภิกษุทั้งหลาย ๕๐๐ รูปเหล่านี้เล่า พระผู้มีพระภาคจะไม่ทรงตำ�ำหนิการกระทำ�ำทางกายหรือทางวาจาบ้างหรือ พระเจ้าข้า„ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ”ดูก่อนสาริบุตร แม้ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ ก็ไม่มีการกระทำ�ำ ใด ๆ ทางกายหรือวาจาที่เราจะตำ�ำหนิ ดูก่อนสาริบุตร เพราะในภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ ภิกษุ ๖๐ รูปได้วิชชา ๓ ภิกษุ ๖๐ รูปได้อภิญญา ๖ ภิกษุ ๖๐ รูป เป็นอุภโตภาควิมุต (ผู้พ้นจาก กิเลสโดย ๒ ส่วน คือพ้นเพราะสมาธิ และพ้นเพราะปัญญา) ภิกษุที่เหลือ เป็นปัญญาวิมุต (ผู้พ้นจากกิเลสเพราะปัญญา) ลำ�ำดับนั้น ท่านพระวังคีสะลุกขึ้นจากอาสนะ ทำ�ำผ้าห่มเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง น้อมอัญชลี ไปทางพระผู้มีพระภาค แล้วกราบทูลว่า ”ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นย่อมทำ�ำให้ข้าพระองค์ แจ่มแจ้ง ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นย่อมทำ�ำให้ข้าพระองค์แจ่มแจ้ง„ ”ดูก่อนวังคีสะ ข้อนั้นจงแจ่มแจ้งเถิด๑„ ๑

เป็นสำ�ำนวนแสดงว่า พระวังคีสะคิดอะไรขึ้นมาได้จากพระพุทธดำ�ำรัสนั้น จึงกราบทูล พระองค์จึงตรัสเปิดโอกาส ให้เล่าข้อคิดนั้น

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

200

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

ลำ�ำดับนั้น ท่านพระวังคีสะได้กล่าวชมเชยพระผู้มีพระภาคในที่เฉพาะพระพักตร์ ด้วยคาถาหลายคาถาโดยย่อว่า ”ในวันนี้ซึ่งเป็นวัน (ขึ้น) ๑๕ ค่�่ำำ ภิกษุ ๕๐๐ รูป ผู้ตัดเครื่องผูกคือกิเลสอันร้อยรัดได้ ผูไ้ ม่มที กุ ข์ ผูส้ นิ้ ความเกิดอีกแล้ว ผูแ้ สวงคุณอันประเสริฐ ได้มาประชุมกันแล้ว โดยความบริสทุ ธิ๑์ เปรียบเหมือนพระเจ้าจักรพรรดิ์ มีอำำ� มาตย์แวดล้อม เสด็จไปโดยรอบแผ่นดินนี้ อันมีมหาสมุทร เป็นที่สุดฉันใด พระสาวกทั้งหลายผู้มีวิชชา ๓ ผู้ทำ�ำมฤตยูให้เสื่อม ย่อมนั่งล้อมพระบรมศาสดา ผู้ชนะสงคราม ผู้เปรียบเหมือนนายกองเกวียนผู้ยอดเยี่ยมฉะนั้น สาวกเหล่านั้นทั้งหมด เป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค มลทินย่อมไม่มีในที่นี้ ข้าพเจ้าขอไหว้พระผู้อาทิตยวงศ์ ผู้ฆ่าเสีย ซึ่งลูกศรคือตัณหา พระองค์นั้น„ สํ.ส. ๑๕/๗๔๔ - ๗๔๖/๒๔๒ - ๒๔๓

(หมายเหตุ : พระสูตรนีแ้ สดงตัวอย่างอันดีทพี่ ระผูม้ พี ระภาคทรงอนุญาตให้ภกิ ษุสงฆ์ ว่ากล่าว ชี้ข้อที่ผิดพลาดของพระองค์ได้ อันเป็นวิธีการที่ไม่เปิดโอกาสให้ปกปิดความเสียหาย ใด ๆ ไว้ ทั้ง ๆ ที่พระองค์เป็นผู้บริสุทธิ์แล้ว ก็ทรงทำ�ำพระองค์เป็นแบบอย่าง คำ�ำกล่าวของท่าน พระวังคีสะ ในตอนหลังเป็นการกล่าวด้วยสำ�ำนวนกวี ซึ่งท่านพระวังคีสะเป็นผู้เชี่ยวชาญ) ๒๑๘. ยังยึดถือ จะชื่อว่าไม่มีโทษไม่มี ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในข้อนั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ข้อที่ว่าเรายังยึดถืออยู่จะเป็นผู้ไม่มีโทษนั้น จะมีอยู่บ้างหรือไม่หนอในโลก อริยสาวกนั้นย่อมรู้ อย่างนี้ว่า ข้อที่ว่าเรายังยึดถืออยู่จะเป็นผู้ไม่มีโทษนั้น ไม่มีเลยในโลก สํ.ข. ๑๗/๑๖๙/๙๕

๒๑๙. ตรัสแนะนำ�ำให้สังคายนาพระธรรมวินัย ”ดูก่อนจุนทะ เพราะเหตุน้ีแล ธรรมเหล่าใดที่เราแสดงแล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ท่าน ทั้งหลายทั้งปวงพึงประชุมกัน มาพร้อมกัน สังคายนา (ร้อยกรอง) พิจารณาอรรถะกับอรรถะ ๑

คำ�ำว่า โดยความบริสุทธิ์ในที่นี้ ไม่ใช่หมายความว่า เมื่อมาประชุมกันแล้วจะบริสุทธิ์ขึ้น แต่เป็นวินัยกรรมที่ภิกษุ ทุกรูป ทั้งพระอรหันต์ ทั้งที่ยังไม่เป็นพระอรหันต์ จะต้องกระทำ�ำทุกกึ่งเดือนโดยไม่มีการยกเว้น เพราะเกี่ยว ด้วยการบริหารหมู่คณะ เป็นแต่ว่าถ้าภิกษุที่ประชุมกันเป็นพระอรหันต์ล้วน อุโบสถนั้น ก็เรียกวิสุทธิอุโบสถ ปวารณานั้น ก็เรียกวิสุทธิปวารณา

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

201

พยัญชนะกับพยัญชนะ (คือจัดระเบียบพิจารณาทัง้ โดยเนือ้ ความและตัวอักษร) ในธรรมเหล่านัน้ โดยประการที่พรหมจรรย์นี้พึงเป็นของยั่งยืน ตั้งอยู่ตลอดกาลนาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อ ประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย„ ๒๒๐. การทำ�ำตนให้ชุ่มด้วยความสุข ”ดูก่อนจุนทะ มีฐานะอยู่ ที่นักบวชเจ้าลัทธิอื่นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า สมณศากยบุตร เป็นผู้ประกอบเนือง ๆ ในการทำ�ำตนให้ชุ่มด้วยความสุขอยู่ (สุขัลลิกานุโยค) เมื่อนักบวชเจ้าลัทธิ อื่นกล่าวอย่างนี้ ท่านทั้งหลายพึงกล่าวว่า ผู้มีอายุทั้งหลาย สุขัลลิกานุโยคอย่างไหนกัน เพราะ สุขัลลิกานุโยคมีมากมาย หลายอย่าง มีประการต่าง ๆ ดูก่อนจุนทะ สุขัลลิกานุโยค ๔ อย่าง เหล่านี้ ทีเ่ ลว ทีเ่ ป็นของชาวบ้าน เป็นของบุถชุ น (คนทีย่ งั หนาไปด้วยกิเลส) ไม่เป็นของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำ�ำหนัด เพื่อความดับทุกข์ เพื่อสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพาน สุขัลลิกานุโยค ๔ คือ (๑) บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นคนเขลา ฆ่าสัตว์แล้ว ยังตนให้เป็นสุข ให้ชุ่มชื่น นี้เป็นสุขัลลิกานุโยคที่ ๑ (๒) บุคคลบางคนในโลกนี้ ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเขามิได้ให้แล้ว ยังตนให้เป็นสุข ให้ชุ่มชื่น นี้เป็นสุขัลลิกานุโยคที่ ๒ (๓) บุ ค คลบางคนในโลกนี้ กล่ า วเท็ จ แล้ ว ยั ง ตนให้ เ ป็ น สุ ข ให้ ชุ ่ ม ชื่ น นี้ เ ป็ น สุขัลลิกานุโยคที่ ๓ (๔) บุคคลบางคนในโลกนี้ พรั่งพร้อมบำ�ำเรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ (คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ที่น่าปรารถนารักใคร่ชอบใจ) นี้เป็นสุขัลลิกานุโยคที่ ๔ (ครั้นแล้วทรงแสดงการประกอบเนือง ๆ ในการทำ�ำตนให้ชุ่มด้วยความสุขที่เป็นฝ่ายดี คือสุขในฌาน ๔ ซึ่งไม่ข้องอยู่ด้วยการเบียดเบียนผู้อื่นหรือด้วยกาม แล้วทรงแสดงผลของ การทำ�ำตนให้ชุ่มอยู่ในสุขคือฌานนั้นว่า จะทำ�ำให้เป็นพระโสดาบัน ผู้ละสัญโญชน์๑ ได้ ๓ (คือ สักกายทิฏฐิ ความเห็นเป็นเหตุยดึ ถือกายของตน วิจกิ จิ ฉา ความลังเลสงสัย และสีลพั พตปรามาส ๑

สัญโญชน์ คือกิเลสที่ร้อยรัดสัตว์หรือผูกมัดสัตว์ไว้ในความเวียนว่ายตายเกิด

ภาค ๓

ที.ปา. ๑๑/๑๐๘/๑๑๘

202

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

การลูบคลำ�ำศีลและพรต คือถือมงคลตื่นข่าว หรือติดในลัทธิพิธี) จะทำ�ำให้เป็นพระสกทาคามี ผู้ละสัญโญชน์ได้ ๓ (เหมือนพระโสดาบัน) แต่ทำ�ำราคะ โทสะ โมหะ ให้เบาบางลง จะมาสู่โลกนี้ เพียงครั้งเดียวแล้วก็ทำ�ำที่สุดแห่งทุกข์ จะทำ�ำให้เป็นพระอนาคามี ผู้ละสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำได้ ๕ (คือ ๓ ข้ออย่างที่พระโสดาบันละได้ กับเพิ่มอีก ๒ ข้อ คือกามราคะ ความกำ�ำหนัดยินดีในกาม และปฏิฆะ ความกระทบกระทั่งแห่งจิตหรือความขัดใจ) เกิดเป็นอุปปาติกะ๑ แล้วนิพพาน ในที่นั้น ไม่ต้องมาสู่โลกนี้จากที่นั้นอีก จะทำ�ำให้เป็นพระอรหันต์ คือผู้สิ้นกิเลส) ที.ปา. ๑๑/๑๑๔ - ๑๑๗/๑๒๑ - ๑๒๔

๒๒๑. พราหมณ์เกิดจากปากพรหมแน่หรือ ”ดูก่อนผู้สืบวงศ์แห่งวาสิษฐะและภารัทวาชะทั้งหลาย พวกพราหมณ์มิได้นึกถึง ความเก่า จึงกล่าวกะท่านทั้งหลายว่า วรรณะพราหมณ์เท่านั้นประเสริฐสุด วรรณะอื่น ๆ เลว วรรณะพราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะขาว วรรณะอื่น ๆ ดำ�ำ พราหมณ์ทั้งหลายเท่านั้นย่อมบริสุทธิ์ คนที่มิใช่พราหมณ์ย่อมไม่บริสุทธิ์ พราหมณ์ทั้งหลายเป็นบุตร เป็นโอรสของพรหม เกิดจาก ปากพรหม มีพรหมเป็นแดนเกิด เป็นผู้อันพรหมสร้างสรรค์ เป็นทายาทของพรหม ดังนี้ ”ดูก่อนผู้สืบวงศ์แห่งวาสิษฐะและภารั ท วาชะทั้ ง หลาย คนย่ อ มเห็ น กั น ทั่ ว ไปว่ า นางพราหมณีของพวกพราหมณ์ มีระดูก็มี มีครรภ์ก็มี กำ�ำลังคลอดก็มี กำ�ำลังให้บุตรดื่มนมก็มี ก็พวกพราหมณ์เหล่านั้น เกิดจากองค์กำ�ำเนิดของมารดา (โยนิชา) แท้ ๆ ยังกล่าวว่า วรรณะ พราหมณ์เท่านั้นประเสริฐสุด วรรณะอื่นเลว เป็นต้น พราหมณ์เหล่านั้นย่อมชื่อว่ากล่าวตู่ พระพรหม กล่าวคำ�ำเท็จ และประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก„ ที.ปา. ๑๑/๕๑/๗๔

๒๒๒. วรรณะ ๔ มีทั้งทีทำ่ �ำชั่วทำ�ำดี ”ดูก่อนผู้สืบวงศ์แห่งวาสิษฐะและภารัทวาชะทั้งหลาย วรรณะ ๔ เหล่านี้ คือกษัตริย์ (นักรบ) พราหมณ์ (นักทำ�ำพิธี) แพศย์ (พ่อค้า) และศูทร (กรรมกร)„ ”ดูก่อนผู้สืบวงศ์แห่งวาสิษฐะและภารัทวาชะทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ที่เป็น กษัตริย์ก็มี เป็นพราหมณ์ก็มี เป็นแพศย์ก็มี เป็นศูทรก็มี ย่อมฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิด ในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด (ยุให้เขาแตกร้าวกัน) พูดคำ�ำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มักได้ มีจติ พยาบาท ๑

อ่านว่า อุปะปาติกะ คือเกิดแบบเติบโตขึ้นทันที ที่เกิดของพระอนาคามี คือสุทธาวาส ๕

203

มีความเห็นผิด ธรรมเหล่าใดที่เป็นอกุศล นับเนื่องเข้าในอกุศล มีโทษ นับเนื่องเข้าในสิ่งมีโทษ ไม่ควรส้องเสพ นับเนื่องเข้าในสิ่งไม่ควรส้องเสพ ไม่ควรแก่พระอริยะ นับเนื่องเข้าในสิ่งไม่ควร แก่พระอริยะ เป็นธรรมดำ�ำ มีวิบากดำ�ำ อันผู้รู้ติเตียน ธรรมเหล่านั้น บางข้อปรากฏในกษัตริย์ก็มี ในพราหมณ์ก็มี ในแพศย์ก็มี ในศูทรก็มี„ ”ดูก่อนผู้สืบวงศ์แห่งวาสิษฐะและภารัทวาชะทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ ที่เป็น กษัตริยก์ ม็ ี พราหมณ์กม็ ี แพศย์กม็ ี ศูทรก็มี ย่อมเว้นจากการฆ่าสัตว์ การลักทรัพย์ การประพฤติ ผิดในกาม ย่อมเว้นจากการพูดเท็จ การพูดส่อเสียด การพูดคำ�ำหยาบ การพูดเพ้อเจ้อ ย่อมเป็น ผู้ไม่มักได้ ไม่มีจิตพยาบาท ไม่มีความเห็นผิด ธรรมเหล่าใดที่เป็นกุศล นับเนื่องเข้าในกุศล ไม่มโี ทษ นับเนือ่ งเข้าในสิง่ ไม่มโี ทษ ควรส้องเสพ นับเนือ่ งเข้าในสิง่ ควรส้องเสพ ควรแก่พระอริยะ นับเนื่องเข้าในสิ่งควรแก่พระอริยะ เป็นธรรมขาว มีวิบากขาว อันผู้รู้สรรเสริญ ธรรมเหล่านั้น บางข้อปรากฏในกษัตริย์ก็มี ในพราหมณ์ก็มี ในแพศย์ก็มี ในศูทรก็มี„ ”ดูก่อนผู้สืบวงศ์แห่งวาสิษฐะและภารัทวาชะทั้งหลาย เมื่อวรรณะทั้งสี่ยังดาษดื่น ทั้งสองทาง ยังประพฤติทั้งในธรรมที่ดำ�ำและขาว ที่ผู้รู้ติเตียนและสรรเสริญอยู่อย่างนี้ คำ�ำใดที่ พวกพราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า วรรณะพราหมณ์เท่านั้นประเสริฐสุด วรรณะอื่น ๆ เลว วรรณะ พราหมณ์เท่านัน้ ขาว วรรณะอืน่ ๆ ดำ�ำ พราหมณ์ทงั้ หลายเท่านัน้ ย่อมบริสทุ ธิ์ คนทีม่ ใิ ช่พราหมณ์ ย่อมไม่บริสุทธิ์ พราหมณ์ทั้งหลาย เป็นบุตร เป็นโอรสของพรหม เกิดจากปากพรหม มีพรหม เป็นแดนเกิด เป็นผู้อันพรหมสร้างสรรค์ เป็นทายาทของพรหม ดังนี้ วิญญูชนทั้งหลาย ย่อมไม่รับรูคำ้ �ำกล่าวของพราหมณ์เหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร„ ”ดูก่อนผู้สืบวงศ์แห่งวาสิษฐะและภารัทวาชะทั้งหลาย เพราะบรรดาวรรณะ ๔ เหล่านี้ ผู้ใดเป็นภิกษุ เป็นพระอรหันต์ สิ้นอาสวะ (กิเลสที่ดองสันดาน) แล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ได้ ทำ�ำหน้าทีเ่ สร็จแล้ว วางภาระแล้ว บรรลุประโยชน์ของตนแล้ว สิน้ กิเลสเป็นเหตุมดั สัตว์ไว้ในภพแล้ว พ้นแล้วเพราะรูโ้ ดยชอบ ผูน้ นั้ ย่อมกล่าวได้วา่ เลิศกว่าวรรณะทัง้ สีเ่ หล่านัน้ โดยธรรมอย่างแท้จริง มิใช่โดยอธรรม เพราะว่าธรรมเป็นของประเสริฐสุดในหมูช่ นทัง้ ในปัจจุบนั และในอนาคต„ ที.ปา. ๑๑/๕๒ - ๕๓/๗๔ - ๗๕

๒๒๓. ตรัสเล่าเรื่องพระเจ้าปเสนทิโกศลปฏิบัติต่อพระองค์ ”ดูก่อนผู้สืบวงศ์แห่งวาสิษฐะและภารัทวาชะทั้งหลาย พระเจ้าปเสนทิโกศลย่อมทรง ทราบว่า พระอนุตตรสมณโคดมออกบวชแล้วจากศากยสกุล ดูก่อนผู้สืบวงศ์แห่งวาสิษฐะและ ภารัทวาชะทั้งหลาย ก็แต่ว่ากษัตริย์ศากยะทั้งหลายย่อมเดินหลังถัดจากพระเจ้าปเสนทิโกศล

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

204

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

ย่อมกระทำ�ำความเคารพ กราบไหว้ การลุกขึ้นต้อนรับ ย่อมทำ�ำอัญชลีกรรม สามีจิกรรม (การ กระทำ�ำที่เหมาะที่ควรในการให้เกียรติ) ในพระเจ้าปเสนทิโกศล กษัตริย์ศากยะย่อมกระทำ�ำ ความเคารพ กราบไหว้ เป็นต้นอันใดในพระเจ้าปเสนทิโกศล พระเจ้าปเสนทิโกศลย่อมทรงทำ�ำ ความเคารพ กราบไหว้ เป็นต้นนั้น ในตถาคต มิใช่เพราะทรงคิดว่า พระสมณโคดมเป็นผู้มี ชาติดี เรามีชาติเลว พระสมณโคดมเป็นผูม้ กำี ำ� ลัง เราเป็นผูท้ รุ พล พระสมณโคดมเป็นผูน้ า่ พอใจ เราเป็นผูม้ ผี วิ พรรณทราม พระสมณโคดมเป็นผูม้ ศี กั ดาใหญ่ เราเป็นผูม้ ศี กั ดาน้อย ดังนีเ้ ลย ทีแ่ ท้ ทรงสักการะธรรม เคารพธรรม นับถือธรรม บูชาธรรม นอบน้อมธรรมต่างหาก พระเจ้าปเสนทิโกศล ย่อมทรงทำ�ำความเคารพ กราบไหว้ การลุกขึ้นต้อนรับ ย่อมทรงทำ�ำอัญชลีกรรม สามีจิกรรมใน ตถาคตอย่างนี้ ดูก่อนผู้สืบวงศ์แห่งวาสิษฐะและภารัทวาชะทั้งหลาย โดยปริยายนี้แล ท่าน ทั้งหลายพึงทราบประการที่ธรรมเป็นของประเสริฐสุด ในหมู่ชนทั้งในปัจจุบันและอนาคต„ ที.ปา. ๑๑/๕๔/๗๖

(หมายเหตุ : พระสูตรนี้ พระพุทธเจ้าตรัสสอนพวกพราหมณ์แห่งสกุลวาสิษฐะ และภารัทวาชะ ศัพท์เต็มว่า วาเสฏฺฐภารทฺวาช ซึ่งนับถือศาสนาอื่นมาก่อน ภายหลังมาขอบวช ในพระพุทธศาสนา จึงมาพักอบรม อยู่กับภิกษุทั้งหลายตามวินัยเรื่องการอยู่ปริวาสของผู้บวช ในศาสนาอื่นมาก่อน) ๒๒๔. เรื่องของพราหมณ์ผู้กระด้างเพราะถือตัว สมัยนั้น พราหมณ์ผู้กระด้างเพราะถือตัว อาศัยอยู่ในกรุงสาวัตถี พราหมณ์นั้น ไม่ไหว้มารดา ไม่ไหว้บิดา ไม่ไหว้อาจารย์ ไม่ไหว้พี่ชาย สมัยนั้น พระผู้มีพระภาค อันบริษัทใหญ่แวดล้อมทรงแสดงธรรมอยู่ ขณะนัน้ พราหมณ์ผกู้ ระด้างเพราะถือตัว คิดว่า พระสมณโคดมนี้ อันบริษทั ใหญ่แวดล้อม ทรงแสดงธรรมอยู่ ถ้าอย่างไรเราพึงเข้าไปหาพระสมณโคดม ถ้าพระสมณโคดมจักพูดกับเรา เราก็จักพูดด้วย ถ้าพระสมณโคดมจักไม่พูดกับเรา เราก็จักไม่พูดด้วย ลำ�ำดับนั้น พราหมณ์ผู้กระด้างเพราะถือตัว จึงเข้าไปใกล้พระผู้มีพระภาค ครั้นเข้าไป ใกล้แล้ว จึงยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึง่ ขณะนัน้ พราหมณ์ผกู้ ระด้างเพราะถือตัว คิดว่า พระสมณโคดม ย่อมไม่รู้อะไร จึงใคร่จะกลับจากที่นั้น

205

ลำ�ำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดของพราหมณ์นั้น จึงตรัสกะพราหมณ์ ด้วยคาถา (คำ�ำกวี) ว่า ”ดูก่อนพราหมณ์ ความถือตัวมีแก่ใครในโลกนี้ ก็ไม่เป็นของดีเลย ท่านมาด้วย ความต้องการอันใด ก็พึงกล่าวความต้องการนั้นเถิด„ ลำ� ำ ดั บ นั้ น พราหมณ์ นั้ น คิ ด ว่ า พระสมณโคดมย่ อ มรู ้ จิ ต ของเรา จึ ง หมอบลง แทบพระบาทของพระผู ้ มี พ ระภาคด้ ว ยเศี ย รเกล้ า ณ ที่ นั้ น แล้ ว จุ ม พิ ต พระบาทของ พระผู้มีพระภาคด้วยปาก เอามือนวดฟั้น (พระบาท) ประกาศนามของตนว่า ”ข้าแต่พระโคดม ผู้เจริญ ข้าพระองค์คือมานถัทธะ ข้าพระองค์คือมานถัทธะ (ผู้กระด้างเพราะถือตัว)„ ลำ�ำดับนั้น ที่ประชุมนั้นก็เกิดความรู้สึกอัศจรรย์ใจว่า ”น่าอัศจรรย์หนอ เรื่องไม่เคยมี มามีขึ้น พราหมณ์ผู้นี้ไม่ไหว้มารดา ไม่ไหว้บิดา ไม่ไหว้อาจารย์ ไม่ไหว้พี่ชาย ก็แต่ว่าพราหมณ์นี้ กลับทำ�ำความเคารพอย่างยิ่งเห็นปานนี้ในพระสมณโคดม„ ลำ�ำดับนัน้ พราหมณ์นนั้ นัง่ บนอาสนะของตนแล้ว จึงกราบทูลพระผูม้ พี ระภาคด้วยคาถาว่า ”ไม่ควรทำ�ำความถือตัวในใคร ควรมีความเคารพอย่างไร ควรนอบน้อมใคร ควรบูชา อย่างดีต่อใคร„ พระผู้มีพระภาคได้ทรงภาษิตพระคาถาตอบว่า ”ควรมีความเคารพในมารดา ในบิดา ในพี่ชาย ในอาจารย์เป็นที่สี่ ท่านควรนอบน้อม และบูชาอย่างดีในพระอรหันต์ ผู้สงบเย็น ผู้ทำ�ำหน้าที่เสร็จแล้ว ผู้ไม่มีกิเลสที่ดองสันดาน ผู้ละมานะได้ ไม่กระด้างเพราะอนุสัยนั้น๑ เป็นผู้ยอดเยี่ยม„ (พราหมณ์ผู้กระด้างเพราะถือตัว ก็ประกาศตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ตลอดชีวิต) สํ.ส. ๑๕/๖๙๔ - ๗๐๐/๒๒๕ - ๒๒๖

๒๒๕. อย่าโกรธเมื่อใครติเตียนพระพุทธเจ้า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนเหล่าอื่นอาจกล่าวติเตียนเรา ติเตียนพระธรรม หรือติเตียน พระสงฆ์ ท่านทัง้ หลายไม่พงึ ผูกอาฆาต ขุน่ เคือง ไม่พอใจในบุคคลเหล่านัน้ เพราะถ้าท่านทัง้ หลาย โกรธเคือง หรือไม่พอใจในบุคคลที่กล่าวติเตียนเรา ติเตียนพระธรรม หรือติเตียนพระสงฆ์นั้น อันตรายเพราะความโกรธเคืองนั้น ก็จะพึงเป็นของท่านทั้งหลายเอง ถ้าท่านทั้งหลายโกรธเคือง ๑

มานะ คือความถือตัว จัดเป็นอนุสัยคือกิเลสที่ดองสันดานอย่างหนึ่ง

ภาค ๓

ข้อความน่ารู้จากพระไตรปิฎก

206

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๓

หรือไม่พอใจในบุคคลที่กล่าวติเตียนเรา ติเตียนพระธรรม หรือติเตียนพระสงฆ์ จะรู้ได้ละหรือ ว่า คำ�ำกล่าวของคนเหล่าอื่นนั้น เป็นคำ�ำกล่าวที่ดี (สุภาษิต) หรือไม่ดี (ทุพภาษิต) ”ไม่ทราบ พระเจ้าข้า„ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายพึงชี้แจง (คลี่คลาย) เรื่องที่ไม่เป็นจริง ให้เห็นว่า ไม่เป็นจริง ในข้อที่คนเหล่าอื่นกล่าวติเตียนเรา ติเตียนพระธรรม หรือติเตียนพระสงฆ์ ให้เขา เห็นว่าข้อนั้นไม่จริง ข้อนั้นไม่แท้ ข้อนั้นไม่มีในพวกเรา ข้อนั้นไม่ปรากฏในพวกเรา ดังนี้„ ที.สี. ๙/๑/๓ - ๔

๒๒๖. อย่าดีใจตื่นเต้นเมื่อใครชมเชยพระพุทธเจ้า ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนเหล่าอื่นอาจกล่าวชมเชยเรา ชมเชยพระธรรม หรือชมเชย พระสงฆ์ ท่านทั้งหลายไม่พึงแสดงความชื่นชมโสมนัส หรือความรู้สึกตื่นเต้นในบุคคลเหล่านั้น เพราะถ้าท่านทั้งหลายมีความชื่นชมโสมนัส มีความตื่นเต้นในบุคคลที่กล่าวชมเชยเรา ชมเชย พระธรรม หรือชมเชยพระสงฆ์ อันตรายเพราะเหตุนั้น ก็จะพึงเป็นของท่านทั้งหลายเอง ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ท่านทัง้ หลายพึงรับรองเรือ่ งทีเ่ ป็นจริง ให้เห็นว่าเป็นจริง ในข้อทีค่ นเหล่าอืน่ กล่าวชมเชยเรา ชมเชยพระธรรม หรือชมเชยพระสงฆ์ ให้เขาเห็นว่าข้อนั้นจริง ข้อนั้นแท้ ข้อนั้นมีในพวกเรา ข้อนั้นปรากฏในพวกเรา ดังนี้„ ที.สี. ๙/๑/๔

.

.

ภาค ๔ ความย่อแห่งพระไตรปิฎก

.

ความย่อแห่งพระไตรปิฎก การย่อความแห่งพระไตรปิฎกได้แบ่งออกเป็น ๒ ตอนติดต่อในพระไตรปิฎกเล่ม เดียวกัน คือตอนแรกย่อความพอให้เห็นว่า ในพระไตรปิฎกแต่ละเล่ม ตั้งแต่เล่ม ๑ ถึงเล่ม ๔๕ ว่าด้วยเรื่องอะไรบ้าง เป็นการสำ�ำรวจอย่างคร่าว ๆ ครั้งหนึ่งก่อน ในตอนที่ ๒ จึงขยายความ ให้พิสดารพอที่จะรู้เรื่องพระไตรปิฎก เหมือนกับได้อ่านเอง ตั้งแต่เล่มแรกจนถึงเล่มสุดท้าย การย่อความในตอนที่ ๒ นี้ ท่านผู้อ่านจะรู้สึกเหมือนหนึ่งได้ท่องเที่ยวไปในพระไตรปิฎก เก็บใจความสำ�ำคัญได้ตลอด โดยวิธีนี้จะทำ�ำให้ท่านผู้อ่านได้เห็นหน้าตาของพระไตรปิฎก ชัดเจนขึ้น โดยปกติพระไตรปิฎก ๔๕ เล่มนั้น มากไปสำ�ำหรับคนทั่วไปจะอ่านให้จบทุกเล่ม แต่ถ้าเก็บใจความสำ�ำคัญมากล่าวไว้ดั่งที่ทำ�ำในภาคนี้ ก็จะช่วยให้สะดวกในการอ่าน การถือเอา ความยิ่งขึ้น มีข้อที่ขอซ้อมความเข้าใจไว้ในที่นี้ คือ วินัยปิฎก ตั้งแต่เล่ม ๑ ถึงเล่ม ๘ รวม ๘ เล่ม สุตตันตปิฎก ตั้งแต่เล่ม ๙ ถึงเล่ม ๓๓ รวม ๒๕ เล่ม อภิธัมมปิฎก ตั้งแต่เล่ม ๓๔ ถึงเล่ม ๔๕ รวม ๑๒ เล่ม

รวมเป็นเล่มพระไตรปิฎก ๔๕ เล่ม ต่อนี้ไป ขอเชิญท่านอ่านความย่อตอนที่ ๑ ต่อไป

.

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก๑ มหาวิภังค์

ภิกขุนีวิภังค์

• ปาราชิกกัณฑ์ ๔ • ปาราชิกกัณฑ์ ๘ • เตรสกัณฑ์ ๑๓ • สัตตรสกัณฑ์ ๑๗ • อนิยตกัณฑ์ ๒ • นิสสัคคิยกัณฑ์ ๓๐ • นิสสัคคิยกัณฑ์ ๓๐ • ปาจิตติยกัณฑ์ ๑๖๖ • ปาจิตติยกัณฑ์ ๙๒ • ปาฏิเทสนียกัณฑ์ ๘ • ปาฏิเทสนียกัณฑ์ ๔ • เสขิยกัณฑ์ ๗๕ • เสขิยกัณฑ์ ๗๕ • อธิกรณสมถะ ๗ • อธิกรณสมถะ ๗

๑

มหาวัคค์

จุลลวัคค์

ปริวาร

• มหาขันธกะ • อุโบสถขันธกะ • วัสสูปนายิกา ขันธกะ • ปวารณาขันธกะ • จัมมขันธกะ • เภสัชชขันธกะ • กฐินขันธกะ • จีวรขันธกะ • จัมเปยยขันธกะ • โกสัมพิขันธกะ

• กัมมขันธกะ • ปริวาสิกขันธกะ • สมุจจยขันธกะ • สมถขันธกะ • ขุททกวัตถุขันธกะ • เสนาสนขันธกะ • สังฆเภทขันธกะ • วัตตขันธกะ • ปาฏิโมกขฐปน ขันธกะ • ภิกขุนีขันธกะ • ปัญจสติกขันธกะ • สัตตสติกขันธกะ

• มหาวิภังค์โสฬส มหาวาร • ภิกขุนีวิภังค์โสฬส มหาวาร • สมุฏฐานสีสสังเขป • กติปุจฉาวาร • วีสติวาร • ขันธกปุจฉา • เอกุตตริกะ • อุโปสถาทิ ปุจฉาวิสัชชนา • อัตถวเสปกรณ์ • คาถาสังคณิกะ • อธิกรณเภท • อปรคาถาสังคณิกะ • โจทนากัณฑ์ • จูฬสงคราม • มหาสงคราม • กฐินเภท • อุปาลิปัญจกะ • สมุฏฐาน • ทุติยคาถาสังคณิกะ • เสทโมจนคาถา • ปัญจวัคค์

วิ​ินั​ัยปิ​ิฎก มี​ี ๕ คั​ัมภี​ีร์​์ จั​ัดพิ​ิมพ์​์เป็​็นคั​ัมภี​ีร์​์ ๘ เล่​่ม เรี​ียกย่​่อ ๆ ว่​่า อา ปา ม จุ​ุ ป (ดู​ูคำอธิ​ิบายเพิ่​่�มเติ​ิมที่​่�หน้​้า ๓๐) คื​ือพระไตรปิ​ิฎกเล่​่ม ๑ ถึ​ึง เล่​่ม ๘ เรี​ียงลํ​ําดั​ับเล่​่มคั​ัมภี​ีร์​์ดั​ังนี้​้�คื​ือ มหาวิ​ิภั​ังค์​์ ภาค ๑ และภาค ๒ เล่​่มที่​่� ๑-๒ ภิ​ิกขุ​ุนี​ีวิ​ิภั​ังค์​์ เล่​่มที่​่� ๓ มหาวั​ัคค์​์ ภาค ๑ และภาค ๒ เล่​่มที่​่� ๔-๕ จุ​ุลลวั​ัคค์​์ ภาค ๑ และภาค ๒ เล่​่มที่​่� ๖-๗ ปริ​ิวาร เล่​่มที่​่� ๘

วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ ภาค ๑ ได้กล่าวไว้แล้วในภาค ๑ ว่าด้วยความรูเ้ รือ่ งพระไตรปิฎก ว่าวินยั ปิฎกนัน้ ว่าด้วยวินยั หรือศีลของภิกษุและภิกษุณี เมื่อจะกล่าวโดยเรียงลำ�ำดับเล่ม วินัยปิฎก ๘ เล่มนั้น เล่ม ๑ เล่ม ๒ มีชื่อว่า มหาวิภังค์ หรือภิกขุวิภังค์ ว่าด้วยศีล ๒๒๗ ของภิกษุ เล่ม ๓ มีชื่อว่า ภิกขุนีวิภังค์ ว่าด้วยศีล ๓๑๑ ของนางภิกษุณี เล่ม ๔ เล่ม ๕ มีชื่อว่า มหาวัคค์ แปลว่า วรรคใหญ่ หรือพวกใหญ่ คือว่าด้วยเรื่อง ที่เกี่ยวกับสงฆ์ ที่เป็นเรื่องสำ�ำคัญ ๆ และต้องทำ�ำเสมอ เช่น เรื่องจีวร เรื่องอุโบสถ ปวารณา การจำ�ำพรรษา เล่ม ๖ เล่ม ๗ มีชื่อว่า จุลลวัคค์ แปลว่า วรรคเล็ก หรือพวกเล็ก คือว่าด้วยเรื่อง เกี่ยวกับสงฆ์ที่มีความสำ�ำคัญรองลงมา จนถึงเรื่องเบ็ดเตล็ด เช่น เรื่องข้อวัตรต่าง ๆ เรื่องที่อยู่ อาศัย เป็นต้น ส่วนเล่มสุดท้าย คือเล่ม ๘ มีชื่อว่า ปริวาร เป็นการรวบรวมความรู้ในวินัยปิฎก ทั้ง ๗ เล่มข้างต้น จัดเป็นหมวดหมู่ให้เข้าใจง่าย สมาคมบาลีปกรณ์ประเทศอังกฤษ เรียกมหาวิภังค์ และภิกขุนีวิภังค์ รวมกันว่า สุตตวิภังค์ เฉพาะเล่ม ๑ มีการแบ่งเป็นหมวดใหญ่ ๆ ให้ชื่อว่ากัณฑ์ รวมทั้งสิ้น ๗ กัณฑ์ คือ ๑. เวรั ญ ชกั ณ ฑ์ เล่ า เรื่ อ งพระพุ ท ธเจ้ า ประทั บ อยู ่ ณ เมื อ งเวรั ญ ชา จนถึ ง เรื่ อ ง พระสาริบุตรขอให้ทรงบัญญัติพระวินัย เพื่อความดำ�ำรงมั่นแห่งพระพุทธศาสนา จนถึงเสด็จออกจากเมืองเวรัญชา ไปยังกรุงพาราณสี (ราชธานีแห่งแคว้นกาสี) และเสด็จถึงกรุงเวสาลี (ราชธานีแห่งแคว้นวัชชี) ในทีส่ ุด ๒. ปฐมปาราชิกกัณฑ์ ว่าด้วยเหตุการณ์ที่ทรงบัญญัติปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ คือ สิกขาบทที่ห้ามภิกษุเสพเมถุน พร้อมทั้งเรื่องราวที่ทรงแก้ไขเพิ่มเติม วินิจฉัย ไต่สวน และตัดสินเป็นราย ๆ ไป ๓. ทุติยปาราชิกกัณฑ์ ว่าด้วยเหตุการณ์ที่ทรงบัญญัติปาราชิกสิกขาบทที่ ๒ คือ สิกขาบททีห่ า้ มมิให้ภกิ ษุถอื เอาสิง่ ของทีเ่ จ้าของเขาไม่ให้ ตัง้ แต่ราคา ๕ มาสกขึน้ ไป พร้อมทั้งเรื่องราวที่ทรงแก้ไขเพิ่มเติม วินิจฉัย ไต่สวน และตัดสินเป็นราย ๆ ไป

216

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. ตติยปาราชิกกัณฑ์ ว่าด้วยเหตุการณ์ที่ทรงบัญญัติปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ คือ สิกขาบทที่ห้ามมิให้ภิกษุฆ่ามนุษย์ พร้อมทั้งเรื่องราวที่ทรงแก้ไขเพิ่มเติม วินิจฉัย ไต่สวน และตัดสินเป็นราย ๆ ไป ๕. จตุ ต ถปาราชิ ก กั ณ ฑ์ ว่ า ด้ ว ยเหตุ ก ารณ์ ที่ ท รงบั ญ ญั ติ ป าราชิ ก สิ ก ขาบทที่ ๔ ห้ามมิให้ภิกษุอวดคุณวิเศษที่ไม่มีในตน พร้อมทั้งเรื่องราวที่ทรงวินิจฉัย ไต่สวน และตัดสินเป็นราย ๆ ไป ๖. เตรสกัณฑ์ แปลว่า กัณฑ์อันว่าด้วยอาบัตสิ ังฆาทิเสส ๑๓ ข้อ อาบัติสังฆาทิเสส เป็นอาบัติหนักรองลงมาจากอาบัติปาราชิก เมื่อต้องเข้าแล้ว ต้องอยู่ปริวาสเท่า วันที่ปกปิดไว้ แล้วอยู่มานัตต์อีก ๖ ราตรี เสร็จแล้วจึงประชุมสงฆ์ ไม่น้อยกว่า ๒๐ รูป ทำ�ำพิธีสวดถอนจากอาบัติสังฆาทิเสส ทั้ง ๑๓ ข้อนี้ ได้มีการบรรยาย ความเป็นมา ที่เป็นเหตุให้ทรงบัญญัติสิกขาบท ทรงแก้ไขเพิ่มเติม วินิจฉัย ไต่สวน และตัดสินเป็นราย ๆ ไป ๗. อนิยตกัณฑ์ แปลว่า กัณฑ์อันว่าด้วยอาบัติซึ่งไม่แน่ว่าจะต้องอาบัติอะไรใน ๒ - ๓ ประการ สุดแต่กรณีแวดล้อมจะให้ตัดสินว่าต้องอาบัติอะไร อนิยต หรือสิกขาบทที่ว่าด้วยอาบัติอันไม่แน่นี้ มี ๒ สิกขาบท รวมความว่า ใน มหาวิภงั ค์ หรือ วินยั ปิฎก เล่ม ๑ นี้ แสดงความเป็นมาแห่งการบัญญัติ สิกขาบท ว่าด้วยอาบัติปาราชิก ๔ สังฆาทิเสส ๑๓ อนิยต ๒ รวมเป็น ๑๙ ข้อ

ขยายความ ๑. เวรัญชกัณฑ์ (พระสาริบุตรกราบทูลให้ทรงบัญญัติสิกขาบท) เริ่มต้นด้วยเล่าว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ โคนไม้สะเดา ใกล้เมืองเวรัญชา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมูใ่ หญ่ เวรัญชพราหมณ์ได้ทราบกิตติศพั ท์สรรเสริญ จึงเข้าไปเฝ้า แต่มไิ ด้ ถวายบังคม หลังจากทักทายปราศรัยแล้ว ก็ได้กล่าวว่า ได้ข่าวเขาพูดกันว่าพระสมณโคดม ไม่ยอมไหว้หรือลุกขึน้ ต้อนรับพราหมณ์ผสู้ งู อายุ การทีพ่ ระสมณโคดมทำ�ำเช่นนัน้ ย่อมไม่สมควร พระพุทธเจ้าตรัสรับว่า พระองค์มิได้ไหว้พราหมณ์ผู้สูงอายุจริง เวรัญชพราหมณ์จึงกล่าววาจา รุกรานด้วยถ้อยคำ�ำที่ถือกันในสมัยนั้นว่า เป็นคำ�ำดูหมิ่นเหยียดหยาม รวม ๘ ข้อ เช่น คำ�ำว่า พระสมณโคดมเป็นคนไม่มีรสชาติ เป็นคนไม่มีสมบัติ เป็นคนนำ�ำให้ฉิบหาย เป็นคนเผาผลาญ

217

เป็นต้น แต่พระผู้มีพระภาคทรงอธิบายคำ�ำเหยียดหยามนั้นไปในทางดี เช่นว่า ใครจะว่าไม่มี รสชาติก็ถูก เพราะท่านไม่ติดรส คือรูป เสียง เป็นต้น ใครจะว่าไม่มีสมบัติก็ถูก เพราะท่านไม่ ติดสมบัติ คือรูป เสียง เป็นต้น ใครจะว่านำ�ำให้ฉิบหายก็ถูก เพราะท่านแสดงธรรมให้ทำ�ำบาป อกุศลทุกอย่างให้ฉิบหาย ใครจะว่าเป็นคนเผาผลาญก็ถูก เพราะท่านเผาผลาญบาป อกุศล อันเป็นที่ตั้งแห่งความเดือดร้อนทั้งหมด เมื่อตรัสตอบแก้คำ�ำดูหมิ่นเหยียดหยามของพราหมณ์ ตกทุกข้อโดยไม่ต้องใช้วิธีด่าตอบ หากใช้วิธีอธิบายให้เป็นธรรมะสอนใจได้ดั่งนั้นแล้ว จึงตรัส อธิบายเหตุผลในการที่พระองค์ไม่ไหว้พราหมณ์ผู้สูงอายุ โดยเปรียบเทียบว่าลูกไก่ตัวไหน เจาะฟองไข่ออกมาได้ก่อน ลูกไก่ตัวนั้น ควรนับว่าแก่กว่าลูกไก่ตัวอื่น พระองค์เจาะฟองไข่ คืออวิชชาก่อนผู้อื่น จึงถือได้ว่าเป็นผู้แก่กว่าผู้อื่น เวรัญชพราหมณ์ได้ฟังก็เลื่อมใส ประกาศ ตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยตลอดชีวิต แล้วกราบทูลอาราธนาให้ทรงจำ�ำพรรษาอยู่ใน เมืองเวรัญชา พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ พระองค์ทรงรับโดยดุษณีภาพ ในสมัยนั้น เมืองเวรัญชาเกิดทุพภิกขภัย หาอาหารได้ยาก ถึงขนาดต้องใช้สลาก ปันส่วนอาหาร ภิกษุทั้งหลายลำ�ำบากด้วยอาหารบิณฑบาต ได้อาศัยข้าวแดงจากพ่อค้าที่พักแรม ฤดูฝน ณ เมืองนัน้ พระผูม้ พี ระภาคทรงสรรเสริญภิกษุเหล่านัน้ ว่า เป็นผูช้ นะ (ทีส่ ามารถต่อสูก้ บั ความยากลำ�ำบากได้ โดยไม่ต้องใช้วิธีแสวงหาในทางที่ผิด เช่น อวดตนเป็นผู้วิเศษ เป็นต้น) พระโมคคัลลานะเสนอวิธีแก้ไขความอดอยากหลายประการ รวมทั้งการไปเที่ยว บิณฑบาตในที่อื่น แต่พระพุทธเจ้าไม่ทรงอนุญาต ส่วนพระสาริบุตรคำ�ำนึงถึงความตั้งมั่นแห่งพรหมจรรย์ จึงกราบทูลถามถึงเหตุท่ีทำ�ำให้ พรหมจรรย์ตั้งมั่นและไม่ตั้งมั่น พระพุทธเจ้าทรงชี้ไปที่การบัญญัตสิ ิกขาบท การสวดปาฏิโมกข์ (สวดทบทวนสิกขาบททุกกึ่งเดือน) ว่าเป็นเหตุให้พรหมจรรย์ตั้งมั่น การไม่ทำ�ำเช่นนั้นเป็นเหตุ ให้พรหมจรรย์อันตรธาน พระสาริบุตรจึงกราบทูลขอให้ทรงบัญญัติสิกขาบท พระพุทธเจ้า ตรัสว่า ยังไม่ถึงเวลา คือพระสงฆ์ยังไม่มาก ลาภสักการะยังไม่มาก ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ (กิเลสที่ดองสันดาน) ยังไม่ปรากฏในสงฆ์ ก็ยังไม่ต้องบัญญัติสิกขาบท ถ้าพระสงฆ์มาก ลาภสักการะมาก ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะปรากฏในสงฆ์ จึงควรบัญญัติสิกขาบท ทั้งขณะนั้น ภิกษุสงฆ์ที่ติดตามพระพุทธเจ้า ก็ล้วนเป็นพระอริยบุคคล คืออย่างต่�่ำำก็เป็นพระโสดาบัน เมื่อออกพรรษาแล้ว พระพุทธเจ้าจึงชวนพระอานนท์ไปบอกลาเวรัญชพราหมณ์ ในฐานะผู้นิมนต์ให้จำ�ำพรรษา เวรัญชพราหมณ์นิมนต์พระองค์พร้อมทั้งภิกษุสงฆ์ฉันในวันรุ่งขึ้น ทรงรับนิมนต์และไปฉันตามกำ�ำหนดแล้ว แสดงธรรมโปรดเวรัญชพราหมณ์ แล้วเสด็จจาริกไป สู่เมืองโสเรยยะ เมืองสังกัสส์ เมืองกัณณกุชชะ โดยลำ�ำดับ เสด็จข้ามลำ�ำน้�้ำำคงคา ที่ท่าชื่อปยาคะ ไปสู่กรุงพาราณสี จากพาราณสี สู่เวสาลี ประทับ ณ เรือนยอดในป่ามหาวัน

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ เวรัญชกัณฑ์

218

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒. ปฐมปาราชิกกัณฑ์ (ว่าด้วยปาราชิกสิกขาบทที่ ๑) ห้ามภิกษุเสพเมถุน สมัยนั้นมีหมู่บ้านนามว่ากลันทะ ตั้งอยู่ไม่ไกลเมืองเวสาลี มีบุตรเศรษฐีผู้เป็นบุตร ชาวกลันทะ นามว่าสุทินนะ สุทินนะ (ผู้มคำี �ำต่อท้ายชื่อว่าบุตรชาวกลันทะ) พร้อมด้วยสหายไปสู่ กรุงเวสาลี เห็นพระพุทธเจ้ากำ�ำลังแสดงธรรม จึงแวะเข้าไปสดับธรรม มีความเลื่อมใสใคร่จะ ออกบวช จึงกราบทูลขอบวชในพระพุทธศาสนา แต่พระศาสดายังไม่ประทานอนุญาตให้บวช เพราะมารดาบิดายังไม่อนุญาต สุทนิ นะจึงกลับไปขออนุญาตท่านมารดาบิดา แต่ไม่ได้รบั อนุญาต จึงอ้อนวอนถึง ๓ ครั้ง ก็ไม่ได้รับอนุญาตเช่นเดิม สุทินนะจึงนอนลงกับพื้น อดอาหารถึง ๗ วัน มารดาบิดาอ้อนวอนให้ล้มความตั้งใจ ก็ไม่ยอม พวกเพื่อน ๆ มาอ้อนวอน ก็ไม่ยอม ในที่สุด พวกเพื่อน ๆ อ้อนวอนให้มารดาบิดาของสุทินนะอนุญาต ก็ได้รับอนุญาต เมื่อได้รับอนุญาต แล้วก็ออกบวช ประพฤติปฏิบัติเคร่งครัดอยู่ทางวัชชีคาม ครั้งนั้น แคว้นวัชชี (ซึ่งมีกรุงเวสาลีเป็นราชธานี) เกิดทุพภิกขภัย พระสุทินนะมีญาติ เป็นคนมั่งคั่งมาก เมื่อเดินทางไปถึงกรุงเวสาลี ญาติ ๆ ทราบข่าวก็นำ�ำอาหารมาถวายเหลือเฟือ พระสุทินนะก็ถวายแก่ภิกษุทั้งหลายอีกต่อหนึ่ง แล้วเดินทางไปกลันทคาม (ตำ�ำบลบ้านเดิม ของตน) ความทราบถึงมารดาบิดา บิดาจึงนิมนต์ไปฉัน มารดาก็นำำ� ทรัพย์สมบัตมิ าล่อเพือ่ ให้สกึ พระสุทินนะไม่ยอมจึงไม่สำ�ำเร็จ ต่อมามารดาพระสุทินนะรอจนภริยาของพระสุทินนะ (ตั้งแต่ ในสมัยยังไม่ได้บวช) มีระดู ได้กำ�ำหนดจะมีบุตรได้ จึงพานางไปหาพระสุทินนะที่ป่ามหาวัน ชวนให้สกึ อีก พระสุทนิ นะไม่ยอม จึงกล่าวว่า ถ้าไม่สกึ ก็ขอพืชพันธุไ์ ว้สบื สกุล ครัง้ นัน้ ยังไม่มกี าร บัญญัติวินัยห้ามเสพเมถุน พระสุทินนะเข้าใจว่าเป็นเรื่องที่พอทำ�ำได้ เพื่อให้มีบุตรสืบสกุล จึงเสพเมถุนด้วยภริยาของตน ซึ่งต่อมานางตั้งครรภ์และคลอดบุตร บุตรของพระสุทินนะ จึงได้นามว่าเจ้าพืช ภริยาของพระสุทนิ นะ ก็ได้นามว่ามารดาของเจ้าพืช ต่อมาทัง้ มารดาและบุตร ออกบวชได้สำ�ำเร็จอรหัตตผลทั้งสองคน กล่าวถึงพระสุทินนะเกิดความไม่สบายใจขึ้นภายหลัง ถึงขนาดซูบผอม ภิกษุทั้งหลาย ถามทราบความ จึงพากันติเตียน และนำ�ำความกราบทูลพระผู้มีพระภาค พระองค์จึงทรงเรียก ประชุมสงฆ์ ทรงไต่สวนเรื่องนั้น ทรงติเตียนแล้ว ทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ห้ามมิให้ภิกษุเสพเมถุน ทรงปรับอาบัติปาราชิกแก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด๑ ๑

พระสุทินนะไม่ต้องอาบัติ เพราะเป็นต้นบัญญัติ ไม่มีการปรับอาบัติย้อนหลัง

219

อนุบัญญัติ (ข้อบัญญัติเพิ่มเติม) ต่อมามีภกิ ษุวชั ชีบตุ ร ชาวกรุงเวสาลี เข้าใจว่าห้ามเฉพาะเสพเมถุนกับมนุษย์ จึงเสพเมถุน ด้วยนางลิง ความทราบถึงพระพุทธเจ้า จึงทรงบัญญัตเิ พือ่ เติมให้ชดั ขึน้ ว่า ห้ามแม้ในสัตว์ดริ จั ฉาน ภิกษุเสพเมถุนขาดจากความเป็นภิกษุแล้ว ภายหลังขอเข้าอุปสมบทอีก พระพุทธเจ้า จึงทรงบัญญัติมิให้อุปสมบทแก่ผู้เช่นนั้น ต่อจากนั้น มีคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทอย่างละเอียดทุก ๆ คำ�ำ พร้อมทั้งแสดงตัวอย่าง ประกอบ ภิกษุ ๕ ประเภท ไม่ต้องอาบัติ คือ (๑) ภิกษุผู้ไม่รู้ตัว (หรือถูกบังคับแต่ไม่ยินดี) (๒) ภิกษุผู้เป็นบ้า (๓) ภิกษุผู้มีจิตฟุ้งสร้าน (หมายถึงเป็นบ้าไปชั่วขณะด้วยเหตุอื่น ไม่ใช่ บ้ า โดยปกติ อรรถกถาแก้ ว ่ า ผี เ ข้ า ในสมั ย นี้ เ ที ย บด้ ว ยเป็ น บ้ า เพราะฤทธิ์ ย าบางชนิ ด ) (๔) ภิกษุผู้มีเวทนากล้า ไม่รู้ตัวว่าทำ�ำอะไรลงไปบ้าง (๕) ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ วินีตวัตถุ (เรื่องที่ทรงวินิจฉัยชี้ขาด) ต่อจากนั้น มีการแสดงตัวอย่างที่ภิกษุทำ�ำไปเกี่ยวกับสิกขาบทนี้ ในลักษณะต่าง ๆ กัน และพระผู้มีพระภาคทรงวินิจฉัย ไต่สวน และชี้ขาดว่า ต้องอาบัติบ้าง ไม่ต้องอาบัติบ้าง ตามเงื่อนไขทางพระวินัยทั้งหมดมีประมาณ ๗๒ เรื่อง

๓. ทุติยปาราชิกกัณฑ์ (ว่าด้วยปาราชิกสิกขาบทที่ ๒) ห้ามถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ให้ตั้งแต่ราคา ๕ มาสกขึ้นไป เริ่มเรื่องเล่าว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เขาคิชฌกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ภิกษุหลายรูปทีเ่ ป็นมิตรสหายกัน ได้ทำำ� กุฎหี ญ้า อยูจำ่ ำ� พรรษาข้างเขาอิสคิ ลิ ิ ท่านพระธนิยะ ผูเ้ ป็น บุตรแห่งช่างหม้อ ก็ทำ�ำกุฎีหญ้า จำ�ำพรรษาอยู่ ณ ที่นั้นด้วย ภิกษุอื่น ๆ เมื่อออกพรรษาก็รื้อกุฎี หญ้า เก็บหญ้า เก็บไม้ แล้วจาริกไปสูช่ นบท ส่วนพระธนิยะคงอยูใ่ นทีน่ นั้ ไม่ไปไหนตลอด ๓ ฤดู ขณะทีเ่ ข้าไปบิณฑบาตยังหมูบ่ า้ น พวกคนเก็บหญ้า เก็บไม้ มารือ้ กุฎี นำ�ำหญ้าและไม้ไป ท่านต้อง ทำ�ำใหม่ แต่พวกนั้นก็มารื้อ ขโมยหญ้าและไม้ไปอีกถึง ๓ ครั้ง ท่านพระธนิยะจึงคิดสร้างกุฎีดิน เพราะเป็นผู้ชำ�ำนาญในการผสมดินปั้นหม้อมาก่อน เมื่อตกลงใจดั่งนั้น จึงเอาดินเหลวมาขยำ�ำ แล้วทำ�ำเป็นกุฎีดินล้วน เอาหญ้าไม้และมูลโคมาสุมกุฎีที่ทำ�ำไว้แล้ว ให้เป็นกุฎีดินเผา สวยงามมี

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ ทุติยปาราชิกกัณฑ์

220

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สีแดงดังตัวแมลงเต่าทอง๑ กิตติศัพท์ของกุฎีนี้ที่ว่าสวยงาม แพร่ไป พระพุทธเจ้าทรงทราบ ตรัสสั่งให้ทุบทำ�ำลายเสีย เพื่อมิให้ภิกษุรุ่นหลังเอาอย่าง เพราะ (การขุดดินเอามาทำ�ำกุฎี) อาจทำ�ำ สัตว์ให้ตายได้ แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทห้ามทำ�ำกุฎีดินล้วน ปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ล่วงละเมิด ท่านพระธนิยะไม่ยุติเพียงเท่านั้น เข้าไปหาคนเฝ้าโรงเก็บไม้ของหลวง เล่าความให้ฟัง ถึงเรือ่ งทีค่ นรือ้ กุฎหี ญ้า ขโมยหญ้า และไม้ไปถึง ๓ ครัง้ ท่านจึงคิดทำ�ำกุฎดี นิ เผา ก็ถกู สัง่ ให้ทำำ� ลาย เสีย จึงมาขอไม้จากคนเฝ้าโรงเก็บไม้ของหลวง คนเฝ้าปฏิเสธว่า ตนไม่มไี ม้ทจี่ ะให้ มีแต่ไม้ทเี่ ป็น ของพระราชาหวงแหน เพือ่ ใช้ซอ่ มพระนคร เก็บไว้ในคราวมีอนั ตราย ถ้าพระราชาพระราชทานก็ นำ�ำไปได้ พระธนิยะตอบว่า พระราชาพระราชทานแล้ว คนเฝ้าโรงไม้เชื่อว่าเป็นพระคงไม่พูดปด จึงอนุญาตให้นำ�ำไป ท่านพระธนิยะก็นำ�ำไม้มาตัดเป็นท่อนเล็กท่อนน้อยใส่เกวียนขนไปทำ�ำกุฎีไม้ เมื่อวัสสการพราหมณ์ อำ�ำมาตย์ผู้ใหญ่ มาตรวจ พบว่าไม้หายไป จึงไต่สวน แล้วนำ�ำ ความกราบทูลพระเจ้าพิมพิสาร มีรับสั่งให้นำ�ำตัวคนเฝ้าโรงไม้เข้าไปเฝ้า เขาจึงถูกมัดนำ�ำตัวไป ท่านพระธนิยะเห็นคนเฝ้าไม้ถกู มัดนำ�ำตัวไป จึงสอบถามได้ความแล้ว ก็ตามไปด้วย พระเจ้าพิมพิสาร ถวายนมัสการท่านพระธนิยะ แล้วตรัสถามว่า เป็นความจริงหรือที่ว่า พระองค์ถวายไม้นั้น ท่านพระธนิยะตอบว่า เป็นความจริง พระเจ้าพิมพิสารตรัสว่า พระองค์เป็นพระราชา มีกิจธุระ มาก ถวายไปแล้ว อาจนึกไม่ออกก็ได้ ถ้าท่านพระธนิยะนึกออก ก็ขอให้ชี้แจงมา ท่านพระธนิยะ ทูลถามว่า ทรงระลึกได้หรือไม่ ที่ทรงเปล่งวาจาในวันอภิเษกเสวยราชย์ว่า หญ้า ไม้ และน้�้ำำ เป็นอันข้าพเจ้าถวายแก่สมณพราหมณ์ทั้งหลาย ขอจงใช้สอยเถิด ตรัสตอบว่า ทรงระลึกได้ แต่ที่ตรัสอย่างนั้น ทรงหมายสำ�ำหรับสมณพราหมณ์ผู้มี ความละอาย ผู้มีความรังเกียจ๒ ใคร่ต่อการศึกษา ผู้เกิดความรังเกียจ แม้ในความชั่วเพียงเล็กน้อย และทรงหมายถึงสิ่งของที่ ไม่มีใครหวงแหนในป่า ท่านถือเอาไม้ที่มิได้ให้ด้วยเลสนี้ คนอย่างพระองค์ จะพึงฆ่า จองจำ�ำ หรือเนรเทศสมณะหรือพราหมณ์ได้อย่างไร ท่านจงไปเถิด ท่านพ้นเพราะเพศ (บรรพชิต) ต่อไปอย่าทำ�ำอย่างนี้อีก ๑

อินทโคปกะ อาจแปลได้ว่า หิ่งห้อย แมลงทับ แต่ทั้งสองชนิดนี้ไม่มีสีแดง การแปลคำ�ำนี้ในที่นี้ เป็นปัญหาที่ ค้นคว้ากันมากในผู้ศึกษาภาษาบาลีหลายประเทศ ส่วนใหญ่เห็นว่า ได้แก่แมลงเต่าทอง (lady birds) แมลงชนิดนี้ โดยปกติตัวสีแดง มีจุดดำ�ำ แต่ที่ตัวสีเหลือง ก็มีบ้าง ๒ หมายถึงเป็นผู้มีศีลอันดี ย่อมละอายใจ รังเกียจในความชั่ว แม้มีธุระจะใช้หญ้าใช้ไม้เล็กน้อยในป่า ก็ไม่กล้าใช้ จึงประทานอนุญาตไว้ ไม่ได้หมายอนุญาตของในเมือง

วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ ทุติยปาราชิกกัณฑ์

221

อนุบัญญัติ (ข้อบัญญัติเพิ่มเติม) สมัยนั้น ภิกษุฉัพพัคคีย์ (พวก ๖ คือเป็นพวกร่วมใจกัน ๖ รูป) ไปที่ลาน (ตากผ้า) ของช่างย้อม ขโมยห่อผ้าของช่างย้อมนำ�ำมาแบ่งกัน ความทราบถึงภิกษุทั้งหลาย เธอแก้ตัวว่า นี่เธอไปลักในป่า ไม่ได้ลักในบ้าน สิกขาบทที่บัญญัติมุ่งหมายถึงลักในบ้าน (ความจริงในตัว สิกขาบท มิได้ระบุสถานที่) แต่เพื่อที่จะปิดมิให้ข้อโต้เถียงต่อไป พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัติเพิ่มเติมว่า ลักของจากบ้านก็ตาม จากป่าก็ตาม (ในเรื่องที่เกิดขึ้นนี้ ทรงตัดสินว่า ต้องอาบัติปาราชิก) ต่อจากนั้น เป็นคำ�ำอธิบายสิกขาบททุกคำ�ำโดยละเอียด พร้อมทั้งเติมถ้อยคำ�ำที่กัน ข้อแก้ตัว เช่น คำ�ำว่า ของตั้งอยู่บนพื้น บนบก บนอากาศ (เช่น นก) บนเวหาส (เช่น ของแขวนไว้) ในน้�้ำำ บนเรือ บนยาน บนเครื่องแบก (เช่น ศีรษะ สะเอว) ในอาราม ในวิหาร ในนา ในสวน ในบ้าน ในป่า เป็นต้น ลักษณะที่ไม่ต้องอาบัติ มี ๘ ประการ คือ (๑) ภิกษุถือเอาด้วยเข้าใจว่าเป็นของตน (หยิบผิด) (๒) ถือเอาด้วยเข้าใจว่าคุ้นเคยกัน แม้เจ้าของรู้ก็คงไม่ว่า (๓) ถือเอาโดยเป็นของยืม (๔) ถือเอาของที่ผู้ล่วงลับไปแล้วหวงแหน (ไม่รับรองสิทธิของคนที่ตายไปแล้ว เว้นแต่จะมี ผู้รับมรดกต่อ) (๕) ถือเอาของที่สัตว์หวงแหน (เช่น เสือกัดเนื้อตาย ภิกษุถือเอามาบางส่วน เพื่อเป็นอาหาร) (๖) ถือเอาด้วยบังสุกุลสัญญา คือเข้าใจว่าเป็นของเขาทิ้งแล้ว (๗) ภิกษุเป็นบ้า (๘) ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑

ราคาบาทหนึง่ หรือ ๕ มาสกของนครนัน้ มีราคาสูงพอใช้ เพราะในเรือ่ งตัวอย่างบางเรือ่ ง ผ้าโพกทีข่ โมยมาจากตลาด ราคายังไม่ถึงบาทหนึ่งด้วยซ้�้ำำ ดูวินัยปิฎก วิ.มหา. ๑/๑๗๕/๑๐๒ แต่ผ้าโพกที่ราคาถึง ปรับอาบัติปาราชิกก็มี ในหน้า ๘๘

วินัยปิฎก

มนุษย์ทั้งหลายพากันติเตียนด้วยประการต่าง ๆ ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ทรงไต่สวน เมื่อท่านพระธนิยะรับเป็นสัตย์แล้ว จึงทรงถามภิกษุผู้เคย เป็นมหาอำ�ำมาตย์ผู้พิพากษา ซึ่งเข้ามาบวชว่า พระเจ้าพิมพิสารทรงจับโจรได้ ทรงประหารชีวิต จองจำ�ำหรือเนรเทศ ด้วยกำ�ำหนดทรัพย์เท่าไร ก็ได้รับคำ�ำตอบว่า บาทหนึ่ง๑ หรือมีราคาเท่ากับ บาทหนึง่ หรือเกินกว่าบาทหนึง่ ครัง้ นัน้ ในกรุงราชคฤห์ บาทหนึง่ เท่ากับ ๕ มาสก จึงทรงบัญญัติ สิกขาบท มิให้ภิกษุถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเขาไม่ให้ ผู้ใดทำ�ำเช่นนั้น ได้ราคาที่พระราชาจับโจร ได้ประหารชีวิต จองจำ�ำ หรือเนรเทศ ต้องอาบัติปาราชิก

222

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วินีตวัตถุ (เรื่องที่ทรงวินิจฉัยชี้ขาด) ต่อจากนั้น มีการแสดงตัวอย่างที่ภิกษุทำ�ำไปเกี่ยวกับสิกขาบทนี้ ในลักษณะต่าง ๆ กัน ประมาณ ๑๔๙ เรื่อง พระผู้มีพระภาคทรงวินิจฉัยไต่สวนแล้ว ทรงชี้ขาดว่าต้องอาบัติปาราชิก หรือไม่ ตามควรแก่กรณี

๔. ตติยปาราชิกกัณฑ์ (ว่าด้วยปาราชิกสิกขาบทที่ ๓) ห้ามมิให้ฆ่ามนุษย์ เริ่มเรื่องเล่าว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เรือนยอด ป่ามหาวัน ใกล้กรุงเวสาลี พระองค์ได้ทรงแสดงอสุภกถา คือถ้อยคำ�ำปรารภสิ่งที่ไม่สวยงาม สรรเสริญคุณแห่งอสุภะ และคุณแห่งการเจริญอสุภะ คือ การพิจารณาเห็นร่างกายโดยความเป็นของไม่งาม กับทั้ง คุณแห่งอสุภสมาบัติ (การเข้าฌานมีอสุภะเป็นอารมณ์) โดยปริยายเป็นอันมาก ครั้นแล้วตรัสว่า ทรงพระประสงค์จะหลีกเร้นอยู่ตามลำ�ำพังพระองค์ตลอดกึ่งเดือน ใคร ๆ ไม่พึงเข้าไปเฝ้า เว้นแต่ภิกษุผู้นำ�ำอาหารเข้าไปเพียงรูปเดียว ภิกษุทั้งหลายปฏิบัติอสุภภาวนา (การเจริญอสุภกัมมัฏฐาน คือพิจารณาร่างกายโดย ความเป็นของไม่งาม) ก็เกิดเบื่อหน่าย รังเกียจด้วยกายของตน เหมือนชายหนุ่มหญิงสาวที่ ชอบการประดับตกแต่ง อาบน้�้ำำ ดำ�ำเกล้าแล้ว รังเกียจซากศพงู ซากศพสุนัข ซากศพมนุษย์ อันคล้องอยูท่ คี่ อฉะนัน้ เมือ่ เบือ่ หน่ายรังเกียจด้วยกายของตนอย่างนี้ ก็ฆา่ ตัวตายบ้าง ฆ่ากันแล กันบ้าง เข้าไปหานายมิคลัณฑิกะ ผู้แต่งตัวเหมือนสมณะ จ้างด้วยบาตรจีวรให้ฆ่าบ้าง โดยนัยนี้ นายมิคลัณฑิกะก็รับจ้างฆ่าภิกษุทั้งหลาย วันละหนึ่งรูปบ้าง สองรูป สามรูป สี่รูป ห้ารูป จนถึง หกสิบรูปบ้าง๑ เมื่อครบกึ่งเดือนแล้ว เสด็จกลับจากที่เร้น ทรงทราบเรื่องนั้น จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ทรงสั่งสอนอานาปานสติสมาธิ (คือการทำ�ำใจให้ตั้งมั่นโดยกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก) โดย ปริยายต่าง ๆ แล้วทรงปรารภเรื่องภิกษุฆ่าตัวตาย ฆ่ากันและกัน รวมทั้งจ้างผู้อ่ืนให้ฆ่าตน ทรงติเตียน แล้วบัญญัติสิกขาบท ห้ามมิให้ภิกษุ ฆ่ามนุษย์หรือใช้ให้คนอื่นฆ่า ทรงปรับ อาบัติปาราชิกแก่ผู้ล่วงละเมิด ๑

อรรถกถาตั้งคำ�ำถามว่า พระพุทธเจ้าไม่ทรงทราบหรือว่า พระเหล่านั้นจะฆ่าตัวตาย หรือจ้างเขาฆ่า แล้วเฉลยว่า ทรงทราบ เพราะภิกษุนนั้ ในชาติกอ่ นเคยเป็นพรานล่าเนือ้ ฆ่าเนือ้ มาตลอดชีวติ เป็นเรือ่ งของการใช้กรรมทีไ่ ม่มใี คร จะแก้ไขได้ พระองค์จึงทรงหลีกเร้นเสียตลอดกึ่งเดือน เรื่องของการใช้กรรม ถ้าไม่ตายอย่างนี้ ก็ต้องตายอย่างอื่น

223

อนุบัญญัติ (ข้อบัญญัติเพิ่มเติม) สมัยนั้น อุบาสกคนหนึ่งไม่สบาย ภิกษุฉัพพัคคีย์ (มีพวก ๖) เกิดพอใจในภริยาของ อุบาสกนั้น จึงพูดพรรณนาคุณแห่งความตาย อุบาสกนั้นเชื่อ ก็ตั้งหน้ารับประทานแต่ของแสลง เป็นเหตุให้โรคกำ�ำเริบและตายด้วยโรคนั้น ภริยาของอุบาสกจึงติเตียน ยกโทษ๑ ภิกษุฉัพพัคคีย์ เหล่านั้น ความทราบถึงพระพุทธเจ้า ทรงเรียกประชุมสงฆ์ ไต่สวน ได้ความเป็นสัตย์แล้ว จึงทรงติเตียน และทรงบัญญัติเพิ่มเติม ห้ามการพรรณนาคุณของความตาย หรือชักชวนเพื่อ ให้ตาย ว่าผู้ใดละเมิด ต้องอาบัติปาราชิกด้วย ต่อจากนั้น เป็นคำ�ำอธิบายในคำ�ำบัญญัติสิกขาบทโดยละเอียด และมีข้อความแสดง เรื่องอนาบัติ (การไม่ต้องอาบัติ) ว่ามี ๖ ประเภท คือ (๑) ภิกษุไม่รู้ (เช่น ทำ�ำของตกทับคนตาย โดยไม่มีเจตนาฆ่า) (๒) ไม่ประสงค์จะให้ตาย (๓) ภิกษุเป็นบ้า (๔) ภิกษุมีจิตฟุ้งสร้าน (เป็นบ้า ไปชั่วขณะ) (๕) ภิกษุผู้กระสับกระส่ายเพราะเวทนากล้า (ไม่รู้สึกตัว) (๖) ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ วินีตวัตถุ (เรื่องที่ทรงวินิจฉัยชี้ขาด) มีเรื่องต่าง ๆ เกิดขึ้น ประมาณ ๑๐๐ เรื่อง เกี่ยวกับการกระทำ�ำของภิกษุที่มีปัญหาว่า จะต้องอาบัติปาราชิกเพราะสิกขาบทนี้หรือไม่ พระผู้มีพระภาคได้ทรงไต่สวน และทรงชี้ขาดว่า ต้องอาบัติบ้าง ไม่ต้องอาบัติบ้าง ตามควรแก่กรณี เฉพาะเรื่องสุดท้ายเกี่ยวกับการกระทำ�ำ ของนางภิกษุณี

๕. จตุตถปาราชิกกัณฑ์ (ว่าด้วยปาราชิกสิกขาบทที่ ๔) ห้ามภิกษุอวดคุณวิเศษที่ไม่มีในตน เริ่มเรื่องว่า พระพุทธเจ้าประทับ ณ เรือนยอดในป่ามหาวัน ใกล้กรุงเวสาลี สมัยนั้น มีภิกษุหลายรูปที่ชอบพอเป็นมิตรสหายกัน จำ�ำพรรษาอยู่ใกล้ฝั่งแม่น้�้ำำวัคคุมุทา สมัยนั้น เกิดทุพภิกขภัย๒ ในแคว้นวัชชี (ราชธานี ชื่อกรุงเวสาลี) ภิกษุทั้งหลายลำ�ำบากด้วยเรื่องอาหาร บิณฑบาต จึงปรึกษากันว่า จะทำ�ำอย่างไรดี๓ ๑ ยกโทษ ในที่นี้หมายถึง ติเตียน กล่าวโทษ - ม.พ.ป. ๒ เป็นสมัยเดียวกับทีก่ ล่าวถึงในข้อ ๒ ปฐมปาราชิกกัณฑ์ อันว่าด้วยปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ ตอนทีเ่ ล่าเรือ่ งพระสุทนิ นะ ๓

เป็นสมัยที่ภิกษุไม่ดีมีขึ้นหลายรูปแล้ว

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ จตุตถปาราชิกกัณฑ์

224

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

บางรูปเห็นว่า ควรช่วยแนะนำ�ำกิจการงานของคฤหัสถ์ บางรูปเห็นว่า ควรทำ�ำหน้าที่ทูต คือนำ�ำความข้างนี้ไปบอกข้างนั้น นำ�ำความข้างนั้นมาบอกข้างนี้ (คล้ายบุรุษไปรษณีย์) บางรูป เห็นว่า ควรใช้วิธีสรรเสริญกันและกันให้คฤหัสถ์ฟังว่า ภิกษุรูปนั้นรูปนี้ มีคุณวิเศษอย่างนั้น อย่างนี้ เช่น ได้ฌานที่ ๑ ฌานที่ ๒ เป็นต้น จนถึงว่าได้เป็นพระโสดาบัน เป็นพระสกทาคามี เป็นพระอนาคามี เป็นพระอรหันต์ มีวิชชา ๓ มีอภิญญา ๖ เมื่อเห็นว่าวิธีหลังนี้ดี จึงเที่ยว สรรเสริญกันและกันให้คฤหัสถ์ฟัง จึงได้รับเลี้ยงดูจากคฤหัสถ์ชาวริมน้�้ำำวัคคุมุทาเป็นอย่างดี มีผวิ พรรณผ่องใส เอิบอิม่ เมือ่ ออกพรรษาแล้ว จึงเก็บเสนาสนะ เดินทางไปเฝ้าพระผูม้ พี ระภาค ณ กรุงเวสาลี ปรากฏว่าภิกษุที่มาแต่ทิศทางอื่นล้วนซูบผอม ผิวพรรณทราม มีเส้นเอ็นขึ้นเห็นได้ชัด ส่วนภิกษุที่มาจากฝั่งน้�้ำำวัคคุมุทา กลับอิ่มเอิบ อ้วนพี พระผู้มีพระภาคจึงตรัสถามทุกข์สุข และทรงทราบเรื่องนั้น จึงตรัสติเตียนและตรัสเรียกประชุมภิกษุทั้งหลาย ตรัสเรื่องมหาโจร ๕ ประเภท เปรียบเทียบกับภิกษุ คือ มหาโจร ๕ ประเภท ๑. มหาโจรพวกหนึ่งคิดรวบรวมพวกตั้งร้อยตั้งพัน เพื่อจะเข้าไปฆ่า ปล้น เอาไฟเผา ในคามนิคม ราชธานี ต่อมาก็รวบรวมพวกตั้งร้อยตั้งพันเข้าไปฆ่า ปล้น เอาไฟเผาในคามนิคม ราชธานี เทียบด้วยภิกษุบางรูปคิดรวบรวมพวกตัง้ ร้อยตัง้ พัน เพือ่ จะจาริกไปในคามนิคม ราชธานี ให้คฤหัสถ์และบรรพชิตสักการะ เคารพ นับถือ บูชา อ่อนน้อม และได้จวี ร บิณฑบาต ทีอ่ ยูอ่ าศัย ตลอดจนยารักษาโรค ต่อมาก็รวบรวมพวกตัง้ ร้อยตัง้ พันจาริกไปในคามนิคม ราชธานี มีคฤหัสถ์ บรรพชิตสักการะ เคารพ นับถือ บูชา อ่อนน้อม และได้จีวร บิณฑบาต ที่อยู่อาศัย ตลอดจน ยารักษาโรค นี้เป็นมหาโจรประเภทที่ ๑ (ซึ่งมีความปรารถนาลาภสักการะ แล้วก็ทำ�ำอุบายต่าง ๆ จนได้สมประสงค์) ๒. ภิกษุชั่วบางรูปเรียนพระธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว ก็โกงเป็นของตนเอง (แสดงว่าตนคิดได้เอง ไม่ได้เรียนหรือศึกษาจากใคร) นี้เป็นมหาโจรประเภทที่ ๒ ๓. ภิกษุชั่วบางรูปใส่ความเพื่อนพรหมจารีผู้บริสุทธิ์ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์บริสุทธิ์ ด้วยข้อหาว่า ประพฤติผิดพรหมจรรย์ อันไม่มีมูล นี้เป็นมหาโจรประเภทที่ ๓

วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ จตุตถปาราชิกกัณฑ์

225

อนุบัญญัติ (ข้อบัญญัติเพิ่มเติม) สมัยนั้น ภิกษุหลายรูปสำ�ำคัญผิดว่าตนได้บรรลุคุณพิเศษ จึงประกาศตนว่าเป็น พระอรหันต์ (พยากรณ์อรหัตตผล๑) สมัยต่อมา จิตของเธอน้อมไปเพื่อราคะ โทสะ โมหะ ก็เกิด ความรังเกียจ สงสัยว่า การประกาศตนว่าได้บรรลุคุณวิเศษด้วยความสำ�ำคัญผิด จะทำ�ำให้ต้อง อาบัติปาราชิกหรือไม่ ความทราบถึงพระพุทธเจ้าจึงทรงบัญญัติเพิ่มเติม ยกเว้นให้สำ�ำหรับภิกษุ ผู้สำ�ำคัญผิดว่าได้บรรลุ ต่อจากนัน้ เป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทโดยละเอียดแล้วแสดงอนาบัติ (การไม่ตอ้ งอาบัต)ิ ๖ ประการ คือ (๑) เพราะสำ�ำคัญผิดว่าได้บรรลุ (๒) ภิกษุมิได้มีความประสงค์โอ้อวด (เช่น บอกเล่าแก่เพื่อนพรหมจารี โดยมิได้มีความปรารถนาจะได้ลาภ) (๓) ภิกษุเป็นบ้า (๔) ภิกษุมีจิต ฟุ้งสร้าน (เป็นบ้าไปชั่วคราวเพราะเหตุใด ๆ) (๕) ภิกษุมีเวทนากล้า (ไม่รู้สึกตัว) และ (๖) ภิกษุ ผู้เป็นต้นบัญญัติ วินีตวัตถุ (เรื่องที่ทรงวินิจฉัยชี้ขาด) ต่อจากนั้น แสดงตัวอย่างต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นเกี่ยวด้วยการกระทำ�ำของภิกษุที่เนื่องด้วย สิกขาบทนี้ ประมาณ ๗๕ ราย ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงไต่สวนเอง ทรงวินิจฉัยชี้ขาดว่า ต้อง อาบัติปาราชิกบ้าง ไม่ต้องอาบัติปาราชิกบ้าง ต้องอาบัติถุลลัจจัยบ้าง อาบัติทุกกฏบ้าง ตามควร แก่กรณี ๑

พยากรณ์ หมายถึง ประกาศ - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก

๔. ภิก ษุชั่วบางรูปเอาของสงฆ์ที่เ ป็ นครุ ภัณ ฑ์ ครุ บ ริ ขาร (ที่ ห ้ ามแจกห้ ามแบ่ ง ) เช่น อาราม ที่ตั้งอาราม วิหาร ที่ตั้งวิหาร เตียง ตั่ง เป็นต้น ไปสงเคราะห์คฤหัสถ์ ประจบคฤหัสถ์ (เพราะเห็นแก่ลาภ) นี้เป็นมหาโจรประเภทที่ ๔ ๕. ภิ ก ษุ ผู ้ อ วดคุ ณ พิ เ ศษที่ ไ ม่ มี จ ริ ง ไม่ เ ป็ น จริ ง ชื่ อ ว่ า เป็ น ยอดมหาโจรในโลก เพราะบริโภคก้อนข้าวของราษฎรด้วยอาการแห่งขโมย ครั้นแล้วทรงติเตียนภิกษุชาวริมฝั่งน้�้ำำวัคคุมุทาด้วยประการต่าง ๆ พร้อมทั้งทรง บัญญัติสิกขาบท ห้ามอวดคุณพิเศษที่ไม่มีในตน เมื่ออวดไปแล้ว แม้จะออกตัวสารภาพผิด ทีหลัง ก็ต้องอาบัติปาราชิก

226

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(สรูปความว่า อาบัติปาราชิกมี ๔ สิกขาบท ต้องเข้าแล้ว ต้องขาดจากความเป็นภิกษุ แม้สึกไปแล้ว จะมาบวชใหม่อีก ก็ไม่ได้)

๖. เตรสกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติสังฆาทิเสส ๑๓ สิกขาบท) สิกขาบทที่ ๑ ห้ามทำ�ำน้�้ำำอสุจิให้เคลื่อน เริ่มเรื่องว่า พระผู้มีพ ระภาคประทั บ ณ เชตวนารามของอนาถปิ ณ ฑิ กคฤหบดี ใกล้กรุงสาวัตถี ภิกษุเสยยสกะถูกพระอุทายี๑ แนะนำ�ำในทางที่ผิด ให้ใช้มือเปลื้องความใคร่ ทำ� ำน้�้ำำ อสุ จิ ใ ห้ เ คลื่ อ น ความทราบถึ ง พระผู ้ มี พ ระภาค ทรงเรี ย กประชุ ม สงฆ์ ทรงไต่ ส วน พระเสยยสกะรับเป็นสัตย์ ทรงติเตียนพระเสยยสกะเป็นอันมาก แล้วทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามทำ�ำน้�้ำำอสุจิให้เคลื่อนโดยเจตนา ถ้าล่วงละเมิดต้องอาบัติสังฆาทิเสส (อาบัติที่ต้องให้สงฆ์ เกี่ยวข้องในกรรมเบื้องต้นและกรรมอันเหลือ คือสงฆ์เป็นผู้ปรับโทษให้อยู่กรรม และสงฆ์เอง เป็นผู้ระงับอาบัติ) อนุบัญญัติ (ข้อบัญญัติเพิ่มเติม) สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายนอนหลับ น้�้ำำอสุจิเคลื่อนด้วยความฝัน เกิดความสงสัยว่า จะต้องสังฆาทิเสส จึงกราบทูลถามพระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า เจตนามีอยู่ แต่เป็น อัพโพหาริก (ไม่ควรกล่าวว่า มี เหมือนอย่างเทน้�้ำำหมดแก้วแล้ว น้�้ำำก็ยังคงมีติดอยู่เล็กน้อย แต่ไม่ควรกล่าวว่า มี) แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทเพิ่มเติม เพิ่มข้อยกเว้นสำ�ำหรับความฝัน ต่อจากนัน้ เป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทโดยพิสดารแล้ว กล่าวถึงเรือ่ งอนาบัติ (การไม่ตอ้ ง อาบัติ) ๖ ประการ คือ (๑) เพราะฝัน (๒) ภิกษุไม่มีเจตนาจะทำ�ำให้เคลื่อน (๓) ภิกษุเป็นบ้า (๔) ภิกษุมีจิตฟุ้งสร้าน (เป็นบ้าไปชั่วคราวด้วยเหตุใด ๆ) (๕) ภิกษุมีเวทนากล้า และ (๖) ภิกษุ ผู้เป็นต้นบัญญัติ วินีตวัตถุ (เรื่องที่ทรงวินิจฉัยชี้ขาด) ต่ อ จากนั้ น แสดงตั ว อย่ า งต่ า ง ๆ ที่ เ กิ ด ขึ้ น เกี่ ย วด้ ว ยการกระทำ� ำ ของภิ ก ษุ ที่ เนื่องด้วยสิกขาบทนี้ ประมาณ ๗๑ ราย ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงไต่สวนเอง ทรงวินิจฉัยชี้ขาดว่า ต้องอาบัติสังฆาทิเสสบ้าง ไม่ต้องบ้าง ตามควรแก่กรณี ๑

ภิกษุที่ชื่ออุทายี มี ๒ รูป รูปหนึ่งผิวดำ�ำ จึงมีผู้เรียกว่า กาฬุทายี (อุทายีดำ�ำ) เคยเป็นอำ�ำมาตย์กรุงกบิลพัสดุ์ ออกบวช เมือ่ คราวพระพุทธบิดาใช้ให้ไปทูลเชิญเสด็จพระพุทธเจ้า ส่วนพระอุทายีทกี่ ล่าวถึงในทีน่ ชี้ อบก่อเรือ่ งเลอะเทอะเสมอ จึงมีฉายาว่า โลลุทายี (อุทายีเลอะเทอะ)

227

สิกขาบทที่ ๒ ห้ามจับต้องกายหญิง เริ่มเรื่องว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนารามเช่นเคย แล้วกล่าวถึงวิหาร (ที่อยู่) ของพระอุทายีวา่ งดงาม มีเตียงตัง่ ฟูกหมอน น้�้ำำดมื่ น้�้ำำใช้ตงั้ ไว้ดี มีบริเวณอันกวาดสะอาด มนุษย์ ทั้งหลายพากันไปชมวิหารมากด้วยกัน พราหมณ์ผู้หนึ่งพาภริยาไปขอชมวิหาร พระอุทายีก็ พาชม ให้พราหมณ์เดินหน้า ภริยาตามหลัง พระอุทายีเดินตามหลังภริยาของพราหมณ์นั้นอีก ต่อหนึ่ง เลยถือโอกาสจับต้องอวัยวะน้อยใหญ่ของนาง นางบอกแก่สามี สามีโกรธ ติเตียนเป็น อันมาก ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค ทรงเรียกประชุมสงฆ์ ไต่สวนได้ความเป็นสัตย์ ทรง ติเตียนเป็นอันมากแล้ว จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามภิกษุมีจิตกำ�ำหนัดจับต้องกายหญิง ไม่ว่า จะเป็นการจับมือ จับช้องผม หรือลูบคลำ�ำอวัยวะใด ๆ ทรงปรับอาบัตสิ งั ฆาทิเสสแก่ผลู้ ว่ งละเมิด ครั้นแล้ว ได้มีคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทอย่างละเอียด และมีข้อแสดงลักษณะที่ไม่ต้อง อาบัติ คล้ายคลึงกับสิกขาบทที่แล้ว ๆ มา ลงท้ายด้วยแสดงวินีตวัตถุ คือเรื่องที่เกิดขึ้น ซึ่ง พระศาสดาทรงวินจิ ฉัย ไต่สวนชีข้ าดด้วยพระองค์เอง อันเกีย่ วกับสิกขาบทนี้ ประมาณ ๒๐ เรือ่ ง สิกขาบทที่ ๓ ห้ามพูดเกี้ยวหญิง เริม่ เรือ่ งว่า พระผูม้ พี ระภาคประทับ ณ เชตวนารามเช่นเคย แล้วเล่าเรือ่ งสตรีหลายคน พากันไปชมวิหาร (ที่อยู่) ของพระอุทายี ซึ่งเลื่องลือกันว่างดงาม พระอุทายีก็ถือโอกาสนั้นพูดจา พาดพิงถึงทวารหนัก ทวารเบาของหญิงเหล่านั้น หญิงบางคนที่เป็นคนคะนองไม่มีความอาย ก็ยิ้มแย้ม ซี้ซิก คิกคัก พูดล้อกับพระอุทายี ส่วนหญิงที่มีความละอาย ก็ว่ากล่าวติเตียน ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ไต่สวนได้ความเป็นสัตย์ ก็ทรงติเตียน แล้วทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามภิกษุมีจิตกำ�ำหนัดพูดเกี้ยวหญิงด้วยวาจาชั่วหยาบ พาดพิงเมถุน ทำ�ำนองชายหนุ่มพูดเกี้ยวหญิงสาว๑ ทรงปรับอาบัติสังฆาทิเสสแก่ผู้ล่วงละเมิด ต่อจากนั้น เป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทโดยละเอียด แล้วแสดงถึงอนาบัติ (การไม่ต้อง อาบัติ) สำ�ำหรับภิกษุผู้พูด มุ่งอรรถ มุ่งธรรม มุ่งสั่งสอน ผู้เป็นบ้า และผู้เป็นต้นบัญญัติ แล้ว แสดงถึงวินีตวัตถุ คือเรื่องที่เกิดขึ้นแล้ว พระพุทธเจ้าทรงไต่สวนวินิจฉัยชี้ขาด รวม ๑๒ เรื่อง ๑

การพูดเกี้ยวของอินเดียในสมัยนั้น อาจจะเป็นอย่างนี้ ลักษณะการใช้ถ้อยคำ�ำ คงเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเทศะ พึงเข้าใจว่า การใช้ถ้อยคำ�ำที่มีลักษณะเป็นการเกี้ยวหญิง ย่อมนับเข้าในข้อนี้

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ เตรสกัณฑ์

228

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามพูดล่อหญิงให้บำ�ำเรอตนด้วยกาม เริ่มเรื่องว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนารามเช่นเคย แล้วเล่าถึงหญิงหม้าย คนหนึง่ ผูม้ รี ปู ร่างงดงาม พระอุทายีเข้าไปสูส่ กุลนัน้ สัง่ สอนจนเกิดความเลือ่ มใสแล้ว เธอปวารณา ทีจ่ ะถวายผ้านุง่ ห่ม อาหารทีน่ อนทีน่ งั่ และยารักษาโรค แต่พระอุทายีกลับพูดล่อหรือชักชวนหญิง นั้น ให้บำ�ำเรอตนด้วยกาม ถือว่า เป็นสิ่งที่หาได้ยาก นางหลงเชื่อ แสดงอาการยินยอม พระอุทายี ถ่มน้�้ำำลาย แสดงอาการรังเกียจ นางจึงติเตียนพระอุทายี ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ไต่สวน ติเตียนแล้ว ทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามภิกษุมีจิตกำ�ำหนัด พูดล่อหญิงให้บำ�ำเรอตนด้วยกาม ทรงปรับอาบัตสิ ังฆาทิเสสแก่ผู้ล่วงละเมิด ต่อจากนั้น เป็นคำ�ำอธิบายข้อความในสิกขาบทอย่างละเอียด พร้อมทั้งแสดงถึงการ ไม่ตอ้ งอาบัติ โดยลักษณะ ๓ คือ (๑) พูดให้บำำ� รุงด้วยปัจจัย ๔ (๒) ภิกษุเป็นบ้า (๓) ภิกษุผเู้ ป็นต้น บัญญัติ แล้วแสดงถึงเรื่องที่เกิดขึ้น รวม ๗ เรื่อง ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงไต่สวนชี้ขาดว่า ต้องอาบัติสังฆาทิเสสหรือไม่ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามชักสื่อ เริ่มเรื่องว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนารามเช่นเคย สมัยนั้น พระอุทายีเมื่อ เห็นเด็กชายที่ยังไม่มีภริยา เด็กหญิงที่ยังไม่มสี ามี ก็เที่ยวพูดสรรเสริญเด็กหญิงในสำ�ำนักมารดา บิดาของเด็กชาย เขาก็วานให้พระอุทายีไปสูข่ อเด็กหญิง พระอุทายีไปเทีย่ วพูดสรรเสริญเด็กชาย ในสำ�ำนักมารดาบิดาของเด็กหญิง เขาก็วานให้พระอุทายีไปพูดให้ฝ่ายชายมาขอบุตรีของตน โดยนัยนี้ พระอุทายีก็ทำ�ำให้เกิดการอาวาหะ วิวาหะ และการสู่ขอหลายราย สมัยนัน้ ธิดาของหญิงผูเ้ คยเป็นโสเภณีคนหนึ่ง มีรปู งาม น่าดู น่าชม สาวกของอาชีวก ซึ่งอยู่ต่างตำ�ำบล จึงมาขอธิดานั้น แต่มารดาของนางอ้างว่า นางไม่รู้จัก ทั้งก็มีลูกคนเดียว ลูกจะต้องไปสูตำ่ ำ� บลบ้านอืน่ จึงไม่ยอมยกให้ สาวกของอาชีวกจึงไปหาพระอุทายี ขอให้ชว่ ยสูข่ อ และรับรองให้ พระอุทายีก็ไปพูดกับหญิงนั้น นางเชื่อว่าพระอุทายีรู้จักจึงยอมยกให้ สาวกของ อาชีวกรับเด็กหญิงนั้นไปเลี้ยงดูอย่างลูกสะใภ้ได้เดือนเดียว ต่อมาก็เลี้ยงดูแบบทาสี เด็กหญิงจึงส่งข่าวไปแจ้งให้มารดาทราบว่าตนได้รับความลำ�ำบาก อยู่อย่างทาสี ขอให้ มารดามารับกลับไป มารดาจึงไปต่อว่าสาวกของอาชีวก แต่ก็กลับถูกรุกราน อ้างว่าการนำ�ำมา นำ�ำไปไม่เกี่ยวกับนาง แต่เกี่ยวกับพระอุทายี จึงไม่รับรู้เรื่องนี้ นางจึงต้องกลับสู่กรุงสาวัตถี เด็กหญิงนั้น ส่งทูตไปแจ้งข่าวแก่มารดาเป็นครัง้ ที่ ๒ เล่าถึงความลำ�ำบากยากแค้นทีไ่ ด้ รับในการที่มีความเป็นอยู่แบบทาสี ขอให้มารดานำ�ำตัวกลับ มารดาจึงไปหาพระอุทายีให้ช่วย

229

ไปเจรจากับสาวกของอาชีวกให้ พระอุทายีก็ไปเจรจา แต่ก็ถูกรุกรานกลับมา โดยอ้างว่า พระอุทายีไม่เกี่ยว การนำ�ำมานำ�ำไป เป็นเรื่องระหว่างตนกับมารดาของเด็กหญิง เป็นสมณะ ควรขวนขวายน้อย ควรเป็นสมณะที่ดี พระอุทายีจึงต้องกลับ เด็กหญิงนัน้ ส่งทูตไปแจ้งข่าวเช่นเดิมแก่มารดาอีกเป็นครัง้ ที่ ๓ ขอให้นำำ� ตัวกลับ มารดา จึงไปหาพระอุทายี พระอุทายีกบ็ อกว่าไปแล้ว และถูกรุกราน ไม่ยอมไปอีก มารดาของเด็กหญิงนัน้ และหญิงอื่น ๆ ที่ไม่พอใจแม่ผัว พ่อผัว หรือสามี ก็พากันติเตียน สาปแช่งพระอุทายี ส่วนหญิง ที่พอใจแม่ผัว พ่อผัว หรือสามี ก็สรรเสริญให้พรพระอุทายี ความทราบถึงพระพุทธเจ้า จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ทรงไต่สวนได้ความเป็นสัตย์ จึงทรงติเตียนแล้วบัญญัติสิกขาบท ห้ามภิกษุชักสื่อให้ชายหญิงเป็นผัวเมียกัน ทรงปรับอาบัติ สังฆาทิเสสแก่ผู้ล่วงละเมิด ต่อมาพระอุทายีก่อเรื่องขึ้นอีก โดยพวกนักเลงขอร้องให้ไปตามหญิงแพศยามา เพื่อ สำ�ำเร็จความใคร่ มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทเพิ่มเติมว่า การชักสื่อ เช่นนั้น แม้โดยที่สุด เพื่อสำ�ำเร็จความประสงค์ชั่วขณะหนึ่ง ก็ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ต่อจากนั้น เป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทโดยละเอียด และแสดงลักษณะการไม่ต้อง อาบัติว่า (๑) ไปด้วยกิจของสงฆ์ ของเจดีย์ หรือของภิกษุไข้ (๒) ภิกษุเป็นบ้า (๓) ภิกษุผู้ เป็นต้นบัญญัติ ไม่ต้องอาบัติ แล้วได้แสดงตัวอย่างที่เกิดเรื่องขึ้น ๗ เรื่องเกี่ยวกับสิกขาบทนี้ ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงวินิจฉัยชี้ขาด สิกขาบทที่ ๖ ห้ามสร้างกุฎีด้วยการขอ เริ่มเรื่องเล่าว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ภิกษุชาวแคว้นอาฬวีให้ก่อกุฎี ที่ไม่มีเจ้าของ (ในที่ซึ่งไม่มีใครจับจอง) เป็นของจำ�ำเพาะตน (เพื่อประโยชน์ของตนเอง) เป็นกุฎีไม่มีประมาณ (ไม่กำ�ำหนดเขตแน่นอน) ด้วยการขอเอาเอง (คือขอของใช้รวมทั้งขอแรง) กุฎียังไม่เสร็จ พวกเธอก็มากไปด้วยการขอ เช่น ขอคน ขอแรงงาน ขอโค ขอเกวียน ขอพร้า ขอขวาน เป็นต้น ก่อความเดือดร้อนแก่มนุษย์เป็นอันมาก ถึงกับเห็น ภิกษุทั้งหลายเข้า ก็พากันหวาดบ้าง สะดุ้งกลัวบ้าง หนีบ้าง ไปทางอื่นบ้าง หันหน้าหนีไปทางอื่น บ้าง ปิดประตูบ้าง เห็นโค สำ�ำคัญว่าเป็นภิกษุ ก็พากันหนีบ้าง๑ ๑

เรื่องนี้ควรเป็นเครื่องเตือนใจให้สังวรในการเรี่ยไร รบกวนชาวบ้านจนไม่เป็นอันทำ�ำอะไร และแสดงไปในตัวว่า พระพุทธเจ้าทรงปราบปรามเรื่องเช่นนี้อย่างหนักเพียงไร

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ เตรสกัณฑ์

230

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ท่านพระมหากัสสปจาริกไปสูแ่ คว้นอาฬวี พักทีอ่ คั คาฬวเจดีย์ ไปบิณฑบาตก็พบมนุษย์ ทัง้ หลายพากันหวาดสะดุง้ หลบหนี เมือ่ กลับมาถามภิกษุทงั้ หลาย ทราบความแล้ว พอพระพุทธเจ้า เสด็จจาริกไปสู่เมืองอาฬวี ก็กราบทูลให้ทรงทราบ จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ตรัสเทศนาสั่งสอน ไม่ให้เป็นผู้มักขอ ทรงเล่านิทานประกอบถึง ๓ เรื่อง แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุจะให้ ก่อกุฎี ที่ไม่มีเจ้าของ เป็นที่อยู่จำ�ำเพาะตนด้วยการขอ (สิ่งต่าง ๆ) เอาเอง พึงทำ�ำให้ได้ประมาณ คือยาวไม่เกิน ๑๒ คืบ กว้างไม่เกิน ๗ คืบ ทัง้ ต้องให้ภกิ ษุทงั้ หลายแสดงทีใ่ ห้กอ่ น ภิกษุทงั้ หลาย พึงแสดงที่ ซึ่งไม่มีใครจองไว้ ที่มีชานรอบ ถ้าภิกษุให้ก่อกุฎีด้วยการขอ (สิ่งต่าง ๆ) เอาเอง ในที่ซึ่งมีผู้จองไว้ ไม่มีชานรอบ ไม่ให้ภิกษุทั้งหลายแสดงที่ให้ก่อนก็ดี ทำ�ำให้เกินประมาณก็ดี ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ต่อจากนั้น เป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทโดยละเอียด และอธิบายถึงลักษณะการไม่ต้อง อาบัติไว้ ที่มีลักษณะอันไม่ทำ�ำให้ชาวบ้านเดือดร้อน และภิกษุผู้ทำ�ำเป็นบ้าหรือเป็นต้นบัญญัติ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามสร้างวิหารใหญ่โดยสงฆ์มิได้กำ�ำหนดที่ เริ่มเรื่องเล่าว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ครั้งนั้น คฤหบดี ผู้เป็นอุปัฏฐาก (บำ�ำรุง) พระฉันนะ ขอให้พระฉันนะแสดงที่ให้ ตนจะสร้างวิหารถวาย พระฉันนะ ให้ปราบพื้นที่ ให้ตัดต้นไม้ที่ชาวบ้านนับถือว่าศักดิ์สิทธิ์ เป็นการก่อความสะเทือนใจ มนุษย์ ทั้งหลายจึงพากันติเตียน ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงทรงติ และทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุจะให้ทำ�ำวิหารใหญ่อันมีเจ้าของ เฉพาะตนเอง พึงนำ�ำภิกษุทั้งหลายไปเพื่อแสดงที่ ภิกษุ เหล่านั้น พึงแสดงที่อันไม่มีผู้จองไว้ อันมีชานรอบ หากภิกษุให้ทำ�ำวิหารใหญ่ในที่มีผู้จองไว้ หาชานรอบมิได้ หรือไม่นำ�ำภิกษุทั้งหลายไปแสดงที่ ต้องอาบัตสิ ังฆาทิเสส ต่อจากนั้น เป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบท๑ โดยละเอียด ส่วนลักษณะการไม่ต้องอาบัติ คงเป็นเช่นเดียวกับสิกขาบทที่ ๖ ๑

สิกขาบทนี้ ต่างจากสิกขาบทที่ ๖ โดยสาระสำ�ำคัญ คือสิกขาบทที่ ๖ ภิกษุทำ�ำเอง ด้วยการขอสิ่งของและขอแรง ส่วนสิกขาบทนี้คนอื่นทำ�ำให้ จึงไม่มีการจำ�ำกัดขนาด แต่คงต้องให้สงฆ์แสดงที่ให้เหมือนสิกขาบทก่อน เพื่อกันมิให้ ปลูกตามใจชอบ โดยสงฆ์ไม่รับรู้ อันอาจเกะกะไม่เป็นระเบียบ และอาจเป็นเหตุกระทบต่อความรู้สึกของคนอื่น พึงสังเกตอย่างหนึ่งว่า ทั้งสองสิกขาบทนี้ ให้ปลูกสร้างที่อยู่โดยมีบริเวณโดยรอบขนาดเกวียนเดินรอบได้ ไม่นิยม ให้ปลูกติด ๆ กัน

231

สิกขาบทที่ ๘ ห้ามโจทอาบัติปาราชิกไม่มีมูล เริ่มเรื่องเล่าว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น พระทัพพมัลลบุตร (ผู้เป็นบุตรแห่งมัลลกษัตริย์) ได้บรรลุพระอรหัตตผลตั้งแต่อายุ ๗ ขวบ ไม่มีกิจอื่นที่จะต้องทำ�ำอีก ต่อมาท่านปรารถนาจะทำ�ำประโยชน์แก่คณะสงฆ์ โดยเป็นผู้จัด เสนาสนะ (เสนาสนคาหาปกะ มีหน้าที่จัดที่พักให้พระที่เดินทางมา) และเป็นผู้แจกภัตต์ (ภัตตุทเทสกะ มีหน้าที่จัดภิกษุไปฉันในที่นิมนต์ ในเมื่อทายกมาขอพระต่อสงฆ์) จึงกราบทูล ความดำ�ำริของท่านแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคประทานสาธุการ และทรงแสดงความ เห็นชอบด้วยที่จะให้ท่านทัพพมัลลบุตรทำ�ำหน้าที่ทั้งสองนั้น จึงตรัสเรียกประชุมสงฆ์ ให้สงฆ์เชิญพระทัพพะก่อนแล้ว ให้ภกิ ษุรปู หนึง่ สวดประกาศ ขอความเห็นชอบในการสมมติ พระทัพพมัลลบุตรเป็นผู้แจกเสนาสนะ และแจกภัตต์ เมื่อไม่มี ผู้ใดคัดค้าน จึงเป็นอันสงฆ์ได้สมมติ (หรือแต่งตั้ง) แล้ว พระทัพพมัลลบุตรทำ�ำหน้าทีม่ าด้วยดี ครัง้ หนึง่ ถูกภิกษุพวกพระเมตติยะ และภุมมชกะ (สองรูปนี้เป็นหัวหน้าของกลุ่มภิกษุผู้มักก่อเรื่องเสียหาย) เข้าใจผิดหาว่าท่านไปแนะนำ�ำคฤหบดี ผู้หนึ่ง มิให้ถวายอาหารดี ๆ แก่พวกตน ซึ่งความจริงคฤหบดีผู้นั้น ไม่เลื่อมใส และรังเกียจ ด้วยตนเอง จึงใช้นางเมตติยาภิกษุณีให้เป็นโจทก์ฟ้องพระทัพพมัลลบุตร ในข้อหาต้องอาบัติ ปาราชิกเพราะข่มขืนนาง พระพุทธเจ้าทรงประชุมสงฆ์ ไต่สวน ได้ความว่าเป็นการแกล้งใส่ความ จึงให้สึก นางเมตติยาภิกษุณี พวกภิกษุผู้ใช้ออกรับสารภาพแทน ก็ไม่ทรงผ่อนผัน กลับทรงเรียก ประชุมสงฆ์ ติเตียนหมู่ภิกษุผู้คิดร้าย ใส่ความฟ้องพระทัพพมัลลบุตรด้วยอาบัติปาราชิก ไม่มีมูล แล้วทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัตสิ ังฆาทิเสส แก่ภิกษุผู้ประพฤติเช่นนั้น ต่อจากนัน้ เป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทโดยละเอียด และแสดงลักษณะการไม่ตอ้ งอาบัตวิ า่ (๑) โจทด้วยเข้าใจผิดในภิกษุผู้บริสุทธิ์ ว่าไม่บริสุทธิ์ (๒) โจทภิกษุผู้ไม่บริสุทธิ์จริง (๓) ภิกษุ เป็นบ้า (๔) ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามอ้างเลสโจทอาบัติ เล่าเรื่องภิกษุ พวกพระเมตติยะ และภุมมชกะชุดเดิม แกล้งหาเลส โจทพระทัพพมัลลบุตร ด้วยอาบัติปาราชิกไม่มีมูล คือเห็นแพะตัวผู้เป็นสัดด้วยแพะตัวเมีย ก็นัดกันตั้งชื่อแพะตัวผู้ ว่า พระทัพพมัลลบุตร ตั้งชื่อแพะตัวเมียว่า เมตติยาภิกษุณี แล้วเที่ยวพูดว่า ตนได้เห็น พระทัพพมัลลบุตรได้เสียกับนางเมตติยาภิกษุณีด้วยตาตนเอง

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ เตรสกัณฑ์

232

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ความทราบถึงพระผูม้ พี ระภาค จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ทรงไต่สวนพระทัพพมัลลบุตร ได้ความว่า เป็นการอ้างเลส ใส่ความ จึงมอบให้สงฆ์จัดการไต่สวนภิกษุพวกที่อ้างเลสใส่ความ เมื่อพวกเธอรับเป็นสัตย์ จึงทรงติเตียน แล้วบัญญัติสิกขาบท ห้ามอ้างเลสใส่ความภิกษุด้วย อาบัติปาราชิกไม่มีมูล ทรงปรับอาบัติสังฆาทิเสสแก่ผู้ล่วงละเมิด ต่อไปเป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทโดยละเอียด และคำ�ำอธิบายลักษณะไม่ต้องอาบัติ เป็นอย่างเดียวกับสิกขาบทที่ ๘ (ตัง้ แต่สกิ ขาบทที่ ๑ ถึงที่ ๙ เรียกว่าปฐมาปัตติกะ คือต้องอาบัติ ตั้งแต่ลงมือทำ�ำครั้งแรก ส่วนสิกขาบทที่ ๑๐ ถึง ๑๓ เรียกยาวตติยกะ สงฆ์ต้องสวดประกาศ ครบ ๓ ครั้ง ขืนดื้อดึงจึงต้องอาบัติ) สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามทำ�ำสงฆ์ให้แตกกัน เริม่ เรือ่ ง เล่าว่า พระผูม้ พี ระภาคประทับ ณ เวฬุวนารามเช่นเคย แล้วเล่าเรือ่ งพระเทวทัต เข้าไปหาพระโกกาลิกะ พระกฏโมรกติสสกะ พระทีเ่ ป็นบุตรของนางปัณฑเทวี และพระสมุทรทัต ชักชวนให้ทำ�ำสงฆ์ให้แตกกัน พร้อมทั้งบอกแผนการที่จะเสนอไปในทางให้เคร่งครัดยิ่งขึ้น ๕ ข้อ ซึ่งเข้าใจว่าพระผู้มีพระภาคคงไม่ทรงอนุญาต และตนจะได้นำ�ำข้อเสนอนั้นประกาศแก่ มหาชน ข้อเสนอ ๕ ข้อ คือ ๑. ภิกษุพึงอยู่ป่าตลอดชีวิต เข้าละแวกบ้าน ต้องมีโทษ ๒. ภิ ก ษุ พึ ง ถื อ บิ ณ ฑบาตเป็ น วั ต รตลอดชี วิ ต ผู ้ ใ ดรั บ นิ ม นต์ (ไปฉั น ตามบ้ า น) ต้องมีโทษ ๓. ภิกษุพึงใช้ผ้าบังสุกุล (ผ้าเปื้อนฝุ่น คือผ้าหรือเศษผ้าที่เขาทิ้งตามกองขยะบ้าง ตามที่ต่าง ๆ บ้าง นำ�ำมาซักและปะติดปะต่อเป็นจีวร) จนตลอดชีวิต ผู้ใดรับ คฤหบดีจีวร (ผ้าที่เขาถวาย) ต้องมีโทษ ๔. ภิกษุพึงอยู่โคนไม้จนตลอดชีวิต ผู้ใดเข้าสู่ที่มุง (ที่มีหลังคา) ต้องมีโทษ ๕. ภิกษุไม่พึงฉันเนื้อสัตว์ ผู้ใดฉัน ต้องมีโทษ ภิกษุเหล่านั้นเห็นมีทางชนะก็ร่วมด้วย พระเทวทัตจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค กราบทูลข้อเสนอทั้งห้าข้อนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ”ดูก่อนเทวทัต๑ ผู้ใดปรารถนาจะอยู่ป่าก็จงอยู่ป่า ผู้ใด ปรารถนาจะอยูใ่ นละแวกบ้าน ก็จงอยูใ่ นละแวกบ้าน ผูใ้ ดปรารถนาจะเทีย่ วบิณฑบาตก็จงเทีย่ ว บิณฑบาต ผู้ใดปรารถนาจะรับนิมนต์ ก็จงรับนิมนต์ ผู้ใดปรารถนาจะใช้ผ้าบังสุกุล ก็จงใช้ ๑

พระดำ�ำรัสตอบของพระพุทธเจ้าเป็นไปในทางสายกลาง ไม่ตงึ เกินไป ไม่หย่อนเกินไป อนุโลมให้เหมาะสมกับกาลเทศะ

233

ผ้าบังสุกุล ผู้ใดปรารถนาจะรับคฤหบดีจีวร (ผ้าที่เขาถวาย) ก็จงรับคฤหบดีจีวร เราอนุญาต ที่นอนที่นั่ง ณ โคนไม้ ตลอด ๘ เดือน (ที่มิใช่ฤดูฝน) เราอนุญาตเนื้อสัตว์ที่บริสุทธิ์โดยส่วน ๓ คือ ไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน ไม่ได้รังเกียจ (ว่าเขาฆ่าเพื่อเจาะจงจะให้ภิกษุบริโภค)„ พระเทวทัตดีใจ จึงเที่ยวประกาศให้เห็นว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงอนุญาตข้อเสนอ ที่ดีของตน ทำ�ำให้คนที่มีปัญญาทรามบางคนเห็นว่า พระสมณโคดมเป็นผู้มักมาก แต่คนที่ เข้าใจเรื่องดี กลับติเตียนพระเทวทัต ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ทรงไต่สวนพระเทวทัต รับเป็นสัตย์แล้ว จึงทรงติเตียน และบัญญัตสิ กิ ขาบท ห้ามภิกษุพากเพียร ทำ�ำสงฆ์ให้แตกกัน เมือ่ ภิกษุอนื่ ห้ามปราม ไม่เชือ่ ฟัง ภิกษุทงั้ หลายพึงสวดประกาศ (เป็นการสงฆ์) เพื่อให้เธอเลิกเรื่องนั้นเสีย ถ้าสวดประกาศครบ ๓ ครั้ง ยังไม่ละเลิก ต้องอาบัตสิ ังฆาทิเสส ต่อจากนั้น เป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทโดยละเอียด และแสดงลักษณะไม่ต้องอาบัติ คือ (๑) สงฆ์ไม่สวดประกาศ (๒) เธอละเลิกเสียได้ (๓) ภิกษุเป็นบ้า (๔) ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ สิกขาบทที่ ๑๑ ห้ามเป็นพรรคพวกของผูทำ้ �ำสงฆ์ให้แตกกัน เนื่องมาจากสิกขาบทที่ ๑๐ คือภิกษุโกกาลิกะ เป็นต้น สนับสนุนพระเทวทัต ว่าไม่ควร ติเตียนพระเทวทัต พูดเป็นธรรม เป็นวินัย ต้องด้วยความพอใจของตน ภิกษุทั้งหลายพากัน ติเตียนภิกษุพวกทีส่ นับสนุน ภิกษุผพู้ ากเพียรทำ�ำสงฆ์ให้แตกกันนัน้ ความทราบถึงพระพุทธเจ้า จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ได้ความจริงแล้ว จึงทรงติเตียน และทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ห้ามสนับสนุน ภิกษุผู้พากเพียรทำ�ำสงฆ์ให้แตกกัน ถ้าห้ามไม่ฟัง ให้ภิกษุทั้งหลายสวดประกาศตักเตือน (เป็นการสงฆ์) ถ้าครบ ๓ ครั้ง ยังไม่ละเลิก ต้องอาบัตสิ ังฆาทิเสส ต่อจากนั้น เป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบท ส่วนลักษณะที่ไม่ต้องอาบัติ ก็คล้ายกับ สิกขาบทที่ ๑๐ มีเพิ่มภิกษุมีจิตฟุ้งสร้าน มีเวทนากล้า อีก ๒ ข้อ สิกขาบทที่ ๑๒ ห้ามเป็นคนว่ายากสอนยาก เริ่มเรื่องเล่าว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ โฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี สมัยนั้น พระฉันนะ๑ ประพฤติอนาจาร (ความประพฤติอันไม่สมควร) ภิกษุทั้งหลายว่ากล่าว กลับว่า ติเตียน ภิกษุทั้งหลายจึงพากันติเตียน ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค ทรงเรียกประชุมสงฆ์ ไต่สวนได้ความเป็นสัตย์แล้ว จึงทรงติเตียนและทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามทำ�ำตนเป็นผู้ว่ายาก ๑

พระฉันนะรูปนี้ เคยตามเสด็จเมื่อคราวทรงผนวช จึงถือตัวว่าเป็นคนสำ�ำคัญ ไม่ยอมให้ใครว่ากล่าว กลายเป็น คนดื้อว่ายาก ใครปราบไม่ลง พระพุทธเจ้าทรงสั่งให้สงฆ์ลงพรหมทัณฑ์ คือ อย่าให้ใครว่ากล่าว ตักเตือน หรือพูดจาด้วย จึงกลับตัวได้ในที่สุด

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ เตรสกัณฑ์

234

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ถ้าไม่เชื่อฟัง ภิกษุทั้งหลายสวดประกาศตักเตือน (เป็นการสงฆ์) ถ้าครบ ๓ ครั้ง ยังไม่ละเลิก ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ต่อจากนั้น เป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทโดยละเอียด ส่วนลักษณะที่ไม่ต้องอาบัติ อย่างเดียวกับสิกขาบทที่ ๑๐ สิกขาบทที่ ๑๓ ห้ามประทุษร้ายสกุล คือประจบคฤหัสถ์ เริ่มเรื่องเล่าว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ใกล้กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุเลว ๆ ที่ชื่อว่าเป็นพวกพระอัสสชิ๑ และพระปุนัพพสุกะ เป็นภิกษุเจ้าถิ่นอยู่ในชนบท ชื่อว่ากิฏาคิริ เป็นพระอลัชชี ภิกษุเหล่านั้นประพฤติอนาจาร มีประการต่าง ๆ เช่น การประจบ คฤหัสถ์ ทำ�ำสิ่งต่าง ๆ ให้เขา เล่นซนต่าง ๆ มีภิกษุรูปหนึ่ง จำ�ำพรรษาในแคว้นกาสี ผ่านมาพัก ณ ชนบทนั้น เพื่อจะเดินทางไป กรุงสาวัตถี เพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค ภิกษุนั้นเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้านด้วยอาการสำ�ำรวม แต่มนุษย์ทั้งหลายไม่ชอบ เพราะไม่แสดงอาการประจบประแจง เหมือนภิกษุพวกพระอัสสชิ และพระปุนัพพสุกะ จึงไม่ถวายอาหาร แต่อุบาสกผู้หนึ่ง (เป็นผู้เข้าใจพระธรรมวินัยถูกต้อง) เห็นเข้า จึงนิมนต์ภิกษุรูปนั้นไปฉันที่บ้านของตน สั่งความให้ไปกราบทูลพระพุทธเจ้าว่า ภิกษุพวกพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะ ประพฤติตนไม่สมควรต่าง ๆ ความทราบถึงพระพุทธเจ้า ทรงติเตียน แล้วทรงบัญญัติสิกขาบท มีใจความว่า ภิกษุประทุษร้ายสกุล (ประจบคฤหัสถ์ ทอดตนลงให้เขาใช้) มีความประพฤติเลวทราม เป็นที่รู้ เห็นทั่วไป ภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวและขับเสียจากที่นั้น ถ้าเธอกลับว่าติเตียน ภิกษุทั้งหลาย พึงสวดประกาศ (เป็นการสงฆ์) ให้เธอละเลิก ถ้าสวดครบ ๓ ครัง้ ยังดือ้ ดึง ต้องอาบัตสิ งั ฆาทิเสส ต่อจากนั้น เป็นคำ�ำอธิบายตัวสิกขาบทโดยละเอียด และแสดงลักษณะที่ไม่ต้องอาบัติ เหมือนสิกขาบทที่ ๑๑ (พึงสังเกตว่า ตั้งแต่สิกขาบทที่ ๑๐ มาถึงสิกขาบทที่ ๑๓ ที่เรียกว่า ยาวตติยกะนั้น ต้องสวดประกาศครบ ๓ ครั้ง จึงต้องอาบัติ)

๗. อนิยตกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติอันไม่แน่ว่า จะควรปรับในข้อไหน ๒ สิกขาบท) สิกขาบทที่ ๑ วิธีปรับอาบัติเพราะนั่งในที่ลับตากับหญิงสองต่อสอง เริ่มเรื่องเล่าว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้น พระอุทายี เป็นผู้เข้าสู่สกุลมากด้วยกัน ในกรุงสาวัตถี วันหนึ่งเข้าไปนั่งในห้องลับตาสองต่อสอง กับหญิงสาว สนทนาบ้าง กล่าวธรรมบ้าง นางวิสาขาได้รับเชิญไปสู่สกุลนั้น เห็นเข้า จึงทักท้วง ๑

พระอัสสชิ รูปนี้ มิใช่รูปที่เป็นอาจารย์พระสาริบุตร - ม.พ.ป.

235

ว่าเป็นการไม่สมควร ก็ไม่เอือ้ เฟือ้ เชือ่ ฟัง ความทราบถึงพระผูม้ พี ระภาค จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ทรงไต่ ส วนได้ ค วามเป็ น สั ต ย์ แ ล้ ว จึ ง ทรงติ เ ตี ย น และทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบท ใจความว่ า ภิกษุนงั่ ในทีล่ บั ตาสองต่อสองกับหญิงเป็นทีอ่ นั พอจะประกอบกรรมได้ ถ้าอุบาสิกา๑ ผูม้ วี าจาควร เชือ่ ได้ กล่าวว่า ภิกษุตอ้ งอาบัตอิ ย่างใดอย่างหนึง่ ใน ๓ อย่าง คือ อาบัตปิ าราชิก (เพราะเสพเมถุน) ก็ตาม อาบัตสิ ังฆาทิเสส (เพราะถูกต้องกายหญิง หรือเกี้ยวหญิง เป็นต้น) ก็ตาม อาบัติปาจิตตีย์ (เพราะนั่งในที่ลับสองต่อสองกับหญิง) ก็ตาม ถ้าภิกษุผู้นั่งในที่ลับตารับสารภาพอย่างไร ในอาบัติ ๓ อย่าง ก็พึงปรับอาบัติเธอตามสารภาพนั้น หรือปรับตามที่ถูกกล่าวหานั้น (สุดแต่ อย่างไหนจะเหมาะสม) สิกขาบทที่ ๒ วิธีปรับอาบัติเพราะนั่งในที่ลับหูกับหญิงสองต่อสอง เล่าเรือ่ งสืบมาจากสิกขาบทก่อน พระอุทายีเห็นว่าพระผูม้ พี ระภาคทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ห้ามนั่งในที่ลับตากับหญิงสองต่อสอง จึงนั่งในที่ลับสองต่อสองกับหญิงนั้น (ไม่ลับตา แต่ลับหู) สนทนาบ้าง กล่าวธรรมบ้าง นางวิสาขาไปพบเข้าอีก จึงทักท้วงว่าไม่สมควรเช่นเคย พระอุทายี ก็ไม่เอือ้ เฟือ้ เชือ่ ฟัง ความทราบถึงพระผูม้ พี ระภาค จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ทรงไต่สวนได้ความ เป็นสัตย์แล้ว จึงทรงติเตียน และทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ใจความว่า ภิกษุนั่งในที่ลับ (หู) สองต่อ สองกับหญิง ถ้าอุบาสิกาผู้มีวาจาควรเชื่อได้ กล่าวว่า ภิกษุต้องอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง ใน ๒ อย่าง คืออาบัติสังฆาทิเสส (เพราะพูดเกี้ยวหญิง หรือพูดล่อหญิงให้บำ�ำเรอตนด้วยกาม) ก็ตาม อาบัติปาจิตตีย์ (เพราะนั่งในที่ลับหูกับหญิงสองต่อสอง) ก็ตาม ถ้าภิกษุผู้นั่งในที่ลับหู รับสารภาพอย่างไร ในอาบัติ ๒ อย่าง ก็พึงปรับอาบัติเธอตามที่สารภาพนั้น หรือปรับตามที่ ถูกกล่าวหานั้น (สุดแต่อย่างไหนจะเหมาะสม) (หมายเหตุ : เรื่องของอนิยต หรือสิกขาบทอันไม่กำ�ำหนดแน่ว่าจะปรับอาบัติอย่างไร ใน ๒ - ๓ อย่าง ทั้งสองสิกขาบทนี้ หนักไปในทางแนะวิธีตัดสินอาบัติ แต่ก็บ่งอยู่ว่า ห้ามภิกษุ นั่งในที่ลับตาก็ตาม ลับหู (แม้ไม่ลับตา) ก็ตาม กับหญิงสองต่อสอง เว้นแต่ในที่ลับตาจะมีชาย ผู้รู้เดียงสาอยู่ด้วย แต่ในที่ลับหูหญิงหรือชายผู้รู้เดียงสานั่งเป็นเพื่อนอยู่ด้วย ก็พ้นจาก ความเป็นที่ลับหูไป) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๑ ๑

ที่เป็นอริยบุคคล เช่น นางวิสาขา แต่โดยใจความ หมายถึงผู้ที่พบเห็น เป็นผู้มีวาจาควรเชื่อได้เป็นหลักฐาน

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๑ มหาวิภังค์ อนิยตกัณฑ์

เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ภาค ๒ พระไตรปิฎก เล่ม ๒ นี้ สืบเนือ่ งมาจากเล่ม ๑ คือ ว่าด้วยอาบัตขิ องภิกษุตอ่ จากทีก่ ล่าว มาแล้ว ในเล่ม ๑ แบ่งออกเป็นหมวดใหญ่ ๔ หมวด และมีธรรมสำ�ำหรับระงับอธิกรณ์ต่อท้าย คือ ๑. นิสสัคคิย กัณฑ์ ว่า ด้วยอาบั ติ ป าจิ ต ตี ย์ ที่ ต ้ อ งสละสิ่ ง ของเสี ยก่ อ น จึ ง แสดง อาบัติตก อาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์นี้ มี ๓๐ สิกขาบท แบ่งออกเป็น ๓ วรรค ๆ ละ ๑๐ สิกขาบท ๒. ปาจิตติยกัณฑ์ ว่าด้วยอาบัติปาจิตตีย์ล้วน ๆ ที่ไม่ต้องมีเงื่อนไข ให้สละสิ่งของ ก่อน อาบัติปาจิตตีย์นี้ มี ๙๒ สิกขาบท แบ่งออกเป็น ๙ วรรค ๆ ละ ๑๐ สิกขาบท เว้นแต่วรรคที่ ๘ (สหธัมมิกวัคค์) มี ๑๒ สิกขาบท (คำ�ำว่า ปาจิตตีย์ แปลว่า การละเมิดที่ยังกุศลคือความดีให้ตก) ๓. ปาฏิเทสนียกัณฑ์ ว่าด้วยอาบัตปิ าฏิเทสนียะ (แปลว่า อาบัตอิ นั พึงแสดงคืน เบากว่า อาบัติปาจิตตีย์) มี ๔ สิกขาบท ๔. เสขิยกัณฑ์ ว่าด้วยข้อที่ภิกษุพึงศึกษา อันเกี่ยวด้วยวัตร ธรรมเนียม หรือจรรยา มารยาทต่าง ๆ มีด้วยกันทั้งหมด ๗๕ สิกขาบท แบ่งออกเป็น (๑) สารูป (ข้อปฏิบัติเพื่อความเหมาะสมแก่ความเป็นสมณะ) ๒๖ สิกขาบท (๒) โภชนปฏิสังยุต (ข้อปฏิบัติเกี่ยวด้วยการฉันอาหาร) ๓๐ สิกขาบท (๓) ธัมมเทสนาปฏิสังยุต (ข้อปฏิบัติเกี่ยวด้วยการแสดงธรรม) ๑๖ สิกขาบท นอกจากนั้นยังมี (๔) ปกิณณกะ (เบ็ดเตล็ด) อีก ๓ สิกขาบท จึงรวมเป็น ๗๕ ๕. ธรรมสำ�ำหรับระงับอธิกรณ์ เป็นข้อความสัน้ ๆ แถมเข้ามา แสดงถึงวิธรี ะงับอธิกรณ์ ด้วยธรรม ๗ ประการ

ขยายความ ๑. นิสสัคคิยกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบทที่ต้องสละสิ่งของ) (๑) จีวรวรรค วรรคว่าด้วยจีวร มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามเก็บจีวรที่เกินจำ�ำเป็นไว้เกิน ๑๐ วัน พระผูม้ พี ระภาคประทับ ณ โคตมกเจดีย์ ใกล้กรุงเวสาลี สมัยนัน้ ทรงอนุญาตให้ภกิ ษุ มีจวี รได้เพียง ๓ ผืน (ผ้านุง่ ผ้าห่ม ผ้าห่มซ้อนทีเ่ รียกว่าสังฆาฏิ) ภิกษุฉพั พัคคีย์ (ภิกษุผรู้ วมกัน

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ นิสสัคคิยกัณฑ์

237

สิกขาบทที่ ๒ ห้ามอยู่ปราศจากไตรจีวรแม้คนื หนึ่ง พระผู ้ มี พ ระภาคประทั บ ณ เชตวนาราม สมั ย นั้ น ภิ ก ษุ ทั้ ง หลายเอาผ้ า สั ง ฆาฏิ (ผ้าห่มซ้อนข้างนอก) ฝากภิกษุรูปอื่นไว้ จาริกไปสู่ชนบทด้วยสบง (ผ้านุ่ง) กับจีวร (ผ้าห่ม) รวม ๒ ผืนเท่านั้น ผ้าที่ฝากไว้นานเปรอะเปื้อน ภิกษุผู้รับฝากจึงนำ�ำออกตาก ความทราบถึง พระผู้มีพระภาค จึงทรงติเตียน และทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ห้ามอยู่ปราศจากไตรจีวรแม้คืนหนึ่ง ถ้าล่วงละเมิด ต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ ภายหลังมีเรื่องเกิดขึ้น ภิกษุเป็นไข้ ไม่สามารถนำ�ำจีวรไปได้ทั้งสามผืน จึงทรงอนุญาต ให้สงฆ์สวดสมมติแก่ภิกษุเช่นนั้นเป็นกรณีพิเศษ และไม่ปรับอาบัติ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามเก็บผ้าที่จะทำ�ำจีวรไว้เกินกำ�ำหนด พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม สมัยนั้นอกาลจีวร (ผ้าที่เกิดขึ้นนอกกาลที่ อนุญาตให้เก็บไว้ได้เกิน ๑๐ วัน) เกิดขึน้ แก่ภกิ ษุรปู หนึง่ แต่ไม่พอทำ�ำจีวร เธอคลีผ่ า้ ออก (เอามือ) รีดให้เรียบอยูเ่ รือ่ ย ๆ พระผูม้ พี ระภาคทอดพระเนตรเห็น ตรัสถามทราบความแล้ว จึงทรงอนุญาต ให้เก็บผ้านอกกาลไว้ได้ ถ้ามีหวังว่าจะได้ทำ�ำจีวร ปรากฏว่าภิกษุบางรูปเก็บไว้เกิน ๑ เดือน จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ห้ามเก็บผ้านอกกาลไว้เกิน ๑ เดือน ทรงปรับอาบัตินสส ิ ัคคิยปาจิตตีย์ แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๔ ห้ามใช้นางภิกษุณีซักผ้า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม อดีตภริยาของพระอุทายีเข้ามาบวชเป็น ภิกษุณี รับอาสาซักผ้าของพระอุทายี ซึ่งมีน้�้ำำอสุจิเปรอะใหม่ ๆ นางได้นำ�ำน้�้ำำอสุจินั้นส่วนหนึ่ง ๑

ถ้าจำ�ำพรรษาครบ ๓ เดือน เก็บได้ ๑ เดือน ถ้าได้กราลกฐิน เก็บไว้ได้ต่อไปอีก ๔ เดือน รวมเป็น ๕ เดือน

วินัยปิฎก

เป็นคณะ ๖ รูป) เข้าบ้าน อยู่ในวัด ลงสู่ที่อาบน้�้ำำด้วยไตรจีวรต่างสำ�ำรับกัน ภิกษุทั้งหลายติเตียน ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค ทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามเก็บอติเรกจีวร๑ (จีวรที่เกินจำ�ำเป็น คือเกินจำ�ำนวนที่กำ�ำหนด) ถ้าล่วงละเมิดต้องอาบัตินสส ิ ัคคิยปาจิตตีย์) ต่อมามีเหตุเกิดขึ้น พระอานนท์ใคร่จะเก็บผ้าไว้ถวายพระสาริบุตร พระผู้มีพระภาค ทรงทราบ จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบทเพิ่มเติม ให้เก็บไว้ได้ไม่เกิน ๑๐ วัน

238

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เข้าปาก ส่วนหนึง่ ใส่ไปในองค์กำำ� เนิด เกิดตัง้ ครรภ์ขนึ้ จึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ห้ามใช้นางภิกษุณี ที่มิใช่ญาติ๑ ซัก ย้อม หรือทุบ จีวรเก่า (คือที่นุ่งหรือห่มแล้วแม้คราวเดียว) ทรงปรับอาบัติ นิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๕ ห้ามรับจีวรจากมือของนางภิกษุณี พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ พระอุทายีแค่นไค้ขอจีวร นางอุบลวัณณา ซึ่งมีผ้าอยู่จำ�ำกัด นางจึงให้ผ้านุ่ง (อันตรวาสก) ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ห้ามรับจีวรจากมือนางภิกษุณผี มู้ ใิ ช่ญาติ ทรงปรับอาบัตนิ สส ิ คั คิยปาจิตตีย์ แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด ภายหลังทรงบัญญัติเพิ่มเติมมีเงื่อนไข ไม่ปรับอาบัติในกรณีที่เป็นการ แลกเปลี่ยนกัน สิกขาบทที่ ๖ ห้ามขอจีวรต่อคฤหัสถ์ที่มิใช่ญาติ บุตรเศรษฐีเลื่อมใสพระอุปนนทะ ศากยบุตร จึงปวารณาให้ขออะไรก็ได้ แต่เธอขอผ้า (ห่ม) จากตัวเขา แม้เขาจะขอไปเอาที่บ้านมาให้ก็ไม่ยอม พระศาสดาทรงทราบ จึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ห้ามขอจีวรต่อคฤหัสถ์ชายหญิงที่มิใช่ญาติ ถ้าขอได้มา ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ภายหลังทรงบัญญัติเพิ่มเติมมีเงื่อนไข ให้ขอได้ในเวลาจีวรถูกโจรชิงเอาไป หรือจีวรหาย สิกขาบทที่ ๗ ห้ามรับจีวรเกินกำ�ำหนด เมื่อจีวรถูกชิงหรือหายไป ภิกษุฉพั พัคคีย์ (พวก ๖ รูป) เทีย่ วขอจีวรให้กลุม่ ภิกษุทมี่ จี วี รถูกโจรชิงไป หรือจีวรหาย ทั้ง ๆ ที่ภิกษุเหล่านั้นมีผู้ถวายจีวรแล้ว เป็นการขอหรือเรี่ยไรแบบไม่รู้จักประมาณ ได้ผ้ามากจน ถูกหาว่าจะขายผ้าหรืออย่างไร พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบทว่า ในกรณีทผี่ า้ ถูกโจรชิง หรื อ หายนั้ น ถ้ า คฤหั ส ถ์ ป วารณาให้ รั บ จี ว รมากผื น ก็ รั บ ได้ เ พี ย งผ้ า นุ ่ ง กั บ ผ้ า ห่ ม เท่ า นั้ น รับเกินกว่านั้น ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามพูดให้เขาซื้อจีวรที่ดี ๆ กว่าที่เขากำ�ำหนดไว้เดิมถวาย ชายผู้หนึ่งพูดกับภริยาว่า จะถวายผ้าแก่พระอุปนนทะ เธอทราบจึงไปพูดให้เขา ถวายจีวรอย่างนัน้ อย่างนี้ ถ้าถวายจีวรอย่างทีเ่ ธอไม่ใช้ เธอก็ไม่รจู้ ะเอาไปทำ�ำอะไร เขาจึงติเตียน ว่ามักมาก ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามกำ�ำหนดให้คฤหัสถ์ ที่ไม่ใช่ญาติ ไม่ได้ปวารณาไว้ก่อน ให้ซื้อจีวรอย่างนั้นอย่างนี้ถวายตน ด้วยหมายจะได้ของดี ๆ ทรงปรับอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด ๑

คำ�ำว่า มิใช่ญาติ คือไม่เกี่ยวเนื่องทางสายโลหิต ทางสายมารดา หรือบิดา ส่วนเขย หรือสะใภ้ ตลอดจนผู้เคยเป็น สามี ภริยากัน ก็ไม่นับเป็นญาติ เพราะในตัวอย่างนี้ ผู้ก่อเหตุ คือผู้เคยเป็นสามีภริยากัน

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ นิสสัคคิยกัณฑ์

239

สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามทวงจีวรเอาแก่คนที่รับฝากผู้อนื่ เพื่อซื้อจีวรถวายเกินกว่า ๓ ครั้ง มหาอำ�ำมาตย์ผู้อุปัฏฐากพระอุปนนทะ ศากยบุตร ใช้ทูตให้นำ�ำเงินค่าซื้อจีวรไปถวาย พระอุปนนทะ ท่านตอบว่าท่านรับเงินไม่ได้ รับได้แต่จวี รทีค่ วรโดยกาล เขาจึงถามหาไวยาวัจจกร (ผู้ทำ�ำการขวนขวาย ผู้รับใช้) ท่านจึงแสดงอุบาสกคนหนึ่ง ว่าเป็นไวยาวัจจกรของภิกษุทั้งหลาย เขาจึงมอบเงินแก่ไวยาวัจจกรแล้วแจ้งให้ท่านทราบ ท่านก็ไม่พูดอะไรกับไวยาวัจจกร แม้จะได้ รับคำ�ำเตือนจากมหาอำ�ำมาตย์ซงึ่ ส่งทูตมา ขอให้ใช้ผา้ นัน้ เป็นครัง้ ที่ ๒ ก็ไม่พดู อะไรกับไวยาวัจจกร จนกระทัง่ ได้รบั คำ�ำเตือนเป็นครัง้ ที่ ๓ ขอให้ใช้ผา้ นัน้ จึงไปเร่งเร้าเอากับไวยาวัจจกรผูกำ้ ำ� ลังมีธรุ ะ จะต้องเข้าประชุมสภานิคม ซึง่ มีกติกาว่า ใครไปช้าจะต้องถูกปรับ ๕๐ (กหาปณะ) แม้เขาจะแจ้ง ให้ทราบกติกา ก็ไม่ฟัง คงเร่งเร้าเอาจนเขาต้องไปซื้อผ้ามาให้ และไปถูกปรับเพราะเข้าประชุมช้า คนทั้งหลายจึงติเตียนว่าทำ�ำให้เขาต้องเสียค่าปรับ พระผู้มีพระภาคทรงทราบ ติเตียนแล้ว บัญญัติสิกขาบท ความว่า ถ้าเขาส่งทูตมาถวายค่าซื้อจีวร และเธอแสดงไวยาวัจจกรแล้ว เธอจะไปทวงจีวรเอากับไวยาวัจจกรได้ไม่เกิน ๓ ครั้ง ไปยืนนิ่ง ๆ ให้เขาเห็นไม่เกิน ๖ ครั้ง ถ้าทวงเกิน ๓ ครั้ง หรือไปยืนเกิน ๖ ครั้ง ต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ (๒) โกสิยวรรค วรรคว่าด้วยไหม มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามหล่อเครื่องปูนั่งเจือด้วยไหม ภิกษุฉัพพัคคีย์เข้าไปหาช่างทำ�ำไหม ขอให้เขาต้มตัวไหม และขอใยไหมบ้าง เพื่อจะ หล่อสันถัต (เครือ่ งลาด เครือ่ งปูนงั่ ) เจือด้วยไหม เขาหาว่าเบียดเบียนเขาและเบียดเบียนตัวไหม พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามภิกษุหล่อสันถัต เจือด้วยไหม ทรงปรับอาบัติ นิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๙ ห้ามไปพูดให้เขารวมกันซื้อจีวรที่ดี ๆ ถวาย ชายสองคนพูดกันว่า ต่างคนต่างจะซื้อผ้าคนละผืนถวายพระอุปนนทะ เธอรู้จึงไป แนะนำ�ำให้เขารวมทุนกันซื้อผ้าชนิดนั้นชนิดนี้ (ที่ดี ๆ) เขาพากันติเตียนว่ามักมาก ความทราบถึง พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามเข้าไปขอให้คฤหัสถ์ที่มิใช่ญาติ มิได้ปวารณาไว้ ก่อน เขาตั้งใจ จะต่างคนต่างซื้อจีวรถวายเธอ แต่เธอกลับไปขอให้เขารวมกันซื้อจีวรอย่างนั้น อย่างนี้ โดยมุ่งให้ได้ผ้าดี ๆ ทรงปรับอาบัตินสส ิ ัคคิยปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด

240

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๒ ห้ามหล่อเครื่องปูนั่งด้วยขนเจียมดำ�ำล้วน ภิกษุฉพั พัคคียห์ ล่อสันถัตด้วยขนเจียม (ขนแพะ ขนแกะ) ดำ�ำล้วน คนทัง้ หลายติเตียน ว่า ใช้ของอย่างคฤหัสถ์ จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามหล่อเองหรือใช้ให้หล่อสันถัตด้วยขนเจียม ดำ�ำล้วน ทรงปรับอาบัตินสส ิ ัคคิยปาจิตตีย์แก่ผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๓ ห้ามใช้ขนเจียมดำ�ำเกิน ๒ ส่วนใน ๔ ส่วน เมื่อหล่อเครื่องปูนั่ง ภิกษุฉัพพัคคีย์หล่อสันถัตด้วยขนเจียมดำ�ำล้วน เพียงแต่เอาขนจียมขาวหน่อยหนึ่ง ใส่ลงไปที่ชาย มีผู้ติเตียน จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบทว่า ภิกษุจะหล่อสันถัตใหม่ พึงถือเอาขนเจียม ดำ�ำ ๒ ส่วน ขนเจียมขาว ๑ ส่วนขนเจียมแดง ๑ ส่วน ถ้าไม่ทำำ� ตามส่วนนัน้ ต้องนิสสคั คิยปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามหล่อเครื่องปูนั่งใหม่ เมื่อยังใช้ของเก่าไม่ถึง ๖ ปี ภิกษุทั้งหลายหล่อสันถัตทุกปี ต้องขอขนเจียมจากชาวบ้าน เป็นการรบกวนเขา มีผู้ ติเตียนอ้างว่าของชาวบ้านเขาใช้ได้นานถึง ๕ - ๖ ปี จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบทว่า ภิกษุหล่อสันถัต ใหม่ พึงใช้ให้ถึง ๖ ปี ถ้ายังไม่ถึง ๖ ปี หล่อใหม่ ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ภายหลังภิกษุเป็นไข้ เขานิมนต์ไปที่อื่น ไม่กล้าไป เพราะจะนำ�ำสันถัตไปด้วยไม่ไหว จึงทรงอนุญาตให้มีการสมมติ เป็นพิเศษสำ�ำหรับภิกษุไข้ สิกขาบทที่ ๕ ให้ตัดของเก่าปนลงในของใหม่ ภิกษุทงั้ หลายทิง้ สันถัตไว้ในทีน่ นั้ ๆ พระผูม้ พี ระภาคทอดพระเนตรเห็น จึงทรงบัญญัติ สิกขาบทว่า ภิกษุจะหล่อสันถัตสำ�ำหรับนั่ง พึงถือเอาสันถัตเก่า ๑ คืบ โดยรอบ เจือลงไป เพื่อทำ�ำลายให้เสียสี ถ้าไม่ทำ�ำอย่างนั้น หล่อสันถัตใหม่ ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ (สิกขาบทนี้ ทำ�ำให้เห็นความสำ�ำคัญของสันถัตเก่าที่จะต้องเก็บไว้ปนลงไปเมื่อหล่อใหม่ด้วย) สิกขาบทที่ ๖ ห้ามนำ�ำขนเจียมไปด้วยตนเองเกิน ๓ โยชน์ ภิกษุรูปหนึ่งเดินทางไปสู่กรุงสาวัตถี ในโกศลชนบท มีผู้ถวายขนเจียมในระหว่างทาง เธอเอาจีวรห่อนำ�ำไป มนุษย์ทั้งหลายพากันพูดล้อว่า ซื้อมาด้วยราคาเท่าไร จะได้กำ�ำไรเท่าไร ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ใจความว่า ภิกษุเดินทางไกล มีผู้ถวาย ขนเจียม ถ้าปรารถนาก็พึงรับและนำ�ำไปเองได้ไม่เกิน ๓ โยชน์ในเมื่อไม่มีผู้นำ�ำไปให้ ถ้านำ�ำไป เกิน ๓ โยชน์ แม้ไม่มีผู้นำ�ำไปให้ ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามใช้นางภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติทำ�ำความสะอาดขนเจียม ภิกษุฉัพพัคคีย์ (พวก ๖) ใช้นางภิกษุณีให้ซัก ให้ย้อม ให้สางขนเจียม ทำ�ำให้เสีย การเรียน การสอบถาม และเสียข้อปฏิบัติ ศีล สมาธิ ปัญญา ชั้นสูง พระผู้มีพระภาคทรงทราบ

241

จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามใช้นางภิกษุณีที่มิใช่ญาติซัก ย้อม หรือสางขนเจียม ทรงปรับ อาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๘ ห้ามรับทองเงิน เจ้าของบ้านที่พระอุปนนทะ ศากยบุตร เข้าไปฉันเป็นนิตย์ เตรียมเนื้อไว้ถวายเวลาเช้า แต่ เ ด็ ก ร้ อ งไห้ ข อกิ น ในเวลากลางคื น จึ ง ให้ เ ด็ ก กิ น ไป รุ ่ ง เช้ า จึ ง เอากหาปณะ (เงิ น ตรามี ราคา ๔ บาท) ถวาย พระอุปนนทะก็รับ มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามภิกษุรับเอง ใช้ให้รับทอง เงิน หรือยินดีทอง เงิน ที่เขาเก็บไว้เพื่อตน ๑ ทรงปรับอาบัติ นิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๙ ห้ามทำ�ำการซื้อขายด้วยรูปิยะ ภิกษุฉัพพัคคีย์ (พวก ๖) ทำ�ำการซื้อขายด้วยรูปิยะ (ทอง เงิน หรือสิ่งที่ใช้แลกเปลี่ยน แทนเงิน ที่กำ�ำหนดให้ใช้ได้ทั่วไปในที่นั้น ๆ) มนุษย์ทั้งหลายพากันติเตียนว่าทำ�ำเหมือนเป็น คฤหัสถ์ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามทำ�ำการซื้อขายด้วยรูปิยะ ทรงปรับอาบัติ นิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามซื้อขายโดยใช้ของแลก ปริพพาชกผู้หนึ่ง เห็นพระอุปนนทะ ศากยบุตร ห่มผ้าสังฆาฏิสีงาม จึงชวนแลกกับ ท่อนผ้าของตน ภายหลังทราบว่าผ้าของตนดีกว่า จึงขอแลกคืน พระอุปนนทะไม่ยอมให้แลกคืน จึงติเตียนพระอุปนนทะ พระผูม้ พี ระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบทว่า ภิกษุทำำ� การซือ้ ขาย ด้ ว ยประการต่า ง ๆ ต้องนิ สสัคคิย ปาจิตตี ย ์ (หมายถึ ง ซื้ อ ขายแลกเปลี่ ยนโดยใช้สิ่ ง ของ แลกเปลี่ยนกันเองระหว่างนักบวชในพระพุทธศาสนา ทำ�ำได้) (๓) ปัตตวรรค วรรคว่าด้วยบาตร มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามเก็บบาตรเกิน ๑ ลูกไว้เกิน ๑๐ วัน ภิ ก ษุ ฉั พ พั ค คี ย ์ ส ะสมบาตรไว้ เ ป็ น อั น มาก ถู ก มนุ ษ ย์ ติ เ ตี ย นว่ า เป็ น พ่ อ ค้ า บาตร พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุเก็บบาตรอติเรก (คือที่เกิน ๑ ลูก ซึ่งเกินจำ�ำเป็นสำ�ำหรับใช้เป็นประจำ�ำ) ไว้เกิน ๑๐ วัน ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๑

ภายหลังทรงอนุญาตให้ยินดีปัจจัย ๔ ได้ คือทายกมอบเงินไว้แก่ไวยาวัจจกร เพื่อให้จัดหาปัจจัย ๔ คือเครื่อง นุ่งห่ม อาหาร ที่นอนที่นั่ง ยารักษาโรค ภิกษุต้องการอะไร ก็บอกให้เขาจัดหาให้ จึงมีประเพณีถวายใบปวารณาปัจจัย ๔

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ นิสสัคคิยกัณฑ์

242

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๒ ห้ามขอบาตรเมื่อบาตรเป็นแผลไม่เกิน ๕ แห่ง ช่างหม้อปวารณาให้ภิกษุทั้งหลายขอบาตรได้ แต่ภิกษุทั้งหลายขอเกินประมาณ จนเขาเดือดร้อน พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบทว่า ภิกษุขอบาตร ต้องนิสสคั คิยปาจิตตีย์ ภายหลังมีเรื่องเกิดขึ้น จึงทรงผ่อนผันให้ขอได้ ในเมื่อบาตรหาย หรือบาตรแตก หรือบาตรเป็น แผลเกิน ๕ แห่ง สิกขาบทที่ ๓ ห้ามเก็บเภสัช ๕ ไว้เกิน ๗ วัน มีผู้ถวายเภสัช ๕ สำ�ำหรับคนไข้ คือ เนยใส เนยข้น น้�้ำำมัน น้�้ำำผึ้ง น้�้ำำอ้อย แก่ พระปิลินทวัจฉะ ท่านก็แบ่งให้บริษัทของท่าน (ซึ่งเป็นภิกษุ) ภิกษุเหล่านั้นเก็บไว้ในที่ต่าง ๆ เภสัชก็ไหลเยิ้มเลอะเทอะวิหารก็มากไปด้วยหนู คนทั้งหลายพากันติเตียน พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ให้เก็บเภสัช ๕ ไว้บริโภคได้ไม่เกิน ๗ วัน ถ้าเกิน ๗ วัน ต้อง นิสสัคคิยปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามแสวงและทำ�ำผ้าอาบน้�้ำำฝนเกินกำ�ำหนด ภิกษุฉัพพัคคีย์ทราบว่าพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตผ้าอาบน้�้ำำฝน จึงแสวงหาและ ทำ�ำนุง่ ก่อนเวลา (จะถึงหน้าฝน) ต่อมาผ้าเก่าชำ�ำรุด เลยต้องเปลือยกายอาบน้�้ำำฝน พระผูม้ พี ระภาค ทรงทราบ จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ให้แสวงหาผ้าอาบน้�้ำำฝนได้ภายใน ๑ เดือนก่อนฤดูฝน ให้ทำ�ำ นุ่งได้ภายใน ๑๕ วันก่อนฤดูฝน ถ้าแสวงหาหรือทำ�ำก่อนกำ�ำหนดนั้น ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๕ ให้จีวรภิกษุอนื่ แล้ว ห้ามชิงคืนในภายหลัง พระอุปนนทะ ศากยบุตร ชวนภิกษุรูปหนึ่งเดินทางไปชนบท เธอว่าจีวรชำ�ำรุดมาก เธอไม่ไป พระอุปนนทะจึงให้จีวรใหม่ ภายหลังภิกษุนั้นปลี่ยนใจจะตามเสด็จพระผู้มีพระภาค พระอุปนนทะโกรธ จึงชิงจีวรคืนมา พระผู้พระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุให้จีวรแก่ภิกษุอื่นแล้ว โกรธ ไม่พอใจ ชิงคืนเองหรือใช้ให้ชิงคืนมา ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามขอด้ายเอามาทอเป็นจีวร ภิกษุฉัพพัคคีย์เที่ยวขอด้ายเขามาให้ช่างหูกทอเป็นจีวร ด้ายเหลือก็ไปขอเขาเพิ่ม ให้ช่างหูกทอเป็นจีวรอีก ด้ายเหลืออีก ก็ไปขอด้ายเขาสมทบ เอาไปให้ช่างหูกทอเป็นจีวรอีก รวม ๓ ครั้ง คนทั้งหลายพากันติเตียน พระผู้พระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุขอด้ายเขาด้วยตนเอง เอามาให้ช่างหูกทอเป็นจีวร ต้องนิสสัคคียปาจิตตีย์

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ นิสสัคคิยกัณฑ์

243

สิกขาบทที่ ๘ ห้ามเก็บผ้าจำ�ำนำ�ำพรรษาไว้เกินกำ�ำหนด พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาต ให้รับผ้าจำ�ำนำ�ำพรรษา (ที่เขาถวายแก่ภิกษุผู้อยูจำ่ �ำพรรษา ก่อนออกพรรษา) แล้วเก็บไว้ได้ แต่ภิกษุบางรูปเก็บไว้เกินเขตจีวรกาล พระผู้มีพระภาค ทรงทราบ จึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ให้รบั ผ้าจำ�ำนำำ� พรรษาได้กอ่ นออกพรรษา ๑๐ วัน แต่ให้เก็บไว้ เพียงตลอดกาลจีวร๑ เก็บเกินกำ�ำหนดนั้น ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามภิกษุอยู่ป่าเก็บจีวรไว้ในบ้านเกิน ๖ คืน ภิกษุจำ�ำพรรษาแล้ว อยู่ในเสนาสนะป่า พวกโจรรู้ว่ามีจีวร ก็เข้าแย่ง พระผู้มีพระภาค จึงทรงอนุญาตให้ภิกษุอยู่ป่าเก็บจีวรผืนใดผืนหนึ่งไว้ในบ้านได้ ภิกษุจึงเก็บไว้ในบ้านเกิน ๖ คืน จีวรหายบ้าง หนูกัดบ้าง จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ให้ภิกษุอยู่ป่าเก็บจีวรผืนใดผืนหนึ่งไว้ใน บ้านได้ แต่จะอยู่ปราศจากจีวรนั้นได้ไม่เกิน ๖ คืน ถ้าเกินไป ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ เว้นไว้ แต่ได้สมมติ (คือสงฆ์ประชุมกันสวดประกาศเป็นกรณีพิเศษ) สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามน้อมลาภสงฆ์มาเพื่อตน ภิ ก ษุ ฉั พ พั ค คี ย ์ ไ ปพู ด กั บ คณะบุ ค คล ซึ่ ง เตรี ย มอาหารและจี ว รไว้ ถ วายแก่ สงฆ์ เพื่อให้เขาถวายแก่ตน เขาถูกรบเร้าหนัก ก็เลยถวายไป ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงทรง บัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุรู้อยู่ น้อมลาภสงฆ์มาเพื่อตน ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๑

ถ้าจำ�ำพรรษาครบ ๓ เดือน เก็บได้หลังจากออกพรรษา ๑ เดือน ถ้าได้กราลกฐิน เก็บต่อได้อีก ๔ เดือน จึงเป็น ๕ เดือน

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๗ ห้ามไปกำ�ำหนดให้ช่างหูกทอให้ดีข้นึ พระอุปนนทะ ศากยบุตร ทราบว่า ชายผู้หนึ่งสั่งภริยาให้จ้างช่างหูกทอจีวรถวาย จึงไปหาช่างหูกสั่งให้เขาทอ ให้ยาว ให้กว้าง ให้แน่น เป็นต้น ด้ายที่ให้ไว้เดิมไม่พอ ช่างต้องมา ขอด้ายจากหญิงนั้นไปเติมอีกเท่าตัว ชายผู้สามีทราบภายหลังจึงติเตียน พระผู้มีพระภาค ทรงทราบ จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ใจความว่า ภิกษุที่เขามิได้ปวารณาไว้ก่อน ไปหาช่างหูกให้ ทออย่างนั้นอย่างนี้ ตนจะให้รางวัลบ้าง ครั้นพูดกับเขาแล้ว ให้แม้ของเพียงเล็กน้อยสักว่า บิณฑบาต ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์

244

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒. ปาจิตติยกัณฑ์๑ (ว่าด้วยอาบัติปาจิตตีย์ ๙๒ สิกขาบท ที่ไม่ต้องสละสิ่งของ) กัณฑ์นี้ มี ๙๒ สิกขาบท แบ่งออกเป็น ๙ วรรค ๆ ละ ๑๐ สิกขาบท เว้นแต่วรรคที่ ๘ มี ๑๒ สิกขาบท (๑) มุสาวาทวรรค วรรคว่าด้วยการพูดปด มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามพูดปด พระหัตถกะ ศากยบุตร สนทนากับพวกเดียรถีย์ ปฏิเสธแล้วกลับรับ รับแล้วกลับ ปฏิเสธ กล้าพูดปดทั้ง ๆ รู้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ ภิกษุผู้พูดปดทั้ง ๆ รู้ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามด่า ภิกษุฉัพพัคคีย์ทะเลาะกับภิกษุผู้มีศีลอันเป็นที่รักอื่น ๆ แล้วด่า แช่ง ด้วยคำ�ำด่า ๑๐ ประการ คือถ้อยคำ�ำที่พาดพิงถึงชาติ (กำ�ำเนิด) ชื่อ โคตร การงาน ศิลปะ อาพาธ เพศ กิเลส อาบัติ และคำ�ำด่าที่เลว พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่ภิกษุผู้ด่าภิกษุอื่น สิกขาบทที่ ๓ ห้ามพูดส่อเสียด ภิกษุฉัพพัคคีย์พูดส่อเสียดภิกษุสองฝ่ายซึ่งทะเลาะกัน ฟังความข้างนี้ไปบอกข้างโน้น ฟังความข้างโน้นไปบอกข้างนี้เพื่อให้แตกร้าวกัน ทำ�ำให้ทะเลาะกันยิ่งขึ้น พระผู้มีพระภาค ทรงทราบ จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้พูดส่อเสียดภิกษุอื่น สิกขาบทที่ ๔ ห้ามกล่าวธรรมพร้อมกับผู้ไม่ได้บวชในขณะสอน ภิกษุฉัพพัคคีย์สอนอุบาสกทั้งหลายให้กล่าวธรรม (พร้อมกัน) โดยบท ทำ�ำให้อุบาสก เหล่านั้น ขาดความเคารพในภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติ ปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้สอนธรรมแก่อนุปสัมบัน (คือผู้มิได้เป็นภิกษุหรือภิกษุณี) พร้อมกันโดยบท ๑

อรรถกถาเรียกว่า ขุททกกัณฑ์ แปลว่า หมวดเล็กน้อย และเรียกนิสสัคคิยกัณฑ์ว่า ติงสกกัณฑ์ แปลว่า หมวด ๓๐ สิกขาบท

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

245

สิกขาบทที่ ๖ ห้ามนอนร่วมกับผู้หญิง พระอนุรุทธ์เดินทางในโกศลชนบท จะไปสู่กรุงสาวัตถี ขออาศัยในอาคารพักแรม ของหญิงคนหนึง่ ต่อมามีคนเดินทางมาขออาศัยในโรงพักนัน้ อีก หญิงเจ้าของบ้านพอใจในรูปโฉม ของพระอนุรุทธ์ จึงจัดให้พักใหม่ห้องเดียวกับนาง แล้วยั่วยวนท่านต่าง ๆ ท่านกลับเฉย และ แสดงธรรมให้ฟัง จนหญิงนั้นปฏิญญาตนถึงพระรัตนตรัยตลอดชีวิต พระพุทธเจ้าทรงทราบ จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้นอนร่วมกับมาตุคาม (คือผู้หญิง) สิกขาบทที่ ๗ ห้ามแสดงธรรมสองต่อสองกับผู้หญิง พระอุทายีแสดงธรรมกระซิบที่หูของสตรี ทำ�ำให้ผู้อื่นสงสัย พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัติสิกขาบทห้ามแสดงธรรมแก่สตรี ภายหลังมีเหตุเกิดขึ้น จึงทรงบัญญัติเพิ่มเติมว่า ภิกษุแสดงธรรมแก่มาตุคาม (สตรี) เกิน ๖ คำ�ำ ต้องปาจิตตีย์ เว้นแต่มีชายผู้รู้เดียงสาอยู่ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามบอกคุณวิเศษที่มีจริงแก่ผู้มิได้บวช พระพุทธเจ้าทรงปรารภเรื่องเช่นเดียวกับที่เกิดขึ้นในปาราชิก สิกขาบทที่ ๔ คือ อวดคุณวิเศษที่ไม่มีในตน แต่คราวนี้ ทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้บอก คุณวิเศษที่มีจริงแก่ผู้มิได้บวช (มิได้เป็นภิกษุ หรือภิกษุณี) สิกขาบทที่ ๙ ห้ามบอกอาบัติชั่วหยาบของภิกษุ แก่ผู้มิได้บวช ภิกษุฉัพพัคคีย์ทะเลาะกับพระอุปนนทะ ศากยบุตร เลยแกล้งประจานพระอุปนนทะ กับพวกอุบาสก ที่กำ�ำลังเลี้ยงพระว่า พระอุปนนทะต้องอาบัติสังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๑ พระผู้มี พระภาคทรงทราบ จึงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุบอกอาบัติชั่วหยาบของภิกษุแก่อนุปสัมบัน (ผู้มิได้เป็นภิกษุ หรือภิกษุณี) ต้องปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่ได้รับสมมติ ๑

ในที่นี้ หมายถึงผู้ชาย แต่ในสิกขาบทที่ ๔ หมายรวมทั้งหญิงและชาย

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๕ ห้ามนอนร่วมกับอนุปสัมบันเกิน ๓ คืน อุบาสกไปฟังธรรม นอนค้างที่วัด ในหอประชุม ภิกษุบวชใหม่ก็นอนร่วมกับเขาด้วย เป็นผู้ไม่มีสติสัมปัญญะ นอนเปลือยกาย ละเมอ กรน เป็นที่ติเตียนของอุบาสกเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้นอนร่วมกับอนุปสัมบัน๑ (ผู้มิใช่ภิกษุ) ต่อมาทรงผ่อนผันให้นอนร่วมกันได้ไม่เกิน ๓ คืน

246

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามขุดดินหรือใช้ให้ขุด ภิกษุชาวเมืองอาฬวีทำำ� การก่อสร้าง จึงขุดดินเองบ้าง ใช้ให้ผอู้ นื่ ขุดบ้าง มนุษย์ทงั้ หลาย พากันติเตียนว่าผิดประเพณีนิยมของสมณะ พระผู้มีพระภาค (ทรงอนุโลมตามประเพณี ที่ถือว่าแผ่นดินเป็นของมีชีวิต คือมีอินทรีย์หนึ่ง) จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุขุด๑ ดินเอง หรือใช้ให้ผู้อื่นขุด ต้องปาจิตตีย์ (๒) ภูตคามวรรค วรรคว่าด้วยพืชพันธุ์ไม้ มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามทำ�ำลายต้นไม้ ภิกษุชาวเมืองอาฬวีทำ�ำการก่อสร้าง จึงตัดต้นไม้เองบ้าง ใช้ให้ผู้อ่ืนตัดบ้าง มนุษย์ ทั้งหลายพากันติเตียน ด้วยถือว่าต้นไม้มีชีวิต มีอินทรีย์หนึ่ง พระผู้มีพระภาค (ทรงอนุโลม ตามสมมติของชาวโลก) จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ทำ�ำให้ต้นไม้ตาย๒ (ต้นไม้มี ๕ อย่าง คือที่มีหัวเป็นพืช เช่น ขิง มีลำ�ำต้นเป็นพืช เช่น ไทร มีปล้องเป็นพืช เช่น อ้อย ไม้ไผ่ มียอดเป็นพืช เช่น ผักชีล้อม มีเมล็ดเป็นพืช เช่น ข้าว ถั่ว) สิกขาบทที่ ๒ ห้ามพูดเฉไฉเมื่อถูกสอบสวน พระฉันนะประพฤติอนาจาร ถูกโจทอาบัตใิ นท่ามกลางสงฆ์ กลับพูดเฉไฉไปต่าง ๆ บ้าง นิ่งเสียบ้าง พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุ ผู้พูดไปอย่างอื่น ผู้ทำ�ำสงฆ์ให้ลำ�ำบาก (ด้วยการนิ่งในเมื่อถูกไต่สวนในท่ามกลางสงฆ์) สิกขาบทที่ ๓ ห้ามติเตียนภิกษุผู้ทำ�ำการสงฆ์โดยชอบ ภิ ก ษุ ทั้ ง หลายซึ่ ง มี พ ระเมตติ ย ะและพระภุ ม มชกะเป็ น หั ว หน้ า ติ เ ตี ย น บ่ น ว่ า พระทัพพมัลลบุตร ผู้แจกเสนาสนะ แจกภัตต์ พระผู้มีพระภาคทรงสอบสวนแล้ว จึงทรง บัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ติเตียน บ่นว่า (ภิกษุผทำู้ �ำการสงฆ์โดยชอบ) สิกขาบทที่ ๔ ห้ามทิ้งเตียงตั่งของสงฆ์ไว้กลางแจ้ง ภิกษุทงั้ หลายนำ�ำเสนาสนะ (ทีน่ อนทีน่ งั่ ) มาไว้กลางแจ้งในฤดูหนาว ผิงแดดแล้วหลีกไป ไม่เก็บ ไม่ใช้ให้ผอู้ นื่ เก็บ ไม่บอกให้ใครรับรู้ เสนาสนะถูกหิมะตกใส่ (เปียกชุม่ ) พระผูม้ พี ระภาค ๑

หมายถึงดินที่ฝนตกรดแล้วเกิน ๔ เดือน สิกขาบทนี้น่าจะเห็นว่าเป็นการป้องกันการทำ�ำให้สัตว์ในดินเช่นไส้เดือน ตายด้วย ๒ คำ�ำว่า ต้นไม้ ในตัวสิกขาบทนี้ แปลจากคำ�ำว่า ภูตคาม

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

247

สิกขาบทที่ ๕ ห้ามปล่อยทีน่ อนไว้ ไม่เก็บงำ�ำ ภิกษุพวก ๑๗ รูป ปูทนี่ อนในวิหารของสงฆ์แล้วหลีกไป ไม่เก็บเอง หรือใช้ให้ผอู้ นื่ เก็บ หรื อ บอกให้ ใ ครรั บ รู ้ ปลวกกิ น เสนาสนะ พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบทว่ า ภิกษุปู หรือให้ปูที่นอนในวิหารของสงฆ์แล้ว เมื่อหลีกไป ไม่เก็บเอง หรือไม่ใช้ให้ผู้อื่นเก็บ หรือไม่บอกกล่าวให้ใครรับรู้ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามนอนแทรกภิกษุผู้เข้าไปอยู่ก่อน ภิกษุฉัพพัคคีย์หาวิธีแย่งที่อยู่ภิกษุอื่น โดยเข้าไปนอนเบียดภิกษุเถระ ด้วยคิดว่า เธออึดอัดเข้าก็จะหลีกไปเอง พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุรู้อยู่ เข้าไปนอน เบียดผู้เข้าไปอยู่ก่อนในวิหารของสงฆ์ ด้วยคิดว่า เธออึดอัดก็จะหลีกไปเอง เธอมุ่งอย่างนี้ เท่านั้น ไม่ใช่อย่างอื่น ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามฉุดคร่าภิกษุออกจากวิหารของสงฆ์ ภิกษุฉัพพัคคีย์ (พวก ๖) แย่งที่ภิกษุสัตตรสวัคคีย์ (พวก ๑๗) เมื่อเห็นขัดขืนก็โกรธ จึงจับคอฉุดคร่าออกไป พระผูม้ พี ระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบทว่า ภิกษุโกรธ ไม่พอใจ ฉุดคร่าเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นฉุดคร่าก็ดี ซึ่งภิกษุ จากวิหารของสงฆ์ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามนั่งนอนทับเตียงหรือตั่งที่อยู่ช้นั บน ภิกษุ ๒ รูปอยูใ่ นกุฎเี ดียวกัน เตียงหนึง่ อยูข่ า้ งล่าง เตียงหนึง่ อยูข่ า้ งบน ภิกษุอยูข่ า้ งบน นั่งบนเตียงโดยแรง เท้าเตียงหลุด ตกลงถูกศีรษะของภิกษุผู้อยู่ข้างล่าง พระผู้มีพระภาคจึง ทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุนั่งนอนบนเตียงหรือตั่งอันมีเท้าเสียบ (ในตัวเตียง) ในวิหาร ของสงฆ์ ต้องปาจิตตีย๑์ ๑

จากสิกขาบทนี้เป็นอันให้เลิกใช้ที่อยู่ชนิดนั้น เว้นแต่จะทำ�ำให้แน่นหนา

วินัยปิฎก

จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุตั้งไว้เอง หรือใช้ผู้อื่นให้ตั้งไว้ซึ่งเตียง ตั่ง ฟูก เก้าอี้ของสงฆ์ ในกลางแจ้ง เมื่อหลีกไป ไม่เก็บเอง ไม่ใช้ให้ผู้อื่นเก็บ หรือไปโดยไม่บอกกล่าวให้ใครรับรู้ ต้องปาจิตตีย์ ต่อมาทรงอนุญาตพิเศษให้เก็บเสนาสนะ ในมณฑปหรือที่โคนไม้ ซึ่งสังเกตว่า ฝนจะไม่ตกรั่วรด กาเหยี่ยวจะไม่ถ่ายมูลรดได้ตลอด ๘ เดือน (แห่งฤดูหนาวและฤดูร้อน ฤดูละ ๔ เดือน)

248

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๙ ห้ามพอกหลังคาวิหารเกิน ๓ ชั้น มหาอำ�ำมาตย์ผู้อุปฐากของพระฉันนะให้สร้างวิหารถวายพระ เมื่อเสร็จแล้ว พระฉันนะ อำ�ำนวยการพอกหลังคาพอกปูนบ่อย ๆ วิหารก็เลยพังลงมา พระฉันนะเก็บหญ้า เก็บไม้ ได้ทำ�ำข้าวของพราหมณ์ผู้หนึ่งให้เสียหาย พราหมณ์ยกโทษติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัตสิ กิ ขาบทว่า ถ้าภิกษุจะให้ทำำ� วิหารใหญ่ พึงยืนในทีไ่ ม่มขี องเขียว (พืชพันธุไ์ ม้) อำ�ำนวยการ พอกหลังคาไม่เกิน ๓ ชั้น จนจดกรอบประตูเพื่อตั้งบานประตูได้ เพื่อทาสีหน้าต่างได้ ถ้าทำ�ำให้ เกินกว่านั้น แม้ยืนในที่ปราศจากของเขียว ต้องอาบัติปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามเอาน้�ำ้ำ มีตัวสัตว์รดหญ้าหรือดิน ภิกษุชาวเมืองอาฬวีทำ�ำการก่อสร้าง รู้อยู่ว่าน้�้ำำมีตัวสัตว์ เอาน้�้ำำนั้นรดหญ้าบ้าง ดินบ้าง ใช้ให้รดบ้าง เป็นที่ติเตียนของภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุรู้อยู่ เอาน้�้ำำมีตัวสัตว์รดหญ้า หรือดิน หรือใช้ให้ผู้อื่นรด ต้องปาจิตตีย์ (๓) โอวาทวรรค วรรคว่าด้วยการให้โอวาท มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามสอนนางภิกษุณีเมื่อมิได้รับมอบหมาย ภิกษุฉัพพัคคีย์เห็นภิกษุอื่น ๆ สอนนางภิกษุณีแล้วได้ของถวายต่าง ๆ อยากจะมี ลาภบ้าง จึงแจ้งความประสงค์แก่นางภิกษุณีทั้งหลาย เมื่อนางภิกษุณีไปสดับโอวาทก็สอนเพียง เล็กน้อย แล้วชวนสนทนาเรื่องไร้สาระโดยมาก พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุที่ไม่ได้รับสมมุติจากสงฆ์ สอนนางภิกษุณีต้องปาจิตตีย์ ภายหลังภิกษุฉัพพัคคีย์หา ทางสมมติกันเองในที่นอกสีมา (เพราะจำ�ำนวน ๖ รูป พอที่จะเป็นจำ�ำนวนสงฆ์) พระผู้มีพระภาค จึงทรงกำ�ำหนดคุณสมบัติเพิ่มเติมสำ�ำหรับภิกษุที่จะสอนนางภิกษุณีถึง ๘ ข้อ โดยกำ�ำหนดให้มี พรรษาถึง ๒๐ หรือเกินกว่าเป็นข้อสุดท้าย สิกขาบทที่ ๒ ห้ามสอนนางภิกษุณีต้งั แต่อาทิตย์ตกแล้ว พระจูฬปันถกสอนนางภิกษุณีจนค่�่ำำ มนุษย์ทั้งหลายติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัติสิกขาบทว่า เมื่ออาทิตย์ตกแล้ว ภิกษุสอนนางภิกษุณี ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามไปสอนนางภิกษุณีถึงที่อยู่ ภิกษุฉัพพัคคีย์เข้าไปสอนนางภิกษุณีถึงที่อยู่ นางภิกษุณีทั้งหลายติเตียน พระผู้มี พระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุไปสอนนางภิกษุณีถึงที่อยู่ ต้องปาจิตตีย์ ภายหลัง ทรงผ่อนผันให้เมื่อนางภิกษุณีเจ็บไข้

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

249

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามติเตียนภิกษุอนื่ ว่าสอนนางภิกษุณีเพราะเห็นแก่ลาภ ภิ ก ษุ ฉั พ พั ค คี ย ์ ก ล่ า วว่ า พระเถระทั้ ง หลายสอนนางภิ ก ษุ ณี เ พราะเห็ น แก่ อ ามิ ส พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบทว่ า ภิ ก ษุ พู ด ว่ า ภิ ก ษุ ทั้ ง หลายสอนนางภิ ก ษุ ณี เพราะเห็นแก่อามิส ต้องปาจิตตีย์ (ห้ามประจานกันเอง แม้เห็นแก่อามิสจริง ถ้าเที่ยวพูดไป ก็ต้องอาบัติทุกกฏ)

สิกขาบทที่ ๖ ห้ามเย็บจีวรให้นางภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ พระอุทายีเย็บจีวรให้นางภิกษุณี มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ว่า ภิกษุเย็บเอง หรือใช้ผู้อื่นให้เย็บจีวร เพื่อให้นางภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามเดินทางไกลร่วมกับนางภิกษุณี ภิกษุฉพั พัคคียช์ วนนางภิกษุณเี ดินทางไกลร่วมกัน มีผตู้ เิ ตียน พระผูม้ พี ระภาคจึงทรง บัญญัตสิ กิ ขาบทว่า ภิกษุชวนนางภิกษุณเี ดินทางไกลร่วมกัน แม้ชวั่ ระยะบ้านหนึง่ ต้องปาจิตตีย์ ภายหลังทรงผ่อนผันให้เดินทางร่วมกันได้ เมื่อทางนั้นมีภัย ต้องไปเป็นคณะ๑ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามชวนนางภิกษุณีเดินทางเรือร่วมกัน ภิกษุฉัพพัคคีย์ชวนนางภิกษุณีไปในเรือลำ�ำเดียวกัน มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึง ทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุชวนนางภิกษุณีลงเรือลำ�ำเดียวกันขึ้นหรือล่อง ต้องปาจิตตีย์ ภายหลังทรงผ่อนผันให้ข้ามฟากได้ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามฉันอาหารทีน่ างภิกษุณีไปแนะให้เขาถวาย นางถุลลนันทาภิกษุณเี ทีย่ วไปสูต่ ระกูล แนะนำ�ำให้เขาถวายอาหารแก่พระเทวทัตกับพวก มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุรู้อยู่ ฉันบิณฑบาตที่นางภิกษุณี แนะให้เขาถวาย ต้องปาจิตตีย์ ภายหลังทรงผ่อนผันให้ ว่าถ้าคฤหัสถ์เขาเริ่มไว้เองก่อน ฉันได้ ๑

สตฺถคมนีโย แปลได้สองอย่าง คือเป็นทางทีต่ อ้ งไปด้วยหมูเ่ กวียน ซึง่ ถือเอาความว่า ต้องไปเป็นคณะ อีกอย่างหนึง่ แปลว่า ต้องไปด้วยศัสตรา คือต้องมีศัสตราวุธ

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๕ ห้ามให้จีวรแก่นางภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุรูปหนึ่งให้จีวรแก่นางภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุให้จีวรแก่นางภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ต้องปาจิตตีย์

250

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามนั่งในที่ลับสองต่อสองกับนางภิกษุณี พระอุทายีนงั่ ในทีล่ บั สองต่อสองกับนางภิกษุณผี เู้ ป็นอดีตภริยาของตนเสมอ มีผตู้ เิ ตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบทว่า ภิกษุนั่งในที่ลับสองต่อสองกับภิกษุณี ต้องปาจิตตีย์ (๔) โภชนวรรค วรรคว่าด้วยการฉันอาหาร มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามฉันอาหารในโรงพักเดินทางเกิน ๑ มื้อ ภิกษุฉัพพัคคีย์ไปฉันอาหารในโรงพักเดินทางที่คณะเจ้าของเขาจัดอาหารให้เป็นทาน แก่คนเดินทางทีม่ าพัก แล้วเลยถือโอกาสไปพักและฉันเป็นประจำ�ำ เป็นทีต่ เิ ตียน พระผูม้ พี ระภาค จึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบทว่ า ภิ ก ษุ พึ ง ฉั น อาหารในโรงพั ก เพี ย งมื้ อ เดี ย ว ถ้ า ฉั น เกิ น กว่ า นั้ น ต้องปาจิตตีย์ ภายหลังทรงผ่อนผันให้ภิกษุไข้ ซึ่งเดินทางต่อไปไม่ไหวฉันเกินมื้อเดียวได้ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามฉันอาหารรวมกลุ่ม พระเทวทัตเสื่อมลาภสักการะ จึงต้องเที่ยวขออาหารเขาตามสกุล ฉันรวมกลุ่มกับ บริ ษั ท ของตน มนุษ ย์ทั้งหลายพากันติเ ตียน พระผู ้ มีพ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติสิ กขาบทว่ า ภิกษุฉันอาหารรวมกัน๑ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ภายหลังทรงผ่อนผันให้เมื่อเป็นไข้ เมื่อถึงหน้า ถวายจีวร เมื่อถึงคราวทำ�ำจีวร เมื่อเดินทางไกล เมื่อไปทางเรือ เมื่อประชุมกันอยู่มาก ๆ เมื่อนักบวช๒ เป็นเจ้าภาพเลี้ยงอาหาร สิกขาบทที่ ๓ ห้ามรับนิมนต์แล้วไปฉันอาหารที่อื่น๓ กรรมกรผู้ยากจนคนหนึ่งนิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขไปฉันที่บ้าน ภิกษุทั้งหลายไปเที่ยวบิณฑบาตฉันเสียก่อน (อาจจะเกรงว่าอาหารเลวหรือไม่พอฉัน) เมื่อไปฉัน ที่บ้านกรรมกรคนนั้นจึงฉันได้เพียงเล็กน้อย (เพราะอิ่มมาก่อนแล้ว) ความจริงอาหารเหลือเฟือ เพราะชาวบ้านรู้ข่าวเอาของไปช่วยมาก พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า เป็นอาบัติ ปาจิตตีย์ เพราะรับนิมนต์แล้วไปฉันอาหารรายอื่นก่อน ภายหลังทรงผ่อนผันให้ในยามเจ็บไข้ ในหน้าถวายจีวร ในคราวทำ�ำจีวร มอบให้ภิกษุอื่นฉันในที่นิมนต์แทน ๑ การฉันอาหารเป็นคณะ ในที่นี้ หมายถึง ๔ รูปขึ้นไป ๒ หมายถึง นักบวชนอกพุทธศาสนา - ม.พ.ป. ๓

ทำ�ำให้เจ้าของบ้านที่นิมนต์เสียใจว่าเขาเลี้ยงไม่อิ่มหรืออย่างไร

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

251

สิกขาบทที่ ๕ ห้ามฉันอีกเมื่อฉันในทีน่ ิมนต์เสร็จแล้ว ภิกษุรบั นิมนต์ไปฉันบ้านพราหมณ์คนหนึง่ แล้วบางรูปไปฉันทีอ่ นื่ หรือไปรับบิณฑบาต อีก พราหมณ์ติเตียน แสดงความน้อยใจ จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุฉันเสร็จแล้วบอกไม่ รับอาหารที่เขาเพิ่มให้แล้ว เคี้ยวหรือฉันของเคี้ยวของฉัน ต้องปาจิตตีย์ ภายหลังทรงอนุญาต ให้ฉันอาหารที่เป็นเดนได้ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามพูดให้ภิกษุที่ฉันแล้วฉันอีกเพื่อจับผิด ภิกษุรปู หนึง่ รูว้ า่ ภิกษุอกี รูปหนึง่ ฉันในทีน่ มิ นต์เสร็จแล้ว แกล้งแค่นไค้ให้ฉนั อาหารอีก เพื่อจับผิดเธอ (ตามสิกขาบที่ ๕) พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่ภิกษุผู้ทำ�ำเช่นนั้น สิกขาบทที่ ๗ ห้ามฉันอาหารในเวลาวิกาล ภิกษุพวก ๑๗ ฉันอาหารในเวลาวิกาล พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่ภิกษุผู้ฉันอาหารในเวลาวิกาล (ตั้งแต่เที่ยงไปจนรุ่งอรุณ) สิกขาบทที่ ๘ ห้ามฉันอาหารที่เก็บไว้ค้างคืน พระเวลัฏฐสีสะเก็บข้าวตากไว้ฉันในวันอื่น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ฉันอาหารที่เก็บไว้ค้างคืน สิกขาบทที่ ๙ ห้ามขออาหารประณีตมาเพื่อฉันเอง ภิกษุฉัพพัคคีย์ขออาหารประณีต คือ เนยใส เนยข้น น้�้ำำมัน น้�้ำำผึ้ง น้�้ำำอ้อย ปลา เนื้อ นมสด นมส้ ม มาเพื่ อ ฉั น เอง เป็ น ที่ ติ เ ตี ย น พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่ภิกษุผู้ทำ�ำเช่นนั้น เว้นไว้แต่อาพาธ

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามรับบิณฑบาตเกิน ๓ บาตร มารดานางกาณาทำ�ำขนมไว้จะให้บตุ รีนำำ� ไปสูส่ กุลแห่งสามี ภิกษุเข้าไปรับบิณฑบาตแล้ว กลับบอกกันต่อไปให้ไปรับ นางจึงต้องถวายจนหมด แม้ครั้งที่ ๒ ครั้งที่ ๓ ทีทำ่ �ำขนมก็เกิดเรื่อง ทำ�ำนองนี้ จนบุตรีของนางกาณาไม่ได้ไปสู่สกุลสามีสักที ทำ�ำให้เกิดความเสียหายแก่บุตรีของนาง พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุเข้าไปสู่สกุล ถ้าเขาปรารณาด้วยขนมหรือ ด้วยข้าวสัตตุผง เพื่อนำ�ำไปได้ตามปรารถนา พึงรับเพียงเต็ม ๒ - ๓ บาตร ถ้ารับเกินกว่านั้น ต้องปาจิตตีย์ ทางที่ชอบ ภิกษุรับ ๒ - ๓ บาตรแล้ว พึงนำ�ำไปแบ่งกับภิกษุทั้งหลาย

252

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามฉันอาหารที่มิได้รับประเคน ภิกษุรูปหนึ่งไม่ชอบรับอาหารที่มนุษย์ถวาย จึงไปถือเอาเครื่องเซ่น ที่เขาทิ้งไว้ตาม สุสานบ้าง ตามต้นไม้บ้าง ตามหัวบันไดบ้าง มาฉัน เป็นที่ติเตียนของคนทั้งหลาย พระผู้มี พระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบทปรั บ อาบั ติ ป าจิ ต ตี ย ์ แ ก่ ภิ ก ษุ ผู ้ ฉั น อาหารที่ เ ขามิ ไ ด้ ใ ห้ (ประเคน) เว้นไว้แต่น้�้ำำและไม้สีฟัน (๕) อเจลกวรรค วรรคว่าด้วยชีเปลือย มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามยืน่ อาหารด้วยมือให้ชีเปลือยและนักบวชอืน่ ๆ๑ ขนมเกิดขึ้นแก่สงฆ์ (เหลือเฟือ) พระผู้มีพระภาคจึงทรงโปรดให้พระอานนท์แจก เป็นทานแก่คนอดอยาก พระอานนท์จึงแจก มีนักบวชนอกศาสนาที่เป็นผู้หญิงมารับแจกด้วย เผอิญให้เกินไป ๑ ก้อนแก่นักบวชหญิงนั้น ด้วยเข้าใจผิด พวกเขาเองจึงล้อกันว่า พระอานนท์ เป็นชู้ของหญิงนั้น และภิกษุรูปหนึ่งฉันเสร็จก็เอาข้าวสุกคลุกเนยใสให้แก่อาชีวกผู้หนึ่ง มีผู้เห็น ว่าไม่เหมาะสม (เพราะการยื่นให้ด้วยมือ แสดงคล้ายเป็นศิษย์ หรือคฤหัสถ์ประเคนของ พระ จะกลายเป็นเหยียดตัวเองลงเป็นคฤหัสถ์) พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามให้อาหารแก่ชเี ปลือย แก่ปริพพาชก แก่ปริพพาชิกา ด้วยมือของตน ทรงปรับอาบัตปิ าจิตตีย์ แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๒ ห้ามชวนภิกษุไปบิณฑบาตด้วยแล้วไล่กลับ พระอุปนนทะ ศากยบุตร ชวนภิกษุรูปหนึ่งไปเที่ยวบิณฑบาตด้วยกัน แล้วไล่เธอกลับ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามทำ�ำเช่นนั้น ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุ ผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๓ ห้ามเข้าไปแทรกแซงในสกุลที่มีคน ๒ คน๒ พระอุปนนทะ ศากยบุตร เข้าไปในสกุลที่มีสามีภริยาเขานั่งอยู่ด้วยกัน ได้ภิกษาแล้ว สามีไล่ให้กลับ แต่ภริยานิมนต์ให้นงั่ อยูก่ อ่ น จึงนัง่ อยู่ เขาไล่ถงึ ๓ ครัง้ ก็ไม่กลับ พระผูม้ พี ระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามภิกษุเข้าสู่สกุลที่มีสามีภริยาอยู่ด้วยกัน ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด ๑ วางให้ไม่เป็นอาบัติ ๒

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงตีความไปอย่างอืน่ ว่า สกุลทีเ่ ขากำ�ำลังบริโภคอาหารกันอยู่

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

253

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามนั่งในที่ลับมีทกำี่ �ำบังกับมาตุคาม พระอุปนนทะ ศากยบุตร ไปสู่เรือนสหาย นั่งในที่ลับมีที่กำ�ำบังกับภริยาของสหายนั้น เขาติเตียน พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ห้ามนัง่ ในทีล่ บั มีทกำี่ ำ� บังกับมาตุคาม (ผูห้ ญิง) ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด

สิกขาบทที่ ๖ ห้ามรับนิมนต์แล้วไปที่อนื่ ไม่บอกลา พระอุปนนทะ ศากยบุตร รับนิมนต์ไปฉันในที่แห่งหนึ่งแล้ว ไปสู่สกุลอื่นเสียก่อน ทำ�ำให้ภิกษุอื่น และเจ้าของบ้านที่นิมนต์ไว้ต้องคอย พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามทำ�ำเช่นนั้น ภายหลังมีเหตุเกิดขึ้น จึงทรงบัญญัติเพิ่มเติมหลายครั้ง รวมความในสิกขาบทนี้ ว่า ภิกษุรับนิมนต์แล้ว ไม่บอกลาภิกษุที่มีอยู่ (ในวัด) เที่ยวไปในสกุลทั้งหลายก่อนฉันก็ดี ภายหลังฉันก็ดี เว้นแต่สมัย คือคราวถวายจีวร และคราวทำ�ำจีวร ต้องอาบัติปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามขอของเกินกำ�ำหนดเวลาที่เขาอนุญาตไว้ มหานาม ศากยะ ปวารณาต่อภิกษุสงฆ์ ให้ขอเภสัชได้ตลอด ๔ เดือน แล้วปวารณา ต่ออีก ๔ เดือน แล้วปวารณาต่อจนตลอดชีวิต ภิกษุฉัพพัคคีย์ขอเนยใส ในขณะที่คนใช้ของ มหานาม ศากยะ ไปทำ�ำงาน แม้จะถูกขอร้องให้คอยก็ไม่ยอม กลับพูดว่า ปวารณาแล้วไม่ให้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุไม่เป็นไข้ พึงขอปัจจัยสำ�ำหรับภิกษุไข้ท่ีเขา ปวารณา ๔ เดือนได้ ถ้าขอเกินกำ�ำหนดนั้น เว้นไว้แต่เขาปวารณาอีก และปวารณาตลอดชีวิต ต้องปาจิตตีย์ (ไม่เป็นไข้ขอไม่ได้ แสร้งขอในเมื่อไม่มีความจำ�ำเป็นก็ไม่ได้) สิกขาบทที่ ๘ ห้ามไปดูกองทัพที่ยกไป ภิกษุฉัพพัคคีย์ไปดูกองทัพที่ยกไป พระเจ้าปเสนทิทอดพระเนตรเห็นก็ทรงทักท้วง คนทั้ ง หลายพากั น ติ เ ตี ย น พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิก ขาบทว่ า ภิ ก ษุ ไ ปดู ก องทั พ ที่เขายกไป ต้องปาจิตตีย์ ภายหลังทรงอนุญาตให้ไปในกองทัพได้เมื่อมีเหตุสมควร

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๕ ห้ามนั่งในที่ลับ (หู) สองต่อสองกับมาตุคาม พระอุปนนทะ ศากยบุตร ไปสู่เรือนสหาย นั่งในที่ลับ (หู) กับภริยาของสหายนั้นสอง ต่อสอง เขาติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามนั่งในที่ลับ (หู) สองต่อสองกับ มาตุคาม ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด

254

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๙ ห้ามพักอยู่ในกองทัพเกิน ๓ คืน ภิ ก ษุ ฉั พ พั ค คี ย ์ มี เ หตุ จำ� ำ เป็ น ไปในกองทั พ และพั ก อยู ่ เ กิ น ๓ คื น มี ผู ้ ติ เ ตี ย น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า เมื่อมีเหตุจำ�ำเป็นจะต้องไปในกองทัพ ภิกษุจะพัก อยู่ในกองทัพได้ไม่เกิน ๓ ราตรี ถ้าอยู่เกินกว่านั้น ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามดูเขารบกัน เป็นต้น เมื่อไปในกองทัพ ภิกษุฉัพพัคคีย์มีเหตุจำ�ำเป็นต้องไปพักในกองทัพ ๒ - ๓ ราตรี เธอได้ไปดูการรบ การตรวจพล การจัดทัพ และดูทัพที่จัดเป็นกระบวนเสร็จแล้ว ภิกษุรูปหนึ่งในจำ�ำนวน ๖ รูป ถูกลูกเกาทัณฑ์ (เพราะไปดูเขารบกัน) เป็นที่เยาะเย้ยติเตียนของคนทั้งหลาย พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามภิกษุที่พักอยู่ในกองทัพ ๒ - ๓ ราตรี ไปดูการรบ การตรวจพล การจัดทัพ และทัพที่จัดเป็นขบวนเสร็จแล้ว ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด (๖) สุราปานวรรค วรรคว่าด้วยการดื่มสุรา มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามดื่มสุราเมรัย พระสาคตะปราบนาค (งูใหญ่) ของพวกชฎิลได้ ชาวบ้านดีใจ ปรึกษากันว่าจะถวาย อะไรดีที่หาได้ยาก ภิกษุฉัพพัคคีย์แนะให้ถวายเหล้าใส สีแดงดั่งเท้านกพิราบ ชาวบ้านจึงเตรียม เหล้าแดงไว้ และถวายให้พระสาคตะดื่ม พระสาคตะเมานอนอยู่ที่ประตูเมือง พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามภิกษุดื่มสุรา (น้�้ำำเมาที่กลั่น) และเมรัย (น้�้ำำเมาที่หมักหรือดอง) ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๒ ห้ามจี้ภิกษุ ภิกษุฉพั พัคคียเ์ อานิว้ มือจีภ้ กิ ษุสตั ตรสวัคคีย์ (พวก ๑๗) รูปหนึง่ เธอสะดุง้ เลยขาดใจ ตาย พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุจี้ภิกษุ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามว่ายน้�ำ้ำ เล่น ภิกษุ (พวก ๑๗) เล่นน้�้ำำในแม่น้�้ำำอจิรวดี พระเจ้าปเสนทิออกอุบายฝากขนมไป ถวายพระพุทธเจ้า เพื่อให้ทรงทราบว่า ภิกษุเหล่านี้ไปเล่นน้�้ำำ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ห้ามภิกษุว่ายน้�้ำำเล่น ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๔ ห้ามแสดงความไม่เอื้อเฟื้อในวินัย พระฉันนะประพฤติอนาจาร ภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวตักเตือน กลับไม่เอื้อเฟื้อ ขืนทำ�ำ ต่อไป พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุไม่เอื้อเฟื้อในวินัย ต้องปาจิตตีย์

255

สิกขาบทที่ ๕ ห้ามหลอกภิกษุให้กลัว ภิกษุฉัพพัคคีย์ (พวก ๖) หลอกภิกษุสัตตรสวัคคีย์ (พวก ๑๗) ให้กลัวผีจนร้องไห้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบทว่า ภิกษุทำ�ำภิกษุให้กลัว๑ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามติดไฟเพื่อผิง ภิกษุทั้งหลายก่อไฟผิงในฤดูหนาว งูร้อนออกจากโพรงไล่กัดภิกษุแตกหนีกระจายไป พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุก่อไฟเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นก่อไฟก็ดี เพื่อจะผิง ต้องปาจิตตีย์ ภายหลังทรงอนุญาตให้ทำ�ำได้เมื่อเป็นไข้ (ผิงไฟที่คนอื่นเขาก่อไว้แล้ว ไม่ผิด) สิกขาบทที่ ๗ ห้ามอาบน้�้ำำบ่อย ๆ เว้นแต่มีเหตุ ภิกษุทั้งหลายอาบน้�้ำำในแม่น้�้ำำตโปทา พระเจ้าพิมพิสารก็เสด็จไปจะสนานพระเกศา ทรงรออยู ่ ภิ ก ษุ เ หล่ า นั้ น อาบอยู ่ จ นค่�่ำำ พระองค์ จึ ง ได้ ส นานพระเกศาและกลั บ ไปไม่ ทั น ประตูเมืองปิด ต้องทรงพักค้างแรมอยู่นอกเมือง พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ห้ามภิกษุอาบน้�้ำำก่อนกำ�ำหนดกึ่งเดือน ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด ภายหลังทรงอนุญาตให้อาบน้�้ำำได้ก่อนกำ�ำหนดระยะกึ่งเดือน ในเมื่อมีเหตุจำ�ำเป็น เช่น ร้อนจัด เจ็บไข้ (ในปัจจันตประเทศ เช่น ประเทศเรา ไม่เกี่ยวกับสิกขาบทนี้ เพราะทรงบัญญัติสำ�ำหรับ ประเทศภาคกลางของอินเดีย) สิกขาบทที่ ๘ ให้ทำ�ำเครื่องหมายเครื่องนุ่งห่ม ภิกษุและปริพพาชกเดินทางจากเมืองสาเกตมาสู่เมืองสาวัตถี โจรปล้นระหว่างทาง เจ้าหน้าทีจ่ บั โจรได้พร้อมทัง้ ของกลาง จึงขอให้ภกิ ษุไปเลือกจีวรของตนทีถ่ กู ชิงไป ภิกษุเหล่านัน้ จำ�ำไม่ได้ เป็นที่ติเตียนจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุได้จีวรใหม่มา พึงถือเอาเครื่องทำ�ำให้ เสียสี สีใดสีหนึ่งใน ๓ สี คือสีคราม สีโคลน สีดำ�ำคล้�้ำำ (มาทำ�ำเครื่องหมาย) ถ้าไม่ทำ�ำอย่างนั้น ใช้จีวรใหม่ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๙ วิกัปจีวรไว้แล้ว จะใช้ ต้องถอนก่อน พระอุปนนทะ ศากยบุตร วิกปั จีวรกับภิกษุอนื่ แล้วยังไม่ได้ถอน ใช้จวี รนัน้ พระผูม้ พี ระภาค จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบทว่า ภิกษุวิกัปจีวรกับภิกษุ ภิกษุณี นางสิกขมานา สามเณร หรือสามเณรี แล้วใช้สอยจีวรนั้นที่ยังมิได้ถอน ต้องปาจิตตีย๒์ ๑ แกล้งพูดให้กลัวโจร กลัวสัตว์ร้าย กลัวผี เข้าในข้อนี้ทั้งสิ้น ๒

วิกัป คือทำ�ำให้เป็นสองเจ้าของ ถ้าผ้าเกิดขึ้นเกินจำ�ำเป็นที่อนุญาตให้มีได้ ภิกษุจะต้องทำ�ำให้เป็นสองเจ้าของกับภิกษุ ภิกษุณี เป็นต้น เวลาจะใช้ก็ต้องขออนุญาตต่อผู้ที่ตนมอบให้ร่วมเป็นเจ้าของก่อน

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

256

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามเล่นซ่อนบริขารของภิกษุอนื่ ภิกษุพวก ๖ ซ่อนบาตรบ้าง จีวรบ้าง ของภิกษุพวก ๑๗ ซึ่งไม่ค่อยเก็บงำ�ำบริขาร (เครื่องใช้) ของตนให้เรียบร้อย พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุซ่อนบาตร จีวร กล่องเข็ม ประคดเอวของภิกษุ แม้เพื่อจะหัวเราะเล่น ต้องปาจิตตีย์ (๗) สัปปาณกวรรค วรรคว่าด้วยสัตว์มีชีวิต มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามฆ่าสัตว์ พระอุทายีเกลียดกา จึงยิงกา ตัดศีรษะเสียบไว้ในหลาว พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุจงใจฆ่าสัตว์ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามใช้น้�้ำำมีตัวสัตว์ ภิกษุพวก ๖ รู้อยู่ ใช้น้�้ำำมีตัวสัตว์ เป็นที่ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบทว่า ภิกษุรู้อยู่ ใช้น้�้ำำมีตัวสัตว์ ต้องปาจิตตีย์ ๑

สิกขาบทที่ ๓ ห้ามรื้อฟื้นอธิกรณ์ที่ชำ�ำระเป็นธรรมแล้ว ภิกษุพวก ๖ รู้อยู่ รื้อฟื้นอธิกรณ์ที่ชำ�ำระถูกต้องตามธรรมแล้ว เพื่อให้ชำ�ำระใหม่ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุรู้อยู่ รื้อฟื้นอธิกรณ์ที่ชำ�ำระถูกต้องตาม ธรรมแล้ว เพื่อให้ชำ�ำระใหม่ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามปกปิดอาบัติชั่วหยาบของภิกษุอื่น พระอุปนนทะ ศากยบุตร ต้องอาบัติสังฆาทิเสสแล้วบอกกับภิกษุอื่นขอให้ช่วย ปกปิดด้วย ภิกษุนั้นก็ช่วยปกปิด พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุรู้อยู่ ปกปิดอาบัติชั่วหยาบของภิกษุ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามบวชบุคคลอายุไม่ถึง ๒๐ ภิกษุทั้งหลายให้เด็ก ๆ บรรพชาอุปสมบท เด็ก ๆ เหล่านั้น ลุกขึ้นร้องไห้ขออาหารกิน ในเวลากลางคืน เพราะทนหิวไม่ไหว พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุรู้อยู่ ให้บุคคลมีอายุต่�่ำำกว่า ๒๐ อุปสมบท ผู้นั้นไม่เป็นอันอุปสมบท ภิกษุทั้งหลาย (ที่นั่งเป็นพยาน) ต้องถูกติเตียน และในข้อนั้น ภิกษุ (ผู้เป็นอุปัชฌายะให้บวช) ต้องปาจิตตีย์ ๑

คำ�ำว่า ภิกษุฉัพพัคคีย์ กับคำ�ำว่า ภิกษุพวก ๖ ใช้หมายความอย่างเดียวกันในหนังสือนี้

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

257

สิกขาบทที่ ๖ ห้ามชวนพ่อค้าผู้หนีภาษีเดินทางร่วมกัน ภิกษุรูปหนึ่งรู้อยู่ ชวนพ่อค้าผู้หนีภาษีเดินทางร่วมกัน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบทว่า ภิกษุรอู้ ยู่ ชวนพ่อค้าผูห้ นีภาษีเดินทางไกลร่วมกัน แม้สนิ้ ระยะบ้านหนึง่ ต้องปาจิตตีย์

สิกขาบทที่ ๘ ห้ามกล่าวตู่พระธรรมวินัย ภิกษุอริฏฐะผูเ้ คยฆ่าแร้งมาก่อน มีความเห็นผิด กล่าวตูพ่ ระธรรมวินยั พระผูม้ พี ระภาค จึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ใจความว่า เมือ่ มีภกิ ษุกล่าวตูพ่ ระธรรมวินยั ภิกษุทงั้ หลายพึงห้ามปราม ถ้าไม่เชื่อฟังสงฆ์พึงสวดประกาศ เพื่อให้เธอละเลิกเสีย สวดประกาศครบ ๓ ครั้ง ยังไม่เชื่อฟัง ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามคบภิกษุผู้กล่าวตู่พระธรรมวินัย ภิกษุฉัพ พัคคีย ์ยังคบหาพระอริฏฐะผู ้ กล่ าวตู ่ พ ระธรรมวิ นัย ผู ้ ยัง ไม่ ยอมละทิ้ ง ความเห็นผิดนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามคบ ห้ามอยู่ร่วม ห้ามนอน ร่วมกับภิกษุเช่นนั้น ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามคบสามเณรผู้กล่าวตู่พระธรรมวินัย สามเณรชื่อกัณฑกะ มีความเห็นผิด กล่าวตู่พระธรรมวินัย สงฆ์จึงขับเสียจากหมู่ ภิกษุฉัพพัคคีย์กลับคบหา พูดจา ร่วมกินร่วมนอนกับสามเณรนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัติสิกขาบท ห้ามพูดด้วย ห้ามใช้สอย ห้ามใช้ของร่วม๑ หรือนอนร่วมกับสามเณรเช่นนั้น ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด ๑

ศัพท์บาลีว่า สมฺภุญฺเชยฺย มีคำ�ำอธิบายในท้ายสิกขาบทว่า การร่วมใช้อามิส เช่น ให้อามิส หรือรับของ กับอีก อย่างหนึ่ง การใช้ธรรมร่วม เช่น แสดงธรรมหรือให้แสดงธรรมร่วมกันโดยบท โดยอักขระ

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๗ ห้ามชวนผู้หญิงเดินทางร่วมกัน ภิกษุรูปหนึ่งเดินทางในโกศลชนบท จะไปสู่กรุงสาวัตถี ถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่ง สตรี คนหนึง่ ทะเลาะกับสามีขอเดินทางร่วมไปกับภิกษุนนั้ ด้วย สามีตดิ ตามทำ�ำร้ายภิกษุ พระผูม้ พี ระภาค จึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบทว่า ภิกษุชวนผูห้ ญิงเดินทางไกลร่วมกัน แม้สนิ้ ระยะบ้านหนึง่ ต้องปาจิตตีย์

258

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๘) สหธัมมิกวรรค วรรคว่าด้วยการว่ากล่าวถูกต้องตามธรรม มี ๑๒ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามพูดไถลเมื่อทำ�ำผิดแล้ว พระฉันนะประพฤติอนาจาร ภิกษุทงั้ หลายว่ากล่าวตักเตือน กลับพูดว่า จะขอถามภิกษุ ผู้รู้วินัยดูก่อน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุที่ภิกษุว่ากล่าวถูกต้องตาม ธรรมกลับพูดว่า จักยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้จนกว่าจะได้ถามภิกษุอื่นผู้ฉลาด ผู้รู้วินัยก่อน ต้องปาจิตตีย์ อันภิกษุผู้ศึกษา จะต้องรู้ จะต้องสอบสวน จะต้องไต่ถาม สิกขาบทที่ ๒ ห้ามกล่าวติเตียนสิกขาบท ภิกษุฉัพพัคคีย์แกล้งกล่าวติเตียนพระวินัยว่า สิกขาบทเล็ก ๆ น้อย ๆ ชวนให้น่า รำ�ำคาญ รบกวนเปล่า ๆ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ความว่า เมื่อสวดปาฏิโมกข์ ภิกษุแกล้งกล่าวติเตียนสิกขาบท ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามพูดแก้ตัวว่า เพิ่งรู้ว่ามีในปาฏิโมกข์ ภิกษุฉัพพัคคีย์ประพฤติอนาจาร เมื่อฟังสวดปาฏิโมกข์ว่า ภิกษุไม่รู้ก็ต้องอาบัติ จึงกล่าวว่า เพิ่งรู้ว่าข้อความนี้มีในปาฏิโมกข์ (ทั้ง ๆ ที่ฟังมาแล้วไม่รู้ว่ากี่ครั้ง เป็นการแก้ตัว) พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้กล่าวแก้ตัวเช่นนั้น เป็นการปรับอาบัติในภิกษุ (ผู้แก้ตัวว่า) หลงลืม สิกขาบทที่ ๔ ห้ามทำ�ำร้ายร่างกายภิกษุ ภิกษุฉัพพัคคีย์โกรธ ทำ�ำร้ายร่างกายภิกษุสัตตรสวัคคีย์ (พวก ๑๗) เธอร้องไห้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบทว่า ภิกษุโกรธเคือง ทำ�ำร้ายภิกษุ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามเงื้อมือจะทำ�ำร้ายภิกษุ ภิกษุฉัพพัคคีย์โกรธ เงื้อมือจะทำ�ำร้ายภิกษุสัตตรสวัคคีย์ พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัตสิ ิกขาบทว่า ภิกษุโกรธเคือง เงื้อมือ (จะทำ�ำร้าย) ภิกษุ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามโจทภิกษุด้วยอาบัติสังฆาทิเสสไม่มีมูล ภิกษุฉัพพัคคีย์แกล้งโจทภิกษุด้วยอาบัติสังฆาทิเสสไม่มีมูล พระผู้มีพระภาคจึง ทรงบัญญัตสิ ิกขาบทว่า ภิกษุโจทภิกษุด้วยอาบัตสิ ังฆาทิเสสไม่มีมูล ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามก่อความรำ�ำคาญแก่ภิกษุอื่น ภิกษุพวก ๖ แกล้งพูดให้ภกิ ษุพวก ๑๗ กังวลสงสัยว่า เมือ่ บวชอายุจะไม่ครบ ๒๐ จริง ถ้าเช่นนั้นก็คงไม่เป็นพระ ภิกษุพวก ๑๗ ร้องไห้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า

259

ภิกษุแกล้งก่อความรำ�ำคาญแก่ภิกษุ ด้วยคิดว่า ความไม่สบายจักมีแก่ภิกษุนั้น แม้เพียงครู่หนึ่ง มุ่งเพียงเท่านั้น มิได้มุ่งเหตุอื่น ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามแอบฟังความของภิกษุผู้ทะเลาะกัน ภิกษุฉัพพัคคีย์ทะเลาะกับภิกษุทั้งหลายแล้วไปแอบฟังความว่า ภิกษุทั้งหลายว่ากล่าว ตนอย่างไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า เมื่อภิกษุทั้งหลายทะเลาะวิวาทกัน ภิ ก ษุ แ อบฟั ง ความด้ ว ยประสงค์ จ ะทราบว่ า ภิ ก ษุ เ หล่ า นั้ น พู ด ว่ า อย่ า งไร มุ ่ ง เพี ย งเท่ า นั้ น มิได้มุ่งเหตุอื่น ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๙ ให้ฉันทะแล้วห้ามพูดติเตียน ภิกษุฉพั พัคคียใ์ ห้ฉนั ทะในการประชุมทำ�ำกรรมของสงฆ์ แล้วกลับว่าติเตียนในภายหลัง พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุให้ฉันทะ (คือความพอใจหรือการมอบอำ�ำนาจ ให้สงฆ์ทำ�ำกรรมได้) เพื่อกรรมอันเป็นธรรม๑ แล้วบ่นว่าในภายหลัง ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๑๐ ขณะกำ�ำลังประชุมสงฆ์ ห้ามลุกไปโดยไม่ให้ฉนั ทะ สงฆ์กำ�ำลังประชุมกันทำ�ำกรรมอยู่ ภิกษุฉัพพัคคีย์ให้ฉันทะแก่ภิกษุพวกตนรูปหนึ่ง ให้เข้าไปประชุมแทน ภายหลังภิกษุรูปนั้นไม่พอใจจึงลุกออกจากที่ประชุมทั้งที่มิได้ให้ฉันทะ พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบทว่า ภิกษุไม่ให้ฉนั ทะ ลุกจากอาสนะหลีกไปในเมือ่ ถ้อยคำ�ำ วินิจฉัยยังค้างอยู่ในสงฆ์ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๑๑ ร่วมกับสงฆ์ให้จีวรแก่ภิกษุแล้ว ห้ามติเตียนภายหลัง จีวรเกิดขึน้ แก่สงฆ์ สงฆ์ประชุมกันให้แก่พระทัพพมัลลบุตร ภิกษุฉพั พัคคียก์ ลับว่าสงฆ์ ให้จีวรเพราะชอบกัน ภิกษุทั้งหลายจึงติเตียนว่า ร่วมประชุมกับสงฆ์แล้ว ทำ�ำไมจึงมาพูดติเตียน ในภายหลัง พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามทำ�ำเช่นนั้น ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด สิกขาบทที่ ๑๒ ห้ามน้อมลาภสงฆ์มาเพื่อบุคคล ภิกษุฉัพพัคคีย์รู้ว่าเขาเตรียมจีวรไว้ถวายแก่สงฆ์ ไปพูดให้เขาถวายแก่ภิกษุ (ที่เป็น พรรคพวกของตน) เขาไม่ยอม เธอก็พูดแค่นไค้จนเขารำ�ำคาญ ต้องถวายไป พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบทว่า ภิกษุนอ้ มลาภทีเ่ ขากะว่าจะถวายแก่สงฆ์ไปเพือ่ บุคคล๒ ต้องปาจิตตีย์ ๑ หมายถึง กิจกรรมที่ถูกต้อง หรือเพื่อให้กิจกรรมนั้นถูกต้อง - ม.พ.ป. ๒

ในที่นี้หมายถึง เพื่อคนใดคนหนึ่ง - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

260

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๙) รตนวรรค วรรคว่าด้วยนางแก้ว (พระราชเทวี) มี ๑๐ สิกขาบท คือ สิกขาบทที่ ๑ ห้ามเข้าไปในตำ�ำหนักของพระราชา พระเจ้าปเสนทิโกศลขอให้พระพุทธเจ้าส่งภิกษุไปสอนธรรมแก่พระองค์ พระผูม้ พี ระภาค จึงส่งพระอานนท์ไปสอนเป็นประจำ�ำ เช้าวันหนึง่ พระอานนท์เข้าไปยังตำ�ำหนักของพระเจ้าปเสนทิโกศล พระนางมัลลิกาต้องรีบออกจากตำ�ำหนักนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ความว่า ภิกษุมิได้รับนัดหมายก้าวล่วงธรณีเข้าไป (ในห้อง) ของพระราชาผู้ได้รับมูรธาภิเษก ในเมื่อ พระราชายังไม่เสด็จออก พระมเหสียังไม่ออก ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามเก็บของมีค่าที่ตกอยู่ ภิกษุรูปหนึ่งเก็บถุงเงินของพราหมณ์ผู้หนึ่งด้วยปรารถนาดี เมื่อพราหมณ์มาถาม ก็คืนให้ไป พราหมณ์แกล้งกล่าวว่าเงินในถุงของตนมีมากกว่านั้น (เพื่อไม่ต้องให้รางวัล) พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามเก็บเองหรือใช้ผู้อื่นให้เก็บซึ่งรตนะ (แก้วแหวน เงินทอง) หรือสิ่งซึ่งสมมติว่าเป็นรตนะ ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด ภายหลัง ทรงบัญญัติเพิ่มเติมว่า ของตกในวัดหรือในที่อยู่ ควรเก็บเพื่อจะคืนเจ้าของไป ถือว่าเป็น การปฏิบัติชอบ สิกขาบทที่ ๓ จะเข้าบ้านในเวลาวิกาล ต้องบอกลาภิกษุก่อน ภิกษุฉัพพัคคีย์เข้าสู่บ้านในเวลาวิกาล (เที่ยงแล้วไป) ชวนชาวบ้านพูดเรื่องไร้สาระ เป็นที่ติเตียนของคนทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามเข้าสู่บ้านในเวลา วิกาล ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด ภายหลังทรงผ่อนผันให้เข้าไปในบ้าน ในเวลาวิกาลได้ เมื่อบอกลาภิกษุที่มีอยู่ในวัด๑ หรือในเมื่อมีกิจรีบด่วน สิกขาบทที่ ๔ ห้ามทำ�ำกล่องเข็มด้วยกระดูก งา เขาสัตว์ ช่างกลึงงาช้างปวารณาให้ภิกษุขอกล่องเข็มได้ ภิกษุทั้งหลายก็ขอกันเรื่อย มีกล่องเล็ก ขอกล่องใหญ่ มีกล่องใหญ่ขอกล่องเล็ก จนช่างไม่เป็นอันทำ�ำขาย เขาติเตียน พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุให้ทำ�ำกล่องเข็มที่ทำ�ำด้วยกระดูก งาช้าง เขาสัตว์ ต้องปาจิตตีย์ ที่ให้ต่อยทิ้ง๒ (ก่อนจึงแสดงอาบัติตก) ๑ บอกลา หมายถึง บอกให้รู้ก่อนที่จะออกจากวัด - ม.พ.ป. ๒

หมายถึง ทุบหรือ ทำ�ำลายทิ้ง - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

261

สิกขาบทที่ ๕ ห้ามทำ�ำเตียงตั่งมีเท้าสูงกว่าประมาณ พระอุปนนทะ ศากยบุตร นอนบนเตียงสูง พระผู้มีพระภาคเสด็จตรวจวิหารพบเข้า จึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบทว่า ภิกษุจะให้ทำำ� เตียงหรือตัง่ ใหม่ พึงทำ�ำให้มเี ท้าเพียง ๘ นิว้ ด้วยนิว้ สุคต เว้นไว้แต่แม่แคร่เบื้องล่าง ถ้าทำ�ำให้มีเท้าเกินกำ�ำหนดนั้น ต้องปาจิตตีย์ ที่ให้ตัดทิ้ง (จึงแสดง อาบัติตก)

สิกขาบทที่ ๗ ห้ามทำ�ำผ้าปูนั่งมีขนาดเกินประมาณ ภิกษุฉัพพัคคีย์ใช้ผ้าปูนั่งไม่มีประมาณ ผ้าย้อยไปข้างหน้าข้างหลังของเตียงแลตั่ง พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุจะให้ทำ�ำผ้าปูนั่ง พึงทำ�ำให้ได้ประมาณ คือ ยาว ๒ คืบ กว้างคืบครึ่ง ด้วยคืบสุคต ถ้าทำ�ำให้เกินประมาณนั้นไป ต้องปาจิตตีย์ ที่ให้ตัดเสีย (จึงแสดงอาบัติตก) ภายหลังทรงอนุญาตชายผ้าปูนั่งอีก ๑ คืบ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามทำ�ำผ้าปิดฝีมีขนาดเกินประมาณ ภิกษุฉัพพัคคีย์ใช้ผ้าปิดฝีไม่มีประมาณ ลากผ้าไปข้างหน้าบ้าง ข้างหลังบ้าง เที่ยวไป พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุจะให้ทำ�ำผ้าปิดฝี พึงทำ�ำให้ได้ประมาณ คือ ยาว ๔ คืบ กว้าง ๒ คืบ ด้วยคืบสุคต ถ้าทำ�ำให้เกินประมาณนั้น ต้องปาจิตตีย์ ที่ให้ตัดเสีย (จึงแสดงอาบัติตก) สิกขาบทที่ ๙ ห้ามทำ�ำผ้าอาบน้�้ำำฝนมีขนาดเกินประมาณ ภิกษุฉัพพัคคีย์ใช้ผ้าอาบน้�้ำำฝนไม่มีประมาณ ลากผ้าไปข้างหน้าบ้าง ข้างหลังบ้าง เที่ยวไป พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุจะให้ทำ�ำผ้าอาบน้�้ำำฝน พึงทำ�ำให้ได้ ประมาณ คือ ยาว ๖ คืบ กว้าง ๒ คืบครึ่ง ด้วยคืบสุคต ถ้าทำ�ำให้เกินประมาณนั้น ต้องปาจิตตีย์ ที่ให้ตัดเสีย (จึงแสดงอาบัติตก) ๑

คำ�ำว่า นุ่น หมายถึงนุ่นหรือสำ�ำลีจากไม้ยืนต้น ไม้เลื้อยและหญ้า ในวินัยอนุญาตให้ใช้ทำ�ำหมอนได้

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๖ ห้ามให้ทำ�ำเตียงตั่งหุ้มด้วยนุ่น ภิกษุฉัพพัคคีย์ให้ทำ�ำเตียงบ้าง ตั่งบ้าง หุ้มด้วยนุ่น เป็นที่ติเตียนของคนทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบทว่า ภิกษุให้ทำ�ำเตียงหรือตั่งที่หุ้มด้วยนุ่น๑ ต้องปาจิตตีย์ ที่ให้รื้อเสีย (จึงแสดงอาบัติตก)

262

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามทำ�ำจีวรมีขนาดเกินประมาณ พระนนทะ พุทธอนุชา ใช้จีวรมีขนาดเท่าจีวรพระสุคต ภิกษุทั้งหลายเห็นท่านเดินมา แต่ไกล ก็ลกุ ขึน้ ต้อนรับ ด้วยนึกว่า พระผูม้ พี ระภาคเสด็จมา เมือ่ เข้าใกล้เห็นว่ามิใช่ จึงติเตียนว่า ใช้จีวรขนาดเท่าของพระสุคต พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุทำ�ำจีวรให้มี ขนาดเท่าจีวรสุคตหรือยิ่งกว่า ต้องปาจิตตีย์ ที่ให้ตัดเสีย ประมาณแห่งจีวรสุคต คือ ยาว ๙ คืบ กว้าง ๖ คืบ

๓. ปาฏิเทสนียกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติปาฏิเทสนียะ คืออาบัติที่พึงแสดงคืน มี ๔ สิกขาบท) สิกขาบทที่ ๑ ห้ามรับของเคี้ยวของฉันจากมือนางภิกษุณีมาฉัน นางภิกษุณีรูปหนึ่งไปเที่ยวบิณฑบาต ได้แล้ว ขากลับเห็นภิกษุรูปหนึ่ง จึงบอกถวาย อาหารทีไ่ ด้มา ภิกษุนนั้ ก็รบั จนหมด นางจึงอดอาหารเพราะหมดเวลาทีจ่ ะเข้าไปบิณฑบาตอีกแล้ว รุง่ ขึน้ นางไปบิณฑบาตได้พบภิกษุรปู นัน้ อีก ก็บอกถวาย ภิกษุรปู นัน้ ก็รบั จนหมด นางจึงอดอาหาร อีก ในวันที่ ๔ ก็เป็นเช่นนี้ จนเวลาหลีกรถเศรษฐี นางถึงกับหมดแรงล้มลง เศรษฐีขอขมา ทราบความก็ตเิ ตียนภิกษุนนั้ พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบทว่า ภิกษุเข้าไปสูล่ ะแวกบ้าน รับของเคี้ยวของฉันจากมือ๑ ของภิกษุณีมาเคี้ยวหรือฉัน ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ สิกขาบทที่ ๒ ให้ไล่นางภิกษุณีที่มายุ่งให้เขาถวายอาหาร ภิกษุทั้งหลายได้รับนิมนต์ให้ไปฉันในสกุล นางภิกษุณีพวก ๖ ซึ่งชอบพอกับภิกษุ พวก ๖ ได้ยืนอยู่ด้วย บอกกับเขาว่า จงถวายแกงในองค์นี้ จงถวายข้าวในองค์นี้ ภิกษุพวก ๖ ฉันได้ตามต้องการ แต่ภกิ ษุอนื่ ๆ ฉันอย่างไม่สะดวกใจ พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ว่า ภิกษุทั้งหลายได้รับนิมนต์ให้ไปฉันในสกุล ถ้านางภิกษุณีผู้คุ้นเคยมายืนอยู่ในที่นั้น บอกกับ เขาว่า จงถวายแกงในองค์นี้ จงถวายข้าวในองค์นี้ ภิกษุทั้งหลายพึงไล่นางภิกษุณีนั้นไป จนกว่า ภิกษุทั้งหลายจะฉันเสร็จ ถ้าภิกษุแม้รูปหนึ่งมิได้ไล่นางภิกษุณีนั้น ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามรับอาหารในสกุลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นเสขะ ในสมัยนั้นสกุลบางสกุลเลื่อมใสทั้งฝ่ายสามีและภริยา เป็นสกุลเจริญด้วยศรัทธา แต่เสื่อมทรัพย์ (เป็นสกุลพระอริยบุคคล) บุคคลเหล่านี้ย่อมสละของเคี้ยวของกินที่เกิดขึ้น ๑

หมายถึง รับของถวายจากภิกษุณี - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ เสขิยกัณฑ์

263

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามรับอาหารที่เขาไม่ได้จัดไว้ก่อนเมื่ออยู่ป่า เจ้าศากยะที่เป็นหญิงนำ�ำอาหารไปเพื่อรับประทานในเสนาสนะป่า ถูกพวกทาสชิงของ และข่มขืน เจ้าศากยะที่เป็นชายออกจับพวกนั้นได้ ติเตียนภิกษุทั้งหลายว่าไม่บอกเรื่องโจร อาศัยอยู่ในวัด พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า ภิกษุอยู่ในเสนาสนะป่าเปลี่ยว น่ า กลั ว รั บ ของเคี้ ย วของฉั น ซึ่ ง เขามิ ไ ด้ จั ด ไว้ ก ่ อ นด้ ว ยมื อ ของตน ภายในอารามมาฉั น ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ ภายหลังทรงผ่อนผันให้แก่ภิกษุไข้

๔. เสขิยกัณฑ์ (ว่าด้วยวัตรและจรรยามารยาทที่ภิกษุจะต้องศึกษา) ต้นเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบททุกข้อทั้งเจ็ดสิบห้าข้อในเสขิยกัณฑ์นี้ เนื่องมาแต่ ภิกษุฉัพพัคคีย์ (ภิกษุพวก ๖) ทำ�ำความไม่ดีไม่งามไว้ทั้งสิ้น ในตัวสิกขาบทมิได้ปรับอาบัติไว้ เพียงแต่กล่าวว่า ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจะทำ�ำอย่างนั้นอย่างนี้ หรือไม่ทำ�ำอย่างนั้นอย่างนี้ แต่ในคำ�ำอธิบายท้ายสิกขาบทระบุว่า ถ้าทำ�ำเข้าต้องอาบัติทุกกฏ (ซึ่งแปลว่าทำ�ำชั่ว) พร้อมทั้งแสดง ลักษณะที่ไม่ต้องอาบัติไว้ด้วย ในที่นี้จะรวบรัดกล่าวเฉพาะตัวสิกขาบท ส่วนวัตถุประสงค์ที่ บัญญัติสิกขาบทนั้น ตลอดจนคำ�ำอธิบายท้ายสิกขาบท ข้อใดควรกล่าวไว้ก็จะกล่าวไว้ในวงเล็บ อนึ่ง เมื่อจัดหมวดใหญ่ ๆ ไว้แล้ว ยังจัดวรรคไว้คาบเกี่ยวระหว่างหมวดใหญ่ ๆ อีกด้วย ในที่นี้ จึงเลือกแสดงไว้แต่หมวดใหญ่เพื่อกันความฟั่นเฝือ การจัดวรรคอาจสะดวกในการสวดก็ได้ แต่ในปัจจุบันการสวดปาฏิโมกข์ของพระมิได้ระบุวรรคไว้ด้วย คงออกชื่อแต่หมวดใหญ่ ๆ (๑) สารูป (หมวดว่าด้วยความเหมาะสมแก่สมณเพศ) มี ๒๖ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักนุ่งให้เป็นปริมณฑล

(เบื้องล่างปิดเข่า เบื้องบนปิดสะดือ ไม่ห้อยไปข้าง

หน้าข้างหลัง)

วินัยปิฎก

ทั้งหมดแก่ภิกษุทั้งหลาย บางครั้งตัวเองถึงอด คนทั้งหลายพากันติเตียนพวกภิกษุว่ารับไม่รู้จัก ประมาณ พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตให้สงฆ์สวดประกาศสมมติสกุลนั้นว่าเป็นสกุลของ พระเสขะ แล้วทรงบัญญัติห้ามเข้าไปรับของเคี้ยวของฉันในสกุลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นเสขะ ด้วยมือของตนมาเคี้ยวแลฉัน ทรงปรับอาบัติปาฏิเทสนียะแก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด ภายหลัง ทรงอนุญาตว่า ถ้าเขานิมนต์ไว้ก่อนหรือเป็นไข้ เข้าไปรับอาหารมาฉันได้

264

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๒ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักห่มให้เป็นปริมณฑล

(ให้ชายผ้าเสมอกัน ไม่ห้อยไปข้างหน้าข้างหลัง) สิกขาบทที่ ๓ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักปกปิดกายด้วยดี ไปในบ้าน

(คือไม่เปิดกาย) สิกขาบทที่ ๔ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักปกปิดกายด้วยดี นั่งในบ้าน สิกขาบทที่ ๕ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักสำ�ำรวมด้วยดี ไปในบ้าน

(คือไม่คะนองมือคะนองเท้า) สิกขาบทที่ ๖ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักสำ�ำรวมด้วยดี นั่งในบ้าน สิกขาบทที่ ๗ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักมีตาทอดลง ไปในบ้าน

(คือไม่มองไปทางโน้นทางนี้ เหมือนจะค้นหาอะไร) สิกขาบทที่ ๘ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักมีตาทอดลง นั่งในบ้าน สิกขาบทที่ ๙ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่เวิกผ้า ไปในบ้าน

(คือไม่ยกผ้าขึ้นด้านเดียวหรือ ๒ ด้าน) สิกขาบทที่ ๑๐ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่เวิกผ้า นั่งในบ้าน สิกขาบทที่ ๑๑ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่หัวเราะดัง ไปในบ้าน สิกขาบทที่ ๑๒ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่หัวเราะดัง นั่งในบ้าน สิกขาบทที่ ๑๓ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่พูดเสียงดัง ไปในบ้าน สิกขาบทที่ ๑๔ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่พูดเสียงดัง นั่งในบ้าน สิกขาบทที่ ๑๕ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่โคลงกาย ไปในบ้าน สิกขาบทที่ ๑๖ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่โคลงกาย นั่งในบ้าน สิกขาบทที่ ๑๗ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวแขน ไปในบ้าน สิกขาบทที่ ๑๘ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ไกวแขน นั่งในบ้าน สิกขาบทที่ ๑๙ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่สั่นศีรษะ ไปในบ้าน สิกขาบทที่ ๒๐ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่สั่นศีรษะ นั่งในบ้าน สิกขาบทที่ ๒๑ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่เอามือค้�้ำำกาย ไปในบ้าน สิกขาบทที่ ๒๒ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่เอามือค้�้ำำกาย นั่งในบ้าน สิกขาบทที่ ๒๓ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่เอาผ้าคลุมศีรษะ ไปในบ้าน สิกขาบทที่ ๒๔ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่เอาผ้าคลุมศีรษะ นั่งในบ้าน สิกขาบทที่ ๒๕ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่เดินกระโหย่งเท้า ไปในบ้าน สิกขาบทที่ ๒๖ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่นั่งรัดเข่า ในบ้าน จบหมวดสารูป ๒๖ สิกขาบท

265

(๒) โภชนปฏิสังยุต (หมวดว่าด้วยการฉันอาหาร) มี ๓๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักรับบิณฑบาตโดยเคารพ สิกขาบทที่ ๒ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักแลดูแต่ในบาตร รับบิณฑบาต สิกขาบทที่ ๓ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักรับบิณฑบาตพอสมส่วนกับแกง

(ไม่รับแกงมากเกินไป) สิกขาบทที่ ๔ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักรับบิณฑบาตพอสมเสมอขอบปากบาตร สิกขาบทที่ ๕ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาตโดยเคารพ สิกขาบทที่ ๖ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักแลดูแต่ในบาตร ฉันบิณฑบาต สิกขาบทที่ ๗ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาต ไปตามลำ�ำดับ (ไม่ขุดให้แหว่ง) สิกขาบทที่ ๘ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาตพอสมส่วนกับแกง

(ไม่ฉันแกงมากเกินไป) สิกขาบทที่ ๙ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักฉันบิณฑบาต ไม่ขยุ้มแต่ยอดลงไป สิกขาบทที่ ๑๐ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่เอาข้าวสุกปิดแกงและกับด้วยหวังจะได้มาก สิกขาบทที่ ๑๑ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราไม่เจ็บไข้ จักไม่ขอแกงหรือข้าวสุกเพื่อประโยชน์

แก่ตนมาฉัน สิกขาบทที่ ๑๒ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่มองดูบาตรของผู้อื่นด้วยคิดจะยกโทษ๑ สิกขาบทที่ ๑๓ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ทำ�ำคำ�ำข้าวให้ใหญ่เกินไป สิกขาบทที่ ๑๔ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักทำ�ำคำ�ำข้าวให้กลมกล่อม สิกขาบทที่ ๑๕ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่อ้าปากในเมื่อคำ�ำข้าวยังไม่มาถึง สิกขาบทที่ ๑๖ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่เอามือทั้งมือใส่ปากในขณะฉัน สิกขาบทที่ ๑๗ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่พูดทั้งที่ปากยังมีคำ�ำข้าว สิกขาบทที่ ๑๘ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันโยนคำ�ำข้าวเข้าปาก สิกขาบทที่ ๑๙ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันกัดคำ�ำข้าว๒ สิกขาบทที่ ๒๐ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันทำ�ำกระพุ้งแก้มให้ตุ่ย สิกขาบทที่ ๒๑ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันพลางสะบัดมือพลาง สิกขาบทที่ ๒๒ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันโปรยเมล็ดข้าว๓ ๑ ยกโทษ หมายถึง กล่าวโทษ หรือติเตียน - ม.พ.ป. ๒ กัดคำ�ำข้าว หมายถึงเคี้ยวให้เกิดเสียงกัด - ม.พ.ป. ๓

โปรย หมายถึง ทำ�ำให้ตกลงมาเป็นเม็ด ๆ หรือกระจายทั่วไป - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ เสขิยกัณฑ์

266

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๒๓ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันแลบลิ้น สิกขาบทที่ ๒๔ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันดังจับ ๆ สิกขาบทที่ ๒๕ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันดังซูด ๆ สิกขาบทที่ ๒๖ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันเลียมือ สิกขาบทที่ ๒๗ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันเลียบาตร๑ สิกขาบทที่ ๒๘ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่ฉันเลียริมฝีปาก สิกขาบทที่ ๒๙ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่เอามือเปื้อนจับภาชนะน้�้ำำ สิกขาบทที่ ๓๐ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่เอาน้�้ำำล้างบาตรมีเมล็ดข้าวเทลงในบ้าน (๓) ธัมมเทสนาปฏิสังยุต (หมวดว่าด้วยการแสดงธรรม) มี ๑๖ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ที่มีร่มในมือ สิกขาบทที่ ๒ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ที่มีไม้พลอง

ในมือ สิกขาบทที่ ๓ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ที่มีศัส ตรา

(ของมีคม) ในมือ สิกขาบทที่ ๔ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจั ก ไม่ แ สดงธรรมแก่ ค นไม่ เ ป็ น ไข้ ที่ มี อ าวุ ธ

(ของซัดไปหรือยิงไปได้) ในมือ สิกขาบทที่ ๕ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ทสี่ รวมเขียงเท้า

(รองเท้าไม้) สิกขาบทที่ ๖ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ที่สรวมรองเท้า สิกขาบทที่ ๗ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ที่ไปในยาน สิกขาบทที่ ๘ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ที่อยู่บนที่นอน สิกขาบทที่ ๙ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ที่นั่งรัดเข่า สิกขาบทที่ ๑๐ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ที่โพกศีรษะ สิกขาบทที่ ๑๑ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราจักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ที่คลุมศีรษะ สิกขาบทที่ ๑๒ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เรานัง่ อยูบ่ นแผ่นดิน จักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็น

ไข้ที่นั่งอยู่บนอาสนะ (ผ้าหรือเครื่องปูนั่ง) ๑

บาตรสมัยนั้นไม่ลึกมากอย่างปัจจุบัน แม้ภาชนะใส่ของคล้ายชาม ก็เรียกว่าบาตร จึงเลียได้

วินัยปิฎก เล่ม ๒ มหาวิภังค์ ธรรมะสำ�ำหรับระงับอธิกรณ์

267

(๔) ปกิณณกะ (หมวดเบ็ดเตล็ด) มี ๓ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราไม่เป็นไข้ จักไม่ยืนถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ สิกขาบทที่ ๒ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราไม่เป็นไข้ จักไม่ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ หรือบ้วน น้�้ำำลายลงในของเขียว (พืชพันธุ์ไม้) สิกขาบทที่ ๓ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราไม่เป็นไข้ จักไม่ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ หรือบ้วน น้�้ำำลายลงในน้�้ำำ

๕. ธรรมสำ�ำหรับระงับอธิกรณ์ ๗ อย่าง ๑ สัมมุขาวินัย ๒ สติวินัย ๓ อมูฬหวินัย ๔ ปฏิญญาตกรณะ ๕ เยภุยยสิกา ๖ ตัสสปาปิยสิกา ๗ ติ​ิณวั​ัตถารกะ

การระงับอธิกรณ์ ในที่พร้อมหน้า (บุคคล วัตถุ ธรรม) การระงับอธิกรณ์ด้วยยกให้ว่าพระอรหันต์เป็นผู้มีสติ การระงับอธิกรณ์ด้วยยกประโยชน์ให้ในขณะเป็นบ้า การระงับอธิกรณ์ด้วยถือตามคำ�ำรับของจำ�ำเลย การระงับอธิกรณ์ด้วยถือเสียงข้างมากเป็นประมาณ การระงับอธิกรณ์ด้วยการลงโทษแก่ผู้ผิด การระงั​ับอธิ​ิกรณ์​์ด้​้วยให้​้ประนี​ีประนอมหรื​ือเลิ​ิกแล้​้วกั​ันไป

สรุปศีลของพระภิกษุ : ปาราชิก ๔ สังฆาทิเสส ๑๓ อนิยต ๒ นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ ปาจิตตีย์ ๙๒

ปาฏิเทสนียะ ๔ เสขิยะ ๗๕ อธิกรณสมถะ ๗ รวมทั้งสิ้น ๒๒๗ ข้อ ม.พ.ป.

จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๒

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๑๓ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เรานั่งอยู่บนอาสนะต่�่ำำ จักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่

เป็นไข้ที่นั่งบนอาสนะสูง สิกขาบทที่ ๑๔ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เรายืนอยู่ จักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้ที่นั่งอยู่ สิกขาบทที่ ๑๕ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราเดินไปข้างหลัง จักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้

ที่เดินไปข้างหน้า สิกขาบทที่ ๑๖ ภิกษุพึงทำ�ำความศึกษาว่า เราเดินไปนอกทาง จักไม่แสดงธรรมแก่คนไม่เป็นไข้

ที่ไปในทาง

เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ในเล่ม ๑ และ ๒ แห่งบาลีวินัยปิฎก๑ ซึ่งย่อมาแล้ว ว่าด้วยศีลของภิกษุ ซึ่งมีอยู่ ๒๒๗ ข้อ อันจะต้องสวดในทีป่ ระชุมสงฆ์ทกุ กึง่ เดือน บัดนีจ้ งึ มาถึงบาลีวนิ ยั ปิฎก เล่ม ๓ ซึง่ ชือ่ ว่า ภิกขุนวี ภิ งั ค์ อันแปลว่า ข้อแจกแจงอันเกีย่ วด้วยนางภิกษุณี พูดง่าย ๆ ก็คอื แสดงถึงศีล ๓๑๑ ข้อ ของนางภิกษุณี ซึ่งจะต้องสวดในที่ประชุมภิกษุณสี งฆ์ทุกกึ่งเดือนเช่นเดียวกับภิกษุสงฆ์ ในศีล ๓๑๑ ของนางภิกษุณีนั้น เป็นของนางภิกษุณีแท้ ๆ เพียง ๑๓๐ ข้อ ส่วนอีก ๑๘๑ ข้อ นำ�ำมาจากศีล ๒๒๗ ของภิกษุ เหตุที่นำ�ำมา ๑๘๑ ข้อ ก็เพราะได้เลือกเฉพาะที่ใช้กันได้ ทั้งภิกษุและภิกษุณี อันใดที่เป็นของเฉพาะภิกษุแท้ ๆ ก็ไม่นำ�ำมาใช้สำำ� หรับนางภิกษุณี บาลีวินัยปิฎก เล่ม ๓ ที่ชื่อว่าภิกขุนีวิภังค์นี้ แบ่งออกเป็นหัวข้อใหญ่ ๗ หัวข้อ คือ ๑. ปาราชิกกัณฑ์ ว่าด้วยอาบัติปาราชิก คืออาบัติที่ต้องเข้าแล้ว ทำ�ำให้ขาดจาก ความเป็นภิกษุณี อาบัติปาราชิกของนางภิกษุณีมี ๘ แต่แสดงไว้ในที่นี้เพียง ๔ ส่วนอีก ๔ ข้อ อนุโลมตามของภิกษุ ๒. สัตตรสกัณฑ์ ว่าด้วยอาบัติสังฆาทิเสส ๑๗ ข้อ (สัตตรส แปลว่า ๑๗) อาบัติ สังฆาทิเสสนั้นต้องเข้าแล้ว ต้องประพฤติมานัตต์ ๑๕ วัน (คือ ๑ ปักษ์) ในสงฆ์ ๒ ฝ่าย คือ ทั้งภิกษุสงฆ์และภิกษุณีสงฆ์ พูดง่าย ๆ ก็คือ ต้องประจานตัวเองแก่ สงฆ์ทั้งสองฝ่าย และตลอดเวลา ๑๕ วันนั้น ต้องเสียสิทธิหลายอย่าง อาบัติ สังฆาทิเสสสำ�ำหรับภิกษุมี ๑๓ ข้อ ใช้ได้แก่นางภิกษุณีเพียง ๗ ข้อ เป็นของ นางภิกษุณีแท้ ๆ ที่แสดงไว้ในบาลีวินัยปิฎก เล่ม ๓ นี้เพียง ๑๐ ข้อ ๓. นิสสัคคิยกัณฑ์ ว่าด้วยอาบัติปาจิตตีย์๒ ที่ต้องสละสิ่งของ เรียกเต็มว่า อาบัติ นิสสัคคิยปาจิตตีย์ มี ๓๐ ข้อ เท่ากับของภิกษุ แต่นำ�ำของภิกษุมาใช้เพียง ๑๘ ข้อ อีก ๑๒ ข้อที่แสดงไว้ในที่นี้ เป็นของนางภิกษุณีโดยตรง ๔. ปาจิตติยกัณฑ์ ว่าด้วยอาบัตปิ าจิตตียต์ ามปกติ ทีไ่ ม่ตอ้ งสละสิง่ ของ รวม ๑๖๖ ข้อ ในจำ�ำนวนนี้ ที่แสดงไว้ในที่นี้อันเป็นของนางภิกษุณีโดยตรงมี ๙๖ ข้อ นำ�ำของภิกษุ มาใช้ ๗๐ ข้อ (๙๖ + ๗๐ = ๑๖๖) อาบัติปาจิตตีย์ของภิกษุมี ๙๒ ข้อ ๑ คำ�ำว่า บาลีวนิ ยั ปิฎก หมายถึงวินยั ปิฎก ฉบับภาษาบาลี อนึง่ คำ�ำว่า ภิกขุนี เป็นภาษาบาลี ภิกษุณี เป็นภาษาสันสกฤต ๒

อาบัติปาจิตตีย์ แปลว่า การละเมิดที่ยังกุศลคือความดีให้ตก

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ปาราชิกกัณฑ์

269

ขยายความ ๑. ปาราชิกกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติปาราชิก ๘ สิกขาบท) สิกขาบทที่ ๑ ห้ามกำ�ำหนัดยินดีการจับต้องของบุรุษ มีเรื่องเล่าว่า นางภิกษุณีชื่อสุนทรีนันทา มีความกำ�ำหนัดยินดีการจับต้องกายแห่ง หลานชายของนางวิสาขา ผู้มีนามว่าสาฬหะ ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ความว่า นางภิกษุณีมีความกำ�ำหนัดยินดีการลูบ การคลำ�ำ การจับ การต้อง การบีบ ของชายผู้มี ความกำ�ำหนัด เบื้องบนตั้งแต่ใต้รากขวัญ๑ ลงไป เบื้องต่�่ำำตั้งแต่เข่าขึ้นมา ต้องอาบัติปาราชิก สิกขาบทที่ ๒ ห้ามปกปิดอาบัติปาราชิกของนางภิกษุณีอนื่ นางถุลลนันทาภิกษุณีรู้ว่านางสุนทรีนันทาภิกษุณีมีครรภ์กับสาฬหะมาณพ ก็ไม่ โจทท้วงบอกกล่าว นางสุนทรีนันทาปกปิดการมีครรภ์ของตน จนครรภ์แก่จึงสึกไปคลอด พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ความว่า นางภิกษุณรี วู้ า่ นางภิกษุณอี นื่ ต้องอาบัตปิ าราชิก ไม่โจทด้วยตนเอง ไม่บอกแก่หมูค่ ณะ ต้องอาบัติปาราชิก ๑

รากขวัญ คือไหปลาร้าหรือหลุมคอ

วินัยปิฎก

๕. ปาฏิเทสนียกัณฑ์ ว่าด้วยอาบัติปาฏิเทสนียะ คืออาบัติที่ควรแสดงคืน รวม ๘ ข้อ ซึ่งไม่ซ้�้ำำกับของภิกษุเลย อาบัติปาฏิเทสนียะของภิกษุมี ๔ ข้อ มีที่น่าสังเกตก็คือ อาบัตินี้ของนางภิกษุณี เนื่องด้วยการขอของบริโภคทั้ง ๘ ข้อ ๖. เสขิยกัณฑ์ ว่าด้วยระเบียบมารยาทที่ต้องศึกษา รวม ๗๕ ข้อ เป็นการนำ�ำของภิกษุ มาใช้ทั้ง ๗๕ ข้อ เป็นแต่ว่าในที่นี้ได้แสดงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น ในเรื่องนุ่งห่ม ไม่เรียบร้อย กับเรื่องถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ และบ้วนเขฬะ (น้�้ำำลาย) ลงในน้�้ำำ ซึ่ง ก็มีที่ห้ามอยู่แล้วในเสขิยวัตร ๗๕ ของภิกษุ ๗. อธิกรณสมถะ วิธีระงับอธิกรณ์ คงมี ๗ ข้ออย่างเดียวกับของภิกษุ

270

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๓ ห้ามเข้าพวกภิกษุที่สงฆ์ขับจากหมู่ นางถุลลนันทาภิกษุณีประพฤติตามภิกษุชื่ออริฏฐะผู้ประพฤติไม่ ๑ ดี สงฆ์จึงสวด ประกาศยกเสียจากหมู่ (ไม่ให้ร่วมกินร่วมนอน) พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ความว่า นางภิกษุณีประพฤติตามภิกษุที่สงฆ์สวดประกาศยกเสียจากหมู่ เป็นผู้ไม่เอื้อเฟื้อ ไม่ทำ�ำคืน ไม่ทำ�ำตนให้เป็นสหายกับพระธรรม พระวินัย คำ�ำสอนของพระศาสดา นางภิกษุณีนั้น อันสงฆ์พึงตักเตือน เมื่อไม่เชื่อฟัง จึงสวดประกาศตักเตือนชี้แจง ถ้าสวดประกาศครบ ๓ ครั้ง ยังไม่ละเลิก ต้องอาบัติปาราชิก สิกขาบทที่ ๔ ห้ามเกี่ยวข้องนัดหมาย เป็นต้น กับบุรุษ นางภิกษุณีที่เป็นคณะเดียวกัน ๖ รูป ประพฤติตนไม่สมควร มียินดีการจับมือบ้าง การจับชายสังฆาฏิบ้าง ของบุรุษ ยืนกับบุรุษบ้าง พูดจากับเขาบ้าง นัดหมายกับเขาบ้าง ยินดี การมาตามนัดหมายของเขาบ้าง เข้าไปสู่ที่มุงด้วยกันบ้าง ทอดกายให้เขาเพื่อเสพอสัทธรรมบ้าง พระผู ้ มี พ ระภาคทรงทราบ จึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบท ปรั บ อาบั ติ ป าราชิ ก แก่ น างภิ ก ษุ ณี ผู้ประพฤติเช่นนั้น (หมายเหตุ : ปาราชิกอีก ๔ ข้อ คือตั้งแต่ข้อ ๕ ถึงข้อ ๘ อนุโลมตามของภิกษุ พึงดูหน้า ๒๑๘ - ๒๒๓)

๒. สัตตรสกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติสังฆาทิเสส ๑๗ สิกขาบท) สิกขาบทที่ ๑ ห้ามก่อคดีในโรงศาลกับคฤหัสถ์และนักบวช นางถุลลนันทาภิกษุณี เป็นความกับชายคนหนึ่งด้วยเรื่องโรงเก็บของ ที่บิดาของ ชายคนนั้นถวายเป็นของภิกษุณีสงฆ์ แต่เมื่อบิดาตาย ชายคนนั้นจะเอาคืน ศาลตัดสินให้ นางภิกษุณีชนะ ชายนั้นหาว่านางโกง นางแจ้งความ ศาลลงโทษชายนั้น ชายนั้นสร้างที่อยู่ให้ อาชีวก และให้อาชีวกมาด่า นางแจ้งความ ศาลตัดสินจำ�ำคุกชายนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ความว่า ๑

ภิกษุหรือภิกษุณีที่ไม่เห็นอาบัติ ไม่ทำ�ำคืนอาบัติ จะต้องถูกลงโทษ ที่เรียกว่าอุกเขปนียกรรม คือการประกาศไม่ให้ ร่วมกินร่วมนอน ไม่ให้เข้าหมู่ เมื่อประพฤติดีแล้ว จึงถอนประกาศนั้น

271

นางภิกษุณีฟ้องความกับคฤหบดี๑ บุตรคฤหบดี ทาส กรรมกร หรือแม้โดยที่สุด กับสมณะนักบวช ต้องอาบัตสิ ังฆาทิเสส สิกขาบทที่ ๒ ห้ามให้บวชแก่หญิงที่เป็นโจร ชายาของเจ้าลิจฉวีคนหนึ่งนอกใจสามี สามีจะฆ่า จึงหนีไป พร้อมทั้งขโมยของมีค่า ไปด้วย นางไปขอบวชในลัทธิอื่น ก็ไม่มีใครบวชให้ แต่นางถุลลนันทาภิกษุณีเห็นแก่ของกำ�ำนัล ยอมบวชให้ สามีตามมาถึงเมืองสาวัตถี ฟ้องต่อพระเจ้าปเสนทิขอให้สึกให้ พระเจ้าปเสนทิ ไม่ทรงยินยอม ทรงถือว่าบวชแล้วก็แล้วไป สามีจงึ ติเตียนนางถุลลนันทาภิกษุณี พระผูม้ พี ระภาค ทรงทราบ จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ความว่า นางภิกษุณรี อู้ ยู่ รับสตรีซงึ่ เป็นโจร อันคนทัง้ หลายรูว้ า่ มีโทษประหาร๒ ให้อยู่ (ให้บวช๓) โดยไม่บอกเล่า พระราชา สงฆ์ คณะ หมู่ พวก เว้นแต่ผู้ที่สมควร (คือบวชในลัทธิอื่นแล้ว หรือบวชในสำ�ำนักนางภิกษุณีอื่นอยู่แล้ว) ต้องอาบัติสังฆาทิเสส สิกขาบทที่ ๓ ห้ามเข้าบ้าน ข้ามน้�ำ้ำ ค้างคืนแต่ผู้เดียว มีเรื่องหลายเรื่องที่นางภิกษุณีข้ามน้�้ำำ นอนตามลำ�ำพัง เดินทางแตกหมู่แล้วถูกข่มขืน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ความว่า นางภิกษุณีแต่ลำ�ำพังผู้เดียวไปสู่ละแวกบ้านก็ตาม ข้ามแม่น้�้ำำก็ตาม ค้างคืนก็ตาม ล้าหลังแยกจากหมู่ (ในการเดินทาง) ก็ตาม ต้องอาบัติสังฆาทิเสส๔ สิกขาบทที่ ๔ ห้ามสวดเปลื้องโทษโดยไม่บอกสงฆ์ที่สวดลงโทษ ภิกษุสงฆ์สวดประกาศลงโทษนางภิกษุณรี ปู หนึง่ ผูไ้ ม่เห็นอาบัติ นางถุลลนันทาภิกษุณี หาพวกสวดประกาศเปลื้องโทษ พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ความว่า นางภิกษุณีไม่บอกกล่าวสงฆ์ผู้ทำ�ำการ ไม่รู้ฉันทะ (ไม่ได้รับความยินยอม) ของคณะ เปลื้องโทษ นางภิกษุณีที่สงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันยกเสียจากหมู่ ตามธรรม ตามวินัย ตาม สัตถุศาสนา ต้องอาบัตสิ ังฆาทิเสส ๑ คฤหบดี แปลว่า ผู้ครองเรือน ๒ สมัยนั้น ใครลักทรัพย์ ๑ บาท คือ ๕ มาสกขึ้นไป ต้องประหารชีวิต ๓ คือเป็นอุปัชฌายะให้บวช ๔

ตามสิกขาบทนี้ แสดงว่านางภิกษุณีจะต้องอยู่ในหมู่ในคณะ จะปลีกตัวไปไหน หรือแม้นอนคนเดียวไม่มีเพื่อน ภิกษุณีด้วย ย่อมต้องอาบัติ

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ สัตตรสกัณฑ์

272

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๕ ห้ามรับของเคี้ยวของฉันจากมือของบุรุษ นางภิกษุณีรูปหนึ่ง รูปร่างงดงาม คนก็รุมถวายอาหารดี ๆ เกิดมีเสียงครหาขึ้น พระผู้มพี ระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ใจความว่า นางภิกษุณีมีความกำ�ำหนัด รับของเคี้ยวของฉันจากมือบุรุษผู้มีความกำ�ำหนัด ด้วยมือ ของตนมาเคี้ยว มาฉัน ต้องอาบัติสังฆาทิเสส สิกขาบทที่ ๖ ห้ามพูดจูงใจให้นางภิกษุณีประพฤติย่อหย่อน นางสุนทรีนันทาภิกษุณีผู้มีรูปงาม เห็นคนถวายอาหารดี ๆ มาก และรู้ว่าคนเหล่านั้น มีความกำ�ำหนัดจึงไม่รับ นางอนันตริกาภิกษุณี กลับพูดจูงใจว่า เขากำ�ำหนัดหรือไม่กำ�ำหนัด จะเป็นไรไป ควรรับได้ ท่านไม่กำ�ำหนัดก็แล้วกัน ความทราบถึงพระพุทธเจ้า จึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ปรับอาบัติสังฆาทิเสสแก่นางภิกษุณีผู้พูดจูงใจให้ย่อหย่อนแบบนั้น สิกขาบทที่ ๗ ห้ามพูดดูหมิน่ ภิกษุณีสงฆ์เมื่อโกรธเคือง นางจัณฑกาลีภิกษุณีทะเลาะกับนางภิกษุณีอื่น มีความโกรธเคือง พูดว่า ข้าพเจ้า ขอบอกคื น พระพุ ท ธ พระธรรม พระสงฆ์ สมณสตรี พ วกศากยบุ ต รนี้ จ ะอะไรนั ก เที ย ว สมณสตรีดี ๆ พวกอื่นก็มี ข้าพเจ้าจะไปประพฤติพรหมจรรย์ในสำ�ำนักของสมณสตรีเหล่านั้น พระผู ้ มี พ ระภาคทรงทราบ จึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบท ห้ า มกล่ า ววาจาเช่ น นั้ น เมื่อโกรธเคือง และเมื่อกล่าวไปแล้ว ให้ภิกษุณีสงฆ์ตักเตือน เมื่อไม่เชื่อฟัง จึงสวดประกาศ ตักเตือน ถ้าครบ ๓ ครั้งแล้ว ยังไม่เลิกละ ต้องอาบัตสิ ังฆาทิเสส สิกขาบทที่ ๘ ห้ามพูดติเตียนเมื่อถูกลงโทษโดยธรรม นางจัณฑกาลีภกิ ษุณถี กู ลงโทษในอธิกรณ์เรือ่ งหนึง่ โกรธเคือง จึงกล่าวหาว่า นางภิกษุณี ทั้ ง หลาย ลุ แ ก่ อ คติ ๔ พระผู ้ มี พ ระภาคทรงทราบ จึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบท ห้ า มติ เ ตี ย น เช่นนั้น และให้ภิกษุณีสงฆ์ตักเตือน เมื่อไม่เชื่อฟัง จึงสวดประกาศตักเตือน ถ้าครบ ๓ ครั้งแล้ว ยังไม่เลิกละ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส สิกขาบทที่ ๙ ห้ามรวมกลุ่มกันประพฤติเสื่อมเสีย นางภิกษุณีที่เป็นศิษย์ของนางถุลลนันทาภิกษุณี รวมกลุ่มกันประพฤติเสื่อมเสีย มีชอื่ เสียงไม่ดี เบียดเบียนภิกษุณสี งฆ์ ปกปิดความชัว่ ของกันและกัน พระผูม้ พี ระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามประพฤติเช่นนั้น และให้ภิกษุณีสงฆ์ตักเตือน เมื่อไม่เชื่อฟัง จึงสวดประกาศตักเตือน ถ้าครบ ๓ ครั้งแล้ว ยังไม่เลิกละ ต้องอาบัตสิ ังฆาทิเสส

273

สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามพูดยุยงนางภิกษุณีผู้ประพฤติผิด นางถุลลนันทาภิกษุณีพูดกับนางภิกษุณีท้ังหลายที่ถูกสงฆ์สวดประกาศตักเตือน (ตามสิกขาบทที่ ๙) ว่า ”แม่เจ้าทัง้ หลาย ท่านทัง้ หลายจงรวมกลุม่ กัน อย่าแยกกัน แม้นางภิกษุณี เหล่าอื่นที่มีความประพฤติอย่างนี้ มีชื่อเสียงอย่างนี้ เบียดเบียนภิกษุณีสงฆ์ ปกปิดโทษของกัน และกันก็มีอยู่ในสงฆ์ แต่สงฆ์ก็มิได้กล่าวอะไรซึ่งนางภิกษุณีเหล่านั้น สงฆ์ว่ากล่าวพวกท่าน เพราะดูหมิ่น เพราะข่มเหง เพราะไม่ชอบใจ เพราะเสียงซุบซิบ เพราะ (พวกท่าน) มีกำ�ำลังน้อย„ พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ห้ามนางภิกษุณี กล่าวกะนางภิกษุณีที่ถูก สงฆ์สวดประกาศตักเตือนเช่นนั้น ถ้ามีใครขืนทำ�ำ ให้ภิกษุณีสงฆ์ตักเตือน ถ้าไม่ฟัง ให้สวด ประกาศเตือน ครบ ๓ ครั้งแล้ว ยังไม่ละเลิก ต้องอาบัตสิ ังฆาทิเสส (หมายเหตุ : อีก ๗ สิกขาบทไม่ได้กล่าวไว้ แต่ให้ใช้สิกขาบทของภิกษุ คือสิกขาบท ที่ ๕ ๘ ๙ และ ๑๐ ๑๑ ๑๒ ๑๓ รวม ๗ สิกขาบท ดูหน้า ๒๒๘ - ๒๓๔)

๓. นิสสัคคิยกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๓๐ สิกขาบท ที่ต้องสละสิ่งของ) ในที่นี้มีเพียง ๑๒ สิกขาบท อีก ๑๘ สิกขาบทนำ�ำมาจากของภิกษุ (๑) ปัตตวรรค วรรคว่าด้วยบาตร มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามสะสมบาตร นางภิกษุณที เี่ ป็นคณะเดียวกัน ๖ รูป สะสมบาตรไว้มาก เป็นทีต่ เิ ตียน พระผูม้ พี ระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีสะสมบาตร ต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์ (บาตรที่นับว่า สะสม คือนอกจากที่ใช้ประจำ�ำ ๑ ลูก และนอกจากที่ทำ�ำวิกัป หรือทำ�ำให้เป็นสองเจ้าของ คืออนุญาตให้ผู้อื่นมีสิทธิด้วย) สิกขาบทที่ ๒ ห้ามอธิษฐานจีวรนอกกาลและแจกจ่าย ชาวบ้านเห็นนางภิกษุณีกลุ่มหนึ่งมีจีวรเก่า แต่ประพฤติตนสำ�ำรวมดี จึงเลื่อมใสถวาย จีวรนอกกาลแก่ภิกษุณีสงฆ์ นางถุลลนันทาภิกษุณีอ้างว่าตนกราลกฐินแล้ว จึงอธิษฐานเป็น จีวรในกาล ให้แจกจ่าย (เมื่อทำ�ำวิธีนี้ จีวรก็ตกเป็นของนางถุลลนันทาภิกษุณี ในฐานะเป็น ผู้มีพรรษามาก) เจ้าของจีวรถามนางภิกษุณีที่ตนประสงค์จะให้ได้รับ ทราบว่าไม่ได้รับ เพราะ นางถุลลนันทาภิกษุณทำี ำ� ไปอย่างนัน้ จึงติเตียน พระผูม้ พี ระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ห้ามอธิษฐานจีวรนอกกาล เป็นจีวรในกาล แล้วแจกจ่าย ทรงปรับอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ แก่นางภิกษุณีผู้ล่วงละเมิด

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ นัสสัคคิยกัณฑ์

274

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๓ ห้ามชิงจีวรคืนเมื่อแลกเปลี่ยนกันแล้ว นางถุลลนันทาภิกษุณีแลกจีวรกับภิกษุณีรูปอื่นแล้ว ภายหลังชวนแลกคืนตามเดิม พร้อมทั้งชิงเอาทั้ง ๆ ที่อีกฝ่ายหนึ่งยังไม่ทันตกลงประการไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ปรับอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้ชิงคืนเอง หรือใช้ให้ผู้อื่นชิง สิกขาบทที่ ๔ ห้ามขอของอย่างหนึ่งแล้วขออย่างอืน่ อีก อุบาสกคนหนึง่ ถามนางถุลลนันทาภิกษุณวี า่ ต้องการอะไร นางตอบว่า ต้องการเนยใส เขาจึงซื้อเนยใสมาถวาย นางกลับบอกว่า ไม่ต้องการเนยใส แต่ต้องการน้�้ำำมัน เขาจึงเอาเนยใส ไปคื น จะขอน้�้ำำ มั น มาแทน แต่ พ ่ อ ค้ า ไม่ ย อมให้ คื น เขาจึ ง ติ เ ตี ย นนางถุ ล ลนั น ทาภิ ก ษุ ณี พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบท ห้ า มขอของอย่ า งหนึ่ ง แล้ ว ขอของอย่ า งอื่ น อี ก ทรงปรับอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้ประพฤติเช่นนั้น สิกขาบทที่ ๕ ห้ามสั่งซื้อของกลับกลอก อุบาสกผู้หนึ่งเอาเงิน ๑ กหาปณะฝากไว้ที่พ่อค้าในตลาด แล้วบอกกับนางถุลลนันทา ภิกษุณีว่า ต้องการอะไรในราคานั้นให้ไปนำ�ำมา นางใช้นางสิกขมานา (สามเณรีผู้กำ�ำลังศึกษา คือสามเณรีที่เตรียมตัวจะเป็นนางภิกษุณีตามระยะกาลกำ�ำหนด) ผู้หนึ่ง ให้ไปนำ�ำน้�้ำำมันมาราคา ๑ กหาปณะ ครัน้ นำ�ำมาแล้ว สัง่ เปลีย่ นใหม่วา่ ไม่ตอ้ งการน้�้ำำมนั แต่ตอ้ งการเนยใส นางสิกขมานานำ�ำ น้�้ำำมนั ไปคืน จะขอเนยใสมา พ่อค้าไม่ยอมรับคืน นางสิกขมานาก็ยนื ร้องไห้ พระผูม้ พี ระภาคจึงทรง บัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัตินสส ิ ัคคิยปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผสู้ ั่งซื้อของกลับกลอกเช่นนั้น สิกขาบทที่ ๖ ห้ามจ่ายของผิดวัตถุประสงค์เดิม พวกอุบาสกเรีย่ ไรกันเพือ่ ทำ�ำจีวรถวายภิกษุณสี งฆ์ แล้วเก็บของไว้ ณ บ้านของพ่อค้าผ้า คนหนึ่ง เข้าไปหานางภิกษุณีทั้งหลาย สั่งว่า ถ้าต้องการจีวรให้ไปรับมาจัดแบ่งกัน นางภิกษุณี ทั้งหลายเอาผ้านั้นไปจ่ายแลกเภสัชมาบริโภคเสียเอง เขารู้เข้าก็พากันติเตียน พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณี ที่เอาของที่เขาประสงค์ เจาะจงเพื่อประโยชน์อย่างหนึ่ง ถวายแก่สงฆ์ไว้ไปจ่ายแลกของอื่น สิกขาบทที่ ๗ ห้ามขอของมาจ่ายแลกของอืน่ พวกอุบาสกเรี่ยไรกันเพื่อทำ�ำจีวรถวายภิกษุณีสงฆ์ แล้วเก็บของไว้ที่บ้านของพ่อค้าผ้า คนหนึ่ง เข้าไปหานางภิกษุณีทั้งหลาย สั่งว่า ถ้าต้องการจีวร ก็ให้ไปรับมาจัดแบ่งกัน นางภิกษุณี

275

ขอผ้ านั้ น ด้วยตนแล้ว เอาบริขารนั้นไปจ่ายแลกเภสั ชมาบริ โภค เขารู ้ เ ข้ าก็ พ ากั น ติ เ ตี ยน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณี ที่เอาของ ที่เขาประสงค์เจาะจงเพื่อประโยชน์อย่างหนึ่ง ถวายแก่พระสงฆ์ซึ่งตนขอมาเองไปจ่ายแลก ของอื่น สิกขาบทที่ ๘ ห้ามจ่ายของของคณะแลกของอื่น ชนกลุ่มหนึ่งเรี่ยไรกันเพื่อทำ�ำข้าวยาคูถวายนางภิกษุณีทั้งหลาย (ในที่นี้ไม่ใช้คำ�ำว่า สงฆ์ ด้วยมุง่ หมายหมูน่ างภิกษุณที ลำี่ ำ� บากด้วยข้าวยาคู) แล้วฝากของไว้ทบี่ า้ นพ่อค้าคนหนึง่ เข้าไปหา นางภิกษุณีทั้งหลาย สั่งว่า ถ้าต้องการข้าวยาคู ให้ไปเอาข้าวสารมาต้มเป็นข้าวยาคูบริโภค นางภิ ก ษุ ณี ทั้ ง หลายเอาของนั้ น จ่ า ยแลกเภสั ช มาบริ โ ภค เขาทราบเข้ า พากั น ติ เ ตี ย น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณี ที่เอา ของที่เขาประสงค์เจาะจงเพื่อประโยชน์อย่างหนึ่ง ถวายไว้แก่คณะนางภิกษุณี มาจ่ายแลก ของอย่างอื่น (ความต่างกันของสิกขาบทนี้ กับสิกขาบทที่ ๖ ที่ ๗ อยู่ที่คณะกับสงฆ์ คณะ หมายเอา ๒ - ๓ รูป สงฆ์หมายเอา ๔ รูปขึ้นไป) สิกขาบทที่ ๙ ห้ามขอของของคณะมาจ่ายแลกของอื่น เรื่องเช่นเดียวกับสิกขาบทที่ ๘ เป็นแต่นางภิกษุณีขอก่อนแล้วจึงจ่ายแลกของ ทำ�ำนองเดียวกับสิกขาบทที่ ๗ เป็นแต่สิกขาบทนี้เขาถวายแก่คณะ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามขอของบุคคลมาจ่ายแลกของอื่น เรื่องทำ�ำนองเดียวกับสิกขาบทที่ ๙ เป็นแต่เขาถวายของเป็นส่วนบุคคลสำ�ำหรับค่า ทำ�ำความสะอาดบริเวณ แต่ผู้รับเอามาจ่ายแลกเภสัช (๒) จีวรวรรค วรรคว่าด้วยจีวร มี ๒ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามขอผ้าห่มหนาวเกินราคา ๑๖ กหาปณะ พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงเลื่อมใสในธรรมเทศนาของนางถุลลนันทาภิกษุณี ออกปาก ให้ขอของได้ นางจึงขอผ้ากัมพลราคาแพง พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติ นิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีที่ขอ (หรือให้เขาจ่าย) ผ้าห่มหนาว ราคาเกิน ๔ กังสะ (๑๖ กหาปณะ) สิกขาบทที่ ๒ ห้ามขอผ้าห่มฤดูร้อน ราคาเกิน ๑๐ กหาปณะ พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงเลื่อมใสในธรรมเทศนาของนางถุลลนันทาภิกษุณี ตรัสให้ขอ สิ่งที่ต้องการได้ นางขอผ้าเปลือกไม้ ก็ถวายผ้าเปลือกไม้ตามประสงค์ มนุษย์ทั้งหลายพากัน

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ นัสสัคคิยกัณฑ์

276

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ติเตียนว่ามักมาก (เข้าใจว่าจะขอผ้าที่ทรงห่มอยู่ซึ่งมีราคาแพง) พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ปรับอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณี เมื่อขอผ้าห่มฤดูร้อน ขอผ้าเกินราคา ๒ กังสะครึ่ง (๑๐ กหาปณะ)๑ (หมายเหตุ : นิสสัคคิยกัณฑ์ที่แสดงไว้นี้ มีเพียง ๑๒ สิกขาบท ทั้ง ๆ ที่กล่าวมา มี ๓๐ สิกขาบท เพราะนำ�ำของภิกษุมาใช้ ๑๘ สิกขาบท กล่าวอีกอย่างหนึ่งนิสสัคคิยปาจิตตีย์ ของภิกษุ ๓๐ สิกขาบทนั้น เอาออกเสีย ๑๒ นำ�ำมาใช้สำ�ำหรับนางภิกษุณีได้ ๑๘ สิกขาบท ทีเ่ อาออก ๑๒ คือสิกขาบทที่ ๔ ที่ ๕ แห่งจีวรวรรค สิกขาบทที่ ๑ ถึง ๗ แห่งโกสิยวรรค สิกขาบท ที่ ๑ ที่ ๘ และที่ ๙ แห่งปัตตวรรค ดูหน้า ๒๓๗ - ๒๔๓)

๔. ปาจิตติยกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติปาจิตตีย์ ๑๖๖ สิกขาบท ที่ไม่ต้องสละสิ่งของ) (ในเล่มนี้แสดงเฉพาะที่เป็นของนางภิกษุณีแท้ ๆ ๙๖ สิกขาบท ส่วนอีก ๗๐ สิกขาบท นำ�ำของภิกษุมาใช้ จึงรวมเป็น ๑๖๖ สิกขาบท ใน ๙๖ สิกขาบท แบ่งออกเป็น ๙ วรรค วรรคที่ ๑ ถึงวรรคที่ ๗ มีวรรคละ ๑๐ สิกขาบท วรรคที่ ๘ และที่ ๙ วรรคละ ๑๓ สิกขาบท) (๑) ลสุณวรรค วรรคว่าด้วยกระเทียม มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามฉันกระเทียม อุบาสกผู้หนึ่งอนุญาตให้ภิกษุณสี งฆ์ขอกระเทียมได้ พร้อมทั้งสั่งคนเฝ้าไร่ให้จัดถวาย วันหนึ่งนางภิกษุณีหลายรูปไปขอกระเทียม เผอิญกระเทียมที่บ้านหมด เขาจึงให้ไปเก็บเอาเอง ที่ไร่ นางถุลลนันทาภิกษุณี ไม่รู้จักประมาณ ใช้คนเก็บไปเสียมากมาย คนเฝ้าไร่ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีที่ฉันกระเทียม (คงเพื่อป้องกันไม่ให้ไปเที่ยวขอกระเทียมชาวบ้านอีก) สิกขาบทที่ ๒ ห้ามนำ�ำขนในที่แคบออก นางภิกษุณีไปอาบน้�้ำำเปลือยกายในท่าน้�้ำำอันเดียวกับหญิงแพศยา (โสเภณี) ถูกพวก หญิงแพศยายกโทษติเตียนว่า นำ�ำขนในทีแ่ คบออกเหมือนคฤหัสถ์ผบู้ ริโภคกาม พระผูม้ พี ระภาค จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบทปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีที่ให้นำ�ำขนในที่แคบออก๒ ๑

มีข้อน่าสังเกตอยู่ ๒ แห่ง คือผ้าห่มฤดูหนาว ใช้คำ�ำว่า ผ้าห่มหนัก (ครุปาปุรณํ) ผ้าห่มฤดูร้อน ใช้คำ�ำว่า ผ้าห่มเบา (ลหุปาปุรณํ) คำ�ำว่า ขอ แปลหักจากคำ�ำว่า ”ทำ�ำให้เขาจ่าย„ (เจตาเปยฺย) ๒ คำ�ำว่า ที่แคบ หมายถึงรักแร้ทั้งสองและองค์กำ�ำเนิด

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

277

สิกขาบทที่ ๓ ห้ามใช้ฝ่ามือตบกันด้วยความกำ�ำหนัด นางภิกษุณี ๒ รูปเกิดความกำ�ำหนัด จึงเข้าห้องใช้ฝ่ามือตบ๑ (ตามเนื้อตัวของกัน และกัน) พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ปรับอาบัตปิ าจิตตียแ์ ก่นางภิกษุณผี ทำู้ ำ� เช่นนัน้

สิกขาบทที่ ๕ ห้ามชำ�ำระลึกเกิน ๒ ข้อนิ้ว พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตให้นางภิกษุณีใช้น้�้ำำชำ�ำระได้เมื่อปัสสาวะ ภิกษุณีบางรูป ใช้น้�้ำำชำ�ำระลึกเกินไปทำ�ำให้เป็นแผล จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้ ใช้น้�้ำำชำำ� ระลึกเกิน ๒ ข้อนิว้ (เพือ่ ป้องกันการกระทำ�ำด้วยความกำ�ำหนัด - คำ�ำอธิบายท้ายสิกขาบท๒) สิกขาบทที่ ๖ ห้ามเข้าไปยืนถือน้�ำ้ำ และพัดในขณะที่ภิกษุกำ�ำลังฉัน มหาอำ�ำมาตย์ผหู้ นึง่ ออกบวช ภริยาก็ออกบวชเป็นนางภิกษุณดี ว้ ย เวลาฉัน นางภิกษุณี ที่เคยเป็นภริยามายืนถือภาชนะน้�้ำำดื่มและถือพัดปฏิบัติอยู่ ภิกษุที่เคยเป็นสามีเห็นไม่เหมาะ จึงห้ามปราม นางโกรธจึงเอาภาชนะน้�้ำำคว่�่ำำลงไปบนศีรษะและเอาพัดตีภกิ ษุนนั้ พระผูม้ พี ระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้เข้าไปยืนถือภาชนะน้�้ำำและพัด เมื่อภิกษุกำ�ำลังฉัน สิกขาบทที่ ๗ ห้ามทำ�ำการหลายอย่างกับข้าวเปลือกดิบ นางภิกษุณีไปขอข้าวเปลือกดิบได้มา แต่ถูกแย่งชิงที่ประตูเมือง พระผู้มีพระภาคจึง ทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ปรับอาบัตปิ าจิตตียแ์ ก่นางภิกษุณผี ขู้ อเอง ใช้ให้ขอ ฝัดเอง ใช้ให้ฝดั ตำ�ำเอง ใช้ให้ตำ�ำ ซึ่งข้าวเปลือกดิบ หุงต้มเอง ใช้ให้หุงต้ม ฉันข้าวนั้น (คือฉันข้าวที่ตนทำ�ำ หรือใช้ให้ทำ�ำ อย่างใดอย่างหนึ่งเกี่ยวกับข้าวเปลือกดิบนั้น ต้องอาบัติ) ๑ มีคำ�ำอธิบายท้ายสิกขาบทว่า เมื่อกำ�ำหนัดยินดีสัมผัส แม้ใช้ใบบัวตีที่องค์กำ�ำเนิด ต้องปาจิตตีย์ ๒

หมายถึง คำ�ำอธิบายท้ายสิกขาบทนี้ ในพระไตรปิฎกบาลี - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามใช้สิ่งทีทำ่ �ำด้วยยางไม้ นางภิกษุณีมีความกำ�ำหนัด ใช้สิ่งที่ทำ�ำด้วยยางไม้ใส่ในองค์กำ�ำเนิด พระผู้มีพระภาค จึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบท ปรั บ อาบั ติ ป าจิ ต ตี ย ์ แ ก่ น างภิ ก ษุ ณี ผู ้ ทำ�ำ เช่ น นั้ น (คำ� ำ ว่ า ยางไม้ กินความถึงไม้ แป้ง ดินเหนียว โดยที่สุด แม้ใบบัว - คำ�ำอธิบายท้ายสิกขาบท๒)

278

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๘ ห้ามทิ้งของนอกฝานอกกำ�ำแพง นางภิกษุณีถ่ายอุจจาระใส่ภาชนะ เทลงไปนอกฝา ตกใส่ศีรษะของพราหมณ์คนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีที่ท้ิง หรือใช้ให้ทิ้ง อุจจาระ ปัสสาวะ ขยะ หรือของที่เป็นเดน นอกฝาหรือนอกกำ�ำแพง สิกขาบทที่ ๙ ห้ามทิ้งของเช่นนั้นลงบนของเขียวสด นางภิ ก ษุ ณี ทิ้ ง อุ จ จาระ เป็ น ต้ น ลงในนาของพราหมณ์ ผู ้ ห นึ่ ง พราหมณ์ ติ เ ตี ย น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีที่ทิ้ง หรือใช้ให้ ทิ้งอุจจาระ ปัสสาวะ หรือของที่เป็นเดน ในของเขียวสด สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามไปดูฟ้อนรำ�ำขับร้อง มีงานมหรสพบนยอดเขากรุงราชคฤห์ นางภิกษุณีไปดู มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึง ทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ปรับอาบัตปิ าจิตตียแ์ ก่นางภิกษุณผี ไู้ ปดูการฟ้อนรำ�ำ การขับร้อง การบรรเลง (๒) อันธการวรรค วรรคว่าด้วยเวลากลางคืน มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามยืนหรือสนทนาสองต่อสองกับบุรุษในที่มืด นางภิกษุณีบางรูปยืนบ้าง สนทนาบ้าง กับบุรุษสองต่อสองในราตรีอันมืด มิได้ตาม ประทีป พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผทำู้ �ำเช่นนั้น สิกขาบทที่ ๒ ห้ามยืนหรือสนทนาสองต่อสองกับบุรุษในที่ลับ นางภิกษุณีบางรูปยืนบ้าง สนทนาบ้าง กับบุรุษสองต่อสองในที่ลับ พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผทำู้ �ำเช่นนั้น สิกขาบทที่ ๓ ห้ามยืนหรือสนทนาสองต่อสองกับบุรุษในที่แจ้ง นางภิกษุณีบางรูปเห็นว่า ห้ามทำ�ำ เช่น สิกขาบทที่ ๒ ในที่ลับ จึงยืนบ้าง สนทนาบ้าง กับบุรุษสองต่อสองในที่แจ้ง มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติ ปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้ทำ�ำเช่นนั้น สิกขาบทที่ ๔ ห้ามทำ�ำเช่นนั้นในที่อื่นอีก นางถุลลนันทาภิกษุณี กับบุรุษสองต่อสอง ยืนอยู่บ้าง สนทนากันบ้าง กระซิบที่หู กันบ้าง ส่งนางภิกษุณีที่เป็นเพื่อนไปเสียบ้าง ในถนนรกบ้าง ในถนนตันบ้าง (ถนนเช่นนี้ เข้าทาง ไหนต้องออกทางนั้น) ในทางแยกบ้าง มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติแก่นางภิกษุณีผู้ทำ�ำเช่นนั้น

279

สิกขาบทที่ ๕ ห้ามเข้าบ้านผู้อื่นแล้วเวลากลับไม่บอกลา นางภิกษุณีบางรูปไปฉันประจำ�ำในบ้านหนึ่ง วันหนึ่งเมื่อฉันเสร็จแล้วก็หลีกไปโดยมิได้ บอกลาเจ้าของบ้าน นางทาสีกวาดบ้าน จึงเอาเครื่องลาดใส่ลงไปในภาชนะ เจ้าของบ้านไม่เห็น เครื่องลาด จึงถามเอากับนางภิกษุณี นางภิกษุณีตอบว่าไม่ทราบ เขาก็ทวงเอากับนางภิกษุณี บริภาษเอาแล้วตัดการถวายอาหารประจำ�ำ ภายหลังคนทั้งหลายพบเครื่องลาดนั้นในภาชนะ จึงให้เจ้าของบ้านไปขอขมานางภิกษุณีนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติ ปาจิ ต ตี ย ์ แ ก่ น างภิ ก ษุ ณี ผู ้ เ ข้ า ไปสู ่ ส กุ ล ก่ อ นเวลาอาหาร (ก่ อ นเที่ ย ง) นั่ ง บนอาสนะแล้ ว ไม่บอกลาเจ้าของบ้านก่อนหลีกไป สิกขาบทที่ ๖ ห้ามนั่งนอนบนอาสนะโดยไม่บอกเจ้าของบ้านก่อน นางถุลลนันทาภิกษุณเี ข้าไปสูส่ กุลในเวลาหลังอาหาร (เทีย่ งไปแล้ว) ไม่บอกเจ้าของบ้าน นั่งบ้าง นอนบ้าง เหนืออาสนะ๑ มนุษย์ทั้งหลายละอายนาง ก็ไม่นั่งไม่นอนเหนืออาสนะ (เกรง จะเป็นการตีเสมอ) และพากันติเตียน พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ปรับอาบัตปิ าจิตตีย์ แก่นางภิกษุณีที่เข้าสู่สกุล ในเวลาหลังอาหาร ไม่บอกเจ้าของบ้านก่อน นั่งหรือนอนบนอาสนะ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามปูลาดที่นอนในบ้านโดยไม่บอกเจ้าของบ้าน นางภิกษุณีหลายรูปเดินทางไปสู่กรุงสาวัตถี ในระหว่างทางแวะขออาศัยพักกับสกุล พราหมณ์แห่งหนึ่ง นางพราหมณีขอให้รอจนกว่าพราหมณ์ผู้สามีจะกลับมา นางภิกษุณีก็ปูลาด ทีน่ อน ด้วยคิดว่าจะรอแล้วนัง่ บ้าง นอนบ้าง พราหมณ์นนั้ มาในเวลากลางคืน ถาม ทราบความแล้ว สัง่ ให้ไล่ออกไป พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ปรับอาบัตปิ าจิตตียแ์ ก่นางภิกษุณผี เู้ ข้า สู่สกุลในเวลาวิกาล ไม่บอกเจ้าของบ้านก่อนปูลาด หรือใช้ให้ปูลาดที่นอนแล้วนั่งหรือนอน สิกขาบทที่ ๘ ห้ามติเตียนผู้อนื่ ไม่ตรงกับที่ฟังมา นางภัททา กาปิลานีเห็นศิษย์ทตี่ นเป็นอุปชั ฌายะ๒ บวชให้ รับใช้ดี จึงกล่าวกะนางภิกษุณี ทั้งหลายว่า ”แม่เจ้าทั้งหลาย นางภิกษุณีนี้อุปฐากเราดี เราจักให้จีวรแก่เธอ„ นางภิกษุณีนั้น ก็เทียวพูดยกโทษ๓ กะผู้อื่นด้วยถ้อยคำ�ำ (ประชด) ที่ถือมาผิด จำ�ำมาผิดว่า ”ได้ยินว่า ข้าพเจ้า ๑

อาสนะ คือเครื่องลาดหรือปูลาด แต่ในท้ายสิกขาบทแก้ว่า ที่ว่างแห่งบัลลังก์ จึงหมายความว่า นั่งบนเก้าอี้ ก็ชื่อว่า นั่งบนอาสนะ ๒ คำ�ำว่า อุปัชฌายะ สำ�ำหรับนางภิกษุณีใช้ว่า ปวัตตินี ก็ได้ อุปัชฌายา ก็ได้ ๓ ยกโทษ ในที่นี้หมายถึง ติเตียน กล่าวโทษ - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

280

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อุปฐากแม่เจ้าไม่ดี แม่เจ้าจึงไม่ให้จวี รแก่ขา้ พเจ้า„ ความทราบถึงพระผูม้ พี ระภาค จึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณี ผู้ยกโทษผู้อื่นด้วยถ้อยคำ�ำที่ถือมาผิด ทรงจำ�ำผิด สิกขาบทที่ ๙ ห้ามสาปแช่งด้วยเรื่องนรกหรือพรหมจรรย์ ของของนางภิกษุณีหลายรูปหาย นางภิกษุณีจึงพากันถามนางจัณฑกาลีภิกษุณีว่า เห็นบ้างไหม นางจัณฑกาลีภิกษุณีก็สาปแช่งตัวเอง สาปแช่งผู้อื่นว่า ถ้าข้าพเจ้าเอาของไป ขอให้เคลือ่ นจากพรหมจรรย์ ขอให้ตกนรก ถ้าใครหาความไม่จริง ก็ขอให้เคลือ่ นจากพรหมจรรย์ ให้ตกนรก พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ปรับอาบัตปิ าจิตตียแ์ ก่นางภิกษุณผี สู้ าปแช่ง ตัวเองหรือผู้อื่นด้วยนรกหรือพรหมจรรย์ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามทำ�ำร้ายตัวเองแล้วร้องไห้ นางจัณฑกาลีภกิ ษุณที ะเลาะกับนางภิกษุณอี นื่ ๆ ก็ตอี กชกหัวแล้วร้องไห้ พระผูม้ พี ระภาค จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผทำู้ �ำร้ายตัวเองแล้วร้องไห้ (๓) นัคควรรค วรรคว่าด้วยเรื่องเปลือยกาย มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามเปลือยกายอาบน้�้ำำ นางภิกษุณีเปลือยกายอาบน้�้ำำร่วมกับหญิงแพศยา ในท่าน้�้ำำอันเดียวกัน ถูกพูด เย้ยหยันต่าง ๆ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณี ผู้เปลือยกายอาบน้�้ำำ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามทำ�ำผ้าอาบน้�้ำำยาวใหญ่เกินประมาณ นางภิกษุณพี วก ๖ ทำ�ำผ้าอาบน้�้ำำเกินประมาณย้อยไปข้างหน้าข้างหลัง พระผูม้ พี ระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีที่ให้ทำ�ำผ้าอาบน้�้ำำเกินประมาณ คือ ยาวเกิน ๔ คืบ กว้าง ๒ คืบ ด้วยคืบพระสุคต สิกขาบทที่ ๓ ห้ามพูดแล้วไม่ทำ�ำ นางถุลลนันทาภิกษุณีพูดกับภิกษุณีรูปหนึ่งว่า ผ้าทำ�ำจีวรของท่านดี แต่จีวรทำ�ำไว้ไม่ดี เย็บไว้ไม่ดี นางภิกษุณนี นั้ จึงกล่าวว่า ข้าพเจ้าจะเลาะออก ท่านจะเย็บให้ไหม นางถุลลนันทาภิกษุณี รั บ ปากว่ า จะเย็ บ ให้ นางภิ ก ษุ ณี นั้ น เลาะจี ว รนั้ น แล้ ว จึ ง ให้ แ ก่ น างถุ ล ลนั น ทาภิ ก ษุ ณี นางพูดว่า จะเย็บ ๆ แต่ก็ไม่เย็บ หรือขวนขวายให้ผู้อื่นเย็บ พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรง บัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้เลาะหรือให้เลาะจีวรแล้ว ภายหลังไม่มี เหตุขัดข้อง ไม่เย็บเองหรือไม่ขวนขวายให้ผู้อื่นเย็บ เว้นไว้แต่พักไว้เพียง ๔ - ๕ วัน

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

281

สิกขาบทที่ ๕ ห้ามใช้จีวรสับกับของผู้อนื่ นางภิกษุณีรูปหนึ่งเที่ยวบิณฑบาต แล้วตากจีวรที่เปียกไว้ เข้าไปสู่วิหาร ภิกษุณีอีก รูปหนึ่ง จึงห่มจีวรนั้นเข้าไปสู่บ้าน เจ้าของจีวรออกมาเที่ยวถามหา ทราบความก็ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีที่ใช้จีวรสับกับของ ผู้อื่น (ได้รับอนุญาตจากเจ้าของก่อนไม่เป็นอาบัติ) สิกขาบทที่ ๖ ห้ามทำ�ำอันตรายลาภจีวรของสงฆ์ สกุลอุปฐากของนางถุลลนันทาภิกษุณีกล่าวว่า ใคร่จักถวายจีวรแก่ภิกษุณีสงฆ์ นางกลับตัดบทด้วยวาจาว่า ท่านทั้งหลายมีกิจมาก มีกรณียะมาก ไฟไหม้เรือนของเขา เขาจึง ติเตียนที่ทำ�ำอันตรายไทยธรรม (ของถวาย) ของเขา และทำ�ำให้เขาเสื่อมจากทรัพย์และจากบุญ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้ทำ�ำอันตรายลาภ จีวรของสงฆ์ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามยับยั้งการแบ่งจีวรอันเป็นธรรม จี ว รนอกกาลเกิ ด ขึ้ น แก่ ภิ ก ษุ ณี ส งฆ์ ภิ ก ษุ ณี ส งฆ์ จึ ง ประชุ ม กั น เพื่ อ แบ่ ง จี ว รนั้ น นางถุลลนันทาภิกษุณีถือเอาเหตุที่ศิษย์ของตนหลีกไปที่อื่น คัดค้านมิให้แบ่ง ภิกษุณีทั้งหลาย จึงแบ่งไม่ได้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณี ที่คัดค้านการแบ่งจีวรอันเป็นธรรม

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามเว้นการใช้ผ้าซ้อนนอกเกิน ๕ วัน นางภิกษุณีทั้งหลายฝากจีวรกับนางภิกษุณีด้วยกันแล้วจาริกไปสู่ชนบท จีวรเหล่านั้น เก็บไว้นานก็เปรอะเปื้อน นางภิกษุณี (ที่รับฝาก) จึงนำ�ำออกตาก พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีที่เว้นการใช้ผ้าซ้อนนอกเกิน ๕ วัน (หมายเหตุ : ตามธรรมดานางภิกษุณีมีผ้าสำ�ำหรับใช้ประจำ�ำ ๕ ผืน คือ ๑. สังฆาฏิ (ผ้าซ้อนนอก สำ�ำหรับใช้เมือ่ หนาว) ๒. อุตตราสงค์ (ผ้าห่ม) ๓. อันตรวาสก (ผ้านุง่ ) ๔. สังกัจฉิกะ (ผ้ารัดหรือผ้าโอบ) ๕. อุทกสาฏิกา (ผ้าอาบน้�้ำำ) พิจารณาดูตามสิกขาบทนี้ เป็นเชิงห้าม เว้นการใช้ผ้าซ้อนนอก คือสังฆาฏิอย่างเดียว แต่ในคำ�ำอธิบายท้ายสิกขาบท ขยายความเป็นว่า เว้นผืนใดผืนหนึ่งใน ๕ ผืน เกิน ๕ วันไม่ได้ คำ�ำว่า เว้น คือไม่นุ่งไม่ห่มหรือไม่ตากแดด)

282

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๘ ห้ามให้สมณจีวรแก่คฤหัสถ์หรือนักบวช นางถุลลนันทาภิกษุณีให้สมณจีวร (ผ้าที่ทำ�ำสำ�ำเร็จรูปสำ�ำหรับภิกษุณี) แก่นักแสดง ละครบ้าง นักฟ้อนบ้าง นักกระโดดบ้าง นักเล่นกลบ้าง นักเล่นกลองบ้าง ๑ โดยขอให้เขา สรรเสริญตนในที่ประชุมชน พวกนั้นก็เที่ยวสรรเสริญต่าง ๆ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ปรับอาบัตปิ าจิตตียแ์ ก่นางภิกษุณผี ใู้ ห้สมณจีวรแก่ผคู้ รองเรือน แก่นกั บวช (นอกศาสนา) ชายหรือหญิง สิกขาบทที่ ๙ ห้ามทำ�ำให้กิจการชะงักด้วยความหวังลอย ๆ สกุลอุปฐากของนางถุลลนันทาภิกษุณกี ล่าวว่า ถ้าสามารถก็จะถวายจีวรแก่ภกิ ษุณสี งฆ์ เมือ่ ภิกษุณที งั้ หลายจำ�ำพรรษาเสร็จแล้ว ก็ประชุมกันจะแบ่งจีวร นางถุลลนันทาภิกษุณคี ดั ค้านให้ รอไปก่อน อ้างว่าภิกษุณีสงฆ์ยังหวังจะได้จีวรอยู่ เมื่อ (รอไปพอสมควรแล้ว) ภิกษุณีทั้งหลาย ก็เตือนเรื่องจีวรที่จะได้นั้น นางถุลลนันทาภิกษุณีจึงไปเตือนสกุลที่เขาว่าจะให้ เขาตอบว่า เขาไม่สามารถให้เสียแล้ว ภิกษุณีทั้งหลายจึงติเตียนนางถุลลนันทาภิกษุณีที่ทำ�ำให้คอยจนเกิน สมัยสำ�ำหรับทำ�ำจีวร พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณี ที่ทำ�ำให้ล่วงเลยสมัยทำ�ำจีวรไป ด้วย (อ้าง) ความหวังว่าจะได้จีวรที่เพียงเขาพูดไว้ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามคัดค้านการเพิกถอนกฐินที่ถูกธรรม อุบาสกผู้หนึ่งสร้างวิหารถวายสงฆ์ และใคร่จะถวายจีวรนอกกาลแก่ภิกษุสงฆ์และ ภิ ก ษุ ณี สงฆ์ ในการฉลองวิหารนั้น จึงเข้าไปเฝ้ าพระผู ้ มี พ ระภาคเพื่ อ ขอให้ ท รงเพิ กถอน (ภาษาพระว่า เดาะ) กฐิน พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตโดยให้ประชุมสงฆ์สวดประกาศ ขอมติในการเพิกถอนกฐิน แต่ในภิกษุณสี งฆ์ ไม่มใี ครทำ�ำการนีสำ้ ำ� เร็จ เพราะนางถุลลนันทาภิกษุณี คั ด ค้ า นไว้ ด ้ ว ยหวั ง จะได้ ล าภจี ว รเป็ น ส่ ว นตั ว พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิก ขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้คัดค้านการเพิกถอนกฐินอันเป็นธรรม (๔) ตุวัฏฏวรรค วรรคว่าด้วยการนอนร่วมกัน มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามนอนบนเตียงเดียวกันสองรูป นางภิกษุณีสองรูปนอนร่วมกันบนเตียงเดียวกัน พวกมนุษย์พากันติเตียนว่าทำ�ำ เหมือนคฤหัสถ์ พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ นางภิกษุณีที่นอนบนเตียงเดียวกันสองรูป ๑

คำ�ำว่า นักเล่นกลอง แปลจากคำ�ำว่า กุมภถูนิกา

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

283

สิกขาบทที่ ๒ ห้ามใช้เครื่องปูลาดและผ้าห่มร่วมกันสองรูป นางภิกษุณีสองรูปนอนร่วมกัน ใช้เครื่องปูลาดและห่มผืนเดียวกัน พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผทำู้ �ำเช่นนั้น

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามเพิกเฉยเมื่อศิษย์ไม่สบาย นางถุลลนันทาภิกษุณีไม่พยาบาลเอง ไม่ขวนขวายเพื่อให้ผู้อื่นพยาบาลสหชีวินี (คือนางภิกษุณีที่ตนเป็นอุปัชฌายะ บวชให้) ผู้เป็นไข้ เป็นที่ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผทำู้ �ำเช่นนั้น สิกขาบทที่ ๕ ห้ามฉุดคร่านางภิกษุณีออกจากที่อยู่ นางถุลลนันทาภิกษุณี ให้ที่อยู่แก่นางภัททากาปิลานีภิกษุณีแล้ว ภายหลังมีจิตริษยา โกรธเคือง ฉุดคร่านางภัททากาปิลานี จากที่อยู่ เป็นที่ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้ให้ที่อยู่แก่นางภิกษุณีแล้ว โกรธเคือง ฉุดคร่าเอง หรือใช้ให้ฉุดคร่าออกไป สิกขาบทที่ ๖ ห้ามคลุกคลีกับคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดี นางจั ณ ฑกาลี ภิ ก ษุ ณี ค ลุ ก คลี กั บ คฤหบดี บ ้ า ง บุ ต รคฤหบดี บ ้ า ง เป็ น ที่ ติ เ ตี ย น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีที่คลุกคลีกับ คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดี เป็นผู้อันนางภิกษุณีทั้งหลายตักเตือนแล้ว ไม่ฟัง ภิกษุณีสงฆ์ สวดประกาศให้ละเลิก ครบ ๓ ครั้ง แล้วก็ยังไม่ละเลิก สิกขาบทที่ ๗ ห้ามเดินทางเปลี่ยวตามลำ�ำพัง นางภิกษุณเี ดินทางเปลีย่ ว มีภยั เฉพาะหน้า ภายในแว่นแคว้น โดยมิได้ไปกับหมูเ่ กวียน ถูกพวกนักเลงประทุษร้าย เป็นที่ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติ ปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้เดินทางเช่นนั้น

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๓ ห้ามแกล้งก่อความรำ�ำคาญแก่นางภิกษุณี มนุ ษ ย์ ทั้ ง หลายพากั น สรรเสริ ญ นางภั ท ทากาปิ ล านี ภิ ก ษุ ณี ด ้ ว ยประการต่ า ง ๆ นางถุลลนันทาภิกษุณีริษยา จึงเดินจงกรม (เดินกลับไปกลับมา) บ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง นอนบ้าง สอนธรรมบ้าง ใช้ให้สอนบ้าง ทำ�ำการท่องบ่นบ้าง เบื้องหน้า นางภัททากาปิลานี (เพื่อก่อ ความรำ�ำคาญให้) พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณี ผู้แกล้งก่อความรำ�ำคาญแก่นางภิกษุณี

284

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๘ ห้ามเดินทางเช่นนั้นนอกแว่นแคว้น ความในสิ ก ขาบทนี้ เ หมื อ นกั บ สิ ก ขาบทที่ ๗ ต่ า งแต่ ห ้ า มเดิ น ทางเช่ น นั้ น นอก แว่นแคว้น คือออกนอกรัฏฐะ (เช่น จากแคว้นกาสีไปสู่แคว้นมคธ) สิกขาบทที่ ๙ ห้ามเดินทางภายในพรรษา นางภิกษุณเี ดินทางภายในพรรษา เป็นทีต่ เิ ตียน พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้ทำ�ำเช่นนั้น สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามอยู่ประจำ�ำที่เมื่อจำ�ำพรรษาแล้ว นางภิกษุณีอยู่จำ�ำพรรษาในกรุงราชคฤห์ ในฤดูหนาว ในฤดูร้อน ก็คงอยู่ประจำ�ำในที่ นั้น เป็นที่ติเตียน พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณี ผู้จำ�ำพรรษาแล้วไม่หลีกไปสู่ที่จาริก แม้สิ้นระยะทาง ๕ - ๖ โยชน์ (๕) จิตตาคารวรรค วรรคว่าด้วยอาคารอันวิจิตร๑ มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามไปดูพระราชวังและอาคารอันวิจิตร เป็นต้น มนุษย์ทั้งหลายพากันไปดูอาคารอันวิจิตร (ด้วยลวดลาย) ในอุทยานของพระเจ้า ปเสนทิ โ กศล นางภิ ก ษุ ณี พ วก ๖ ก็ พ ากั น ไปดู บ ้ า ง มี ผู ้ ติ เ ตี ย นว่ า ทำ� ำ ตนเหมื อ นคฤหั ส ถ์ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้ไปดูพระราชวัง ก็ตาม อาคารอันวิจิตรก็ตาม ป่าก็ตาม สวนก็ตาม สระน้�้ำำก็ตาม สิกขาบทที่ ๒ ห้ามใช้อาสันทิและบัลลังก์ นางภิกษุณีใช้อาสันทิ (ม้ายาว) บ้าง บัลลังก์ (เก้าอี้นวมบุด้วยขนสัตว์) บ้าง มีผู้ ติเตียนว่า ใช้ของอย่างคฤหัสถ์ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่นางภิกษุณีผู้ใช้อาสันทิและบัลลังก์ (อาสันทิ ตัดเท้าออก บัลลังก์ รื้อนวมขนสัตว์ออก ใช้ได้ ไม่เป็นอาบัติ) สิกขาบทที่ ๓ ห้ามกรอด้าย นางภิกษุณีพวก ๖ กรอด้าย มีผู้ติเตียนว่า ทำ�ำการเหมือนคฤหัสถ์ พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้กรอด้าย ๑

คำ�ำว่า จิตตาคาร หรืออาคารอันวิจิตรนี้ ฝรั่งมีความเห็นว่า ควรแปลว่า อาคารที่แสดงจิตรกรรม (Picture Gallery) คำ�ำอธิบายท้ายสิกขาบทว่า เป็นที่เล่นที่รื่นรมย์ของมนุษย์ทั้งหลาย

285

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามรับใช้คฤหัสถ์ นางภิกษุณีทำ�ำการขวนขวายเพื่อคฤหัสถ์ (รับใช้) มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึง ทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้รับใช้คฤหัสถ์ (เช่น หุงข้าว หรือ ซักผ้าให้เขา) สิกขาบทที่ ๕ ห้ามรับปากแล้วไม่ระงับอธิกรณ์ นางถุลลนันทาภิกษุณีรับปากว่าจะระงับอธิกรณ์แล้วไม่ระงับ ไม่ขวนขวายเพื่อให้ ระงั บ พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบท ปรั บ อาบั ติ ป าจิ ต ตี ย ์ แ ก่ น างภิ ก ษุ ณี ผู ้ ทำ� ำ เช่นนั้นในเมื่อไม่มีเหตุขัดข้อง สิกขาบทที่ ๖ ห้ามให้ของกินแก่คฤหัสถ์ เป็นต้น ด้วยมือ นางถุลลนันทาภิกษุณีให้ของเคี้ยวของบริโภคด้วยมือของตนแก่นักแสดงละครบ้าง นักฟ้อนบ้าง นักกระโดดบ้าง นักเล่นกลบ้าง นักเล่นกลองบ้าง เพื่อให้เขาสรรเสริญตนในที่ ชุ ม นุ ม ชน พวกนั้ น ก็ พ ากั น สรรเสริ ญ ต่ า ง ๆ มี ผู ้ ติ เ ตี ย น พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณี ผู้ให้ของเคี้ยวของบริโภคด้วยมือของตนแก่ คฤหัสถ์ก็ตาม แก่นักบวชชายก็ตาม หญิงก็ตาม สิกขาบทที่ ๗ ห้ามใช้ผ้านุ่งสำ�ำหรับผู้มีประจำ�ำเดือนเกิน ๓ วัน นางถุลลนันทาภิกษุณีใช้ผ้านุ่งสำ�ำหรับผู้มีประจำ�ำเดือนแล้วไม่สละ (คือไม่ซักแล้ว เฉลี่ยให้ผู้อื่นใช้บ้าง)๑ นางภิกษุณีที่มีประจำ�ำเดือนก็ไม่ได้ใช้ มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้ใช้ผ้านุ่งสำ�ำหรับผู้มีประจำ�ำเดือนครบ ๓ วัน แล้ ว ไม่ ส ละ (มี ค วามจำ� ำ เป็ น เช่ น ผ้ า อื่ น ถู ก โจรลั ก ไปหรื อ หายเสี ย หรื อ ไม่ มี ภิ ก ษุ ณี ผู ้ มี ประจำ�ำเดือน ไม่เป็นอาบัติ) สิกขาบทที่ ๘ ห้ามครอบครองที่อยู่เป็นการประจำ�ำ นางถุลลนันทาภิกษุณีไม่สละที่อยู่ หลีกไปสู่ที่จาริก ที่อยู่ถูกไฟไหม้ ไม่มีใครกล้า ช่วยขนของออก ด้วยเกรงว่าจะถูกหาว่าทำ�ำให้ของหาย นางถุลลนันทาภิกษุณีกลับมาถาม ทราบความ กลับยกโทษติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่นางภิกษุณีผู้ไม่สละที่อยู่ หลีกไปสู่ที่จาริก (เมื่อจะเดินทางไปที่อื่น ต้องมอบที่อยู่ให้ นางภิกษุณีหรือนางสิกขมานา หรือสามเณรี) ๑

ในสมัยนัน้ ผ้าหายาก จึงมีผถู้ วายไว้เป็นของกลาง สำ�ำหรับใช้เฉพาะผูม้ ปี ระจำ�ำเดือน เมือ่ ใช้แล้วต้องซักทำ�ำความสะอาด แล้วให้ผู้อื่นใช้บ้าง

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

286

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๙ ห้ามเรียนติรัจฉานวิชชา นางภิกษุณีพวก ๖ เรียนติรัจฉานวิชชา (วิชาภายนอกที่ไม่มีประโยชน์) มีผู้ติเตียน พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ปรับอาบัตปิ าจิตตียแ์ ก่นางภิกษุณผี เู้ รียนติรจั ฉานวิชชา สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามสอนติรัจฉานวิชชา นางภิกษุณีพวก ๖ สอนติรัจฉานวิชชา มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผสู้ อนติรัจฉานวิชชา (๖) อารามวรรค วรรคว่าด้วยอาราม มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามเข้าไปในวัดที่มีภิกษุโดยไม่บอกล่วงหน้า ภิกษุหลายรูปนุ่งผ้าผืนเดียว (ไม่ได้ห่มจีวร) ทำ�ำจีวรอยู่ในวัดใกล้หมู่บ้าน นางภิกษุณี ไม่ได้บอกล่วงหน้า เข้าไปในวัด (คงทำ�ำให้น่าเกลียดที่เข้าไปเห็นพระนุ่งสบงโดยไม่ห่มจีวร) ภิกษุเหล่านั้นพากันติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท และบัญญัติเพิ่มเติมอีก ๒ ครัง้ รวมเป็นข้อความว่า นางภิกษุณรี อู้ ยูไ่ ม่บอก (ล่วงหน้า) เข้าไปสูท่ วี่ ดั ทีม่ ภี กิ ษุ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามด่าหรือบริภาษภิกษุ นางภิกษุณีพวก ๖ โกรธเคืองพระกัปปิตกะ ผู้เป็นอุปัชฌายะของพระอุบาลี คิดจะ ฆ่าเสีย บางรูปเล่าให้พระอุบาลีฟัง พระอุบาลีจึงบอกให้พระกัปปิตกะทราบ พระกัปปิตกะ จึงหลบซ่อน นางภิกษุณีพวกนั้นฆ่าไม่สำ�ำเร็จ ก็โกรธเคืองพระอุบาลีว่าเป็นผู้ไปบอก จึงพากันด่า และบริ ภ าษพระอุ บ าลี พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบท ปรั บ อาบั ติ ป าจิ ต ตี ย ์ แ ก่ นางภิกษุณีผู้ด่า หรือบริภาษภิกษุ๑ สิกขาบทที่ ๓ ห้ามบริภาษภิกษุณีสงฆ์ นางถุลลนันทาภิกษุณีโกรธเคืองภิกษุณีสงฆ์ ซึ่งสวดประกาศลงอุกเขปนียกรรม (ยกจากหมู่) แก่นางจัณฑกาลีภิกษุณี เพราะเหตุที่ไม่เห็นอาบัติ จึงด่าบริภาษภิกษุณีสงฆ์ว่า ”นางภิกษุณีเหล่านี้เป็นคนเขลา ไม่ฉลาด ไม่รู้จักธรรม โทษของกรรม กรรมวิบัติหรือกรรมสมบัติ„๒ พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ปรับอาบัตปิ าจิตตียแ์ ก่นางภิกษุณผี บู้ ริภาษภิกษุณสี งฆ์ ๑

อกฺโกเสยฺย - ด่า ปริภาเสยฺย = บริภาษ ตามศัพท์นา่ จะเป็นว่า ด่า คือด่าตรง ๆ บริภาษ คือด่าโดยอ้อม แต่คำำ� อธิบาย ท้ายสิกขาบทว่า บริภาษ คือพูดให้กลัว ๒ คำ�ำบริภาษตรงนี้เห็นได้ชัดว่าเป็นการด่าโดยอ้อม คำ�ำว่า กรรม หมายถึงสังฆกรรม คือกรรมที่ทำ�ำเป็นการสงฆ์ กรรมวิบัติ คือสังฆกรรมที่ไม่สมบูรณ์ กรรมสมบัติ คือสังฆกรรมที่ถูกต้องสมบูรณ์

287

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามฉันอีกเมื่อรับนิมนต์หรือเลิกฉันแล้ว พราหมณ์ผู้หนึ่งนิมนต์นางภิกษุณีหลายรูปไปฉัน บางรูปฉันเสร็จแล้ว ไม่รับอาหาร ที่เขาจะเติมให้อีกแล้ว (ภาษาพระว่า ห้ามข้าวแล้ว) ก็ไปสู่สกุลญาติ บางรูปก็รับบิณฑบาตแล้ว จากไป พราหมณ์ผู้นิมนต์ทราบเรื่องก็ติเตียน ด้วยความน้อยใจว่า ตนไม่สามารถถวายอาหาร ให้ ไ ด้ ต ามต้ อ งการหรื อ อย่ า งไร พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบทว่ า นางภิ ก ษุ ณี รับนิมนต์แล้ว หรือไม่รับอาหารที่เขาจะเติมให้อีกแล้ว เคี้ยวก็ตาม ฉันก็ตาม ซึ่งของเคี้ยว หรือของฉัน ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามพูดกีดกันภิกษุณีอื่น นางภิกษุณีไปบิณฑบาตในตรอกแห่งหนึ่ง ในกรุงสาวัตถี เจ้าของบ้านนิมนต์ให้ ฉันอาหาร แล้วสั่งให้บอกภิกษุณีอื่นให้มาบ้าง เธอคิดจะกีดกัน จึงพูดกับนางภิกษุณีอื่น ๆ ว่า ที่นั่นมีสุนัขร้าย มีโคดุ เป็นที่เฉอะแฉะ อย่าไปเลย ภายหลังความแตก เพราะนางภิกษุณีรูปอื่น ไปทางตรอกนั้น ได้รับนิมนต์ให้ฉัน แล้วถูกต่อว่า ว่าเหตุไฉนนางภิกษุณีทั้งหลายจึงไม่มา เมื่อเขาทราบความก็พากันติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่นางภิกษุณีผู้ตระหนี่สกุล (คือพูดกีดกันมิให้ภิกษุณีรูปอื่นไปสู่สกุล หรือแกล้งพูดติเตียน นางภิกษุณีด้วยกันให้เขาฟังเพื่อจะได้นิมนต์ตนแต่ผู้เดียว) สิกขาบทที่ ๖ ห้ามจำ�ำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ นางภิกษุณีจำ�ำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผจำู้ �ำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุ (หมายเหตุ : ในคำ�ำอธิบายท้ายสิกขาบท๑ อ้างว่า ทำ�ำให้ไม่ได้ฟังโอวาทและไม่ได้อยู่ร่วม คำ�ำว่าอยูร่ ว่ ม หมายความว่า ทำ�ำกรรมร่วมกัน เรียนร่วมกัน ศึกษาร่วมกัน เหตุผลทีใ่ ห้นางภิกษุณี อยู่ในวัดที่มีภิกษุ อาจจะเพื่อป้องกันคนข่มเหงด้วยอีกส่วนหนึ่ง) สิกขาบทที่ ๗ ห้ามการขาดปวารณาในสงฆ์สองฝ่าย นางภิ ก ษุ ณี ห ลายรู ป จำ� ำ พรรษาแล้ ว มิ ไ ด้ ป วารณาต่ อ ภิ ก ษุ ส งฆ์ มี ผู ้ ติ เ ตี ย น พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบทว่า นางภิกษุณจำี ำ� พรรษาแล้ว ไม่ปวารณาในสงฆ์ ๒ ฝ่าย (ภิกษุสงฆ์ - ภิกษุณีสงฆ์) โดยฐานะ ๓ คือ ด้วยได้เห็น ด้วยได้ยิน ด้วยนึกรังเกียจสงสัย ต้องปาจิตตีย์ (ปวารณา คือการอนุญาตให้ว่ากล่าวตักเตือนได้) ๑

หมายถึง คำ�ำอธิบายท้ายสิกขาบทนี้ ในพระไตรปิฎกบาลี - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

288

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๘ ห้ามการขาดรับโอวาทและการขาดการอยู่ร่วม นางภิกษุณีพวก ๖ มีภิกษุพวก ๖ มาให้โอวาทอยู่แล้ว ก็ไม่ไปฟังโอวาทร่วมกับ นางภิ ก ษุ ณีทั้ง หลาย มีผู้ติเ ตีย น พระผู้มีพ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติสิกขาบทว่ า นางภิ กษุ ณี ไม่ไปเพื่อรับโอวาท เพื่อการอยู่ร่วม ต้องปาจิตตีย์ (การอยู่ร่วม คือร่วมสามัคคีทำ�ำกรรม หรือศึกษาเล่าเรียนร่วมกับนางภิกษุณีอื่น ๆ) สิกขาบทที่ ๙ ห้ามการขาดถามอุโบสถและการไปรับโอวาท นางภิกษุณีไม่ถามวันอุโบสถ ไม่ขอรับโอวาท มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีพึงหวังธรรม ๒ อย่าง จากภิกษุสงฆ์ทุกกึ่งเดือน คือการถาม วันอุโบสถ การเข้าไปหาเพื่อรับโอวาท ถ้าให้ล่วงกำ�ำหนดนั้นไป ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามให้บุรุษบีบฝี ผ่าฝี เป็นต้น นางภิกษุณีรูปหนึ่ง สองต่อสองกับบุรุษ ให้บีบฝีซึ่งเกิดขึ้นที่ ”ปสาขา„ (ใต้สะดือลงไป เหนือเข่าขึ้นมา) บุรุษนั้นพยายามข่มขืนนางภิกษุณีนั้น นางจึงร้องขึ้น พระผู้มีพระภาคจึง ทรงทราบ จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีไม่บอกสงฆ์หรือคณะก่อน เป็นผู้สองต่อสอง กับบุรุษ ให้บีบก็ตาม ให้ผ่าก็ตาม ให้ชะก็ตาม ให้พันผ้าก็ตาม ให้แก้ผ้าพันก็ตาม ซึ่งฝีหรือ แผลอันเกิดขึ้นที่ ”ปสาขา„ ต้องปาจิตตีย์ (๗) คัพภินีวรรค วรรคว่าด้วยหญิงมีครรภ์ มี ๑๐ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามให้บวชแก่หญิงมีครรภ์ นางภิกษุณีให้หญิงมีครรภ์บวช นางออกบิณฑบาต มนุษย์ทั้งหลายกล่าวว่า จงถวาย ภิกษาแก่นางเถิด เพราะนางมีครรภ์ มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีให้หญิงมีครรภ์บวช ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๒ ห้ามให้บวชแก่หญิงที่ยังมีเด็กดื่มนม นางภิกษุณีให้หญิงที่ยังมีเด็กดื่มนมบวช นางออกบิณฑบาต มนุษย์ทั้งหลายกล่าวว่า จงถวายภิกษาแก่นางเถิด เพราะนางมีคนที่สอง มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบทว่า นางภิกษุณีให้หญิงที่ยังมีเด็กดื่มนมบวช ต้องปาจิตตีย์ (หญิงเช่นนี้ หมายรวม ทั้งผู้เป็นมารดาและแม่นม)

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

289

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามให้บวชแก่นางสิกขมานาที่สงฆ์ยังมิได้สวดสมมติ นางภิกษุณีให้บวชแก่นางสิกขมานาที่ศึกษาในธรรม ๖ อย่าง ครบ ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ ยังมิได้สวดสมมติ มีผตู้ เิ ตียน พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงแสดงวิธที นี่ างสิกขมานาผูศ้ กึ ษาครบ ๒ ปี แล้ว จะพึงเข้าไปหาภิกษุณีสงฆ์เพื่อขอวุฏฐานสมมติ (การสวดประกาศให้ความเห็นชอบที่ จะอุปสมบทได้) แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีให้บวชแก่นางสิกขมานาที่ศึกษา ในธรรม ๖ อย่าง ครบ ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยังมิได้สวดสมมติ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามให้บวชแก่หญิงที่มีสามีแล้ว แต่อายุยังไม่ถึง ๑๒ นางภิกษุณีให้บวชแก่หญิงที่มีสามีแล้ว แต่อายุยังไม่ถึง ๑๒ ขวบ นางไม่อดทนต่อ หนาว ร้อน หิว ระหาย เหลือบ ยุง ลม แดด สัตว์เสือกคลาน คำ�ำพูดล่วงเกินและเวทนากล้า พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีให้บวชแก่หญิงที่มีสามีแล้ว แต่อายุ ยังไม่ถึง ๑๒ ขวบ ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามให้บวชแก่หญิงเช่นนั้นอายุครบ ๑๒ แล้ว แต่ยังมิได้ศึกษา ๒ ปี สิกขาบทที่ ๗ ห้ามให้บวชแก่หญิงเช่นนั้นที่ศึกษา ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยังมิได้สวดสมมติ สองสิกขาบทนี้ มีข้อความคล้ายสิกขาบทที่ ๓ และสิกขาบทที่ ๔ คือจะต้องขอสิกขา สมมติ และขอวุฏฐานสมมติจากนางภิกษุณีสงฆ์ จึงจะให้บวชได้ ถ้าให้บวชผู้ยังมีคุณสมบัติ ไม่สมบูรณ์ ต้องปาจิตตีย์ ๑

ธรรม ๖ อย่าง คือศีล ๕ กับเว้นการบริโภคอาหารในเวลาวิกาล อนึ่ง เฉพาะศีลที่ ๓ เว้นจากการประพฤติล่วง พรหมจรรย์

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๓ ห้ามให้บวชแก่นางสิกขมานาซึ่งศึกษายังไม่ครบ ๒ ปี นางภิกษุณีให้บวชแก่นางสิกขมานาผู้ยังมิได้ศึกษาในธรรม ๖ อย่าง๑ ครบ ๒ ปี นางก็ เป็นผู้เขลาไม่ฉลาด ไม่รู้สิ่งที่ควรหรือไม่ควร มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอธิบายวิธีที่ นางสิกขมานาจะขอสิกขาสมมติ (การสวดประกาศให้การศึกษา) จากภิกษุณีสงฆ์ และการ สวดสมมติของภิกษุณสี งฆ์ ตลอดจนการเปล่งวาจาสมาทานและการไม่ประพฤติลว่ งธรรม ๖ ข้อ ครั้นแล้วได้ทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีให้บวชแก่นางสิกขมานาที่ยังมิได้ศึกษาใน ธรรม ๖ อย่าง ครบ ๒ ปี ต้องปาจิตตีย์

290

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สิกขาบทที่ ๘ ห้ามเพิกเฉยไม่อนุเคราะห์ศิษย์ที่บวชแล้ว นางถุลลนันทาภิกษุณีให้สหชีวินี (สัทธิวิหาริก คือผู้เป็นศิษย์ที่อุปัชฌายะ หรือ ปวัตตินี บวชให้) บวชแล้วมิได้สงเคราะห์เอง หรือให้ผู้อื่นสงเคราะห์ (ด้วยการสอนธรรม การสอบถาม การให้โอวาท การพร่�่ำำสอน) ตลอดเวลา ๒ ปี นางจึงเป็นผู้เขลา ไม่ฉลาด ไม่รู้สิ่งที่ ควรหรือไม่ควร มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่นางภิกษุณีผู้เป็นอุปัชฌายะ (ปวัตตินี) ผู้ทำ�ำเช่นนั้น สิกขาบทที่ ๙ ห้ามนางภิกษุณีแยกจากอุปัชฌายะ คือไม่ติดตามครบ ๒ ปี นางภิกษุณีทั้งหลายมิได้ติดตาม๑ ปวัตตินี (อุปัชฌายะ) ผู้บวชให้ตนตลอด ๒ ปี จึงเป็นผู้เขลา ไม่ฉลาด ไม่รู้สิ่งที่ควรและไม่ควร มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ สิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้เป็นสหชีวินี (สัทธิวิหาริก) ผู้ทำ�ำเช่นนั้น สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามเพิกเฉยไม่พาศิษย์ไปที่อื่น นางถุลลนันทาภิกษุณีให้สหชีวินี (สัทธิวิหาริก) บวชแล้ว มิได้พาไปที่อื่น มิได้ใช้ ให้พาไปที่อื่น สามี (ของนางภิกษุณีนั้น) รับตัวไป (คือพาให้สึกไป) มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีให้สหชีวินีบวชแล้ว ไม่พาไปที่อื่น โดยที่สุดแม้เพียง ๕ - ๖ โยชน์ ต้องปาจิตตีย์ (๘) กุมารีภูตวรรค วรรคว่าด้วยหญิงสาวที่ยังไม่มีสามี มี ๑๓ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามให้บวชแก่หญิงสาวที่อายุไม่ครบ ๒๐ ปี นางภิกษุณีทั้งหลายให้หญิงสาวที่มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปีบวช นางไม่อดทนต่อหนาว ร้อน หิว ระหาย เป็นต้น มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณี ให้หญิงสาวที่มีอายุไม่ครบ ๒๐ ปีบวช ต้องปาจิตตีย์ (หมายเหตุ : พึงสังเกตว่า หญิงที่มีสามีแล้ว อายุครบ ๑๒ จะบวชเป็นนางภิกษุณี ต้องเป็นนางสิกขมานาศึกษาอยู่อีก ๒ ปี จนอายุครบ ๑๔ ปีบริบูรณ์แล้ว จึงบวชเป็นนางภิกษุณี ได้ แต่ถ้ายังมิได้มีสามี ต้องอายุครบ ๒๐ จึงบวชได้ แต่ก่อนจะบวชเป็นนางภิกษุณี จะต้อง เป็นนางสิกขมานา ๒ ปี ทุกรายไป ฉะนั้น หญิงที่ประสงค์จะบวชเป็นนางภิกษุณี เมื่ออายุ ครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ จะต้องบวชเป็นสามเณรีและเป็นนางสิกขมานาก่อนอายุครบ เพื่อไม่ต้อง ยืดเวลาเป็นนางสิกขมานาเมื่ออายุครบแล้ว) ๑

คำ�ำว่า ไม่ตดิ ตามนี้ คำ�ำท้ายสิกขาบท หมายถึงไม่รบั ใช้ พึงสังเกตว่า นางภิกษุณบี วชแล้ว จะต้องติดตามรับใช้อปุ ชั ฌายะ เพื่อได้ศึกษา เพื่ออยู่ในปกครอง ๒ ปี แต่ภิกษุต้องถือนิสสัย คืออยู่ในปกครองของอุปัชฌายะหรืออาจารย์ ๕ ปี

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

291

สิกขาบทที่ ๒ ห้ามบวชหญิงที่อายุครบ แต่ยังมิได้ศึกษาครบ ๒ ปี สิกขาบทที่ ๓ ห้ามบวชหญิงที่ศึกษาครบ ๒ ปีแล้ว แต่สงฆ์ยังมิได้สวดสมมติ

สิกขาบทที่ ๔ ห้ามเป็นอุปัชฌาย์เมื่อพรรษาไม่ครบ ๑๒ นางภิกษุณี พรรษาไม่ครบ ๑๒ ให้ผอู้ นื่ บวช ตนเองก็เป็นผูเ้ ขลา ไม่ฉลาด ไม่รสู้ งิ่ ทีค่ วร และไม่ควร แม้สัทธิวิหารินี (ผู้ที่ตนบวชให้แปลตามศัพท์ว่า ผู้อยู่ร่วม) ก็เป็นผู้เขลา ไม่ฉลาด ไม่รู้สิ่งที่ควรและไม่ควร มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณี พรรษาหย่อนกว่า ๑๒ ให้ผู้อื่นบวช ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามเป็นอุปัชฌาย์โดยที่สงฆ์มิได้สวดสมมติ นางภิกษุณีมีพรรษาครบ ๑๒ แล้ว แต่สงฆ์ยังมิได้สมมติ (แต่งตั้ง) ให้ผู้อื่นบวช มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีที่มีพรรษาครบ ๑๒ แล้ว แต่สงฆ์ยังมิได้สมมติ ให้ผู้อื่นบวช ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามรับรู้แล้วติเตียนในภายหลัง นางจัณฑกาลีภิกษุณีเข้าไปหาภิกษุณีสงฆ์ ขอให้แต่งตั้งเป็นอุปัชฌายะ ภิกษุณีสงฆ์ พิจารณาแล้วไม่อนุญาต (เพราะเห็นว่ายังไม่เหมาะสม) นางก็รบั คำ�ำว่า ”สาธุ„ ภายหลังภิกษุณสี งฆ์ แต่ ง ตั้ ง นางภิ ก ษุ ณี อื่ น ให้ เ ป็ น อุ ป ั ช ฌายะ นางจั ณ ฑกาลี ภิ ก ษุ ณี จึ ง เที่ ย วโพนทะนาว่ า กล่ า ว พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีที่สงฆ์ยังไม่อนุญาตให้เป็นอุปัชฌายะ รับคำ�ำว่า สาธุ แล้วภายหลังกลับติเตียน ต้องปาจิตตีย์ (สิกขาบทนี้ให้อำ�ำนาจภิกษุณีสงฆ์ พิจารณาผู้ที่จะเป็นอุปัชฌายะด้วย แม้มีพรรษาครบ ๑๒ แล้ว จะไม่แต่งตั้งสวดสมมติให้ก็ได้) สิกขาบทที่ ๗ ห้ามรับปากว่าจะบวชให้ แล้วกลับไม่บวชให้ นางถุลลนันทาภิกษุณีรับปากกับนางสิกขมานารูปหนึ่งว่า ถ้าให้จีวรจะบวชให้ แล้วไม่ บวชให้ ไม่ขวนขวายให้ผู้อื่นบวชให้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณี

วินัยปิฎก

สองสิกขาบทนี้ มีเค้าความทำ�ำนองเดียวกับสิกขาบทที่ ๓ และที่ ๔ และที่ ๖ ที่ ๗ แห่ง คัพภินีวรรค ที่กล่าวมาแล้ว เป็นแต่นำ�ำมาใช้ในกรณีที่เป็นหญิงสาวมีอายุครบ ๒๐ ปี มีสิทธิ จะบวชได้ ก็คงให้ศึกษาก่อน และศึกษาแล้วก็ต้องให้สงฆ์สวดสมมติอนุญาตให้อุปสมบทก่อน

292

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

กล่าวกะนางสิกขมานาว่า ถ้าท่านจักให้จีวรแก่ข้าพเจ้า๑ ข้าพเจ้าจักบวชให้ แล้วภายหลังไม่มี เหตุขัดข้อง ไม่บวชให้เองก็ดี ไม่ขวนขวายให้ผู้อื่นบวชให้ก็ดี ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๘ ห้ามรับปากแล้วไม่บวชให้ในกรณีอื่น นางถุลลนันทาภิกษุณรี บั ปากกับนางสิกขมานารูปหนึง่ ว่า ถ้าติดตามครบ ๒ ปี จะบวชให้ แล้วไม่บวช ไม่ขวนขวายให้ผู้อื่นบวชให้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณี กล่าวกะนางสิกขมานาว่า ถ้าติดตาม (รับใช้) ครบ ๒ ปี แล้วจะบวชให้ ภายหลังไม่มีเหตุ ขัดข้อง ไม่บวชให้เองก็ดี ไม่ขวนขวายให้ผู้อื่นบวชให้ก็ดี ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๙ ห้ามบวชให้นางสิกขมานาที่ประพฤติไม่ดี นางถุลลนันทาภิกษุณีบวชให้นางสิกขมานาผู้คลุกคลีด้วยบุรุษ คลุกคลีด้วยชายหนุ่ม เป็ น คนดุ ร ้ า ย ก่ อ ความเศร้ า ใจแก่ ค นอื่ น มี ผู ้ ติ เ ตี ย น พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ สิ ก ขาบทว่ า นางภิ ก ษุ ณี บ วชให้ น างสิ ก ขมานาผู ้ ค ลุ ก คลี ด ้ ว ยบุ รุ ษ คลุ ก คลี ด ้ ว ยชายหนุ ่ ม เป็นคนดุร้าย ก่อความเศร้าใจแก่คนอื่น ต้องปาจิตตีย์ (บุรุษ คือคนมีอายุครบ ๒๐ แล้ว กุมารกะหรือชายหนุ่ม คือที่อายุยังไม่ถึง ๒๐) สิกขาบทที่ ๑๐ ห้ามบวชให้นางสิกขมานาที่มารดาบิดาหรือสามีไม่อนุญาต นางถุลลนันทาภิกษุณีบวชให้นางสิกขมานาที่มารดาบิดายังไม่อนุญาตบ้าง ที่สามียัง ไม่อนุญาตบ้าง มารดาบิดาบ้าง สามีบ้าง พากันติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีบวชให้นางสิกขมานาที่มารดาบิดาหรือสามียังมิได้อนุญาต ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๑๑ ห้ามทำ�ำกลับกลอกในการบวช นางถุลลนันทาภิกษุณคี ดิ จะบวชให้นางสิกขมานา จึงนิมนต์พระภิกษุทเี่ ป็นเถระทัง้ หลาย มาประชุมกัน ครั้นแล้วเห็นของเคี้ยวของฉันมีมาก จึงกล่าวว่า ”ข้าพเจ้าจะยังไม่บวชให้ นางสิกขมานาละ„ แล้วส่งพระภิกษุเถระเหล่านั้นกลับ นิมนต์พระเทวทัต เป็นต้น (รวม ๕ รูป ซึ่ ง ล้ ว นเป็ น พระที่ ก ่ อ เรื่ อ งยุ ่ ง ยาก) มาประชุ ม กั น บวชให้ น างสิ ก ขมานา มี ผู ้ ติ เ ตี ย น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่นางภิกษุณีผู้ทำ�ำเช่นนั้น๑ ๑

มีทางสันนิษฐานได้เป็น ๒ ประการ คือพูดเป็นเชิงเรียกสินบนหรือสิ่งตอบแทนอย่างหนึ่ง อีกอย่างหนึ่งหมายเพียง ไปหาจีวรมาได้ก็จะบวชให้ คือมิใช่รับไว้เป็นของตน เพราะเป็นประเพณีที่ผู้ขอบวชจะต้องมอบจีวรแก่อุปัชฌายะ แล้วอุปัชฌายะทำ�ำพิธีมอบให้ในเวลาบวช ๒ ฉบับฝรัง่ แปลคำ�ำว่า ปาริวาสิกฉนฺททาเนน ไปในทางว่าด้วยแสดงความพอใจภิกษุทอี่ ยูป่ ริวาส (ในการออกจากอาบัต)ิ แต่คำ�ำอธิบายท้ายสิกขาบท และอรรถกถามุ่งไปในทางทำ�ำให้พระที่มาประชุมชุดก่อนต้องเก้อเลิกไป

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ปาจิตติยกัณฑ์

293

(๙) ฉัตตุปาหนวรรค วรรคว่าด้วยร่มและรองเท้า มี ๑๓ สิกขาบท สิกขาบทที่ ๑ ห้ามใช้ร่มใช้รองเท้า เว้นแต่จะไม่สบาย สมัยนั้น นางภิกษุณีพวก ๖ ใช้ร่มใช้รองเท้า มนุษย์ทั้งหลายติเตียนว่าใช้ของเหมือน คฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีใช้ร่มใช้รองเท้า ต้องปาจิตตีย์ ภายหลังทรงบัญญัตเิ พิม่ เติม อนุญาตให้ใช้ได้ ถ้าเป็นไข้ หรือไม่ใช้แล้วจะไม่สบาย สิกขาบทที่ ๒ ห้ามไปด้วยยาน เว้นแต่ไม่สบาย นางภิ ก ษุ ณี พ วก ๖ ไปด้ ว ยยาน มนุ ษ ย์ ทั้ ง หลายติ เ ตี ย นว่ า ทำ� ำ เหมื อ นคฤหั ส ถ์ ผู ้ บริโภคกาม พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีไปด้วยยาน ต้องปาจิตตีย์ ภายหลังทรงบัญญัติเพิ่มเติม อนุญาตให้ไปด้วยยานได้ ถ้าเป็นไข้ (หมายเหตุ : ทั้งสองสิกขาบทนี้ เห็นได้ว่าเพื่อมิให้ถูกติว่าเลียนแบบคฤหัสถ์ เป็น การบัญญัติตามกาลเทศะ และสิ่งแวดล้อม ตกมาถึงสมัยนี้ ความรังเกียจคงเปลี่ยนแปลงไป สิกขาบทเหล่านี้ จึงคงอยู่ในประเภทที่ทรงอนุญาตไว้ก่อนปรินิพพานว่า ถ้าจะถอนสิกขาบท เล็ ก น้ อยเสียก็ถ อนได้ เป็นการเปิดทางให้ ก าลเทศะ แต่ พ ระสาวกสมั ย สั ง คายนาเห็ นว่ า ถ้าปล่อยให้ถอนกันตามชอบใจ จะยุ่งกันใหญ่ คืออาจจะไปถอนสิกขาบทที่สำ�ำคัญเข้า แต่เห็น เป็นไม่สำ�ำคัญ ฉะนั้น ท่านจึงสวดประกาศห้ามถอน เป็นการใช้อำ�ำนาจสงฆ์สั่งการ เช่นนั้น) สิกขาบทที่ ๓ ห้ามใช้ผ้าหยักรั้ง นางภิกษุณถี กู สกุลทีต่ นเข้าไปฉันขอร้องให้นำำ� ผ้า ”สังฆาณี„๑ (ผ้าแคบ แต่ยาวพอนุง่ ปิด สะโพกได้ เมื่อนุ่งแล้วจะดูเป็นผ้าหยักรั้ง ฝรั่งเรียกว่า Loin - cloth คือผ้าปกสะโพก แสดงรูป ชาวอินเดียนุ่งผ้าแบบนี้ให้ดูด้วย) ไปมอบให้สตรีอีกคนหนึ่ง นางภิกษุณีนั้นคิดว่าจะใส่บาตร ๑

อรรถกถาแสดงว่ามีลกั ษณะเป็นตาข่ายร้อยดอกไม้ ด้ายหลุด ดอกไม้หล่นกระจาย จึงน่าจะเป็นเครือ่ งประดับสะเอว แต่ Miss I.B. Horner แปลคำ�ำนี้ว่า Petticoat หรือกระโปรงชั้นใน เมื่อดูสิกขาบทต่อไปเทียบเคียงแล้ว ทำ�ำให้เห็น ว่าน่าจะเป็นเครื่องประดับสะเอว

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๑๒ ห้ามบวชให้คนทุกปี สมัยนั้น นางภิกษุณีบวชให้คนทุก ๆ ปี ที่อยู่ไม่พอกัน มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีผู้บวชให้ทุกปี (ต้องบวชปีเว้นปี) สิกขาบทที่ ๑๓ ห้ามบวชให้ปีละ ๒ คน สมัยนั้น นางภิกษุณีบวชให้ปีละ ๒ คน ที่อยู่ไม่พอกัน มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัตสิ ิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่นางภิกษุณีที่บวชให้ปีละ ๒ คน

294

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

นำ�ำไปก็เกรงน่าเกลียด จึงนุ่งไป ในขณะที่ไปในถนนด้ายขาด ผ้าจึงหลุดลงมาเรี่ยราด ถูกติเตียน ว่าใช้ผ้านุ่งเหมือนคฤหัสถ์ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ปรับอาบัติปาจิตตีย์ แก่นางภิกษุณีผู้ใช้ผ้าสังฆาณี สิกขาบทที่ ๔ ห้ามใช้เครื่องประดับกายสำ�ำหรับหญิง นางภิกษุณีพวก ๖ ใช้เครื่องประดับกายสำ�ำหรับหญิง (คือเครื่องประดับศีรษะ คอ มือ เท้า และสะเอว) มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีใช้ เครื่องประดับกายสำ�ำหรับหญิง ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๕ ห้ามอาบน้�้ำำหอมและน้�้ำำมีสี นางภิกษุณีพวก ๖ อาบน้�้ำำด้วยน้�้ำำหอมและน้�้ำำมีสี (อาจใช้ย้อมกายได้) มีผู้ติเตียนว่า ทำ�ำอย่างคฤหัสถ์ผบู้ ริโภคกาม พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบทว่า นางภิกษุณอี าบน้�้ำำดว้ ย น้�้ำำหอมและน้�้ำำมสี ี ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามอาบน้�้ำำด้วยแป้งงาอบ นางภิกษุณีพวก ๖ อาบน้�้ำำด้วยแป้งที่ทำ�ำด้วยงาอบกลิ่น มีผู้ติเตียนว่าทำ�ำอย่างคฤหัสถ์ ผู้บริโภคกาม พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีอาบน้�้ำำด้วยแป้งงาอบกลิ่น ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๗ ห้ามให้นางภิกษุณีทาน้�้ำำมันหรือนวด สมัยนัน้ นางภิกษุณใี ห้นางภิกษุณดี ว้ ยกันทาน้�้ำำมนั บ้าง นวดบ้าง มีผตู้ เิ ตียนว่าทำ�ำเหมือน คฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีให้นางภิกษุณี ทาน้�้ำำมันหรือนวด ต้องปาจิตตีย์ สิกขาบทที่ ๘ - ๙ - ๑๐ ห้ามให้ผู้อนื่ ทาน้�้ำำมันหรือนวด สิกขาบททั้งสามนี้ ก็เหมือนกับสิกขาบทที่ ๗ ต่างแต่ผู้ทาน้�้ำำมันและนวดในสิกขาบท ที่ ๘ เป็นนางสิกขมานา สิกขาบทที่ ๙ เป็นสามเณรี สิกขาบทที่ ๑๐ เป็นคิหนิ ี (สตรีผเู้ ป็นคฤหัสถ์) สิกขาบทที่ ๑๑ ห้ามนั่งหน้าภิกษุโดยไม่บอกก่อน สมัยนั้น นางภิกษุณีทั้งหลายไม่อาปุจฉา๑ นั่งบนอาสนะเบื้องหน้าของภิกษุ มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีไม่อาปุจฉา นั่งบนอาสนะเบื้องหน้าภิกษุ ต้องปาจิตตีย์ ๑

ตามศัพท์แปลว่า ถามโดยเอื้อเฟื้อ โดยความคือขอโอกาสหรือขออนุญาต

วินัยปิฎก เล่ม ๓ ภิกขุนีวิภังค์ ปาฏิเทสนียกัณฑ์

295

สิกขาบทที่ ๑๓ ห้ามเข้าบ้านโดยไม่ใช้ผ้ารัดหรือผ้าโอบ นางภิกษุณีเข้าบ้าน ไม่มีผ้าสังกัจฉิกะ (ผ้ารัดหรือโอบที่ใช้ปิดตั้งแต่หลุมคอลงไป และตัง้ แต่สะดือขึน้ มา) มนุษย์พากันแกล้งชมโฉมต่าง ๆ พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตสิ กิ ขาบท ว่า นางภิกษุณีไม่ใช้ผ้าสังกัจฉิกะ (ผ้ารัดหรือผ้าโอบ) เข้าบ้าน (กำ�ำหนดตั้งแต่เขตรั้วเข้าไป) ต้องปาจิตตีย์ (หมายเหตุ : ปาจิตตีย์ของนางภิกษุณีทั้งหมดมี ๑๖๖ แต่แสดงไว้ในภิกขุนีวิภังค์นี้ เพียง ๙๖ สิกขาบท แบ่งเป็น ๙ วรรค ๗ วรรคแรก มีวรรคละ ๑๐ สิกขาบท ๒ วรรคหลัง มีวรรคละ ๑๓ สิกขาบท และได้นำ�ำปาจิตตีย์ของภิกษุมาใช้ ๗๐ สิกขาบท (๙๖ + ๗๐ = ๑๖๖) คือปาจิตตีย์ของภิกษุมี ๙๒ สิกขาบท นำ�ำออกเสีย ๒๒ สิกขาบทเฉพาะที่ไม่จำ�ำเป็นสำ�ำหรับ นางภิกษุณี ๒๒ สิกขาบทที่ไม่ใช้แก่นางภิกษุณี คือ โอวาทวรรคที่ ๓ รวมหมดทั้งสิบสิกขาบท โภชนวรรคที่ ๕ เฉพาะสิกขาบทที่ ๓ ๕ ๖ และ ๙ รวม ๔ สิกขาบท อเจลกวรรคที่ ๕ เฉพาะสิกขาบทที่ ๑ สัปปาณกวรรคที่ ๗ เฉพาะสิกขาบทที่ ๔ ๕ และ ๗ รวม ๓ สิกขาบท รตนวรรคที่ ๙ เฉพาะสิกขาบทที่ ๑ ๓ ๗ และ ๙ รวม ๔ สิกขาบท รวมทั้งสิ้น ๒๒ สิกขาบท ท่านผู้ประสงค์จะทราบว่าสิกขาบทที่ไม่นำ�ำมาใช้สำ�ำหรับนางภิกษุณีตามที่ระบุไว้ ๒๒ สิกขาบทนี้ ว่าด้วยเรื่องอะไรบ้าง โปรดดูหน้า ๒๔๘ - ๒๖๑)

๕. ปาฏิเทสนียกัณฑ์ (ว่าด้วยอาบัติที่พึงแสดงคืน ๘ สิกขาบท) สิกขาบทที่ ๑ ถึงสิกขาบทที่ ๘ ห้ามขอโภชนะประณีต ๘ อย่าง ตามลำ�ำดับสิกขาบท มาฉัน ความในสิกขาบททั้งแปดนี้อย่างเดียวกัน ต่างกันแต่ของที่ขอรวม ๘ อย่าง ตามลำ�ำดับ สิกขาบท คือนางภิกษุณีไม่เป็นไข้ ขอของเหล่านี้ มาบริโภค ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ คือ (๑) เนยใส (๒) น้�้ำำมัน (๓) น้�้ำำผึ้ง (๔) น้�้ำำอ้อย (๕) ปลา (๖) เนื้อ (๗) นมสด (๘) นมส้ม (เรียงลำ�ำดับสิกขาบทตามลำ�ำดับของ)

วินัยปิฎก

สิกขาบทที่ ๑๒ ห้ามถามปัญหาภิกษุโดยไม่ขอโอกาส สมัยนัน้ นางภิกษุณถี ามปัญหาภิกษุผทู้ ตี่ นมิได้ขอโอกาส มีผตู้ เิ ตียน พระผูม้ พี ระภาค จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า นางภิกษุณีถามปัญหาภิกษุที่ตนมิได้ขอโอกาส ต้องปาจิตตีย์ (เป็นระเบียบเรื่องความเคารพ)

296

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(หมายเหตุ : อาบัติปาฏิเทสนียะ แปลว่า อาบัติที่ต้องแสดงคืน ทั้งแปดสิกขาบทนี้ ไม่มีพ้องกับของภิกษุเลย อนึ่ง ของบริโภค ๘ อย่างที่ห้ามขอมาฉัน ในเมื่อไม่เป็นไข้นี้ เคยเรียก ในสิกขาบทสำ�ำหรับภิกษุว่า โภชนะประณีตมี ๙ อย่าง โดยเพิ่มเนยข้น (นวนีตํ) เข้าในลำ�ำดับที่ ๒ แล้วเลื่อนข้ออื่น ๆ ไปไว้ถัดไป โดยนัยนี้ จึงขาดเนยข้นไปอย่างเดียว อาจเป็นเพราะไม่มีใครทำ�ำ ตัวอย่าง จึงไม่บัญญัติสิกขาบทก็ได้)

๖. เสขิยกัณฑ์ (ว่าด้วยวัตรและมารยาทที่ภิกษุณีจะต้องศึกษา) ในพระไตรปิฎกเรียกชื่อว่าเสขิยธรรม คือธรรมที่ต้องศึกษาของนางภิกษุณี คงมี ๗๕ ข้อ เหมือนของภิกษุ เป็นแต่ได้แสดงต้นเรื่องไว้ ๒ ข้อ ที่นางภิกษุณีพวก ๖ นุ่งห่มไม่เป็น ปริมณฑล และถ่ายอุจจาระบ้าง ปัสสาวะบ้าง บ้วนเขฬะบ้าง ลงในน้�้ำำ เป็นเหตุให้ทรงบัญญัติ สิกขาบทขึ้น ซึ่งมีฟ้องกันอยู่แล้วในข้อห้ามสำ�ำหรับภิกษุ

๗. อธิกรณสมถะ (ว่าด้วยธรรมสำ�ำหรับระงับอธิกรณ์ ๗ อย่าง) ทั้งเจ็ดข้อนี้ก็ตรงกับของภิกษุ โปรดดูหน้า ๒๖๗ สรูปศีลของนางภิกษุณี ชื่อ ของนางภิกษุณี นำ�ำของภิกษุมาใช้ ปาราชิก ๔ ๔ สังฆาทิเสส ๑๐ ๗ นิสสัคคิยปาจิตตีย์ ๑๒ ๑๘ ปาจิตตีย์ ๙๖ ๗๐ ปาฏิเทสนียะ ๘ เสขิยะ ๗๕ อธิกรณสมถะ ๗ รวมทั้งสิ้น ๑๓๐ ๑๘๑ จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๓

รวม ๘ ๑๗ ๓๐ ๑๖๖ ๘ ๗๕ ๗ ๓๑๑

เล่ม ๔ มหาวัคค์ ภาค ๑ คำ�ำว่า มหาวัคค์ แปลว่า วรรคใหญ่ บรรจุข้อความมากถึง ๒ เล่มพระไตรปิฎก คือ เล่ม ๔ และเล่ม ๕ เฉพาะในเล่ม ๔ นี้แบ่งเป็นหมวดหรือตอนที่สำ�ำคัญ ซึ่งเรียกว่า ”ขันธกะ„ รวม ๔ ขันธกะ หรือ ๔ ตอน คือ ๑. มหาขันธกะ (หมวดใหญ่หรือตอนใหญ่) ว่าด้วยเหตุการณ์ตงั้ แต่ตรัสรู้ จนถึงแสดง ปฐมเทศนา แสดงอนัตตลักขณสูตร แสดงธรรมโปรดยสกุลบุตร พร้อมทั้ง ครอบครัวและมิตรสหาย แสดงธรรมโปรดภัททวัคคียกุมาร ๓๐ คน แสดง อาทิ ต ตปริ ย ายสู ต รโปรดชฎิ ล พั น รู ป แสดงธรรมโปรดพระเจ้ า พิ ม พิ ส าร พระสาริบุตร พระโมคคัลลานะออกบวช อุปัชฌายวัตร (ข้อปฏิบัติต่อท่านผู้บวช ให้) สัทธิวิหาริกวัตร (ข้อปฏิบัติต่อศิษย์ที่ตนบวชให้) การประณาม (ขับไล่) การขอขมา การบวชด้ ว ยญั ต ติ จ ตุ ต ถกรรม การบอกนิ สสัย ๔ อาจริ ย วั ต ร (ข้อปฏิบัติต่ออาจารย์) อันเตวาสิกวัตร (ข้อปฏิบัติต่อภิกษุที่เป็นศิษย์ผู้อยู่ใน ปกครอง) นิสสัยระงับ ผู้ควรให้บวช การอบรมผู้เคยเป็นเดียรถีย์ก่อนให้บวช ภัณฑุกรรม การขาดคุณสมบัติในการบวช การบวชสามเณร สิกขาบท และ การลงโทษสามเณร ผู้ที่ห้ามบวช วิธีการในการอุปสมบท และเรื่องของภิกษุ ที่ถูกสงฆ์ลงโทษ เพราะไม่เห็นความผิด (อาบัติ) ๒. อุโบสถขันธกะ (หมวดหรือตอนว่าด้วยอุโบสถ) กล่าวถึงการฟังธรรม การสวด ปาฏิโมกข์ในวันอุโบสถ การสมมติสีมา การสมมติโรงทำ�ำอุโบสถ ปัญหาเรื่องสีมา การสวดปาฏิโมกข์ย่อ การอนุญาตให้เรียนปักขคณนา ส่วนประกอบอื่น ๆ ในการ ปฏิบัติก่อนสวดปาฏิโมกข์ การนับวันอุโบสถและบุคคลที่ไม่อนุญาตให้ทำ�ำอุโบสถ ๓. วัสสปู นายิกาขันธกะ (หมวดหรือตอนว่าด้วยวันเข้าพรรษา) การจำ�ำพรรษา วันเข้าพรรษา ๒ อย่าง การเลือ่ นวันเข้าพรรษาให้เร็วเข้า การเดินทางกลับภายใน ๗ วัน อันตราย ของภิกษุผู้จำ�ำพรรษา การจำ�ำพรรษาในที่ต่าง ๆ และอาบัติทุกกฏเพราะรับคำ�ำแล้ว ไม่ทำ�ำตามถ้อยคำ�ำเกี่ยวกับการจำ�ำพรรษา ๔. ปวารณาขันธกะ (หมวดหรือตอนว่าด้วยการปวารณา คือการอนุญาตให้ภกิ ษุอนื่ ว่า กล่าวตักเตือนได้) ว่าด้วยรายละเอียดต่าง ๆ ทีพ่ งึ ทราบและพึงปฏิบตั เิ กีย่ วกับการ ปวารณา นี้เป็นใจความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๔ มหาวรรค วินัยปิฎก

298

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ขยายความ ๑. มหาขันธกะ (หมวดใหญ่) เหตุการณ์ตั้งแต่ตรัสรู้ พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ใหม่ ประทับ ณ โคนไม้โพธิริมฝั่งแม่น้�้ำำเนรัญชรา ในตำ�ำบล อุรุเวลา พระองค์ประทับนั่งเสวยวิมุติสุข ณ โคนไม้โพธิตลอด ๗ วัน ในเวลาปฐมยามแห่งราตรี ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาท (ธรรมทีเ่ กิดขึน้ เพราะอาศัยเหตุปจั จัย) สายเกิด แล้วทรงเปล่งอุทาน ความว่า เมื่อธรรมปรากฏแก่พราหมณ์ ผู้มีความเพียรเพ่งอยู่ เขาย่อมสิ้นความสงสัย เพราะรู้ ธรรมพร้อมทั้งต้นเหตุ ในเวลามัชฌิมยามแห่งราตรี ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาทสายดับ แล้วทรงเปล่งอุทาน ความว่า เมื่อธรรมปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรเพ่งอยู่ เขาย่อมสิ้น ความสงสัย เพราะได้ทราบถึงความสิ้นไปแห่งปัจจัย ในเวลาปัจฉิมยามแห่งราตรี ทรงพิจารณา ปฏิจจสมุปบาท ทั้งโดยอนุโลม (ตามลำ�ำดับ) และโดยปฏิโลม (ย้อนลำ�ำดับ) แล้วทรงเปล่งอุทาน ความว่า เมื่อธรรมปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรเพ่งอยู่ พราหมณ์นั้นย่อมกำ�ำจัดมาร พร้อมทั้งเสนาเสียได้ ดั่งดวงอาทิตย์ทำ�ำท้องฟ้าให้สว่างฉะนั้น ทรงโต้ตอบกับพราหมณ์ที่ชอบตวาดคน เมือ่ ครบ ๗ วันแล้ว ทรงออกจากสมาธินนั้ เสด็จจากโคนไม้โพธิ ไปยังไม้อชปาลนิโครธ (ต้นไทรทีเ่ ด็กเลีย้ งแพะชอบมาพัก) ประทับนัง่ เสวยวิมตุ สิ ขุ ณ โคนไม้นนั้ ตลอด ๗ วัน มีพราหมณ์ ผู้ชอบตวาดคนมาเฝ้า กราบทูลถามถึงธรรมะที่ทำ�ำคนให้เป็นพราหมณ์ ทรงเปล่งอุทานเป็นใจ ความว่า ผู้ที่จะนับว่าเป็นพราหมณ์ คือผู้ลอยบาป ไม่มักตวาดคน ไม่มีกิเลสเหมือนน้�้ำำฝาด สำ�ำรวมตน มีความรู้จบเวท อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ไม่มีความพอง๑ (เย่อหยิ่ง) ทรงเปล่งอุทานที่ตน้ จิก ครั้นครบ ๗ วันแล้ว ทรงออกจากสมาธินั้น เสด็จจากโคนไม้อชปาลนิโครธ ไปยัง ต้นจิก ประทับนั่งเสวยวิมุติสุข ณ โคนไม้จิกนั้นตลอด ๗ วัน ได้เกิดเมฆใหญ่ผิดฤดูกาล มีฝน ตกพรำ�ำเจือด้วยลมหนาวตลอด ๗ วัน พญานาคชื่อมุจลินท์มาวงด้วยขนดรอบพระกายของ พระผู้มีพระภาค ๗ รอบ เพื่อป้องกันหนาว ร้อน เหลือบ ยุง เป็นต้น ทรงเปล่งอุทานปรารภสุข ๔ ประการ คือ สุขเพราะความสงัด สุขเพราะไม่เบียดเบียน สุขเพราะปราศจากราคะ ก้าวล่วง กามเสียได้ และประการสุดท้าย สุขอย่างยอด คือการนำ�ำความถือตัวออกเสียได้ ๑

อรรถกถาแก้ว่า ความพองมีอยู่ ๕ อย่าง คือพองเพราะราคะ โทสะ โมหะ มานะและทิฏฐิ

299

เหตุการณ์ที่ต้นเกตก์ ครั้นครบ ๗ วันแล้ว ทรงออกจากสมาธินั้น เสด็จจากโคนไม้จิก ไปยังไม้ราชายตนะ (ต้นเกตก์) ประทับนั่งเสวยวิมุติสุข ณ โคนไม้เกตก์นั้นตลอด ๗ วัน มีพ่อค้า ๒ คนชื่อ ตปุสสะ กับภัลลิกะ เดินทางมาจากอุกกละชนบท ถวายข้าวสัตตุก้อนและสัตตุผง ทรงรับด้วยบาตร ที่ท้าวจาตุมหาราชถวาย แล้วเสวยข้าวนั้น พ่อค้า ๒ คนปฏิญญาตนเป็นอุบาสก ถึงพระพุทธ พระธรรม เป็นสรณะ นับเป็นอุบาสกชุดแรกในโลก ที่เปล่งวาจาถึงรตนะ ๒ (คือพระพุทธ พระธรรม) เสด็จกลับไปต้นไทรอีก ครั้นครบ ๗ วันแล้ว ทรงออกจากสมาธินั้น เสด็จจากโคนไม้เกตก์ ไปยังต้นไทร ที่เด็กเลี้ยงแพะชอบมาพัก (อชปาลนิโครธ) และประทับ ณ โคนไม้ไทรนั้น ทรงพิจารณาเห็นว่า ธรรมที่พระองค์ตรัสรู้ลึกซึ้ง ยากที่คนอื่นจะตรัสรู้ได้ ก็ทรงน้อมพระหฤทัยไปในทางที่จะไม่ แสดงธรรม พระพรหมมาอาราธนา ท้าวสหัมบดีพรหมทราบพระพุทธดำ�ำริ จึงมาเฝ้ากราบทูลอาราธนาให้ทรงแสดงธรรม อ้างเหตุผลว่า ผู้ที่มีกิเลสน้อย พอจะรู้พระธรรมได้มีอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาสัตว์ เปรียบเทียบด้วยดอกบัว ๓ ชนิด คือที่อยู่ใต้น้�้ำำ เสมอน้�้ำำ โผล่พ้นน้�้ำำ อันเทียบด้วยบุคคล ๓ ชนิด (ที่พอจะตรัสรู้ได้ ส่วนประเภท ๔ คือดอกบัวที่ไม่มีหวังจะโผล่ได้ เทียบด้วยบุคคล ผู ้ ไ ม่ มี ห วั ง จะตรั ส รู ้ ) จึ ง ทรงตกลงพระหฤทั ย ที่ จ ะแสดงธรรม ทรงปรารภอาฬารดาบส กาลามโคตร ก็ทรงทราบว่าถึงแก่กรรมเสีย ๗ วันแล้ว ทรงปรารภอุททกดาบส รามบุตร ก็ทรงทราบว่าถึงแก่กรรมเสียเมื่อวานนี้เอง จึงตกลงพระหฤทัยเสด็จไปแสดงธรรมโปรดภิกษุ ปัญจวัคคีย์ (พวก ๕) ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ระหว่างทางทรงพบอุปกาชีวก ได้รับสั่ง โต้ตอบกับอาชีวกนั้น แต่อุปกะไม่เชื่อ ทรงแสดงธรรมครั้งแรก (ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร มัชฌิมาปฏิปทา) เมื่อเสด็จถึงป่าอิสิปตนมฤคทายวัน แขวงกรุงพาราณสีแล้ว ครั้งแรกภิกษุปัญจวัคคีย์ แสดงอาการกระด้างกระเดื่อง แต่เมื่อทรงเตือนให้นึกถึงว่า เมื่อก่อนพระองค์ไม่เคยตรัสบอก เลยว่าตรัสรู้ บัดนี้ตรัสบอกแล้วจึงควรตั้งใจฟัง ก็พากันตั้งใจฟัง พระผู้มีพระภาคจึงทรง แสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร มีใจความสำ�ำคัญ คือ

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ มหาขันธกะ

300

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑. ทรงชี้ทางที่ผิด อันได้แก่กามสุขัลลิกานุโยค (การประกอบตนให้ชุ่มอยู่ด้วยกาม) และอัตตกิลมถานุโยค (การทรมานตนให้ลำำ� บาก) ว่าเป็นส่วนสุดทีบ่ รรพชิตไม่ควร ดำ�ำเนิน แล้วทรงแสดงมัชฌิมาปฏิปทา (ข้อปฏิบัตสิ ายกลาง) ได้แก่มรรคมีองค์ ๘ ว่าพระองค์ตรัสรู้แล้ว เป็นไปเพื่อพระนิพพาน ๒. ทรงแสดงอริยสัจจ์ ๔ คือ ทุกข์ เหตุให้ทุกข์เกิด ความดับทุกข์ ข้อปฏิบัติให้ถึง ความดับทุกข์ โดยละเอียด ๓. ทรงแสดงว่าทรงรู้ตัวอริยสัจจ์ทั้งสี่ ทรงรู้หน้าที่อันควรทำ�ำในอริยสัจจ์ทั้งสี่ และ ทรงรู้ว่าได้ทรงทำ�ำหน้าที่เสร็จแล้ว จึงทรงแน่พระหฤทัยว่าได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมา สัมโพธิญาณแล้ว (อันแสดงว่าทรงปฏิบัติจนได้ผลด้วยพระองค์เองแล้ว) เมื่อจบพระธรรมเทศนา พระโกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรม๑ และได้ขอบวชก่อน ต่อมา พระวัปปะกับพระภัททิยะ สดับพระธรรมเทศนา ได้ดวงตาเห็นธรรมและได้ขอบวช ต่อมา พระมหานามะกับพระอัสสชิสดับพระธรรมเทศนาได้ดวงตาเห็นธรรม และได้ขอบวช เป็นอันได้บวชครบทั้งห้ารูป ทรงแสดงอนัตตลักขณสูตร (ภิกษุปัญจวัคคีย์ ได้เป็นพระอรหันต์) ต่อจากนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงอนัตตลักขณสูตรแก่ภิกษุปัญจวัคคีย์นั้น มีใจความสำ�ำคัญคือ ๑. รูป (ร่างกาย) เวทนา (ความรู้สึกสุข ทุกข์หรือเฉย ๆ) สัญญา (ความจำ�ำได้ หมายรู้) สังขาร (ความคิดหรือเจตนา) และวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางตา หู เป็นต้น) ไม่ใช่ตน ถ้าเป็นตนก็จะบังคับบัญชาให้เป็นอย่างนี้ไม่เป็นอย่างนั้นได้ เพราะไม่ใช่ตนจึงบังคับบัญชาไม่ได้ ๒. แล้วตรัสถามให้ตอบเป็นข้อ ๆ ไปว่า ขันธ์ ๕ (มีรูป เป็นต้นนั้น) เที่ยงหรือไม่เที่ยง ตอบว่า ไม่เทีย่ ง สิง่ ทีไ่ ม่เทีย่ ง เป็นทุกข์หรือสุข ตอบว่า เป็นทุกข์ สิง่ ใดไม่เทีย่ ง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวตนของเรา ตอบว่า ไม่ควร ๓. ตรัสสรุปว่า เพราะเหตุนั้น ควรเห็นด้วยปัญญาอันชอบว่า รูป เป็นต้น นั้น ทุกชนิดไม่ใช่ของเรา เราไม่ได้เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา ๑

เป็นพระโสดาบัน คือพระอริยบุคคลชั้นต้นในพระพุทธศาสนา

301

๔. ตรั ส แสดงผลว่ า อริ ย สาวกผู ้ เ ห็ น อย่ า งนี้ ย่ อ มเบื่ อ หน่ า ยในรู ป เป็ น ต้ น นั้ น เมื่อเบื่อหน่า ยก็คลายกำ�ำหนัด เพราะคลายกำ� ำหนั ด จึ ง หลุ ดพ้ น เมื่ อ หลุ ด พ้ น ก็รู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ว่าสิ้นชาติ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำ�ำหน้าที่เสร็จแล้ว ไม่ต้องทำ�ำ หน้าที่อะไรเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก ภิกษุปญ ั จวัคคียม์ จี ติ หลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ถอื มัน่ ด้วยอุปาทาน ครัง้ นัน้ มีพระอรหันต์ ในโลก ๖ องค์ (ทั้งพระพุทธเจ้า) แสดงธรรมโปรดยสกุลบุตรกับครอบครัว และมิตรสหาย (อนุปุพพิกถา อุบาสก อุบาสิกา ชุดแรก) ยสกุลบุตรเบื่อหน่ายชีวิตครองเรือน กลุ้มใจออกจากบ้านไปยังป่าอิสิปตนมิคทายวัน๑ ในเวลาเช้ามืด ได้พบพระผู้มีพระภาค สดับพระธรรมเทศนาได้ดวงตาเห็นธรรม เศรษฐีผู้เป็น บิดาออกตาม พบพระผู้มีพระภาคได้สดับพระธรรมเทศนาได้ดวงตาเห็นธรรม ประกาศตน เป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัย (พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์) เป็นสรณะตลอดชีวิต นับเป็น อุบาสกคนแรกที่ถึงพระรัตนตรัย ในขณะที่ฟังพระธรรมเทศนาที่แสดงแก่เศรษฐีผู้เป็นบิดา ยสกุลบุตรก็ได้ตรัสรู้เป็นพระอรหันต์ และขอบวช ครั้งนั้นมีพระอรหันต์ในโลก ๗ องค์ รุ่งเช้าพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยพระยสะเสด็จไปฉันที่เรือนเศรษฐีผู้บิดา ทรงแสดงธรรม โปรดมารดาและภริยาของพระยสะให้ได้ดวงตาเห็นธรรม ประกาศตนเป็นอุบาสิกาถึงพระรัตนตรัย ตลอดชีวิต นับเป็นอุบาสิกาชุดแรกในโลก ครั้นแล้วมีเพื่อนของพระยสะ ๔ คน กับอีก ๕๐ คน ตามลำ�ำดับ ได้มาฟังพระธรรมเทศนา สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ จึงมีพระอรหันต์ในโลก ๖๑ องค์ ทรงส่งพระสาวกไปประกาศพระศาสนา พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายส่งไปประกาศพระศาสนา โดยให้ไป ทิศทางละ ๑ รูป อย่าไปรวมกัน ๒ รูป ส่วนพระองค์ตรัสว่า จะเสด็จไปแสดงธรรม ณ ตำ�ำบลอุรุเวลา เสนานิคม ทรงอนุญาตการบรรพชาอุปสมบท ภิกษุที่ไปเผยแผ่พระศาสนาเหล่านั้น นำ�ำกุลบุตรที่ประสงค์จะบรรพชาอุปสมบทมาเฝ้า เพื่อให้พระผู้มีพระภาคทรงบรรพชาอุปสมบทให้ ได้รับความลำ�ำบาก จึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ อนุญาตให้ภิกษุเหล่านั้นดำ�ำเนินการได้เอง โดยให้ผู้ประสงค์จะบวชโกนผม ปลงหนวด นุ่งห่มผ้า ๑

คำ�ำว่า มิคทายวัน เป็นคำ�ำบาลี เขียนแบบสันสกฤตเป็น มฤคทายวัน - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ มหาขันธกะ

302

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ย้อมฝาด ทำ�ำผ้าห่มเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ไหว้เท้าภิกษุทั้งหลาย เปล่งวาจาถึงพระรัตนตรัยเป็น สรณะ ครบ ๓ ครั้ง ก็เป็นอันได้บวชด้วยการถึงสรณะ ๓ (ติสรณคมนูปสัมปทา) ตรัสเรื่องความหลุดพ้นอย่างยอดเยี่ยม เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงจำ�ำพรรษาเสร็จแล้ว ตรัสสอนภิกษุทั้งหลายว่า เราได้บรรลุ ได้ทำ�ำให้แจ้งแล้วซึ่งความหลุดพ้นอันยอดเยี่ยม (อนุตตรวิมุติ) ด้วยการไตร่ตรองโดยแยบคาย (โยนิโส มนสิการ) ด้วยความเพียรชอบโดยแยบคาย (โยนิโส สัมมัปปธาน) แม้ท่านทั้งหลาย ก็ได้บรรลุ ได้ทำ�ำให้แจ้งแล้วซึ่งความหลุดพ้นอันยอดเยี่ยม ด้วยการไตร่ตรองอันแยบคาย และด้วยความเพียรชอบอันแยบคายเช่นเดียวกัน โปรดสหาย (ภัททวัคคียกุมาร) ๓๐ คน ครั้นประทับ ณ กรุงพาราณสีพอสมควรแล้ว ก็เสด็จไปยังตำ�ำบลอุรุเวลา ระหว่างทาง ทรงแวะพัก ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง ได้แสดงธรรมโปรดภัททวัคคียกุมาร ซึ่งเป็นสหายกัน ๓๐ คน ให้ได้ดวงตาเห็นธรรม แล้วขอบวช พระองค์ก็ได้ประทานการบวชด้วย เอหิภิกขุอุปสัมปทา (คือตรัสว่า จงเป็นภิกษุมาเถิด) โปรดชฎิล ๓ พี่น้องและบริวาร (อุรุเวลากัสสป นทีกัสสป และคยากัสสป) ครั้ น ถึ ง ตำ� ำ บลอุ รุ เ วลา ซึ่ ง ชฎิ ล ๓ พี่ น ้ อ งอาศั ย อยู ่ คื อ อุ รุ เ วลากั สส ป นที กั สส ป และคยากัสสป แต่ละคนมีบริวาร ๕๐๐ ๓๐๐ และ ๒๐๐ โดยลำ�ำดับ ในชั้นแรกได้ทรงขอพักใน เขตอาศรมของอุรเุ วลากัสสป ได้ทรงแสดงปาฏิหาริยห์ ลายอย่าง จนอุรเุ วลากัสสปคลายทิฏฐิมานะ ขอบวชในพระพุทธศาสนา เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสให้บอกลาบริวารก่อน บริวารก็ตกใจ จะบวชด้วย จึงลอยบริขารลงในน้�้ำำ ขอบวชร่วมกัน ซึ่งพระผู้มีพระภาคก็ประทานการบวชด้วย เอหิภิกขุอุปสัมปทา (คือตรัสว่า จงเป็นภิกษุมาเถิด) นทีกัสสป น้องคนที่สองเห็นบริขารลอยมาตามกระแสน้�้ำำ คิดว่าเกิดอันตรายแก่พี่ ของตน แต่เมื่อสอบถาม ทราบความจึงลอยบริขารของตนและบริวารขอบวช ทำ�ำนองเดียวกับ พี่ชาย และคยากัสสปเห็นบริขารลอยมาก็สงสัย เมื่อสอบถาม ทราบความก็ขอบวช พร้อมด้วย บริวารเช่นเดียวกัน ทรงแสดงอาทิตตปริยายสูตร เมื่อประทับ ณ ตำ�ำบลอุรุเวลาพอสมควรแล้ว ก็เสด็จไปยังตำ�ำบลคยาสีสะ พร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ผู้เคยเป็นชฎิลมาก่อน ณ ที่นั้นทรงแสดงอาทิตตปริยายสูตร มีใจความว่า

303

๑. ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ (ซึ่งเป็นอายตนะภายใน) เป็นของร้อน รู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะคื​ือสิ่​่�งที่​่�ถู​ูกต้​้องได้​้ด้​้วยกาย ธรรมะคื​ือสิ่​่�งที่​่�รู้​้�ได้​้

ด้​้วยใจ (ซึ่​่�งเป็​็นอายตนะภายนอก) เป็​็นของร้​้อน วิญญาณ คือความรู้อารมณ์ทางตา หู เป็นต้น เป็นของร้อน ผัสสะ คือความกระทบอารมณ์ทางตา เป็นต้น เป็นของร้อน เวทนา คือความเสวยอารมณ์เป็นสุข ทุกข์ หรือไม่ทกุ ข์ไม่สขุ ซึง่ เกิดจากสัมผัส

ทางตา เป็นต้น เป็นของร้อน ร้อน เพราะไฟคือราคะ โทสะ โมหะ ร้อน เพราะความเกิด ความแก่ ความตาย ความเศร้าโศก ความพิไรรำ�ำพัน

ความไม่สบายกาย ความไม่สบายใจ และความขัดใจ ๒. เมื่ออริยสาวกผู้ได้สดับ เห็นได้เช่นนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในตา หู เป็นต้น (ซึ่งเป็นอายตนะภายใน) ย่อมเบื่อหน่ายในรูป เสียง เป็นต้น (ซึ่งเป็นอายตนะภายนอก) ย่อมเบื่อหน่ายในวิญญาณ มีความรู้อารมณ์ ทางตา เป็นต้น ย่อมเบื่อหน่ายในผัสสะ มีความกระทบอารมณ์ทางตา เป็นต้น ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนา มีความเสวยอารมณ์ที่เกิดเพราะจักขุสัมผัส เป็นต้น เมื่อเบื่อหน่ายก็คลายกำ�ำหนัด เพราะคลายกำ�ำหนัดย่อมหลุดพ้น เมื่อพ้นก็มีญาณรู้ว่าพ้นแล้ว รู้ว่าสิ้นความเกิด ได้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ได้ทำ�ำหน้าที่เสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นที่จะพึงทำ�ำเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก ผลของการแสดงพระธรรมเทศนานี้ ภิกษุพันรูปมีจิตพ้นจากอาสวะ ไม่ถือมั่นด้วย อุปาทาน โปรดพระเจ้าพิมพิสาร (ประทานพระพุทธานุญาตให้มีวัด) เมื่อประทับ ณ ตำ�ำบลคยาสีสะพอสมควรแล้ว จึงเสด็จไปสู่กรุงราชคฤห์ พร้อมด้วย ภิกษุผู้เคยเป็นชฎิลพันรูป ประทับอยู่ ณ เจดีย์ซึ่งประดิษฐานไว้ดีแล้ว ณ สวนตาลหนุ่ม พระเจ้าพิมพิสารจอมทัพแคว้นมคธ พร้อมด้วยพราหมณ์คฤหบดีชาวมคธ จำ�ำนวน ๑๒ นหุต๑ ๑

นหุตหนึ่ง เท่ากับหนึ่งหมื่น

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ มหาขันธกะ

304

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ได้สดับกิตติศัพท์ของพระผู้มีพระภาค จึงเสด็จไปและไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ในชั้นแรก พระผู้มีพระภาคทรงให้อุรุเวลากัสสปประกาศความที่ตนละเลิกลัทธิเดิมมาขอบวชว่ามีเหตุผล อย่างไร เพื่อทำ�ำลายทิฏฐิมานะของบุคคลบางคนก่อน แล้วจึงทรงแสดงอนุปุพพิกถา (แสดง เรื่องทาน ศีล สวรรค์ โทษของกามและอานิสงส์ของการออกจากกามโดยลำ�ำดับ) แล้วจึงทรง แสดงอริยสัจจ์ ๔ พระเจ้าพิมพิสาร พร้อมทั้งพราหมณ์คฤหบดี ๑๑ นหุต ได้ดวงตาเห็นธรรม (เป็นโสดาบันบุคคล) พระเจ้าพิมพิสารกราบทูลในการที่ทรงสมพระราชประสงค์ ๕ ประการ คือ ขอให้ได้ อภิเษกในราชสมบัติ ขอให้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ามาสู่แว่นแคว้น ขอให้ได้เข้าไปนั่งใกล้ ขอให้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมและขอให้ได้รู้ธรรมะของพระผู้มีพระภาค ครั้นแล้ว กราบทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา ประกาศพระองค์เป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ตลอดพระชนมชีพ แล้วทรงอาราธนาพระผู้มีพระภาค พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เพื่อเสวยและฉัน ในวันรุ่งขึ้น ในวันรุ่งขึ้นที่พระผู้มีพระภาคเสด็จไปเสวย ณ ราชนิเวศน์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เมื่ออังคาส (เลี้ยงดู) เสร็จแล้ว พระเจ้าพิมพิสารได้ทรงหลั่งน้�้ำำจากพระเต้าทอง ถวายเวฬุวัน ป่า ไผ่แ ด่พ ระสงฆ์มีพ ระพุทธเจ้า ทรงเป็นประมุ ข พระผู้ มี พระภาคทรงรั บแล้ว เสด็ จ กลั บ ทรงปรารภเหตุนั้น จึงประทานพระพุทธานุญาตให้มีอาราม (คือวัด) ได้ สาริบุตร โมคคัลลานะ ออกบวช สมัยนั้น สัญชัยปริพพาชกอาศัยอยู่ ณ กรุงราชคฤห์ พร้อมด้วยบริษัทปริพพาชก หมู่ใหญ่ จำ�ำนวน ๒๕๐ คน และสมัยนั้น สาริบุตรและโมคคัลลานะประพฤติพรหมจรรย์ ในสำ�ำนักสัญชัยปริพพาชก ต่างทำ�ำกติกากันว่า ใครได้บรรลุอมตธรรมก่อน จงบอกแก่อกี คนหนึง่ สาริบตุ รได้เห็นพระอัสสชิเข้าไปสูก่ รุงราชคฤห์เพือ่ บิณฑบาต มีความเลือ่ มใสในความสงบเสงีย่ ม เรียบร้อยของท่าน จึงรอจนได้โอกาสก็เข้าไปถามถึงหลักธรรมในศาสนาที่ท่านบวช ท่านกล่าว หลักธรรมเพียงย่อ ๆ ให้ฟังว่า ธรรมเหล่าใดเกิดแต่เหตุ พระตถาคตทรงแสดงเหตุแห่งธรรม เหล่านั้น และความดับแห่งธรรมเหล่านั้น สาริบตุ รได้ฟงั ก็ได้ดวงตาเห็นธรรม แล้วนำ�ำมาเล่าให้โมคคัลลานะฟัง โมคคัลลานะก็ได้ ดวงตาเห็นธรรม จึงพากันไปลาปริพพาชก ๒๕๐ คน เพื่อจะไปบวชในสำ�ำนักพระบรมศาสดา แต่ปริพพาชกเหล่านั้นขอไปด้วย จึงพร้อมกันไปลาสัญชัยผู้อาจารย์ สัญชัยขอให้อยู่ช่วยกัน

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ มหาขันธกะ

305

ทรงอนุญาตให้มีอุปัชฌายะ สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายไม่มีอุปัชฌายะ ไม่มีผู้ให้โอวาทสั่งสอน ก็นุ่งห่มไม่เรียบร้อย มีอากัปปกิรยิ าไม่เหมาะสมเทีย่ วไปบิณฑบาต เขากำ�ำลังบริโภคอยูก่ ย็ นื่ บาตรเข้าไปเหนือของบริโภค ของขบเคีย้ ว เป็นต้น บ้างก็ขอแกงบ้าง ขอข้าวสุกบ้าง ด้วยตนเองมาฉัน บ้างก็สง่ เสียงสูงเสียงดัง ในโรงอาหาร เป็นที่ติเตียน พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเหตุนี้ จึงทรงอนุญาตให้มีอุปัชฌายะ ให้อปุ ชั ฌายะตัง้ จิตในสัทธิวหิ าริกเหมือนบุตร ให้สทั ธิวหิ าริกตัง้ จิตในอุปชั ฌายะเหมือนบิดา ทรง สอนวิธีถืออุปัชฌายะซึ่งต้องเปล่งวาจาด้วยกันทั้งสองฝ่าย (อุปัชฌายะ แปลตามศัพท์ว่า ผู้สอน หมายถึงผู้บวชให้และสั่งสอน สัทธิวิหาริก แปลว่า ผู้อยู่ด้วย หมายถึงศิษย์ที่อุปัชฌายะบวชให้) ทรงบัญญัติอุปัชฌายวัตร ครั้นแล้วทรงบัญญัติอุปัชฌายวัตร คือข้อที่สัทธิวิหาริกจะพึงปฏิบัติชอบในอุปัชฌายะ มีการรับใช้ การปฏิบัติตนต่อท่าน การช่วยจัดสิ่งต่าง ๆ ให้ท่าน ประมาณไม่น้อยกว่า ๑๐๐ ข้อ ทรงบัญญัติสัทธิวิหาริกวัตร ครั้ น แล้ ว ทรงบั ญ ญั ติ สั ท ธิ วิ ห าริ ก วั ต ร คื อ ข้ อ ที่ อุ ป ั ช ฌายะจะพึ ง ปฏิ บั ติ ช อบใน สัทธิวิหาริก มีการสั่งสอนการสงเคราะห์ด้วยบาตร จีวร การพยาบาลเมื่อป่วยไข้ การทำ�ำอะไรต่อ อะไรให้ไม่น้อยกว่า ๑๐๐ ข้อเช่นกัน ทรงปรับอาบัติ อนุญาตให้ประณามและขอขมา ครั้งนั้น สัทธิวิหาริกไม่ปฏิบัติชอบในอุปัชฌายะ เป็นที่ติเตียน จึงทรงบัญญัติพระวินัย ปรับอาบัติทุกกฏแก่สัทธิวิหาริกผู้ไม่ปฏิบัติชอบในอุปัชฌายะ

วินัยปิฎก

บริหารหมู่คณะถึง ๓ ครั้ง แต่สาริบุตร โมคคัลลานะไม่ยอม คงลาไป พร้อมทั้งปริพพาชก อีก ๒๕๐ คน สัญชัยเสียใจ ถึงอาเจียนเป็นโลหิต เมือ่ ไปเฝ้าทูลขอบวชในพระพุทธศาสนาต่อพระผูม้ พี ระภาคก็ได้รบั พระพุทธานุญาตให้ เป็นภิกษุ ด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา ครั้งนั้นคนสำ�ำคัญชาวมคธออกบวชประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเป็น อันมาก คนทั้งหลายจึงพากันติเตียน ว่าเป็นปฏิปทาที่ทำ�ำสกุลวงศ์ให้ขาดสูญ พระผู้มีพระภาค จึงทรงแนะนำ�ำให้ภิกษุทั้งหลายโต้ตอบว่าพระองค์แนะนำ�ำโดยธรรม มิใช่โดยอธรรม เมื่อมนุษย์ ทั้งหลายจำ�ำนนต่อคำ�ำว่า ”ธรรม„ และหาทางจับผิดที่ว่ามีอะไรเป็น ”อธรรม„ ไม่ได้ ก็พากันเลิก ติเตียนภายใน ๗ วัน

306

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

แม้เช่นนั้น ก็ยังมีสิทธิวิหาริกที่ไม่ปฏิบัติชอบ จึงทรงอนุญาตให้อุปัชฌายะประณาม คือไล่สัทธิวิหาริกด้วยแจ้งให้ทราบด้วยกายหรือวาจาได้ สัทธิวิหาริกที่ถูกไล่แล้ว ไม่ขอขมา จึงทรงอนุญาตให้ขอขมาและ ปรับอาบัติทุกกฏ แก่ผู้ไม่ขอขมา สัทธิวิหาริกขอขมาแล้ว อุปัชฌายะไม่ยอมยกโทษให้ จึงทรงอนุญาตให้อุปัชฌายะ ยกโทษให้ อุปชั ฌายะไม่ยกโทษให้กม็ ี สัทธิวหิ าริกจึงจากไปบ้าง สึกไปบ้าง ไปเข้ารีตเดียรถียบ์ า้ ง ทรงทราบ จึงทรงบัญญัติพระวินัย ปรับอาบัติทุกกฏแก่อุปัชฌายะที่สัทธิวิหาริกขอขมาแล้ว ไม่ยอมยกโทษให้ ทรงวางวิธีประณามให้รัดกุม สมัยนัน้ อุปชั ฌายะประณาม (ขับไล่) สัทธิวหิ าริกทีป่ ฏิบตั ชิ อบ ไม่ประณามสัทธิวหิ าริก ที่ ไ ม่ ป ฏิ บัติชอบ ทรงทราบ จึงทรงบัญญัติว่ า สั ท ธิ วิ ห าริ กที่ ป ฏิ บั ติ ชอบ ไม่ ค วรประณาม ผู้ใดประณาม ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ สัทธิวิหาริกที่ปฏิบัติไม่ชอบ จะไม่ประณามไม่ได้ ถ้าไม่ ประณาม ต้องอาบัติทุกกฏ ครั้นแล้วจึงทรงแสดงองค์ ๕ ของสัทธิวิหาริกที่ควรประณาม มีขาดความละอาย ขาดความเคารพ เป็นต้น แล้วทรงแสดงองค์ ๕ ของสัทธิวหิ าริกทีไ่ ม่ควรประณาม มีประกอบด้วย ความละอาย ความเคารพ เป็ น ต้ น สั ท ธิ วิ ห าริ ก ที่ ค วรประณาม แต่ ไ ม่ ป ระณามก็ มี โ ทษ ถ้าประณามก็ไม่มีโทษ ส่วนสัทธิวิหาริกที่ไม่ควรประณาม ถ้าประณามก็มีโทษ ถ้าไม่ประณาม ก็ไม่มีโทษ ทรงอนุญาตการบวชเป็นการสงฆ์ พราหมณ์ ผู ้ ห นึ่ ง ชื่ อ ราธะ ขอบวช ไม่ มี ภิ ก ษุ รู ป ใดบวชให้ พระผู ้ มี พ ระภาค ตรัสถามว่า ใครระลึกถึงอุปการะของพราหมณ์นี้ได้บ้าง พระสาริบุตรตอบว่า ท่านระลึกได้ ว่าพราหมณ์ผู้นี้เคยถวายอาหารแก่ท่านทัพพีหนึ่ง พระผู้มีพระภาคจึงสรรเสริญที่กตัญญูและ มอบให้ พ ระสาริ บุ ต รบวชให้ พ ราหมณ์ นั้ น โดยทรงแสดงวิ ธี บ วชเป็ น การสงฆ์ ที่ เ รี ย กว่ า ญัตติจตุตถกัมมอุปสัมปทา (การบวชด้วยกรรม มีการเสนอญัตติเป็นที่ ๔ คือเป็นการเสนอญัตติ ขออนุมัติสงฆ์ ๑ ครั้ง เป็นการสวดประกาศฟังมติ ว่าจะคัดค้านหรือไม่อีก ๓ ครั้ง) ภายหลัง มีเหตุเกิดขึ้น คือผู้บวชประพฤติไม่เรียบร้อย และอ้างว่าไม่ได้ขอบวช พระบวชให้เอง จึงทรง อนุญาตให้บวชเฉพาะแก่ผู้ขอบวช

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ มหาขันธกะ

307

ข้อบัญญัติเพิ่มเติมในการบวช ๑. ภิกษุบอกนิสสัยก่อน ผู้บวชไม่พอใจ จึงทรงห้ามบอกนิสสัยก่อน แต่ให้บอก เมื่อบวชเสร็จแล้วในเวลาติด ๆ กัน ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้บอกนิสสัยก่อน ๒. ภิกษุที่ร่วมในการบวชเป็นคณะ คือ ๒ รูปบ้าง ๓ รูปบ้าง ๔ รูปบ้าง ทรงทราบ จึงทรงบัญญัติพระวินัย ปรับอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุที่ให้บวชมีคณะต่�่ำำกว่า ๑๐ คณะครบ ๑๐ หรือเกิน ๑๐ ให้บวชได้ ๓. ภิกษุมีพรรษา ๑ บ้าง ๒ บ้าง ให้สัทธิวิหาริกบวช แม้พระอุปเสนะ วังคันตบุตร มีพรรษาเพียง ๑ ก็ให้สัทธิวิหาริกอุปสมบท จึงทรงบัญญัติพระวินัย ปรับอาบัติแก่ภิกษุผู้มี พรรษาหย่อนกว่า ๑๐ ที่บวชให้สัทธิวิหาริก พรรษาครบ ๑๐ หรือเกิน ๑๐ ให้บวชได้ ๔. ภิกษุมีพรรษาครบ ๑๐ แต่เป็นผู้เขลา ไม่ฉลาด ให้สัทธิวิหาริกบวช ปรากฏเป็น ผู้ด้อยกว่าสัทธิวิหาริก จึงทรงอนุญาตให้ภิกษุที่ฉลาด สามารถ ผู้มีพรรษาครบ ๑๐ หรือเกิน ๑๐ ให้สัทธิวิหาริกบวชได้ ทรงอนุญาตให้มีอาจารย์ สมัยนั้น อุปัชฌายะทั้งหลายเดินทางไปที่อื่นบ้าง สึกไปบ้าง ถึงมรณภาพบ้าง ไปเข้ารีต เสียบ้าง ภิกษุทงั้ หลายไม่มใี ครให้โอวาทสัง่ สอน ก็นงุ่ ห่มไม่เรียบร้อย ประกอบด้วยอากัปปกิรยิ า อันไม่สมควรต่าง ๆ พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงอนุญาตให้มอี าจารย์ ให้อาจารย์ตงั้ จิตในอันเตวาสิก (ผูอ้ ยูใ่ ต้ปกครอง) เหมือนบุตร และให้อนั เตวาสิกตัง้ จิตในอาจารย์เหมือนบิดา แล้วทรงแสดงวิธี ถือนิสสัย (การขออาศัยอยู่ใต้ปกครอง) ของอันเตวาสิก และคำ�ำกล่าวตอบของอาจารย์

วินัยปิฎก

ผู้บวชเพราะเห็นแก่ท้อง พราหมณ์ผู้หนึ่งเห็นว่าบวชแล้วกินอิ่มนอนหลับ จึงออกบวช ครั้นอาหารที่เขาถวาย ประจำ�ำหมดวาระ ภิกษุทั้งหลายจึงชวนออกบิณฑบาต ก็กล่าวว่า จะสึก เพราะคิดว่าจะบวชโดย ไม่ต้องบิณฑบาต มีผู้ติเตียนว่าบวชเพราะเห็นแก่ท้อง พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตให้ บอกนิสสัย ๔ แก่ผู้บวชใหม่ (นิสสัย ๔ คือปัจจัยเครื่องอาศัยของบรรพชิต อันได้แก่อาหาร เครือ่ งนุง่ ห่ม ทีอ่ ยูอ่ าศัย ยารักษาโรค เพือ่ ซ้อมความเข้าใจกันก่อนว่า แม้ไม่ฟมุ่ เฟือย แต่เป็นของ พออาศั ย ดำ�ำรงชีพ อยู่ได้ก็ต้องอดทน เช่น อาหารที่ เ ที่ ยวบิ ณ ฑบาตได้ มา ผ้ าที่ เ ก็ บ ตกมา ปะติดปะต่อพอทำ�ำนุ่งห่ม ที่อยู่อื่นไม่มีก็ใช้โคนไม้ ยาอื่นไม่มีก็ใช้ยาดองด้วยน้�้ำำมูตรเน่า ซึ่งปัจจุบันพบกันว่าเป็นยาปฏิชีวนะ)

308

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อาจริยวัตรและอันเตวาสิกวัตร ครั้นแล้วทรงแสดงวัตรที่อันเตวาสิกคือผู้อยู่ใต้ปกครอง จะพึงปฏิบัติต่ออาจารย์ และวัตรที่อาจารย์จะพึงปฏิบัติต่ออันเตวาสิก ถ้อยทีปฏิบัติชอบต่อกัน ไม่น้อยกว่าฝ่าย ละ ๑๐๐ ข้อ การประณาม การขอขมา การยกโทษ มีอันเตวาสิกไม่ปฏิบัติชอบในอาจารย์ จึงทรงอนุญาตให้มีการประณาม (ไล่) การ ขอขมา การยกโทษให้ในทำ�ำนองเดียวกับเรื่องอุปัชฌายะและสัทธิวิหาริก แล้วทรงแสดงผู้ ประกอบด้วยองค์ ๕ ที่ควรประณามและไม่ควรประณาม ตลอดจนให้อาจารย์ที่มีพรรษา ครบ ๑๐ หรือเกินกว่า ๑๐ ที่เป็นผู้ฉลาด สามารถ จึงให้นิสสัย (รับผู้อื่นอยู่ใต้ปกครอง) ได้ นิสสัยระงับจากอุปัชฌายะและอาจารย์ สมัยนัน้ อุปชั ฌายะและอาจารย์เดินทางไปทีอ่ นื่ บ้าง สึกไปบ้าง เป็นต้น พระผูม้ พี ระภาค จึงทรงแสดงลักษณะ ๕ ประการ ทีน่ สส ิ ยั (การอยูใ่ ต้ปกครอง) ระงับจากอุปชั ฌายะ คืออุปชั ฌายะ (๑) หลีกไปที่อื่น (๒) สึก (๓) ถึงมรณภาพ (๔) เข้ารีตเดียรถีย์ และ (๕) อุปัชฌายะมีคำ�ำสั่ง (เช่น สัง่ ประณาม คือไล่ไม่ให้อยูใ่ นปกครอง) ครัน้ แล้วทรงแสดงลักษณะ ๖ ประการทีน่ สส ิ ยั ระงับ จากอาจารย์ คือ ๕ ข้อแรกเหมือนกับของอุปัชฌายะ ส่วนข้อที่ ๖ เมื่ออันเตวาสิกพบเข้ากับ อุปัชฌายะ (คือเมื่อพบกับผู้มสี ิทธิปกครองอันสูงกว่า การอยู่ใต้ปกครองของอาจารย์ก็ระงับไป) คุณสมบัติของอุปัชฌายะ ๕ อย่าง พระผูม้ พี ระภาคได้ทรงแสดงการขาดคุณสมบัติ ๕ อย่างและการประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ อย่างของภิกษุ ที่ทำ�ำให้เป็นผู้ไม่ควรให้อุปสมบท ไม่ควรให้นิสสัย ไม่ควรมีสามเณรรับใช้ รวม ๑๖ หมวด เป็นหมวดขาดคุณสมบัติ ๕ อย่างในลักษณะต่าง ๆ กัน รวม ๘ ประเภท หรือ ๘ หมวด หมวดประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ อย่างในลักษณะต่าง ๆ กัน รวม ๘ ประเภท หรื อ ๘ หมวด (การมี คุ ณ สมบั ติ หรื อ ขาดคุ ณ สมบั ติ ดั ง กล่ า วนี้ โปรดดู ที่ แ ปลไว้ อ ย่ า ง พิสดารแล้ว หน้า ๙๘ - ๑๐๑ เพียงแต่ตัดข้อที่ ๖ ออกทุกข้อ และการขาดคุณสมบัติก็คือ ไม่มีคุณสมบัติตามที่แปลไว้นั้น) คุณสมบัติของอุปัชฌายะ ๖ อย่าง ครั้นแล้วทรงแสดงการขาดคุณสมบัติ และการประกอบด้วยคุณสมบัติ ๖ อย่างใน ลักษณะต่าง ๆ กัน ฝ่ายละ ๘ หมวด รวม ๒ ฝ่ายเป็น ๑๖ หมวด ของภิกษุ ว่าควรให้อุปสมบท ควรให้นสส ิ ยั และควรมีสามเณรรับใช้หรือไม่ ดังทีแ่ ปลไว้แล้วในหน้า ๙๘ - ๑๐๑ (มีขอ้ น่าสังเกต ว่า ๕ ข้อ หรือ ๖ ข้อนั้นต่างกันที่ข้อสุดท้าย คือมีพรรษาครบ ๑๐ หรือเกิน ๑๐ คือใน คุณสมบัติ ๕ อย่างไม่มีข้อกำ�ำหนดเรื่องพรรษา ถ้าเติมข้อกำ�ำหนดเรื่องพรรษาก็เป็น ๖ อย่าง)

309

ในตอนท้ายได้สรูปถึงคุณสมบัติ ๕ อันมี ๑๖ หมวดและคุณสมบัติ ๖ อันมี ๑๖ หมวด๑ เพื่อกำ�ำหนดง่าย ข้อปฏิบัติต่อผู้เคยเป็นเดียรถีย์ มีเหตุการณ์เกิดขึ้นเกี่ยวกับผู้บวชแล้ว ไปเข้ารีตเป็นเดียรถีย์ พระผู้มีพระภาคจึง ตรัสว่า ผู้เคยเป็นเดียรถีย์เข้ามาบวช อุปัชฌายะว่ากล่าวโดยธรรม กลับคัดค้านแล้วจากไปเข้า รีตเดียรถีย์ ครั้นแล้วขอเข้ามาบวชอีก ไม่ควรบวชให้ ส่วนผู้ที่เคยเป็นเดียรถีย์ประสงค์จะบรรพชาอุปสมบทในพระธรรมวินัยนี้ จะต้องได้ รับการอบรม (ปริวาส) ๔ เดือน คือให้โกนผม ปลงหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ทำ�ำผ้าห่มเฉวียงบ่า ข้างหนึง่ ไหว้เท้าภิกษุทงั้ หลาย เปล่งวาจาถึงพระรัตนตรัย ๓ จบ แล้วให้ภกิ ษุรปู หนึง่ สวดประกาศ ขอให้สงฆ์ให้ปริวาส (การอบรม) ๔ เดือน เมื่อไม่มีผู้ใดคัดค้านจึงสำ�ำเร็จไปขั้นหนึ่ง ในระหว่าง ๔ เดือน ถ้าประพฤติตนไม่เรียบร้อย ไม่เป็นที่พอใจ ก็ไม่ควรบวชให้ ถ้าประพฤติตนเรียบร้อย เป็นที่น่าพอใจ จึงบวชให้ อนึ่ง ได้ประทานข้อกำ�ำหนดพิเศษแก่พระญาติผู้เกิดในศากยสกุล ถ้าเคยเป็นเดียรถีย์ มาก่อน แล้วมาขอบวช ให้บวชให้เลย ไม่ต้องรับการอบรม ๔ เดือน ห้ามบวชให้คนเป็นโรค ๕ ชนิด สมัยนั้น มีโรค ๕ ชนิดเกิดขึ้นมากในแคว้นมคธ คือโรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคมองคร่อ และโรคลมบ้าหมู๒ มนุษย์ทั้งหลายที่เป็นโรคเหล่านี้ ก็พากันไปหาหมอชีวกเพื่อ ให้ช่วยรักษาให้ หมอชีวกไม่รับรักษา อ้างว่า มีภาระต้องรักษาพระราชา บุคคลในราชสำ�ำนักและ ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข คนเหล่านั้นเห็นไม่มีทางอื่น จึงขอบวช ภิกษุทั้งหลาย ก็บวชให้ เป็นภาระแก่ภิกษุทั้งหลายที่จะต้องพยาบาล แม้หมอชีวกเองก็ต้องทำ�ำงานหนักจน เสียราชกิจ ชายคนหนึ่งออกบวชให้หมอชีวกรักษา พอหายแล้วก็สึกไป หมอชีวกเห็นเข้าจำ�ำได้ ถามทราบความ ก็ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติวินัย ห้ามบวชแก่คนเป็นโรค ๕ ชนิด ผู้ใดบวชให้ ต้องอาบัติทุกกฏ ๑ คุณสมบัติ ๖ มีเพียงฝ่ายละ ๗ หมวด รวม ๒ ฝ่าย จึงเป็น ๑๔ หมวด - ม.พ.ป. ๒

คำ�ำแปลโรคทัง้ ห้าชนิดนี้ เป็นไปตามทีฝ่ ่ายไทยเราเคยแปลกันมา มีขอ้ ที่ควรอธิบาย คือโรคมองคร่อนั้น ได้แก่โรคที่ มีเสมหะแห้งอยูใ่ นลำ�ำหลอดปอด ได้สอบดูกบั คำ�ำแปลของศาสตราจารย์รดิ ส์ เดวิดส์ ร่วมกับ โอลเดนเบอร์ก มีดงั นี้ (๑) โรคเรือ้ น (Leprosy) (๒) โรคฝี (Boils) (๓) โรคเรือ้ นแห้ง (Dry leprosy) (๔) วัณโรคแห่งปอด (Consumption) (๕) โรคลมชัก (Fit) ควรดูอรรถกถา หน้า ๖๗ ประกอบด้วย

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ มหาขันธกะ

310

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ห้ามบวชให้ข้าราชการ เกิดความไม่สงบชายแดน พระเจ้าพิมพิสารตรัสสั่งมหาอำ�ำมาตย์ที่เป็นนายทัพให้ ไปปราบ มี ห ลายคนหนี ไ ปบวช ภิ ก ษุ ทั้ ง หลายก็ บ วชให้ พระเจ้ า พิ ม พิ ส ารจึ ง ทรงขอให้ พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติวินัย มิให้พระบวชคนที่เป็นข้าราชการ เพราะอาจมีพระราชาที่ไม่ เลือ่ มใสในพระพุทธศาสนาเบียดเบียนภิกษุเหล่านัน้ พระผูม้ พี ระภาคจึงตรัสห้ามบวชให้ขา้ ราชการ ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุที่บวชให้ (ในสมัยนี้ ผู้เป็นข้าราชการจะต้องมีใบอนุญาตเป็น ลายลักษณ์อกั ษรจากผูท้ พี่ ระมหากษัตริยท์ รงมอบหมายให้อนุญาตแทนพระองค์ พระอุปชั ฌายะ และสงฆ์จึงบวชให้) ห้ามบวชให้โจรที่มีชื่อ สมัยนัน้ โจรองคุลมิ าลบวชอยูใ่ นสำ�ำนักภิกษุทงั้ หลาย คนเห็นก็ตกใจกลัวบ้าง สะดุง้ บ้าง วิ่ ง หนี บ ้ า ง มี ผู ้ ติ เ ตี ย น พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ วิ นั ย ห้ า มบวชให้ โ จรที่ มี ชื่ อ เสี ย ง ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้บวชให้ ห้ามบวชโจรทีทำ่ �ำลายเครื่องพันธนาการ ครัง้ นัน้ พระเจ้าพิมพิสารทรงประกาศมิให้ใครทำ�ำอะไร (เช่น จับกุม) บุคคลทีเ่ ข้ามาบวช ในพระพุทธศาสนา โจรผู้หนึ่งทำ�ำโจรกรรม ถูกพันธนาการด้วยเครื่องจองจำ�ำ แต่ทำ�ำลายเครื่อง จองจำ�ำได้ จึงหนีไปบวช คนทั้งหลายพากันติเตียนภิกษุผู้บวชให้ พระผู้มีพระภาคจึงทรง บัญญัติพระวินัย ห้ามบวชให้โจรที่ทำ�ำลายเครื่องพันธนาการ ผู้บวชให้ ต้องอาบัติทุกกฏ ห้ามบวชบุคคลที่ไม่สมควรอืน่ อีก ได้ มี เ หตุ ก ารณ์ เ กิ ด ขึ้ น ที่ ภิ ก ษุ ทั้ ง หลายบวชให้ บุ ค คลผู ้ ไ ม่ ส มควร มี ผู ้ ติ เ ตี ย น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติพระวินัย ห้ามบวชให้บุคคลผู้ไม่สมควรอื่นอีก คือ โจรที่ถูกหมายประกาศให้ฆ่า บุคคลที่ถูกโบยด้วยแส้ ถูกลงโทษแล้วเนรเทศ บุคคลที่ถูกนาบด้วยเหล็กแดงให้เสียโฉม บุคคลที่เป็นหนี้ บุคคลที่เป็นทาส

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ มหาขันธกะ

311

ให้บอกสงฆ์เมื่อจะโกนศีรษะคนบวช เด็กลูกช่างทอง ทะเลาะกับพ่อแม่ หนีมาบวช พ่อแม่มาถาม ภิกษุทั้งหลายไม่ทราบ จึ ง ปฏิ เ สธ ครั้ น เขาพบว่ า มาบวชก็ ติ เ ตี ย น หาว่ า ภิ ก ษุ เ หล่ า นั้ น พู ด ปด (ความจริ ง ไม่ รู ้ ) พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตให้บอกกล่าวสงฆ์เมื่อจะโกนศีรษะคนบวช (ภัณฑุกัมม์ การโกนศีรษะ) ห้ามบวชผู้มีอายุยังไม่ครบ ๒๐ เด็ก ๑๗ คนขออนุญาตมารดาบิดาออกบวช ถึงเวลากลางคืนลุกขึ้นร้องไห้ขออาหาร พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัติพระวินัย ห้ามบวชให้คนมีอายุไม่ถึง ๒๐ ทั้งที่รู้อยู่ (ว่าอายุไม่ถึง) ถ้าบวชให้ให้จัดการตามควร (มีวินัยที่อื่นปรับอาบัติปาจิตตีย์อยู่แล้ว ดูหน้า ๒๕๖ สิกขาบทที่ ๕ สัปปาณกวรรค) ข้อห้ามเกี่ยวกับสามเณร อหิวาตกโรคเกิดขึ้น สกุลหนึ่งรอดตายมาเฉพาะบิดากับบุตร ทั้งสองคนออกบวช เมือ่ มีผถู้ วายอาหารแก่บดิ า บุตรวิง่ ไปขอแบ่ง เป็นทีต่ เิ ตียน จึงทรงห้ามบรรพชา (บวชเป็นสามเณร) ให้เด็กที่มีอายุหย่อน ๑๕ ปี ภายหลังมีเหตุจำ�ำเป็นที่ต้องสงเคราะห์บวชให้เด็กอื่น ๆ ที่พ่อแม่ตายหมด จึงทรง ผ่อนผันให้บวชให้เด็กอายุหย่อน ๑๕ ปี ซึ่งสามารถไล่กาได้ (คือพอจะรู้เดียงสา) และมีเหตุ เกิดขึ้นเกี่ยวกับสามเณร จึงทรงบัญญัติมิให้ภิกษุรูปหนึ่งมีสามเณรไว้รับใช้ถึง ๒ รูป ถ้าทำ�ำ เช่นนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ๒ ผ่อนผันเรื่องการถือนิสสัย สมัยนั้น ภิกษุจะต้องถือนิสสัย (อยู่ในปกครองของอุปัชฌายะหรืออาจารย์) ตลอด ๑๐ ปี เกิดความไม่สะดวก จึงทรงผ่อนผันให้ภิกษุที่ฉลาด สามารถถือนิสสัยตลอด ๕ ปี ส่วนภิกษุผู้ไม่ฉลาด ให้ถือนิสสัยตลอดชีวิต แล้วทรงแสดงการขาดคุณสมบัติ ๕ อย่าง รวม ๔ ชุด การประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ อย่าง รวม ๔ ชุด ที่ภิกษุจะต้องถือนิสสัย หรือไม่ต้อง ถือนิสสัย แล้วทรงแสดงการขาดคุณสมบัติ ๖ อย่าง รวม ๔ ชุด การประกอบด้วยคุณสมบัติ ๑

ลูกช่างทองคนหนึง่ ในภาษาบาลีใช้คำำ� ว่า กัมมารภัณฑุ ฝรัง่ แปลว่า ลูกช่างทอง ซึง่ มีศรี ษะโล้นหรือล้าน แต่อรรถกถา อธิบายไว้ว่า ไว้ผมแหยม ๕ แหยม ตรงอื่นโกนหมด ๒ ภายหลังทรงอนุญาตให้ภิกษุผู้ฉลาด สามารถอบรมสั่งสอน มีสามเณรไว้รับใช้ได้ไม่จำ�ำกัด

วินัยปิฎก

๑

312

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๖ อย่าง รวม ๔ ชุด ที่ภิกษุจะต้องถือนิสสัย หรือไม่ต้องถือนิสสัย การขาดคุณสมบัติ หรือ การประกอบด้วยคุณสมบัติ มีลักษณะคล้ายคลึงกับที่กำ�ำหนดไว้สำ�ำหรับอุปัชฌายะและอาจารย์ โดยเฉพาะทีก่ ล่าวถึงคุณสมบัติ ๖ อย่าง ข้อที่ ๖ ก็คอื กำ�ำหนดว่าจะต้องมีพรรษาครบ ๕ หรือเกิน ๕ พระราหุลบวชเป็นสามเณร พระผูม้ พี ระภาคเสด็จสูก่ รุงกบิลพัสดุ์ พระราหุลกราบทูลขอราชสมบัติ พระผูม้ พี ระภาค ตรัสสั่งให้พระสาริบุตรบวชให้ ทรงกำ�ำหนดวิธีบรรพชาเป็นสามเณรด้วยการถึงสรณะ ๓ (คือพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์) พระเจ้าสุทโธทนะทรงขอร้องพระผู้มีพระภาคอย่าให้บวช แก่บุตรที่มารดาบิดายังมิได้อนุญาต พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ห้ามบวชผู้ที่ มารดาบิดายังมิได้อนุญาต ผู้บวชให้ ต้องอาบัติทุกกฏ ให้มีสามเณรรับใช้ได้เกินรูป ๑ พระสาริบุตรมีสามเณรราหุลไว้รับใช้ ๑ รูป แต่เมื่อมีสามเณรอื่น ๆ บวชเพิ่มขึ้น ก็ไม่ กล้ารับไว้ในปกครอง พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตให้ภิกษุผู้ฉลาด สามารถมีสามเณรไว้รับ ใช้ได้ ๒ รูป กับสามารถจะให้โอวาทสั่งสอนได้จำ�ำนวนเท่าใด ก็อนุญาตให้มีสามเณรไว้รับใช้ ได้ตามจำ�ำนวนนั้น (คือไม่จำ�ำกัดจำ�ำนวน แท้จริงการมีสามเณรไว้รับใช้ ไม่เหมือนแบบมีคนใช้ ของคฤหัสถ์ เพราะภิกษุจะต้องเป็นผู้ปกครองสั่งสอน ให้การศึกษาทางพระพุทธศาสนา การใช้ เล็ก ๆ น้อย ๆ ก็คงมีบ้าง) ศีล ๑๐ ของสามเณร สามเณรทั้งหลายสงสัยว่าสิกขาบทหรือศีลของตนมีเท่าไร จะพึงศึกษาในสิกขาบท อะไรบ้าง พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติสิกขาบท ๑๐ ของสามเณร คือ ๑. เว้นจากฆ่าสัตว์ ๒. เว้นจากลักทรัพย์ ๓. เว้นจากประพฤติล่วงพรหมจรรย์ ๔. เว้นจากพูดเท็จ ๕. เว้นจากดื่มสุราเมรัย ๖. เว้นจากบริโภคอาหารในเวลาวิกาล (เที่ยงแล้วไป) ๗. เว้นจากฟ้อนรำ�ำขับร้องประโคมและการดูมหรสพ ๘. เว้นจากทัดทรงตกแต่งประดับประดาร่างกายด้วยดอกไม้ของหอม เครื่องทา เครื่องย้อมผัดผิว ต่าง ๆ

313

๙. เว้นจากที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ (คือเว้นจากนั่งนอนเหนือเตียงตั่งมีเท้าสูงเกิน ประมาณ และที่นั่งที่นอนอันใหญ่ มีภายในใส่นุ่นและสำ�ำลี) ๑๐. เว้นจากการรับทองเงิน การลงโทษสามเณร สมัยนั้น สามเณรไม่มีความเคารพในภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ องค์ ๕ ที่จะทำ�ำทัณฑกรรม (ลงโทษ) สามเณร คือ ๑. ขวนขวายเพื่อความเสื่อมลาภของภิกษุทั้งหลาย ๒. ขวนขวายเพื่อให้เกิดความเสียหาย (อนัตถะ) แก่ภิกษุทั้งหลาย ๓. ขวนขวายเพื่อให้ภิกษุทั้งหลายอยู่ไม่ได้ ๔. ด่า บริภาษภิกษุทั้งหลาย ๕. ทำ�ำภิกษุทั้งหลายให้แตกกัน เรื่องเกี่ยวกับการลงโทษ ภิกษุทั้งหลายสงสัยว่าจะลงโทษสามเณรอย่างไร จึงทรงอนุญาตให้กำ�ำหนดข้อห้ามได้ ภิกษุทั้งหลายห้ามไม่ให้เข้าสังฆาราม (วัดที่สงฆ์อยู่) สามเณรเข้าไม่ได้ ก็เดินทางไปที่อื่นบ้าง สึกไปบ้าง ไปเข้ารีตเดียรถีย์บ้าง จึงทรงห้ามมิให้ภิกษุห้ามสามเณรเข้าสังฆารามทั้งหมด ถ้าทำ�ำ เช่นนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ อนุญาตให้ทำ�ำการห้ามเฉพาะในบริเวณที่อยู่ ที่ไปมา (กักบริเวณ) ภิกษุทั้งหลายห้ามกลืนกินอาหาร (ห้ามใช้ปากบริโภคอาหารหรือดื่มข้าวยาคู) คนถวายอาหาร ถวายข้าวยาคู สามเณรก็ไม่กล้าฉัน มีผู้ติเตียน จึงทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุที่ห้ามแบบนั้น ภิกษุฉัพพัคคีย์กักบริเวณสามเณรหลายรูป อุปัชฌายะทั้งหลายตามเที่ยวถามหา ทราบความก็ตเิ ตียน พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงบัญญัตพิ ระวินยั ว่า ถ้ายังไม่บอกเล่าอุปชั ฌายะก่อน ไม่พึงทำ�ำการห้าม (กักบริเวณ) สามเณร ผู้ทำ�ำเช่นนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ ห้ามชวนสามเณรของภิกษุอนื่ ไปอยู่ด้วย ภิกษุฉัพพัคคีย์ชวนสามเณรของภิกษุผู้เป็นเถระไปอยู่ด้วย ท่านลำ�ำบากด้วยการหา ไม้สีฟันและน้�้ำำล้างหน้าเอง จึงทรงบัญญัติพระวินัย ไม่ให้ชวนบริษัท (สามเณร) ของภิกษุอื่นไป อยู่ด้วย ถ้าทำ�ำเช่นนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ การให้สามเณรสึก สามเณรของพระอุปนนทะ ศากยบุตร ประทุษร้าย (ข่มขืน) นางภิกษุณี ภิกษุทั้งหลาย ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตให้นาสนะ (ไล่สึก) สามเณรผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ คือ

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ มหาขันธกะ

314

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑. ฆ่าสัตว์ ๓. ประพฤติผิดในกาม ๕. ดื่มสุราเมรัย ๗. ติเตียนพระธรรม ๙. มีความเห็นผิด

๒. ลักทรัพย์ ๔. พูดปด ๖. ติเตียนพระพุทธ ๘. ติเตียนพระสงฆ์ ๑๐. ประทุษร้าย (ข่มขืน) นางภิกษุณี บุคคลที่ห้ามบวชอื่น ๆ อีก ต่อมามีเหตุการณ์เกิดขึ้นในการที่ภิกษุทั้งหลายบวชให้แก่ผู้ไม่สมควร จึงทรงบัญญัติ พระวินัย ห้ามบวชให้แก่ผู้ไม่สมควรต่อไปนี้ ๑. กะเทย๑ ๒. คนทีล่ กั เพศ (คือบวชเอาเองโดยไม่ถกู ต้อง) ๓. ภิกษุที่ไปเข้ารีตเดียรถีย์ ๔. สัตว์ดิรัจฉาน ๕. ผู้ฆ่ามารดา ๖. ผู้ฆ่าบิดา ๗. ผู้ฆ่าพระอรหันต์ ๘. ผู้ข่มขืนนางภิกษุณี ๙. ผู้ทำ�ำสงฆ์ให้แตกกัน ๑๐. ผูป้ ระทุษร้ายพระพุทธเจ้าถึงยังพระโลหิตให้หอ้ ๑๑. คนมีอวัยวะ ๒ เพศ (อุภโตพยัญชนก) ทั้ง ๑๑ ประเภทนี้ ถ้าบวชให้แล้วรู้เข้าภายหลัง ต้องให้สึกไป ลักษณะที่ไม่ควรให้อุปสมบท (บวชเป็นพระ) อีก ๒๐ ประเภท ครั้นแล้วทรงบัญญัติพระวินัยแสดงลักษณะที่ไม่ควรให้บวช (อุปสมบท) บุคคล รวม ๒๐ ประเภท ดังต่อไปนี้ ๑. ผู้ไม่มีอุปัชฌายะ ๒. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นสงฆ์ (อุปัชฌายะต้องมีรูปเดียว ไม่ใช่มากรูป) ๓. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นคณะ (๒ ๓ ชื่อว่าเป็นคณะ ๔ ขึ้นไปเป็นสงฆ์) ๔. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นกะเทย ๕. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นคนลักเพศ (ผู้บวชเอาเอง) ๖. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นผู้เข้ารีตเดียรถีย์ ๗. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นสัตว์ดิรัจฉาน (มีเรื่องเล่าว่า นาคปลอมมาบวช) ๘. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นผู้ฆ่ามารดา ๑

กะเทยหรือที่เรียกว่าบัณเฑาะก์ คือผู้ที่พอใจให้บุรุษเกี่ยวข้องกับตนโดยมีความรู้สึกตนเหมือนเป็นสตรี

๙. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นผู้ฆ่าบิดา ๑๐. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นผู้ฆ่าพระอรหันต์ ๑๑. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นผู้ข่มขืนนางภิกษุณี ๑๒. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นผู้ทำ�ำลายสงฆ์ให้แตกกัน ๑๓. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นผู้ประทุษร้ายพระพุทธเจ้า จนถึงยังพระโลหิตให้ห้อ ๑๔. ผู้มีอุปัชฌายะเป็นผู้มีอวัยวะ ๒ เพศ ๑๕. ผู้ไม่มีบาตร ๑๖. ผู้ไม่มีจีวร ๑๗. ผู้ไม่มีทั้งบาตรทั้งจีวร ๑๘. ผู้ขอยืมบาตรเขามาบวช ๑๙. ผู้ขอยืมจีวรเขามาบวช ๒๐. ผู้ขอยืมทั้งบาตรทั้งจีวรเขามาบวช ทั้ง ๒๐ ประเภทนี้ ถ้า (สงฆ์) บวชให้ ต้องอาบัติทุกกฏ ลักษณะที่ไม่ควรให้บรรพชา (เป็นสามเณร) ๓๒ ประเภท ๑. คนมีมือขาด ๒. คนมีเท้าขาด ๓. คนมีทั้งมือทั้งเท้าขาด ๔. คนมีหูขาด ๕. คนมีจมูกแหว่ง ๖. คนมีทั้งหูขาดทั้งจมูกแหว่ง ๗. คนมีนิ้วมือขาด ๘. คนมีนิ้วหัวแม่มือขาด ๙. คนมีเอ็น (เท้า) ขาด ๑๐. คนมีมือเป็นแผ่น (นิ้วติดกัน) ๑๑. คนค่อม ๑๒. คนเตี้ย (เกินไป) ๑๓. คนคอพอก ๑๔. คนถูกนาบด้วยเหล็กแดงจนเสียโฉม (ในการลงโทษ) ๑๕. คนถูกโบยถูกแส้ (มีรอยแผล)

315

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ มหาขันธกะ

316

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑๖. คนถูกหมายจับ (ให้ฆ่าได้เมื่อพบ) ๑๗. คนมีเท้าปุก (เป็นตุ้ม) ๑๘. คนเป็นโรคอันเป็นโทษแห่งบาป (โรคเรื้อรังที่รักษาไม่หาย) ๑๙. คนประทุษร้ายบริษัท (คืออยู่ในหมู่แล้วทำ�ำให้หมู่ดูวิปริต ด้วยรูปร่างอันผิดปกติ ของตน เช่น สูงเกินไป เตี้ยเกินไป ดำ�ำเกินไป ขาวเกินไป ผอมเกินไป อ้วนเกินไป เป็นต้น) ๒๐. คนตาบอดข้างเดียว หรือทั้งสองข้าง ๒๑. คนเป็นง่อย ๒๒. คนกระจอก (เท้าผิดปกติ ต้องเดินด้วยหลังเท้า เป็นต้น) ๒๓. คนเป็นอัมพาต (ร่างกายตายไปซีกหนึ่ง) ๒๔. คนเปลี้ย (เดินเองไม่ได้) ๒๕. คนชรา ทุพพลภาพ ๒๖. คนตาบอดแต่กำ�ำเนิด ๒๗. คนใบ้ ๒๘. คนหูหนวก ๒๙. คนทั้งบอดทั้งใบ้ ๓๐. คนทั้งบอดทั้งหนวก ๓๑. คนทั้งใบ้ทั้งหนวก ๓๒. คนทั้งบอดทั้งใบ้ทั้งหนวก บุคคลทั้ง ๓๒ ประเภทนี้ ผู้บรรพชาให้ ต้องอาบัติทุกกฏ (หมายเหตุ : การกำ�ำหนดข้อห้ามไม่ให้บวชคน ๓๒ ประเภทนี้เป็นสามเณรนั้นเป็น อันห้ามสำ�ำหรับบวชเป็นพระด้วย เพราะตามวิธีการบวช ผู้ที่จะบวชเป็นพระจะต้องผ่านลำ�ำดับ จากการเป็นสามเณรมาก่อนแม้ชั่วครู่หนึ่ง การตั้งข้อกำ�ำหนดนี้ เพื่อมิให้พระพุทธศาสนา เป็นเหมือนถังขยะรับคนที่ทางโลกไม่ต้องการแล้ว แต่ก็ไม่มีข้อห้ามเด็ดขาดถึงขนาดว่า บวชให้แล้วต้องให้สึกไปเหมือนบุคคล ๑๑ ประเภท ที่กล่าวไว้ในข้อห้ามบวชเด็ดขาด) ข้อกำ�ำหนดเรื่องให้นิสสัยเพิ่มเติม ต่อมามีเหตุการณ์เกิดขึ้น จึงทรงบัญญัติพระวินัย มีข้อกำ�ำหนดเพิ่มเติมเรื่องการ ให้นิสสัย (รับเข้าในปกครอง) ดังนี้

317

๑. ห้ามให้นสส ิ ัยแก่ภิกษุอลัชชี (ผู้ไม่ละอายในการต้องอาบัติ) ถ้าให้นสส ิ ัย ต้องอาบัติ ทุกกฏ ๒. จะรู้ว่าเป็นผู้มีความละอาย หรือเป็นอลัชชี ให้รอดู ๔ - ๕ วันได้ ว่าจะเข้ากับภิกษุ ทั้งหลายได้หรือไม่ ๓. ภิกษุเดินทางไกล อนุญาตให้ไม่ต้องถือนิสสัยในเมื่อไม่มีภิกษุผู้ให้นิสสัย ๔. อนุญาตให้ภกิ ษุผเู้ ป็นไข้ ภิกษุผพู้ ยาบาลภิกษุไข้ไม่ตอ้ งถือนิสสยั ได้ในเมือ่ ไม่มภี กิ ษุ ผู้ให้นสส ิ ัย ๕. อนุญาตให้ภกิ ษุผอู้ ยูป่ า่ ไม่ตอ้ งถือนิสสยั ได้ในเมือ่ ไม่มภี กิ ษุผใู้ ห้นสส ิ ยั แต่ถา้ มีภกิ ษุ ผู้ให้นสส ิ ัยมา ต้องถือนิสสัย ข้อกำ�ำหนดเรื่องการอุปสมบท ต่อมาทรงบัญญัติให้สวดอนุสาวนา๑ ไม่ต้องระบุนาม แต่ระบุเพียงโคตร (สกุล) ได้ และให้สวดประกาศครั้งละ ๒ - ๓ รูปได้ โดยมีอุปัชฌายะรูปเดียวกัน และทรงอนุญาตให้นับ อายุผู้บวชว่าครบ ๒๐ โดยคิดตั้งแต่อยู่ในครรภ์ ข้อบัญญัติในพิธีกรรมอุปสมบท ครั้นแล้วทรงแสดงวิธีการต่าง ๆ ในการอุปสมบท เช่น การสอบถามอันตรายิกธรรม (อุปสัคที่ต้องห้ามในการบวช) ๑๗ ข้อ มีโรค ๕ อย่างนั้น เป็นต้น ทั้งการซักถามเป็นส่วนตัวก่อน แล้วจึงซักถามในที่ประชุมสงฆ์ ตลอดจนการสวดประกาศ ๓ จบ แล้วอนุมัติให้เป็นภิกษุได้ เมือ่ บวชแล้ว ให้วดั เงาแดด ให้บอกฤดู ให้บอกส่วนของวัน ให้บอกสังคีติ คือบอกรวม ข้างต้นทั้งหมด เพื่อเป็นหลักฐาน แล้ ว ให้ บ อกนิ สสั ย ๔ (ปั จ จั ย เครื่ อ งอาศั ย ของบรรพชิ ต ๔ อย่ า ง คื อ อาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย ยารักษาโรค ซึ่งกล่าวมาแล้วข้างต้น) แล้วให้บอกอกรณียกิจ (สิ่งที่ไม่ควรทำ�ำ) ๔ อย่าง คือการเสพเมถุน การลักทรัพย์ การฆ่าสัตว์และมนุษย์ การอวดคุณพิเศษที่ไม่มีในตน (เพื่อป้องกันการทำ�ำความผิดที่สำ�ำคัญ ในตอนแรก) การปฏิบัติต่อผู้ทำ�ำผิด มีเรื่องเกิดขึ้น จึงทรงแสดงข้อปฏิบัติในกรณีนั้น ๆ คือ ๑. เมือ่ ภิกษุไม่เห็นอาบัติ (คือต้องอาบัตแิ ล้ว ไม่รบั ว่าต้อง) ถูกสงฆ์ประกาศยกเสียจาก หมู่จึงสึกไป ภายหลังขอเข้ามาบวชใหม่ ถ้าสอบถามแล้วยอมรับว่าต้องอาบัติจริง ๑

อนุสาวนา หมายความว่า ประกาศข้อปรึกษาและข้อตกลงของสงฆ์ - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ มหาขันธกะ

318

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ก็ให้บวชได้ เมื่อบวชแล้ว ให้ทำ�ำพิธีทำ�ำคืนอาบัติที่ต้องไว้แต่ครั้งก่อน ๒. เมื่อภิกษุไม่ทำ�ำคืนอาบัติ ถูกสงฆ์สวดประกาศยกเสียจากหมู่จึงสึกไป ภายหลังมา ขอบวช ถ้ารับว่าจักทำ�ำคืนอาบัติ ก็ให้บวชได้ เมื่อบวชแล้ว ให้ทำ�ำคืนอาบัติที่ต้องไว้ แต่ครั้งก่อนให้เรียบร้อย ๓. เมื่อภิกษุมีความเห็นชั่วหยาบ คือความเห็นผิดอย่างแรง ถูกสงฆ์สวดประกาศ ยกเสียจากหมู่จึงสึกไป ภายหลังมาขอบวช ถ้ารับว่าจักละความเห็นผิดนั้น ก็ให้ บวชได้ เมื่อบวชแล้วไม่ยอมทำ�ำคืนอาบัติก็ดี ไม่ยอมสละความเห็นผิดก็ดี สงฆ์มีสิทธิประกาศ ยกเสียจากหมู่ได้อีก แต่ถ้าไม่ได้ภิกษุครบองค์สงฆ์ที่จะสวดประกาศ ก็อยู่ร่วมกับเธอได้ ไม่ต้องอาบัต๑ิ

๒. อุโบสถขันธกะ (หมวดว่าด้วยอุโบสถ) พระเจ้าพิมพิสารจอมทัพแคว้นมคธ เห็นนักบวชลัทธิอื่นประชุมกันกล่าวธรรม ใน วัน ๑๔ ค่�่ำำ ๑๕ ค่�่ำำ และ ๘ ค่�่ำำ แห่งปักษ์ มีคนไปฟังธรรม มีความรัก ความเลือ่ มใส ทำ�ำให้นกั บวช เหล่านั้นมีผู้เข้าเป็นฝักฝ่าย ทรงปรารภจะให้ภิกษุในพระพุทธศาสนาทำ�ำอย่างนั้นบ้าง จึงเข้าเฝ้า พระผูม้ พี ระภาค กราบทูลพระราชดำ�ำรินนั้ พระผูม้ พี ระภาคก็ทรงอนุมตั ิ ประทานพระพุทธานุญาต ให้ภิกษุทั้งหลายประชุมกันในวัน ๑๔ ค่�่ำำ ๑๕ ค่�่ำำ และ ๘ ค่�่ำำ แห่งปักษ์ ครั้ ง แรกภิ ก ษุ ทั้ ง หลายประชุ ม กั น แต่ นั่ ง นิ่ ง ๆ ชาวบ้ า นจะฟั ง ธรรมก็ ไ ม่ ไ ด้ ฟ ั ง จึงติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตให้ประชุมกันเพื่อกล่าวธรรม การสวดปาฏิโมกข์เป็นอุโบสถกรรม พระผู้มีพระภาคทรงพระดำ�ำริว่า สิกขาบทที่ทรงบัญญัติแก่ภิกษุทั้งหลาย ควรอนุญาต ให้สวดเป็นปาฏิโมกข์ การสวดปาฏิโมกข์นั้นจักเป็นอุโบสถกรรม คือการทำ�ำอุโบสถของภิกษุ เหล่านั้น จึงทรงบัญญัติตามที่ทรงพระดำ�ำรินั้น และทรงแสดงวิธีสวดปาฏิโมกข์ เริ่มต้นแต่ กิจเบื้องต้น ข้อกำ�ำหนดเพิ่มเติมเกี่ยวกับปาฏิโมกข์ ๑. ภิ ก ษุ ทั้ ง หลายสวดปาฏิ โ มกข์ ทุ ก วั น ตรั ส ห้ า มและปรั บ อาบั ติ ทุ ก กฏแก่ ผู ้ ทำ�ำ เช่นนั้น ทรงอนุญาตให้สวดเฉพาะวันอุโบสถ ๑

ในที่นี้หมายถึงคณะภิกษุที่ยังไม่ครบองค์สงฆ์ ไม่ต้องอาบัติ - ม.พ.ป.

319

๒. ภิกษุทั้งหลายสวดปาฏิโมกข์ ๓ ครั้ง ต่อ ๑ ปักษ์ (กึ่งเดือน) คือในวัน ๑๔ ค่�่ำำ ๑๕ ค่�่ำำ และ ๘ ค่�่ำำ ตรัสห้ามและปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ทำ�ำเช่นนั้น ทรงอนุญาตให้สวดปาฏิโมกข์ เพียงครั้งเดียวต่อ ๑ ปักษ์ คือในวัน ๑๔ ค่�่ำำ หรือ ๑๕ ค่�่ำำ ๓. ภิกษุฉพั พัคคียส์ วดปาฏิโมกข์เฉพาะในพวกของตน ตรัสห้ามและปรับอาบัตทิ กุ กฏ แก่ผู้ทำ�ำเช่นนั้น ทรงอนุญาตให้ทำ�ำอุโบสถโดยพร้อมเพรียงกัน ๔. ภิกษุทั้งหลายสงสัยว่า จะกำ�ำหนดเขตพร้อมเพรียงกันในอาวาสหนึ่งหรือถือเขต แผ่นดินทั้งผืน ตรัสให้ใช้อาวาสเดียวกันเป็นเขตสามัคคี ๕. พระมหากัปปินะ (ผูเ้ ป็นพระอรหันต์) คิดว่าท่านบริสทุ ธิอ์ ยูแ่ ล้ว จะควรไปทำ�ำอุโบสถ สังฆกรรมหรือไม่ พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงตรัสตอบว่า ถ้าเธอไม่สักการะ เคารพ นับถือ บูชาอุโบสถแล้ว ใครเล่าจะทำ�ำเช่นนั้น และตรัสสั่งให้ไปทำ�ำอุโบสถสังฆกรรม ๖. ภิกษุทงั้ หลายสงสัยว่า อาวาสเดียวกันนัน้ กำ�ำหนดอย่างไร จึงทรงอนุญาตให้สมมติ คือประกาศสีมา (เขตแดน) โดยกำ�ำหนดภูเขา ก้อนหิน ป่าไม้ ต้นไม้ หนทาง จอมปลวก แม่น้�้ำำหรือแอ่งน้�้ำำ เป็นเครื่องหมาย (นิมิต) แล้วทรงแสดงวิธีสวดสมมติสีมาด้วยเครื่องหมาย เหล่านั้น ๗. ภิกษุฉัพพัคคีย์สมมติสีมา (ประกาศเขตแดน) ใหญ่เกินไป ๔ โยชน์บ้าง ๕ โยชน์ บ้าง ๖ โยชน์บ้าง ภิกษุทั้งหลายมาพอดีสวดปาฏิโมกข์ก็มี สวดจบแล้วก็มี กำ�ำลังสวดอยู่ก็มี จึงทรงห้ามสมมติสีมาใหญ่เกินไป ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ฝ่าฝืน แล้วทรงอนุญาตให้ สมมติสีมาอย่างใหญ่เพียง ๓ โยชน์ ๘. ภิกษุฉัพพัคคีย์สมมติสีมาริมฝั่งแม่น้�้ำำ ภิกษุที่มาทำ�ำอุโบสถถูกน้�้ำำพัด บาตรจีวร ถูกน้�้ำำพัด จึงตรัสห้ามสมมติสีมาเช่นนั้น ทรงอนุญาตให้ทำ�ำได้ต่อเมื่อมีเรือจอดอยู่เป็นประจำ�ำ หรือมีสะพานทอดอยู่เป็นประจำ�ำ ๙. ภิกษุทั้งหลายสวดปาฏิโมกข์ตามบริเวณ ไม่มีที่สังเกต ภิกษุที่เป็นอาคันตุกะ (ผู้มาจากที่อื่น) ไม่รู้ว่าทำ�ำอุโบสถกันที่ไหน จึงทรงอนุญาตให้สมมติโรงอุโบสถทำ�ำอุโบสถ จะเป็นวิหาร (กุฎีที่อยู่อาศัย) หรือ เพิง หรือปราสาท (เรือนเป็นชั้น) หรือเรือนโล้น (หลังคาตัด) หรือถ้�้ำำ ก็ได้ ๑๐. ภิ ก ษุ ทั้ ง หลายสมมติ โ รงอุ โ บสถ ๒ แห่ ง ในอาวาสเดี ย วกั น ตรั ส ห้ า มและ ตรัสแนะให้สวดถอนโรงอุโบสถเสียหลัง ๑ คงให้ใช้เพียงหลังเดียว

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ อุโบสถขันธกะ

320

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑๑. ภิกษุทั้งหลายสมมติโรงอุโบสถเล็กเกินไป มีพระมาประชุมมาก บางรูปต้อง นั่งนอกเขต พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เป็นอันทำ�ำอุโบสถ และได้ตรัสแนะให้กำ�ำหนดเครื่องหมาย (นิมิต) แล้วประชุมสงฆ์สวดสมมติหน้ามุขอุโบสถขยายให้ใหญ่ออกไปตามต้องการ ๑๒. ภิกษุบวชใหม่มาประชุมก่อนในวันอุโบสถ นึกว่าพระเถระคงยังไม่มา จึงกลับไป กว่าจะได้ทำ�ำอุโบสถก็กลางคืน จึงตรัสอนุญาตให้ภิกษุที่เป็นเถระมาประชุมก่อนในวันอุโบสถ ๑๓. มีวัดหลายวัดในเขตสีมาเดียวกัน ภิกษุทั้งหลายต่างวัดต่างทำ�ำอุโบสถ พระผู้มี พระภาคจึงทรงให้รวมทำ�ำแห่งเดียวกัน ไม่ให้แยกกันทำ�ำ ๑๔. ตรัสอนุญาตให้สมมติสีมา เป็นเขตอยู่ร่วมกัน ทำ�ำอุโบสถร่วมกัน โดยให้เป็นเขต ไม่อยูป่ ราศจากไตรจีวร (ภายในบริเวณสีมานัน้ ไปไหนได้ไม่ตอ้ งนำ�ำจีวรติดตัวไปด้วยครบสำ�ำรับ) และให้สมมติเว้นเขตบ้านและละแวกบ้าน (เพื่อไม่ให้เก็บจีวรไว้ในบ้าน) ๑๕. ตรัสอนุญาตว่า เมือ่ สวดถอน (เลิกใช้) ให้ถอนเขตไม่อยูป่ ราศจากไตรจีวรก่อนแล้ว ถอนเขตอยู่ร่วมกันทีหลัง ๑๖. ถ้ายังมิได้สมมติสีมา ให้ใช้หมู่บ้านหรือนิคมที่อยู่นั้นเป็นคามสีมาและนิคม สีมาได้ แล้วอนุญาตให้ใช้เขตที่พ้นระยะน้�้ำำสาดถึง ในแม่น้�้ำำเป็นอุทกุกเขปสีมา (เขตวักน้�้ำำสาด) เป็นเขตลอยเรือหรือแพ หรือปลูกโรงทำ�ำอุโบสถได้กลางแม่น้�้ำำ ทะเลหรือสระน้�้ำำ แต่ไม่อนุญาต แม่น้�้ำำ ทะเล หรือสระน้�้ำำทั้งหมดเป็นเขต (สีมา) ๑๗. ตรัสห้ามมิให้สมมติสีมาคาบเกี่ยวกัน ให้มีชานของสีมา ๑๘. ตรัสอธิบายว่า วันอุโบสถ ๑๔ ค่�่ำำกม็ ี ๑๕ ค่�่ำำกม็ ี (กลางเดือนเป็น ๑๕ ค่�่ำำ ปลายเดือน เป็น ๑๔ ค่�่ำำบ้าง ๑๕ ค่�่ำำบ้าง สุดแต่เดือนขาด เดือนเต็ม) ๑๙. ตรัสอธิบายหลักเกณฑ์เรื่องสวดปาฏิโมกข์ย่อ เมื่อมีเหตุสมควร ๑๐ อย่างเกิดขึ้น ๒๐. ภิกษุที่จะกล่าวธรรมต้องได้รับเชื้อเชิญ ทรงอนุญาตให้พระเถระกล่าวธรรมเอง หรือเชิญภิกษุอื่นกล่าวธรรม ๒๑. ตรัสอนุญาตให้มีการสมมติผู้ถามพระวินัย และผู้ตอบพระวินัย ๒๒. ตรัสอนุญาตให้ขอโอกาสก่อน แล้วจึงโจทอาบัติ ๒๓. ในการทำ� ำ กรรมเป็ น การสงฆ์ ทรงอนุ ญ าตให้ ค ้ า นได้ ให้ แ สดงความเห็ น ได้ อธิษฐานในใจว่าไม่เห็นด้วย ในเมื่อคนเดียวค้านเข้าจะยุ่งยาก ๒๔. ตรัสห้ามมิให้แกล้งสวดปาฏิโมกข์มใิ ห้ผอู้ นื่ ได้ยนิ ถ้ามีเสียงผิดปกติและพยายามแล้ว ไม่เป็นอาบัติ

321

๒๕. ตรัสห้ามมิให้สวดปาฏิโมกข์โดยมีคฤหัสถ์ปนอยู่ในบริษัท ๒๖. ภิกษุผู้มิได้รับเชื้อเชิญ ตรัสห้ามมิให้สวดปาฏิโมกข์ ทรงอนุญาตให้พระเถระ เป็นใหญ่ในเรื่องปาฏิโมกข์ (จะสวดเองหรือให้ใครสวดก็ได้) ๒๗. พระเถระสวดเองไม่ได้ จึงทรงอนุญาตให้ภิกษุผู้ฉลาด สามารถเป็นใหญ่ในเรื่อง ปาฏิโมกข์ ๒๘. พระทั้งวัดไม่สามารถสวดปาฏิโมกข์ได้ ให้ส่งภิกษุรูปหนึ่งไปเรียนจากอาวาส ใกล้เคียง จะโดยย่อหรือโดยพิสดารก็ตาม ให้พระเถระเป็นผูใ้ ช้ไป ผูถ้ กู ใช้ขดั ขืนในเมือ่ ไม่ปว่ ยไข้ ต้องอาบัติทุกกฏ ๒๙. ตรัสอนุญาตให้เรียนปักขคณนา (การคำ�ำนวณปักษ์) ได้ทุกรูป เพื่อบอกดิถีแก่คน ทั้งหลายได้ ๓๐. ตรัสอนุญาตให้เรียกชื่อ ให้จับสลาก๑ เพื่อนับจำ�ำนวนภิกษุในวันอุโบสถ ๓๑. ตรัสอนุญาตให้ปัดกวาด ปูอาสนะ ตามประทีป ตั้งน้�้ำำดื่มน้�้ำำใช้ในโรงอุโบสถ โดยให้พระเถระเป็นผูส้ ั่งการ ๓๓. ตรัสห้ามภิกษุที่จะไปที่อื่นโดยไม่บอกลาอุปัชฌาย์หรืออาจารย์ ให้อุปัชฌายะ หรืออาจารย์สอบสวนว่าจะไปไหน ไปกับใคร ถ้าเห็นไม่สมควรก็ไม่ให้อนุญาต ถ้าไม่อนุญาต ขืนไป ต้องอาบัติทุกกฏ ๓๔. ภิกษุผู้ทรงความรู้ ประพฤติตนดีมา ให้ต้อนรับด้วยดี ถ้าไม่ต้อนรับ ต้องอาบัติ ทุกกฏ ๓๕. ถ้าไม่มีใครสวดปาฏิโมกข์ได้เเลย และไม่สามารถจะส่งใครไปเรียนวิธีสวด ห้ามอยู่จำ�ำพรรษาร่วมกับภิกษุเหล่านั้น ถ้าขืนอยู่ ต้องอาบัติทุกกฏ ๓๖. ภิกษุเป็นไข้ ตรัสให้บอกความบริสุทธิ์แก่ภิกษุรูปหนึ่ง เพื่อนำ�ำไปบอกแก่สงฆ์ ถ้าไม่มผี รู้ บั ไปบอก ให้นำำ� ขึน้ เตียง ขึน้ ตัง่ หามไปทำ�ำอุโบสถ ไม่ให้ทำำ� อุโบสถแยกกัน ถ้าให้เคลือ่ นที่ อาพาธอาจกำ�ำเริบหรืออาจถึงมรณภาพ ให้สงฆ์ไปทำ�ำอุโบสถที่ภิกษุรูปนั้น แล้วตรัสให้ภิกษุผู้รับ บอกปาริสุทธิ๒ ต้องไปบอกแก่สงฆ์ให้จงได้ ถ้าไปไม่ได้เอง ให้มอบหมายผู้อื่นบอกแทน

๑ หมายถึง ให้ภิกษุถือเอาสลาก ไปมอบให้ผู้นับจำ�ำนวนภิกษุ แทนการเรียกชื่อ - ม.พ.ป. ๒

แปลว่า บริสุทธิ์

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ อุโบสถขันธกะ

322

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓๗. ในสังฆกรรมอืน่ จากอุโบสถ ถ้าภิกษุเป็นไข้ ตรัสอนุญาตให้มอบฉันทะ และมีเงือ่ นไข คล้ายอุโบสถ (ฉันทะคือความพอใจ มอบให้สงฆ์ทำ�ำกรรมไปโดยตนไม่ต้องร่วมด้วย) ๓๘. ในวันอุโบสถ ถ้ามีสังฆกรรมอื่นด้วย ตรัสอนุญาตให้ภิกษุผู้บอกความบริสุทธิ์นั้น บอกให้ฉันทะด้วย ๓๙. ภิกษุถูกญาติจับตัว ถูกคนอื่น ๆ จับตัวไม่สามารถมาร่วมทำ�ำอุโบสถได้ ให้เจรจา ขอตัวมาทำ�ำอุโบสถ ถ้าเจรจาไม่สำ�ำเร็จ ให้นำ�ำออกให้พ้นเขตสีมา เพื่อให้สงฆ์ทำ�ำอุโบสถ ห้ามทำ�ำ อุโบสถทั้งที่มีภิกษุอื่นอยู่ในเขตสีมา แต่มิได้เข้าร่วมประชุม ๔๐. ถ้าในอุโบสถหรือสังฆกรรมอื่นมีภิกษุเป็นบ้า ให้สงฆ์สวดสมมติเพื่อจะได้ทำ�ำ อุโบสถหรือสังฆกรรมอื่นโดยไม่มีเธออยู่ด้วย ๔๑. พระมี ๔ รูป ตรัสอนุญาตให้สวดปาฏิโมกข์ ถ้ามี ๓ รูป หรือ ๒ รูป ให้ประชุมกัน บอกความบริสุทธิ์แก่กันและกัน เรียกว่าปาริสุทธิอุโบสถ ถ้ามีรูปเดียว ให้ปัดกวาดสถานที่ คอยภิกษุอนื่ เมือ่ ไม่เห็นมาให้อธิษฐาน คือตัง้ ใจระลึกว่า วันนีเ้ ป็นวันอุโบสถ ถ้าไม่ทำำ� ต้องอาบัติ ทุกกฏ ๔๒. มิให้ทำ�ำอุโบสถทั้งที่ยังมีอาบัติ ให้แสดงอาบัติก่อนแล้วจึงทำ�ำอุโบสถ ถ้าสงสัย ในอาบัติก็ให้บอกแก่ภิกษุรูปหนึ่งก่อน ๔๓. ห้ามภิกษุที่ต้องอาบัติเหมือน ๆ กัน แสดงอาบัติเช่นนั้นแก่กัน (สภาคาบัติ) ถ้าแสดงหรือรับต้องอาบัติทุกกฏ ๔๔. ถ้าระลึกได้ว่ายังมีอาบัติอยู่ หรือสงสัยว่าจะต้องอาบัติใด ๆ ในขณะฟังปาฏิโมกข์ ให้บอกแก่ภิกษุที่อยู่ใกล้เพื่อรับทราบไว้ เมื่อเสร็จอุโบสถจะได้ทำ�ำคืน ๔๕. ถ้าสงฆ์ต้องอาบัติในเรื่องเดียวกัน (สภาคาบัติ) ทั้งวัด ให้ส่งพระรูปหนึ่งไปแสดง ที่วัดอื่น ถ้าไม่มีวัดใกล้เคียง ให้ไปกลับภายใน ๗ วัน เพื่อหาที่แสดงอาบัติของส่วนรวม ๔๖. ถ้าสงฆ์ทงั้ วัดต้องอาบัตเิ รือ่ งเดียวกัน แต่ไม่รชู้ อื่ หรือต้นเค้าแห่งอาบัติ ให้สอบถาม ภิกษุผู้รู้วินัยที่เดินทางมาพัก แล้วแสดงคืนเสีย แต่ถ้าได้ไต่ถามพูดจากันแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ยังไม่ยอมแสดงอาบัติ (เพราะยังไม่เชื่อ เป็นต้น) ก็ให้ปล่อยไว้ ไม่ต้องว่ากล่าว ๔๗. แล้วทรงแสดงเงื่อนไขในการทำ�ำอุโบสถที่ไม่ต้องอาบัติเกี่ยวกับไม่รู้ว่ายังมีภิกษุอื่น อยู่อีก จึงทำ�ำอุโบสถไปก่อน รวม ๑๕ ข้อ ๔๘. แล้วทรงแสดงเงือ่ นไขในการทำ�ำอุโบสถทีทำ่ ำ� ด้วยบริสทุ ธิใ์ จ แต่กร็ วู้ า่ ยังมีภกิ ษุอนื่ อีก ยังมิได้มาทำ�ำอุโบสถ คงปรับอาบัติทุกกฏเฉพาะภิกษุผู้สวด รวม ๑๕ ข้อ

323

๔๙. แล้วทรงแสดงเงื่อนไขในการทำ�ำอุโบสถ (เหมือนข้อ ๔๘) แต่สงสัยว่าจะเป็นการ ควรหรือไม่ แล้วขืนสวดปาฏิโมกข์ คงปรับอาบัติทุกกฏเฉพาะผู้สวด รวม ๑๕ ข้อ ๕๐. แล้วทรงแสดงเงื่อนไขในการทำ�ำอุโบสถ (เหมือนข้อ ๔๙) แต่รังเกียจ หรือข้องใจว่า จะเป็นการควรหรือไม่ แล้วขืนสวดปาฏิโมกข์ คงปรับอาบัติเฉพาะผูส้ วด รวม ๑๕ ข้อ ๕๑. แล้วทรงแสดงเงื่อนไขในการทำ�ำอุโบสถ (เหมือนข้อ ๕๐) แต่มุ่งให้แตกแยกกัน แล้วขืนสวดปาฏิโมกข์ ปรับอาบัติถุลลัจจัย (แรงกว่าทุกกฏ) แก่ภิกษุผู้สวด รวม ๑๕ ข้อ ๕๒. แล้วทรงแสดงเงื่อนไขแบบต้น ๆ ระหว่างภิกษุที่อยู่ประจำ�ำวัดกับภิกษุที่อยู่ ประจำ�ำวัด ระหว่างภิกษุที่อยู่ประจำ�ำวัดกับภิกษุอาคันตุกะ ระหว่างภิกษุอาคันตุกะกับภิกษุที่อยู่ ประจำ�ำวัด และระหว่างภิกษุอาคันตุกะ กับอาคันตุกะ รวม ๗๐๐ ข้อ ๕๓. แล้วทรงแสดงเงื่อนไขการนับวันอุโบสถ ๑๔ ค่�่ำำ หรือ ๑๕ ค่�่ำำ ที่ภิกษุอยู่ประจำ�ำวัด กับภิกษุอาคันตุกะมีความเห็นแตกต่างกัน ให้อนุโลมตามภิกษุขา้ งมาก เป็นต้น อีกหลายร้อยข้อ ๕๔. ในที่สุดทรงแสดงหลักการที่มิให้ผู้ไม่สมควรนั่งรวมอยู่ด้วยในการสวดปาฏิโมกข์ ในวันอุโบสถ รวม ๒๒ ข้อ ที่ไม่ให้สวดปาฏิโมกข์ เช่น มีนางภิกษุณีนั่งอยู่ด้วย เป็นต้น (หมายเหตุ : การลำ�ำดับเลขแต่ ๑ ถึง ๕๔ ข้อนี้ ลำ�ำดับเอาเองเพื่ออ่านเข้าใจง่าย ถ้าจะ ลำ�ำดับให้พสิ ดารตามที่ทรงบัญญัติทุกข้อ ก็คงจะถึงจำ�ำนวนพันข้อ)

๓. วัสสูปนายิกาขันธกะ (หมวดว่าด้วยวันเข้าพรรษา) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น ยังมิได้ทรงบัญญัติ เรือ่ งการจำ�ำพรรษา (คือพักอยูใ่ นวัดตลอด ๓ เดือนฤดูฝน) ภิกษุทงั้ หลายเทีย่ วจาริกไปทุกฤดูกาล มีผู้ติเตียน ว่าเที่ยวเหยียบต้นหญ้า และเหยียบสัตว์ตาย พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติ พระวินัยให้ภิกษุจำ�ำพรรษา แล้วทรงแสดงว่า วันจำ�ำพรรษามี ๒ อย่าง คือ วันจำ�ำพรรษาต้น และวันจำ�ำพรรษาหลัง (เมือ่ ดวงจันทร์เสวยฤกษ์อาสาฬหะล่วงแล้ววันหนึง่ คือแรม ๑ ค่�่ำำ เดือน ๘ เป็นวันเข้าพรรษาต้น เมื่อดวงจันทร์เสวยฤกษ์อาสาฬหะล่วงแล้ว ๑ เดือน คือแรม ๑ ค่�่ำำ เดือน ๙ เป็นวันเข้าพรรษา หลัง ซึ่งสันนิษฐานว่า ทรงบัญญัติตามปีปกติและปีมีอธิกมาส จึงมี ๒ อย่าง) แล้วทรงห้ามจาริกไปไหนระหว่าง ๓ เดือนของวันเข้าพรรษาแรกหรือเข้าพรรษาหลัง แล้วแต่กรณี ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด แล้วทรงบัญญัติพระวินัย ปรับอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้เมื่อถึงวันเข้าพรรษาแล้วไม่ จำ�ำพรรษา หรือพบวัดที่จะจำ�ำพรรษาแล้วแกล้งเดินทางเลยไปเสีย

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ วัสสูปนายิกาขันธกะ

324

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงอนุมัติการเลื่อนวันจำ�ำพรรษา พระเจ้าพิมพิสารทรงส่งทูตไปเฝ้า ขอให้เลื่อนวันจำ�ำพรรษาออกไปอีก ในวันเพ็ญหน้า (รวมเป็น ๑ เดือน) จึงทรงอนุญาตให้อนุวตั ตามพระราชา (สันนิษฐานว่าทรงขอให้เลือ่ นจำ�ำพรรษา ไปตามวันอธิกมาสทางโลก) ทรงอนุญาตให้ไปกลับภายใน ๗ วัน แล้วทรงอนุญาตให้เดินทางได้ในระหว่างพรรษาโดยให้กลับภายใน ๗ วัน ในเมื่อมี ความจำ�ำเป็นเกิดขึ้น ที่เรียกว่า ”สัตตาหกรณียะ„ ดังต่อไปนี้ ๑. ทายกปรารถนาจะบำ�ำเพ็ญกุศล ส่งคนมานิมนต์ ในกรณีเช่นนี้ ทรงอนุญาตให้ไป ได้เฉพาะที่เขาส่งคำ�ำนิมนต์มา ถ้าไม่ส่งคำ�ำนิมนต์มา ไม่ให้ไป ๒. เพื่ อ นสหธั ม มิ ก คื อ ผู ้ บ วชร่ ว มกั น (ภิ ก ษุ ภิ ก ษุ ณี นางสิ ก ขมานา สามเณร สามเณรี) เป็นไข้ จะส่งคนมานิมนต์หรือไม่ก็ตาม ทรงอนุญาตให้ไปได้ นอกจาก นั้นยังทรงบัญญัติรายละเอียดเกี่ยวกับเพื่อนสหธัมมิกอีก คือเมื่อเพื่อนสหธัมมิก เป็นไข้ ภิกษุปรารถนาจะช่วยแสวงหาอาหาร ผู้พยาบาล ยารักษาโรค ก็ไปได้ เมื่อ เพื่อนสหธัมมิกเกิดความไม่ยินดี เกิดความรังเกียจ หรือเกิดความเห็นผิดขึ้น ไปเพื่ อ ระงั บ เหตุ นั้ น ๆ เมื่ อ เพื่ อ นสหธั ม มิ ก (เฉพาะภิ ก ษุ ภิ ก ษุ ณี ) ต้ อ ง อาบัตสิ งั ฆาทิเสส ปรารถนาจะออกจากอาบัตใิ นขัน้ ใด ๆ ก็ตาม หรือสงฆ์ปรารถนา จะทำ�ำสังฆกรรมลงโทษภิกษุรูปหนึ่ง ภิกษุรูปที่จะถูกลงโทษต้องการให้ไป ก็ไปได้ เพื่อไกล่เกลี่ยไม่ให้ต้องทำ�ำกรรม หรือให้ลงโทษเบาลงไป เพื่อให้ปฏิบัติโดย ชอบด้วยพระวินัย เพื่อปลอบใจ เป็นต้น หรือเมื่อนางสิกขมานาหรือสามเณร ปรารถนาจะบวช ไปเพื่อช่วยเหลือในการนั้น ๓. มารดา บิดา พี่น้อง หรือ ญาติ เป็นไข้ ส่งคนมานิมนต์หรือไม่ รู้เข้า ไปได้ ๔. วิหารชำ�ำรุด ไปเพื่อหาสิ่งของมาปฏิสังขรณ์ ขาดพรรษาที่ไม่ต้องอาบัติ เมื่อมีเหตุเกิดขึ้น ไม่สามารถจะจำ�ำพรรษาในที่นั้น ๆ ต่อไปได้ ทรงอนุญาตให้ไม่ต้อง อาบัติ ดังต่อไปนี้ ๑. ถูกสัตว์ร้ายรบกวน ถูกโจรปล้น วิหารถูกไฟไหม้ หรือถูกน้�้ำำท่วม ๒. ชาวบ้านถูกโจรปล้น อพยพหนีไป ทรงอนุญาตให้ไปกับเขาได้ ชาวบ้านแตกกัน เป็น ๒ ฝ่าย ทรงอนุญาตให้ไปกับฝ่ายข้างมากได้ หรือถ้าฝ่ายข้างมากไม่มีศรัทธา เลื่อมใสก็ทรงอนุญาตให้ไปกับฝ่ายข้างน้อยที่มีศรัทธาเลื่อมใส

วินัยปิฎก เล่ม ๔ มหาวัคค์ ปวารณาขันธกะ

๓. ขาดแคลนอาหารหรือยารักษาโรค หรือขาดผูบำ้ ำ� รุง ได้รบั ความลำ�ำบาก ทรงอนุญาต ให้ไปได้ ๔. มีผู้เอาทรัพย์มาล่อ ทรงอนุญาตให้ไปให้พ้นได้ ๕. ภิ ก ษุ ส งฆ์ ห รื อ ภิ ก ษุ ณี ส งฆ์ แ ตกกั น หรื อ มี ผู ้ พ ยายามให้ แ ตกกั น หรื อ ทำ� ำ ให้ แตกกันแล้ว ไปเพื่อหาทางระงับได้ ทรงอนุญาตการจำ�ำพรรษาในที่บางแห่ง มีภกิ ษุบางรูปประสงค์จะจำ�ำพรรษาในบางทีบ่ างแห่งต่าง ๆ กัน ทรงผ่อนผันให้จำำ� พรรษา ๑. ในคอกสัตว์ (อยู่ในที่ของนายโคบาล) ๒. เมื่อคอกสัตว์ย้ายไป ทรงอนุญาตให้ย้ายตามไปได้ ๓. ในหมู่เกวียน ๔. ในเรือ ทรงห้ามจำ�ำพรรษาในที่ไม่สมควร ทรงห้ามการจำ�ำพรรษาในที่ไม่สมควร คือ ๑. ในโพรงไม้ ๒. บนกิ่งหรือค่าคบไม้๑ ๓. กลางแจ้ง ๔. ไม่มีเสนาสนะ (คือที่นอนที่นั่ง) ๕. ในโลงผี ๖. ในกลด๒ (เช่น เต๊นท์ของนายโคบาล) ๗. ในตุ่ม ข้อห้ามอืน่ ๆ ๑. ห้ามตั้งกติกาที่ไม่สมควร เช่น ไม่บวชสามเณรให้ในพรรษา ๒. ห้ามรับปากว่าจะจำ�ำพรรษาในที่ใดแล้ว ไม่จำ�ำพรรษาในที่นั้น

๔. ปวารณาขันธกะ (หมวดว่าด้วยปวารณา) เล่าเรื่องภิกษุที่จำ�ำพรรษาในแคว้นโกศล ตั้งกติกา ไม่พูดกัน ใช้วิธีบอกใบ้ หรือใช้มือ แทนคำ�ำพูด เมื่อออกพรรษาแล้วไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ตรัสถาม ทราบความแล้ว ก็ทรง ติเตียน และทรงอนุญาตการปวารณา (คือการอนุญาตให้ภิกษุอื่นว่ากล่าวตักเตือนได้) ในเมื่อ ๑ ง่ามต้นไม้ที่กิ่งใหญ่กับลำ�ำต้น แยกจากกัน - ม.พ.ป. ๒

อรรถกถาแก้ว่า ตั้งเสา ๔ เสา แล้วเอาร่มหรือกลดทาบลงไปบนเสานั้น

วินัยปิฎก

ได้ คือ

325

326

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

จำ�ำพรรษาแล้ว โดยให้สวดประกาศตั้งญัตติ แล้วให้ภิกษุพรรษาแก่กว่าปวารณาก่อน ๓ ครั้ง ภิกษุพรรษาอ่อนปวารณาทีหลัง ทรงห้ามไม่ให้นั่งลงกับพื้น (คงนั่งกระหย่ง) จนกว่าจะปวารณาเสร็จ คือให้ทุกรูป นั่งกระหย่ง รูปไหนเสร็จก่อนก็นั่งลงกับพื้นได้ ทรงแสดงวันปวารณาว่ามี ๒ คือ วัน ๑๔ ค่�่ำำ และ ๑๕ ค่�่ำำ และทรงแสดงปวารณา ๔ อย่าง คือปวารณาแยกกันที่ไม่เป็นธรรม ปวารณารวมกันที่ไม่เป็นธรรม ปวารณาแยกกัน ที่เป็นธรรม ปวารณารวมกันที่เป็นธรรม แล้วตรัสสอนให้ปวารณาเฉพาะรวมกันที่เป็นธรรม แล้ ว ทรงแสดงการบอกปวารณา (ใช้ ใ ห้ ผู ้ อื่ น ปวารณาแทน) ของภิ ก ษุ ผู ้ เ ป็ น ไข้ มีลักษณะคล้ายบอกบริสุทธิ์หรือฉันทะในเรื่องปาฏิโมกข์ และทรงอนุญาตให้ปวารณาเป็นการสงฆ์ต่อเมื่อมีภิกษุ ๕ รูปขึ้นไป ภิกษุ ๔ รูป ลงมาถึง ๒ รูป ให้ปวารณากันเอง (เป็นส่วนบุคคล) ถ้ามีรูปเดียวให้อธิษฐาน คือตั้งใจว่าวันนี้ เป็นวันปวารณา ทรงแสดงการปวารณาไปโดยไม่รวู้ า่ ยังมีภกิ ษุอนื่ มาไม่ครบ ๑๕ ประเภททีไ่ ม่ตอ้ งอาบัติ และแสดงเงื่อนไขอื่น ๆ เหมือนเรื่องอุโบสถ อนึ่ง ทรงแสดงว่า เมื่อมีเหตุจำ�ำเป็นจะปวารณา ๓ ครั้งไม่ได้ ก็ทรงอนุญาตให้ปวารณา ๒ ครั้ง หรือครั้งเดียวได้ และให้ภิกษุผู้มีพรรษาเท่ากันปวารณาพร้อมกันได้ (การปวารณานั้น คืออนุญาตให้ว่ากล่าวตักเตือนได้ ด้วยได้เห็นก็ตาม ได้ฟังก็ตาม หรือนึกรังเกียจสงสัยก็ตาม) อนึ่ ง ทรงห้ า มภิ ก ษุ ที่ ยั ง มี อ าบั ติ มิ ใ ห้ ป วารณา ถ้ า ขื น ปวารณา ต้ อ งอาบั ติ ทุ ก กฏ ทรงอนุญาตให้ขอโอกาสแล้วโจทอาบัติได้ ถ้าภิกษุผู้ต้องอาบัติ ไม่ยอมให้โอกาสเพื่อโจทอาบัติ ให้สงฆ์สวดประกาศหยุดการปวารณาไว้ อ้างเหตุว่า ผู้นั้นผู้นี้ยังมีอาบัติอยู่ แล้วทรงแสดง ลักษณะที่หยุดการปวารณาไว้ หรือหยุดไม่ได้ (เพราะปวารณาไปแล้ว) เป็นต้น มีภิกษุที่อื่นประสงค์จะมาก่อการทะเลาะ หรือก่อให้เกิดอธิกรณ์ ทรงอนุญาตให้รีบ ปวารณาเสียให้เสร็จก่อนที่ภิกษุเหล่านั้นจะมา ถ้าทำ�ำอย่างนั้นไม่ได้ ให้สวดปาฏิโมกข์แทน โดยเลื่อนวันปวารณาออกไปอีกปักษ์หนึ่ง (๑๕ วัน) ถ้าภิกษุที่ก่อเรื่องยังพักอยู่จนถึงปวารณาที่ เลื่อนไปนั้น ให้สวดประกาศเลื่อนการปวารณาออกไปได้อีกปักษ์หนึ่ง แล้วสวดปาฏิโมกข์แทน ถ้าภิกษุเหล่านัน้ ยังพักอยูอ่ กี แม้ไม่ประสงค์จะปวารณา ก็ตอ้ งปวารณาหมดทุกรูป (เลือ่ นอีกไม่ได้) สงฆ์อยู่ด้วยกันเป็นผาสุก ถ้าปวารณาแล้วจะแยกย้ายจากกันไป ทรงอนุญาตให้ เลื่อนวันปวารณาไปได้อีก ๑ เดือน จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๔

เล่ม ๕ มหาวัคค์ ภาค ๒ ได้กล่าวแล้วว่า มหาวัคค์ มี ๒ เล่ม คือเล่ม ๔ กับเล่ม ๕ ในเล่ม ๔ ที่ย่อจบมาแล้ว มี ๔ หมวด หรือ ๔ ขันธกะ แต่ในเล่ม ๕ มี ๖ หมวด หรือ ๖ ขันธกะ (รวมทั้งสิ้น ในมหาวัคค์ จึงมี ๑๐ ขันธกะ) ดังนี้ ๑. จัมมขันธกะ (หมวดว่าด้วยหนัง) ในหมวดนี้เล่าประวัติของพระโสณโกฬิวิสะ บุตรเศรษฐี ผูอ้ อกบวชแล้วบำ�ำเพ็ญเพียรจนเท้าแตก ทรงอนุญาตให้ใช้รองเท้าหญ้า ชั้นเดียว ห้ามใช้รองเท้าสีต่าง ๆ และห้ามใช้รองเท้าหนังสัตว์ที่ไม่ควรต่าง ๆ ทรงแสดงเรื่องมารยาทในการใช้รองเท้าว่าอย่างไรเป็นเสียความเคารพ อย่างไร ไม่เสีย ทรงห้ามรองเท้าไม้ ห้ามใช้ยานที่ไม่สมควร ห้ามใช้ที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ ห้ามใช้หนังแผ่นใหญ่ เรื่องของพระโสณกุฏิกัณณะผู้อยู่ในแคว้นอวันตี และ กำ�ำหนดเขตชนบทภาคกลางและชนบทชายแดน ๒. เภสัชชขันธกะ (หมวดว่าด้วยยารักษาโรค) กล่าวถึงยาต่างชนิด เล่าเรือ่ งพระเวลัฏฐสีสะ พระปิลินทวัจฉะ ทรงอนุญาตการผ่าตัด ทรงอนุญาตยา ๔ ชนิดและยาสมอ ดองด้ ว ยน้�้ำำ มู ต ร ทรงอนุ ญ าตคนทำ� ำ งานวั ด อนุ ญ าตเภสั ช ๕ เล่ า เรื่ อ ง พระกังขาเรวตะ พระผู้มีพระภาคทรงประชวรโรคลมในท้อง ห้ามเก็บอาหาร และหุ ง ต้ ม ในที่ อ ยู ่ เรื่ อ งเนื้ อ ที่ ไ ม่ ส มควรฉั น การเสด็ จ สู ่ ป าฏลิ ค าม เรื่ อ ง นางอัมพปาลี เรื่องน้�้ำำดื่ม ๘ อย่างและเรื่องกาลิก ๔ ๓. กฐินขันธกะ (หมวดว่าด้วยกฐิน) กล่าวถึงต้นเหตุทรงอนุญาตกฐิน อานิสงส์ ๕ เมื่อได้กราล๑ กฐิน กฐินไม่เป็นอันกราล ข้อกำ�ำหนด ๘ อย่างในการเดาะกฐิน (รื้อไม้สะดึง) ความกังวลและไม่กังวลเกี่ยวกับกฐิน ๔. จีวรขันธกะ (หมวดว่าด้วยจีวร) กล่าวถึงเรื่องราวต่าง ๆ ตั้งแต่ทรงอนุญาตให้รับ จีวรได้ ตลอดจนผ้าที่จะใช้หลายชนิด กับทั้งผ้าที่เกิดขึ้นโดยผู้ถวายตั้งเงื่อนไขไว้ ต่าง ๆ ๕. จัมเปยยขันธกะ (ว่าด้วยเหตุการณ์ในกรุงจัมปา) ว่าด้วยการทำ�ำกรรมของสงฆ์ ต่างชนิด ส่วนใหญ่เป็นเรือ่ งลงโทษ เช่น อุกเขปนียกรรม (การยกขึน้ จากหมู)่ เป็นต้น ๖. โกสัมพิขันธกะ (ว่าด้วยเหตุการณ์ในกรุงโกสัมพี) ส่วนใหญ่กล่าวถึงเรื่องสงฆ์ แตกสามัคคีกัน แล้วทรงแสดงวิธีปรองดองของสงฆ์ในทางพระวินัย ๑

กราล คือลาดผ้าลงกับไม้สะดึง : กฐิน เป็นชื่อของไม้สะดึง คือไม้แบบสำ�ำหรับตัดจีวร

328

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ขยายความ ๑. จัมมขันธกะ (หมวดว่าด้วยหนัง) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เขาคิชฌกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ พระเจ้าพิมพิสารจอมทัพ แคว้นมคธ ทรงเรียกประชุมชาวบ้านจำ�ำนวนมากที่อยู่ภายใต้การปกครองของพระองค์ ได้ทรง ทราบข่าวว่า บุตรเศรษฐีชื่อ โสณโกฬิวิสะมีขนขึ้นที่พื้นเท้า ก็ทรงใคร่จะได้เห็น จึงตรัสให้ไป เฝ้า ทอดพระเนตรแล้ว ก็ทรงสั่งสอนชาวบ้านเหล่านั้นด้วยเรื่องประโยชน์ปัจจุบันแล้ว ให้บุคคล เหล่านั้นไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค เพื่อสดับเรื่องประโยชน์อนาคต พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงอนุปุพพิกถา (ถ้อยคำ�ำที่กล่าวโดยลำ�ำดับ คือเรื่องทาน ศีล สวรรค์ โทษของกาม อานิสงส์ในการออกจากกาม) และอริยสัจจ์ ๔ ประการ ชาวบ้าน เหล่านั้นปฏิญาณตนเป็นอุบาสก ถึงพระรัตนตรัยตลอดชีวิต ส่วนโสณโกฬิวิสะขอบวช เมื่อบวชแล้วมีความเพียรเดินจงกรม (เดินไปมากำ�ำหนด ข้อฝึกหัดจิตใจ) จนเท้าแตกโลหิตไหล พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่าพระโสณโกฬิวสิ ะเมื่อยังไม่ บวชเคยดีดพิณ จึงทรงแสดงธรรมให้เดินสายกลาง ไม่ตึงเกินไป ไม่หย่อนเกินไป เหมือน สายพิณที่ขึงแต่พอดี ย่อมดีดดังไพเราะ พระโสณโกฬิวสิ ะปฏิบัติตามก็ได้บรรลุพระอรหัตตผล ทรงอนุญาตรองเท้าใบไม้ พระผูม้ พี ระภาคทรงเห็นพระโสณโกฬิวสิ ะ เป็นผูส้ ขุ มุ าล (ละเอียดอ่อน) ก็ทรงอนุญาต ให้ใช้รองเท้าใบไม้ชั้นเดียว พระโสณะเกี่ยงว่า ถ้าอนุญาตแก่สงฆ์เป็นส่วนรวม ท่านจึงจะใช้ จึงทรงอนุญาตรองเท้าที่ทำ�ำด้วยใบไม้ชั้นเดียว ห้ามใช้ชนิดทีทำ่ �ำ ๒ - ๓ ชั้นหรือซ้อนหลายชั้น ทรงห้ามรองเท้าที่ไม่ควร ภิกษุฉัพพัคคีย์ใช้รองเท้าสีต่าง ๆ มีผู้ติเตียน จึงทรงห้ามใช้ เธอใช้หูรองเท้า (ประกอบ รองเท้าคีบ) สีต่าง ๆ มีผู้ติเตียน ก็ทรงห้ามอีก เธอยักย้ายไปใช้รองเท้าลักษณะต่าง ๆ เช่น รองเท้าปิดส้น ปิดหลังเท้า และที่สวยงาม ประดับประดาต่าง ๆ ซึ่งเป็นของคฤหัสถ์ใช้กัน ก็ทรงห้ามทั้งหมด นอกจากนั้น ยังทรงห้ามใช้รองเท้าหนังสัตว์ที่ไม่ควรต่าง ๆ ซึ่งคฤหัสถ์สมัย นั้นใช้กัน เช่น รองเท้าทำ�ำด้วยหนังราชสีห์ เสือโคร่ง อูฐ เป็นต้น ข้ออนุญาตและข้อห้ามเกี่ยวกับรองเท้า ๑. ทรงอนุญาตรองเท้าหลายชั้น ที่คนอื่นใช้แล้ว ห้ามใช้ที่เป็นของใหม่ ๒. ถ้า ภิก ษุผู้เ ป็นอาจารย์ หรือปู นอาจารย์ เป็ น อุ ป ั ชฌายะ หรื อ ปู น อุ ป ั ชฌายะ ไม่สรวมรองเท้าเดินจงกรม ห้ามภิกษุใช้รองเท้า เดินจงกรม

329

๓. ทรงห้ามใช้รองเท้าในวัด ภายหลังทรงอนุญาตให้ใช้ได้ รวมทั้งทรงอนุญาตให้ใช้ คบเพลิง ประทีปและไม้เท้า (เพื่อไม่เหยียบหนาม เหยียบตอ และเพื่อสะดวกในเวลากลางคืน) ๔. ทรงอนุญาตให้ภิกษุที่เจ็บเท้า เท้าแตก หรือมีโรคที่เท้า ใช้รองเท้าได้ ๕. จะขึน้ เตียง ขึน้ ตัง่ ก็ทรงอนุญาตให้ใช้รองเท้าได้ (เพือ่ ว่าล้างเท้าใหม่ ๆ น้�้ำำทตี่ ดิ เท้า และผงต่าง ๆ จะได้ไม่ทำ�ำให้เตียงตั่งเสียหาย) ๖. ห้ามใช้รองเท้าไม้ (เพราะมีเสียงดัง) ๗. ห้ามใช้รองเท้าทำ�ำด้วยใบตาลและใบไผ่ (เพราะพระเที่ยวขอให้เขาตัดต้นตาล และต้นไผ่ที่ยังรุ่น) ๘. ห้ามใช้รองเท้าหญ้าและรองเท้าใบไม้หลายชนิด ตลอดจนรองเท้าทำ�ำด้วยเงินทอง เพชรพลอย และโลหะต่าง ๆ (เพราะมัวยุ่งอยู่ด้วยเรื่องรองเท้า ไม่เป็นอันเล่าเรียนหรือ ประพฤติปฏิบัติ) ๙. ทรงอนุญาตเขียงเท้าทีต่ รึงติดกับที่ สำ�ำหรับใช้ในการถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ และชำ�ำระ ทั้งหมดนี้ ถ้าล่วงละเมิด ต้องอาบัติทุกกฏ ข้อห้ามเกี่ยวกับโคตัวเมีย๑ เขานำ�ำโคตัวเมียข้ามลำ�ำน้�้ำำอจิรวดี ภิกษุฉัพพัคคีย์เที่ยวจับที่เขาบ้าง หูบ้าง คอบ้าง หางบ้ า ง ขึ้ น ขี่ ห ลั ง บ้ า ง ถู ก ต้ อ งองคชาตด้ ว ยจิ ต กำ� ำ หนั ด บ้ า ง จั บ ลู ก โคกดน้�้ำำ ให้ ต ายบ้ า ง มีผู้ติเตียนอื้อฉาว จึงทรงห้ามทำ�ำเช่นนั้น ถ้าขืนทำ�ำ ให้ปรับอาบัติตามควรแก่กรณี (มีสิกขาบท ในที่อื่นห้ามเป็นข้อ ๆ อยู่แล้ว การห้ามในที่นี้จึงไม่ระบุอาบัติไว้) ข้อห้ามเกี่ยวกับยาน ทรงห้ามไปด้วยยาน เว้นแต่จะไม่สบาย ทรงอนุญาตทีม่ ผี ชู้ ายลาก ทรงอนุญาตคานหาม มีตั่งนั่ง และเปลผ้าที่เขาผูกติดกับไม้คาน (ในเรื่องนี้ เป็นการห้ามตามความรังเกียจของประเทศ คือคนในสมัยนั้นเห็นพระนั่งยานก็พากันค่อนขอดติเตียน จึงทรงห้ามเพื่อตัดปัญหา แต่ก็ทรง อนุญาตเมื่อมีเหตุผลสมควร ส่วนการอนุญาตคานหาม เปลหาม ก็เพื่อสะดวกในยามเจ็บไข้) ๑

ท่านผู้อ่านโปรดทราบว่า ข้อห้ามเหล่านี้หรือในวินัยโดยมาก ต้องมีใครทำ�ำอะไรที่เป็นต้นบัญญัติแล้วไม่ดีไม่งาม มีผู้ติเตียน จึงทรงห้ามเป็นคราว ๆ ไป คือห้ามตามเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น มิใช่ทรงคิดห้ามเอง โดยไม่มีเหตุเกิดขึ้น

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๕ มหาวัคค์ จัมมขันธกะ

330

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ข้อห้ามเกี่ยวกับทีน่ ั่งที่นอน ทรงห้ามที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ ที่มีลักษณะวิจิตรงดงาม เป็นของใช้คฤหัสถ์ และห้าม ใช้หนังสัตว์ขนาดใหญ่ ๆ (สำ�ำหรับปูนั่งหรือนอน) เช่นคฤหัสถ์ ภายหลังมีภิกษุต้องการใช้หนังโค และมีผู้ฆ่าโคนำ�ำหนังมาถวาย จึงทรงห้ามใช้หนังสัตว์ทุกชนิด เว้นไว้แต่นั่งบนของที่คฤหัสถ์ เขามีไว้ใช้ แต่ไม่ให้นอนบนนัน้ (วินยั ข้อนีเ้ พือ่ ป้องกันมิให้พระมีเครือ่ งนัง่ นอนหรูหราแบบคฤหัสถ์ แต่ในกรณีที่เขานิมนต์ให้นั่งบนที่นั่งของเขาที่มีอยู่โดยปกติ ก็ทรงอนุญาต) นอกจากนั้น ทรงอนุญาตให้ใช้หนังสัตว์ที่เขาทำ�ำเป็นเชือกผูก ห้ามสรวมรองเท้าเข้าบ้าน ทรงห้ามสรวมรองเท้าเข้าบ้าน เว้นแต่ป่วยไข้ (ทั้งนี้เพราะมนุษย์ทั้งหลายพากันติเตียน ภิกษุฉัพพัคคีย์ผทำู้ �ำเช่นนั้น เห็นได้ว่าบัญญัตินี้ อนุโลมตามความนิยมหรือไม่นิยมของกลุ่มชน) พระโสณกุฏิกัณณะ๑ โสณกุฏิกัณณะอุบาสก ใคร่จะบวช จึงไปหาพระมหากัจจานะ ขอให้ช่วยสงเคราะห์ บวชให้ ท่านเห็นว่าลำ�ำบากที่จะประพฤติปฏิบัติจึงห้ามไว้ ครั้งที่สองเมื่อขอบวชอีกและเห็นว่า ตั้งใจแน่วแน่ จึงบวชเป็นสามเณรให้ และกว่าจะหาภิกษุประชุมครบ ๑๐ รูป เพื่อบวชเป็น ภิกษุให้ก็ลำ�ำบากยิ่งนัก เพราะในชนบทกันดารเช่นนั้นมีภิกษุน้อย พระโสณกุฏิกัณณะบวชแล้ว มาเฝ้าพระพุทธเจ้า นำ�ำคำ�ำขอร้องของพระมหากัจจานเถระผู้เป็นอุปัชฌายะมากราบทูลหลายข้อ เกี่ยวด้วยการผ่อนผันพระวินัยบางประการสำ�ำหรับเขตกันดาร ข้ออนุญาตสำ�ำหรับชนบทชายแดน ๑. ทรงอนุญาตให้อุปสมบทกุลบุตรในชนบทชายแดน (ปัจจันตชนบท) ทั้งปวง ด้วยภิกษุเป็นคณะเพียง ๕ รูป (ปกติให้ใช้ ๑๐ รูป) ๒. ทรงกำ�ำหนดชนบทภาคกลาง (มัชฌิมชนบท) ดังนี้ คือ ทิศตะวันออก ภายในแต่มหาสาลนครเข้ามา ทิศตะวันออกเฉียงใต้ ภายในแต่แม่น้�้ำำสัลลวตีเข้ามา ทิศใต้ ภายในแต่เสตกัณณนิคมเข้ามา ทิศตะวันตก ภายในแต่หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อถูนะเข้ามา ทิศเหนือ ภายในแต่ภูเขาอุสีรธชะเข้ามา ทั้งหมดนี้ร่วมในมัชฌิมชนบท พ้นเขตนั้นออกไปเป็นปัจจันตชนบท ทรงอนุญาต ให้ภิกษุ ๕ รูป บวชกุลบุตรได้ ๑

เรื่องของท่านผู้นี้ มีกล่าวไว้บ้างแล้วในหน้า ๗ แต่ในที่นั้นนำ�ำมาเล่าจากพระไตรปิฎก เล่ม ๒๕

วินัยปิฎก เล่ม ๕ มหาวัคค์ เภสัชชขันธกะ

331

๓. ทรงอนุญาตให้ใช้รองเท้าหลายชั้นได้ (เพราะแผ่นดินขรุขระเป็นระแหง) ๔. ทรงอนุญาตให้อาบน้�้ำำได้ประจำ�ำ (ดูสิกขาบทที่ ๗ สุราปานวรรค หน้า ๑๗๓) ๕. ทรงอนุญาตให้ใช้หนังแกะ หนังแพะ หนังเนื้อ เป็นเครื่องลาดได้ ตามที่มีใช้กัน อยู่ในเขตนั้น ๖. ทรงอนุญาตให้ภิกษุผู้อยู่นอกสีมารับจีวรที่เขาถวายได้ โดยยังไม่ต้องนับวัน ตราบเวลาทีผ่ า้ ยังไม่ถงึ มือภิกษุ (เพราะมีขอ้ ห้ามมิให้ภกิ ษุเก็บจีวรทีเ่ กินกว่า ๓ ผืน ซึง่ เกินจำ�ำเป็น สำ�ำหรับใช้ประจำ�ำไว้เกิน ๑๐ วัน ต้องวิกัป คือทำ�ำให้เป็นสองเจ้าของ จึงเก็บไว้ได้ และถ้าจีวร ประจำ�ำไม่มี ก็ต้องอธิษฐานจีวรใหม่เป็นจีวรประจำ�ำ) ทรงอนุญาตเภสัช ๕ และอืน่ ๆ (๑) ภิกษุหลายรูปอาพาธ ดื่มข้าวยาคู หรือฉันอาหารก็อาเจียนออก (เพราะอาหาร ไม่ย่อย) จึงซูบผอม พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตเนยใส น้�้ำำมัน น้�้ำำผึ้ง น้�้ำำอ้อย ให้ฉันได้ ทั้งในกาล (ก่อนเที่ยง) และในวิกาล (เที่ยงแล้วไป) (๒) ทรงอนุญาตเปลวสัตว์หลายอย่าง ให้เคี้ยวบริโภคเป็นเภสัชได้เฉพาะในกาล (๓) ทรงอนุญาตให้ฉันมูลเภสัช (ยาที่เป็นหัวหรือเหง้าไม้) เช่น ขมิ้น ขิง เป็นต้น ได้ตลอด ไม่กำ�ำหนดกาล แต่ต้องมีเหตุสมควร ถ้าไม่มีเหตุสมควร ต้องอาบัติทุกกฏ สำ�ำหรับ ภิกษุผู้อาพาธ ทรงอนุญาตให้ใช้หินบดบดได้ (๔) ทรงอนุญาตให้ฉันกสาวเภสัช (ยาที่เป็นน้�้ำำฝาดจากต้นไม้) ได้ตลอดชีวิต ในเมื่อ มีเหตุสมควร (๕) ทรงอนุญาตให้ฉนั ปัณณเภสัช (ใบไม้ทเี่ ป็นยา) ได้ตลอดชีวติ ในเมือ่ มีเหตุสมควร (๖) ทรงอนุญาตให้ฉันผลเภสัช (ผลไม้ที่เป็นยา) เช่น ดีปลี สมอ มะขามป้อม ได้ตลอดชีวิต เมื่อมีเหตุสมควร (๗) ทรงอนุญาตให้ฉันชตุเภสัช (ยางไม้ที่เป็นยา) เช่น มหาหิงคุ์ ได้ตลอดชีวิต เมื่อมีเหตุสมควร (๘) ทรงอนุ ญ าตโลณเภสั ช (เกลื อ ที่ เ ป็ น ยา) เช่ น เกลื อ สมุ ท ร เกลื อ สิ น เธาว์ ได้ตลอดชีวิต เมื่อมีเหตุสมควร (๙) ทรงอนุญาตให้ใช้ยาผง ในเมื่อเป็นแผลพุพอง หรือกลิ่นตัวแรง เพื่อมิให้แผล ติดจีวร สำ�ำหรับภิกษุผู้ไม่อาพาธ ทรงอนุญาตให้ใช้มูลโค (แห้ง) ดิน (แห้ง) และกากเครื่องย้อม ทรงอนุญาตครก สาก และแล่ง (สำ�ำหรับร่อนยาผง) เพื่อการนี้

วินัยปิฎก

๒. เภสัชชขันธกะ (หมวดว่าด้วยยา)

332

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๑๐) ทรงอนุญาตเนื้อสัตว์ดิบ โลหิตดิบ ในเมื่ออาพาธ เนื่องด้วยอมนุษย์ (๑๑) ทรงอนุญาตยาตา และกลักยาตา สำ�ำหรับภิกษุผู้อาพาธเป็นโรคตา แต่ห้ามมิให้ใช้ กลักยาตา ทีทำ่ ำ� ด้วยเงินทองแบบของคฤหัสถ์ กับทรงอนุญาตฝาปิดกลักยาตา และให้ใช้ดา้ ยพัน กั น ฝาตก กั บ ทรงอนุ ญ าตให้ ใ ช้ ไ ม้ ป ้ า ยยาตาและถุ ง ใส่ ไ ม้ ป ้ า ยยาตา รวมทั้ ง สายสำ� ำ หรั บ สะพายคล้องบ่า (๑๒) ทรงอนุญาตให้ทาน้�้ำำมันที่ศีรษะ เมื่อเป็นโรคร้อนศีรษะ และอนุญาตให้นัตถุ์ยา และกล้องยานัตถุ์ แต่กล้องยานัตถุ์ ห้ามใช้ที่ทำ�ำด้วยทองเงินหรืองดงามแบบของคฤหัสถ์ ทรงอนุญาตกล้องยานัตถุ์ที่มีหลอดคู่ ทรงอนุญาตให้สูดควัน (ของยา) ทางจมูก ทรงอนุญาต กล้องยาสูบ (ที่ใช้รักษาโรค) แต่ไม่ให้ใช้กล้องที่ทำ�ำด้วยทองเงินหรืองดงามแบบคฤหัสถ์ ทรงอนุญาตให้มีเครื่องปิดกล้องยาสูบ (เพื่อกันสัตว์เข้าไปข้างใน) ทรงอนุญาตถุงใส่กล้องยาสูบ และถุงคู่ รวมทั้งสายสำ�ำหรับสะพายคล้องบ่า (๑๓) ทรงอนุญาตให้เคี่ยวน้�้ำำมัน (ทำ�ำยา) และทรงอนุญาตให้เติมน้�้ำำเมาลงในน้�้ำำมันที่ จะทำ�ำยาได้ โดยมีเงื่อนไขว่า น้�้ำำเมาที่ใส่นั้น สีกลิ่นรสไม่ปรากฏ ทรงอนุญาตภาชนะสำ�ำหรับ ใส่น้�้ำำมันที่ทำ�ำด้วยโลหะ หรือผลไม้ ทรงอนุญาตการทำ�ำให้เหงื่อออก ตั้งแต่อย่างธรรมดาถึง อย่างเข้ากระโจม โดยมีถาดน้�้ำำร้อนอยู่ในนั้น (๑๔) ทรงอนุญาตให้นำำ� เลือดออกด้วยใช้เขาควายดูด (คือการกอก ได้แก่เจาะเลือดออก เล็กน้อย แล้วใช้เขาควายกดลงไปให้ดูดเลือดออก ในอรรถกถาไม่ได้บอกว่าต้องจุดไฟด้วย หรือไม่ ตามธรรมดาการทำ�ำเช่นนี้จะต้องจุดไฟที่เศษกระดาษหรือเชื้อไฟอื่น ๆ เพื่อไล่อากาศ เขาควายจึงมีแรงดูด) (๑๕) ทรงอนุญาตยาทาเท้า เมื่อเท้าแตก และอนุญาตให้ปรุงยาทาเท้าได้ (๑๖) ทรงอนุญาตการผ่าฝี และอนุญาตกระบวนการทั้งปวงที่เนื่องด้วยแผลผ่าตัดนั้น (๑๗) ทรงอนุญาตยา ๔ ชนิด ในขณะถูกงูกัด คือ มูตร (ปัสสาวะ) คูถ (อุจจาระ) ขี้เถ้า และดินในขณะรีบด่วนเช่นนั้น ถ้าไม่มีคนทำ�ำให้ ให้ถือเอาเองแล้วฉันได้ ไม่เป็นอาบัติ (ยาชนิดนี้ จะเพื่อให้อาเจียนหรืออย่างไร ไม่มีบอกไว้) (๑๘) ทรงอนุญาตยาและอาหารอ่อนบางอย่างตามควรแก่โรคและความต้องการทีจำ่ ำ� เป็น เช่น น้�้ำำด่างจากขี้เถ้าของข้าวสุกเผา แก้โรคท้องอืด สมอดองน้�้ำำมูตรโค แก้โรคผอมเหลือง การทาตัวด้วยของหอม แก้โรคผิวหนัง น้�้ำำข้าวใส น้�้ำำถั่วต้มที่ไม่ข้น น้�้ำำถั่วต้มที่ข้นเล็กน้อย น้�้ำำเนื้อต้ม (เป็นการผ่อนผันให้เหมาะแก่อาพาธ)

วินัยปิฎก เล่ม ๕ มหาวัคค์ เภสัชชขันธกะ

333

ทรงอนุญาตของฉันบางอย่าง ทรงอนุญาตให้ฉันน้�้ำำอ้อยที่ใส่ขี้เถ้า ใส่แป้งเล็กน้อย (เพียงเพื่อให้ยึดติดกัน) ทรง อนุญาตให้ฉันถั่วเขียว และข้าวต้มเปรี้ยวใส่เกลือได้๑ สำ�ำหรับภิกษุผู้ไม่เป็นไข้ ให้เจือน้�้ำำดื่มได้ ห้ามเก็บอาหารค้างคืนในที่อยู่ เป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงอาพาธด้วยโรคลมในท้อง พระอานนท์ของา ข้าวสาร ถั่วเขียว ด้วยตนเอง เก็บค้างคืนไว้ในที่อยู่แล้วต้มเองในที่อยู่เสร็จแล้วถวาย พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงตรัสห้ามเก็บอาหารค้างคืนในที่อยู่ (อันโตวุตถะ) ห้ามหุงต้มอาหารในที่อยู่ (อันโตปักกะ) และห้ามหุงต้มเอง (สามปักกะ) ผู้ล่วงละเมิดต้องอาบัติทุกกฏ แต่การอุ่นของที่สุกแล้วอนุญาต ให้ทำ�ำได้ ต่อมาเกิดข้าวยากในกรุงราชคฤห์ ทรงอนุญาตให้เก็บอาหารค้างคืนในที่อยู่ ให้หุงต้ม อาหารในที่อยู่ ให้หุงต้มเองได้ (แต่เมื่อบ้านเมืองกลับสู่สภาพปกติ ก็ทรงห้ามการเก็บอาหารค้าง คืนในที่อยู่ เป็นต้นนั้นอีก ดังที่ปรากฏข้างหน้า) อนึ่ง ทรงอนุญาตว่า (ในการเดินทางไกล) เห็นผลไม้ตกอยู่ ถ้าไม่มีกัปปิยการก (ผู้จัด ทำ�ำสิ่งที่ควร) ก็ให้เก็บนำ�ำไปเอง ต่อพบกัปปิยการก จึงให้วางบนพื้นดิน ให้เขาจัดถวายให้ฉันได้ ทรงอนุญาตให้รับประเคนผลไม้ท่ีเก็บมาเองได้ (ข้อนี้ต่อมาก็ทรงยกเลิกเช่นเดียวกับเรื่องการ เก็บอาหารในที่อยู่) ๑

ข้าวต้มเปรี้ยวใส่เกลือ แปลจากคำ�ำว่า โลณโสจิรกํ ในฉบับยุโรป เป็น โลณโสวีรกํ คำ�ำว่า โสวีรก ในสันสกฤต เป็น เสาวีรก (sour gruel) ใช้เป็นอาหารอ่อนสำ�ำหรับคนไข้

วินัยปิฎก

ทรงห้ามเก็บเภสัช ๕ ไว้เกิน ๗ วัน มนุษย์ทั้งหลายเลื่อมใสพระปิลินทวัจฉะ ในฐานะมีอำ�ำนาจจิตสูง ใช้อำ�ำนาจจิตได้ หลายอย่าง พากันถวายเภสัช ๕ คือ เนยใส เนยข้น น้�้ำำมัน น้�้ำำผึ้ง น้�้ำำอ้อย เป็นอันมาก ท่ า นก็ แ บ่ ง ถวายภิ ก ษุ ผู ้ เ ป็ น บริ ษั ท ของท่ า น ภิ ก ษุ เ หล่ า นั้ น เก็ บ ของเหล่ า นี้ ใ ส่ ผ ้ า กรองบ้ า ง ใส่ถุงบ้าง แขวนไว้บ้าง พาดที่หน้าต่างบ้าง มีหนูรบกวนมาก เป็นที่ติเตียนของคนทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติว่า ภิกษุรับเภสัช ๕ แล้ว จะเก็บไว้บริโภคได้ไม่เกิน ๗ วัน ถ้าล่วงกำ�ำหนดนั้นไป ให้ปรับอาบัติตามควร (คืออาบัติปาจิตตีย์ ส่วนอาหารห้ามเก็บไว้ค้างคืน เพื่อจะฉันแม้เพียงคืนเดียว)

334

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงอนุญาตเรื่องการฉันหลายข้อ ทรงอนุญาตให้ภิกษุที่ฉันเสร็จแล้ว บอกไม่รับอาหารที่เขาเพิ่มให้แล้ว ฉันอาหารที่ ไม่เป็นเดน ซึ่งนำ�ำมาจากบ้านเจ้าภาพได้ (ห้ามไว้ในสิกขาบทที่ ๕ โภชนวรรค ปาจิตติยกัณฑ์ หน้า ๒๕๑ แต่ทรงบัญญัติเพิ่มเติมว่า ถ้าเจ้าภาพนำ�ำมาถวายที่วัดอีกให้ฉันได้) อนึ่ง ถ้าเขาถวาย ไว้ก่อนเวลาอาหาร และถ้าของนั้นเป็นของป่า ของเกิดในสระก็ทรงอนุญาตให้ฉันได้ อนึ่ง ผลไม้ ที่ไม่มีพืช หรือที่ปล้อนพืชออกแล้ว ไม่มีใครทำ�ำให้ควรก็ทรงอนุญาตให้ฉันได้ (ในข้อหลังนี้ มุ่งเพียงไม่ให้ทำ�ำลายเมล็ดพืชของผลไม้ ถ้าฉันโดยไม่ทำ�ำลายเมล็ดพืชก็ทำ�ำได้) ทรงห้ามทำ�ำการผ่าตัดหรือผูกรัดที่ทวารหนัก ทรงห้ามผ่าตัด หรือผูกมัดด้วยหนังหรือผ้า ภายในบริเวณ ๒ นิ้ว โดยรอบทวารหนัก ผู้ฝ่าฝืนต้องอาบัติถุลลัจจัย (เกี่ยวกับริดสีดวงทวาร) ทรงห้ามฉันเนื้อที่ไม่ควร ๑. ทรงห้ า มฉั น เนื้ อ มนุ ษ ย์ ผู ้ ฉั น ต้ อ งอาบั ติ ถุ ล ลั จ จั ย ภิ ก ษุ จ ะฉั น เนื้ อ สั ต ว์ ต้องพิจารณาก่อน ขืนฉันทั้งไม่พิจารณา ต้องอาบัติทุกกฏ (นางสุปปิยาอุบาสิกาเห็นภิกษุ อยากฉันเนื้อ หาเนื้อไม่ได้ จึงตัดเนื้อตนเองปรุงอาหารถวาย) ๒. ทรงห้ามฉันเนื้อสัตว์ที่ไม่สมควรอีก ๙ ชนิด คือ เนื้อช้าง เนื้อม้า เนื้อสุนัขบ้าน เนื้องู เนื้อราชสีห์ (สิงโต) เนื้อเสือโคร่ง เนื้อเสือดาว เนื้อหมี และเนื้อสุนัขป่า ทรงอนุญาตและไม่อนุญาตของฉันบางอย่าง ๑. ทรงอนุญาตข้าวยาคู และขนมผสมน้�้ำำผึ้ง ทรงสรรเสริญข้าวยาคูว่ามีอานิสงส์มาก (ส่วนหนึ่งแปลไว้ในหน้า ๑๑๐ ในหมายเลข ๖๒) ๒. ถ้าเป็นข้าวยาคู แบบข้น มีเนือ้ ข้าวมาก ทีเ่ รียกว่าโภชชยาคู ซึง่ ฉันได้อมิ่ ถ้ารับนิมนต์ ฉันที่อื่นไว้ ห้ามฉันยาคูชนิดนี้ของผู้อื่น ก่อนไปฉันในที่นิมนต์ ๓. ทรงแสดงธรรมโปรดเวลัฏฐะ กัจจานะ ผู้ถวายงบน้�้ำำอ้อยแก่ภิกษุทั้งหลายให้ได้ ดวงตาเห็นธรรม ปฏิญญาตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวติ ต่อมาทรงปรารภ เรื่องงบน้�้ำำอ้อย ทรงอนุญาตให้ภิกษุที่ป่วยไข้ฉันได้ แต่ภิกษุผู้ไม่ป่วยไข้ ให้ละลายน้�้ำำฉัน เสด็จแสดงธรรมที่ปาฏลิคามและโกฏิคาม พระผู้มีพระภาคเสด็จจากกรุงราชคฤห์ไปยังปาฏลิคาม ทรงแสดงธรรมโปรดอุบาสก ชาวปาฏลิคาม เรื่องโทษแห่งศีลวิบัติ (ความบกพร่องแห่งศีล) ของผู้ทุศีล และอานิสงส์แห่ง ศีลสัมปทา (ความสมบูรณ์ด้วยศีล) ของผู้มีศีล

วินัยปิฎก เล่ม ๕ มหาวัคค์ เภสัชชขันธกะ

335

นางอัมพปาลีถวายป่ามะม่วง นางอัมพปาลี (ผู้เป็นหญิงนครโสเภณี) ได้เดินทางโดยขบวนยานจากกรุงไพศาลี (ราชธานี แ ห่ ง แคว้ น วั ช ชี ) ไปเฝ้ า พระผู ้ มี พ ระภาคถึ ง โกฏิ ค าม แล้ ว นิ ม นต์ ฉั น ในวั น รุ ่ ง ขึ้ น คณะกษัตริยล์ จิ ฉวีแห่งกรุงไพศาลี ก็เดินทางไปโกฏิคาม เพือ่ เฝ้าพระผูม้ พี ระภาค กราบทูลนิมนต์ ฉันในวันรุ่งขึ้น แต่พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ของนางอัมพปาลีไว้ก่อนแล้ว คณะกษัตริย์ ลิจฉวีขอร้องนางอัมพปาลีให้พวกตนได้เลี้ยงก่อน นางไม่ยอม ในวันรุ่งขึ้นเมื่อถวายอาหารแด่ พระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์เสร็จแล้ว จึงกราบทูลถวายป่ามะม่วงให้เป็นสังฆาราม สีหเสนาบดีเปลี่ยนศาสนา สีหเสนาบดีเป็นสาวกนิครนถ์ (ศาสนาเชน) ได้ฟังคณะกษัตริย์ลิจฉวีสรรเสริญ คุณพระรัตนตรัย ก็ใคร่จะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค เมื่อไปปรึกษากับอาจารย์คือนิครนถนาฏบุตร ก็ถูกห้ามปรามถึง ๓ ครั้ง ในที่สุดได้ตัดสินใจไปเฝ้าโดยไม่บอกอาจารย์ เมื่อได้ไปเฝ้ากราบทูล ถามถึงข้อที่มีคนกล่าวหาพระผู้มีพระภาค ซึ่งได้ทรงชี้แจงโดยละเอียดแล้วทรงแสดงธรรม โปรดสีหเสนาบดีได้ดวงตาเห็นธรรม (เป็นโสดาบันบุคคล) และได้นิมนต์ฉันภัตตาหารใน วันรุ่งขึ้น พวกนิครนถ์เที่ยวพูดว่า สีหเสนาบดีฆ่าสัตว์มาทำ�ำเป็นอาหารเลี้ยงพระ พระสมณโคดม รู้อยู่ก็ยังฉันเนื้อสัตว์นั้น สีหเสนาบดีได้ทราบก็ปฏิเสธว่าไม่เป็นจริง แล้วก็ถวายอาหารแด่ พระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งภิกษุสงฆ์ต่อไปจนเสร็จ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเหตุนั้น จึงทรงบัญญัติพระวินัย ห้ามฉันเนื้อสัตว์ที่เขาฆ่า ทำ�ำถวายเจาะจงภิกษุ ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้ฉัน และทรงอนุญาตปลาและเนื้อที่บริสุทธิ์ โดยเงื่อนไข ๓ ประการ คือ ไม่ได้เห็น ไม่ได้ฟัง ไม่ได้นึกรังเกียจ (ว่าเขาฆ่าเพื่อให้ตนบริโภค) ทรงถอนข้ออนุญาตสำ�ำหรับยามข้าวยาก ต่อมากรุงไพศาลีสมบูรณ์บริบูรณ์ขึ้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงถอนข้ออนุญาตที่ ประทานไว้ในสมัยข้าวยาก เป็นอันกลับห้ามต่อไป คือ

วินัยปิฎก

มหาอำ�ำมาตย์แห่งมคธ ชื่อสุนีธวัสสการะ นิมนต์พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เพื่อ ฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว พระผูม้ พี ระภาคเสด็จข้ามแม่น้�้ำำคงคาไปยังโกฏิคาม (ตัง้ อยูใ่ นแคว้นวัชชี) ทรงแสดงธรรมเรื่องอริยสัจจ์ ๔

336

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ห้ามเก็บอาหารค้างคืนในที่อยู่ ห้ามหุงต้มในที่อยู่ ห้ามหุงต้มด้วยตนเอง ห้ามฉัน ผลไม้ ที่ เ ก็ บ มาเอง โดยหาคนประเคนที ห ลั ง ๔ ข้ อ นี้ ป รั บ อาบั ติ ทุ ก กฏแก่ ผู ้ ล ่ ว งละเมิ ด ห้ามฉันอาหารจนไม่รับของที่เขาจะถวายเพิ่ม แล้วกลับฉันของที่เขานำ�ำมาถวายจากบ้าน เจ้าภาพอีก หรือฉันอาหารที่รับประเคนไว้ก่อนเวลาอาหาร หรือฉันอาหารที่เกิดในป่า ในสระน้�้ำำ เช่น ผลไม้ เหง้าบัว ให้ปรับอาบัติแก่ผู้บริโภคตามควรแก่กรณี (อาบัติปาจิตตีย์) ทรงอนุญาตที่เก็บอาหาร มี ผู ้ นำ� ำ ของที่ เ ป็ น อาหาร เช่ น เกลื อ น้�้ำำ มั น ข้ า วสาร ของเคี้ ย ว (ผลไม้ ) มาถวาย พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงอนุ ญ าตกั ป ปิ ย ภู มิ คื อ ที่ เ ก็ บ ของที่ ส มควร โดยให้ ส วดประกาศ เป็นการสงฆ์ โดยทรงระบุกัปปิยภูมิ ๔ ชนิด คือ ๑. อุสสาวนันติกา กัปปิยภูมิที่ประกาศให้ได้ยินกัน ๒. โคนิสาทิกา กัปปิยภูมิที่ไม่มีที่ล้อม ๓. คหปติกา กัปปิยภูมิที่คฤหบดีถวาย และ ๔. สัมมติกา กัปปิยภูมิที่สงฆ์สมมติ คือสวดประกาศเป็นการสงฆ์ ทรงแสดงธรรมโปรดเมณฑกคฤหบดี พระผู ้ มี พ ระภาคเสด็ จ จากกรุ ง ไพศาลี ไปยั ง ภั ท ทิ ย นคร ประทั บ ณ ชาติ ย าวั น ณ ที่นั้น เมณฑกคฤหบดี (ผู้เป็นเศรษฐี) ได้ไปเฝ้า ได้สดับพระธรรมเทศนาได้ดวงตาเห็นธรรม แล้ว ก็นมิ นต์ฉนั ในวันรุง่ ขึน้ เมือ่ ฉันเสร็จแล้ว พระผูม้ พี ระภาคได้ทรงแสดงธรรมโปรดครอบครัว พร้อมทั้งทาสของเมณฑกคฤหบดีให้ได้ดวงตาเห็นธรรม ทุกคนปฏิญญาตนเป็นอุบาสกหรือ อุบาสิกาผู้ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต ทรงอนุญาตตามที่เมณฑกคฤหบดีขอร้อง เมณฑกคฤหบดี ท ราบว่ า พระผู ้ มี พ ระภาคจะเสด็ จ เดิ น ทางไกลไปอั ง คุ ต ตราปะ จึงกราบทูลขอร้องให้ทรงอนุญาตเสบียง จึงทรงอนุญาต ดังต่อไปนี้ ๑. ทรงอนุญาตของ ๕ อย่างที่เกิดจากโค (ปัญจโครส) คือนมสด นมส้ม เปรียง๑ เนยข้น เนยใส ๑

แปลคำ�ำว่า ตกฺก ตามที่ไทยเราเคยแปลกันเช่นนั้น แต่เท่าที่สอบสวนแล้ว ตรงที่แปลว่า นมส้ม ควรแปลว่า นมข้น (curds) ตรงคำ�ำว่า เปรียง ควรแปลว่า นมส้ม (buttermilk)

337

๒. ทรงอนุญาตให้แสวงหาเสบียงทางได้ คือ ข้าวสาร ถั่วเขียว ถั่วราชมาส เกลือ งบน้�้ำำอ้อย น้�้ำำมัน เนยใส ตามความต้องการ ๓. เมื่อมีคนมอบเงินทองแก่กัปปิยการก ทรงอนุญาตให้ยินดีเฉพาะของที่ควร ซึ่งจะได้มาจากเงินทองนั้น แต่ไม่ทรงอนุญาตให้ยินดีตัวเงินทอง หรือให้แสวงหา เงินทองเลย ทรงอนุญาตน้�ำ้ำ อัฏฐบาน (น้�้ำำดื่ม ๘ อย่าง) ณ ตำ�ำบลอาปณะ ทรงปรารภคำ�ำขอของเกณิยะ ชฎิลผู้ปรุงน้�้ำำปานะ (น้�้ำำดื่มจากผลไม้) มาถวาย จึงทรงอนุญาตน้�้ำำปานะ ๘ อย่าง๑ คือ ๑. น้�้ำำมะม่วง ๒. น้�้ำำชมพู่หรือน้�้ำำหว้า ๓. น้�้ำำกล้วยมีเมล็ด ๔. น้�้ำำกล้วยไม่มีเมล็ด ๕. น้�้ำำมะทราง ๖. น้�้ำำลูกจันทน์หรือองุ่น ๗. น้�้ำำเหง้าอุบล ๘. น้�้ำำมะปรางหรือลิ้นจี่ ทรงอนุญาตน้�้ำำจากผลไม้ทกุ ชนิด เว้นแต่ประเภทข้าว ทรงอนุญาตน้�้ำำจากใบไม้ทกุ ชนิด เว้ น แต่ ร สแห่ ง ผั ก ที่ ต ้ ม แล้ ว ทรงอนุ ญ าตน้�้ำำ จากดอกไม้ ทุ ก ชนิ ด เว้ น แต่ น้�้ำำ ดอกมะทราง (มธุกปุปผรส) และทรงอนุญาตน้�้ำำจากต้นอ้อย (ให้ดื่มหลังเที่ยงได้) ทรงอนุญาตผักและของเคี้ยวทีทำ่ �ำด้วยแป้ง ณ เมืองกุสินารา ทรงปรารภคำ�ำขอของมัลลกษัตริย์ชื่อโรชะ ผู้เคยเป็นสหายของ พระอานนท์ ทรงอนุญาตให้ภกิ ษุฉนั ผักและของขบเคีย้ วทีทำ่ ำ� ด้วยแป้งทุกชนิด (เฉพาะก่อนเทีย่ ง) ทรงห้ามและทรงอนุญาตอืน่ อีก ณ ตำ�ำบลอาตุมา ทรงปรารภการกระทำ�ำของภิกษุผู้บวชเมื่อแก่ผู้เคยเป็นช่างตัดผม จึงทรงห้ามมิให้ชกั ชวนบุคคลไปในทางไม่สมควร กับห้ามมิให้ภกิ ษุผเู้ คยเป็นช่างตัดผมใช้เครือ่ ง มีดโกน ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้ล่วงละเมิด ณ กรุงสาวัตถี ทรงอนุญาตของเคี้ยวประเภทผลไม้ทุกชนิด ให้ฉันได้ พืชของสงฆ์ ปลูกในที่ของบุคคล ให้แบ่งส่วนแล้วบริโภคได้ (อรรถกถาว่าให้แบ่ง ให้ ๑ ใน ๑๐) ๑

น้�้ำำดื่มทำ�ำจากผลไม้ ๘ อย่างนี้ อรรถกถาอธิบายว่า เป็นของเย็น หรือตากแดดใช้ได้ แต่จะทำ�ำให้สุกด้วยไฟ ฉันในเวลาวิกาลไม่ได้ ชะรอยจะกลายเป็นเหมือนแป้งเปียกซึ่งใกล้ไปในทางเป็นอาหารมากขึ้น

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๕ มหาวัคค์ เภสัชชขันธกะ

338

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงแนะข้อตัดสิน ทรงแนะว่า สิ่งที่ไม่ได้ทรงห้ามไว้ แต่เข้ากับสิ่งไม่ควร ค้านกับสิ่งที่ควร ก็นับว่าไม่ควร สิ่งที่ไม่ได้ทรงห้ามไว้ แต่เข้ากับสิ่งที่ควร ค้านกับสิ่งที่ไม่ควร ก็นับว่าควร สิ่งที่มิได้ทรงอนุญาต ไว้ แต่เข้ากับสิ่งที่ไม่ควร ค้านกับสิ่งที่ควร ก็นับว่าไม่ควร สิ่งที่มิได้ทรงอนุญาตไว้ แต่เข้ากับสิ่ง ที่ควร ค้านกับสิ่งที่ไม่ควร ก็นับว่าควร อนึง่ ทรงชีข้ าดเรือ่ งกาลิก (คือของฉันทีอ่ นุญาตไว้ตามกำ�ำหนดกาลเวลา) รวม ๔ อย่าง คือ ๑. ยาวกาลิก ของที่ให้ฉันได้เช้าชั่วเที่ยง ๒. ยามกาลิก ของที่ให้ฉันได้ไม่ข้ามคืน ๓. สัตตาหกาลิก ของที่ให้ฉันได้ไม่เกิน ๗ วัน และ ๔. ยาวชีวิก ของที่อนุญาตให้ฉันได้ตลอดชีวิต ของเหล่านี้ เมื่อผสมกัน ให้นับตามอายุของที่มีเวลาน้อย (เช่น เอาน้�้ำำตาลซึ่งฉันได้ ภายใน ๗ วัน มาผสมกับข้าวสุก ก็ฉันได้เพียงเช้าชั่วเที่ยง)

๓. กฐินขันธกะ (หมวดว่าด้วยกฐิน) ภิกษุชาวเมืองปาฐา ๓๐ รูป ซึง่ เป็นผูถ้ อื การอยูป่ า่ การเทีย่ วบิณฑบาต นุง่ ห่มผ้าบังสุกลุ (ผ้าเก็บตกมาปะติดปะต่อทำ�ำเป็นจีวร) และใช้จวี ร ๓ ผืน (ไม่เกินกว่านัน้ ) เป็นวัตร เดินทางจะมา เฝ้าพระผู้มีพระภาค มาถึงเมืองสาเกต ถึงวันเข้าพรรษา ต้องจำ�ำใจจำ�ำพรรษาอยู่ในเมืองสาเกต มีความระลึกถึงสมเด็จพระบรมศาสดา ออกพรรษาแล้วจึงมาเฝ้าทั้งที่จีวรเปียกน้�้ำำฝน และต้อง เดินทางลุยน้�้ำำลุยโคลน พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเหตุนั้น จึงทรงอนุญาตให้ภิกษุผู้จำ�ำพรรษา แล้วกราลกฐินได้ (กราลกฐิน คือลาดไม้สะดึงหรือไม้แบบ ลงไปเอาผ้าทาบ ตัดผ้าตามไม้แบบนัน้ แล้วช่วยกันทำ�ำจีวรแจกแก่ภิกษุผสู้ มควร) อานิสงส์ ๕ ของภิกษุผู้ได้กราลกฐิน ทรงแสดงอานิสงส์ ๕ สำ�ำหรับภิกษุผู้ได้กราลกฐิน คือ ๑. ไปไหนไม่ ต ้ อ งบอกลาภิ ก ษุ อื่ น ตามความในสิ ก ขาบทที่ ๖ อเจลกวรรค ปาจิตติยกัณฑ์ ๒. ไปไหนไม่ตอ้ งนำ�ำไตรจีวรไปครบสำ�ำรับ ตามสิกขาบทที่ ๒ จีวรวรรค นิสสคั คิยกัณฑ์ ๓. ฉันอาหารรวมกลุ่มกันได้ ตามสิกขาบทที่ ๒ โภชนวรรค ปาจิตติยกัณฑ์ ๔. เก็บจีวรไว้ได้หลายตัวตามต้องการโดยไม่ต้องวิกัป (คือทำ�ำให้เป็นสองเจ้าของ) ตามสิกขาบทที่ ๑ จีวรวรรค นิสสัคคิยกัณฑ์ และ

วินัยปิฎก เล่ม ๕ มหาวัคค์ กฐินขันธกะ

339

๕. ผ้าที่เกิดขึ้นในวัดนั้นเป็นของเธอ (คือเธอมีสิทธิได้รับส่วนแบ่ง ภิกษุเขตอื่นมาก็ ไม่มีสิทธิ)

ทรงแสดงเรื่องกฐินเป็นอันกราลและไม่เป็นอันกราล ทรงแสดงว่ากฐินไม่เป็นอันกราลด้วยเพียงสักว่า ขีด ประมาณ ซักผ้า กะผ้า ตัดผ้า เย็บเนา เย็บล้มตะเข็บ เป็นต้น รวมทั้งไม่เป็นอันกราลด้วยผ้าที่ทำ�ำนิมิต (พูดให้เขาใช้ผ้านั้น ๆ เป็นผ้ากฐิน) และด้วยผ้าที่เลียบเคียงให้เขาถวายเป็นผ้ากฐิน๑ แล้วทรงแสดงว่ากฐินเป็นอันกราลด้วยผ้าใหม่ ผ้าเทียมใหม่ ผ้าเก่า เป็นต้น รวมทั้ง การปฏิบัติให้ถูกต้องตามพระวินัยอีกหลายประการ ข้อกำ�ำหนดในการเดาะกฐิน ทรงแสดงมาติกา คือแม่บทหรือข้อกำ�ำหนดในการเดาะกฐิน (คือเลิกหรือรื้อไม้สะดึง ออกได้) รวม ๘ ประการ คือ ๑. เดินทางไปที่อื่นไม่คิดจะกลับมา ๒. ทำ�ำจีวรเสร็จแล้ว ๓. ตั้งใจเลิกเรื่องการทำ�ำจีวร ๔. จีวรที่กำ�ำลังทำ�ำอยู่ ทำ�ำเสียหรือหายเสีย ๕. ด้วยได้ยินข่าว คือเธอจากไปด้วยคิดจะกลับมาอีก แต่ได้ยินข่าวว่าในวัดที่เธออยู่ เขาเลิกทำ�ำกันแล้ว ๖. ด้วยหมดหวัง คือหวังว่าจะได้จีวร แต่ก็ไม่สมหวัง ๗. อยู่นอกเขตสีมา คือคิดจะกลับมาที่วัดนั้น จนหมดสมัยของกฐิน และ ๘. เลิกกฐินพร้อมกับภิกษุทั้งหลาย คือเมื่อพ้นกำ�ำหนดก็เป็นอันเลิกกฐินร่วมกัน (ต่อจากนี้เป็นคำ�ำอธิบายมาติกาทั้งแปดโดยพิสดาร) ๑

มีเหตุเกิดขึ้นบ่อย ๆ ภิกษุผู้ไม่รู้วินัยข้อนี้ ชักชวนชาวบ้าน หรือพูดเลียบเคียงให้เขาทอดกฐินในวัดของตน กฐินนั้นก็ไม่เป็นกฐิน คือเป็นโมฆะ ไม่ได้ประโยชน์ทั้งผู้ถวายผู้รับ ข้อนี้ควรช่วยกันรับรู้ไว้ด้วย

วินัยปิฎก

ทรงอนุญาตให้สวดประกาศกฐิน ทรงอนุ ญ าตให้ ส วดประกาศมอบผ้ า กฐิ น แก่ ภิ ก ษุ รู ป ใดรู ป หนึ่ ง เป็ น การสงฆ์ โดยตั้งญัตติ ๑ ครั้ง สวดประกาศขอความเห็นชอบ ๑ ครั้ง (รวมเรียกว่าญัตติทุติยกรรม)

340

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ในตอนท้ายได้สรุปเกี่ยวด้วยปลิโพธ (ความหมายใจหรือห่วงใย) ๒ ประการ คือ อาวาสปลิโพธ ความห่วงใยด้วยวัด (คือตั้งใจจะกลับมาที่วัด) กับจีวรปลิโพธ ความห่วงใย ด้วยจีวร (คือหมายใจจะทำ�ำจีวรภายในกำ�ำหนด) ถ้าหมดปลิโพธ ก็เป็นอันเลิกกฐิน

๔. จีวรขันธกะ (หมวดว่าด้วยจีวร) คณะผู้มั่งมีชาวกรุงราชคฤห์ไปเที่ยวเมืองไพศาลี เห็นบ้านเมืองเจริญ และมีหญิง นครโสเภณี นามว่า อัมพปาลี เมือ่ กลับไปกรุงราชคฤห์ จึงไปแนะนำ�ำพระเจ้าพิมพิสารทรงอนุญาต ให้มีหญิงนครโสเภณีบ้าง เมื่อทรงอนุญาต จึงหาหญิงสาวร่างงามชื่อนางสาลวตีมาเป็นหญิง นครโสเภณีประจำ�ำกรุงราชคฤห์ นางตั้งครรภ์คลอดบุตรเป็นชาย จึงให้นำ�ำไปทิ้งยังกองขยะ อภัยราชกุมารไปพบจึงให้รับไปเลี้ยงไว้ในวัง เด็กนั้นจึงมีช่ือว่า ชีวก (รอดตาย) โกมารภัจจ์ (พระราชกุมารเลี้ยงไว้) เมื่อชีวกโกมารภัจจ์เติบโต จึงเดินทางไปศึกษาวิชาแพทย์ ณ เมืองตักกสิลา อยู ่ ๗ ปี เมื่ อ สำ� ำ เร็ จ แล้ ว ในระหว่ า งเดิ น ทางกลั บ ก็ ไ ด้ รั ก ษาภริ ย าเศรษฐี ผู ้ ห นึ่ ง ซึ่ ง เป็ น โรคปวดศีรษะมา ๗ ปี ด้วยใช้ยาน้�้ำำมันให้นัตถุ์ทางจมูก ได้ลาภสักการะมาก ก็มาตั้งหลักแหล่ง อยู่ในบริเวณที่อยู่ของอภัยราชกุมาร ต่อมาได้รักษาโรคริดสีดวงทวารของพระเจ้าพิมพิสารหายด้วยให้ทายาเพียงครั้งเดียว จึงได้รับแต่งตั้งให้เป็นแพทย์ประจำ�ำราชสำ�ำนัก และประจำ�ำพระพุทธเจ้า พร้อมทั้งภิกษุสงฆ์ ต่อมาได้รักษาโรคปวดศีรษะของเศรษฐีผู้หนึ่งแห่งกรุงราชคฤห์ด้วยการผ่าตัด รักษาโรคลำ�ำไส้ใหญ่ของบุตรเศรษฐีผหู้ นึง่ แห่งกรุงพาราณสีดว้ ยการผ่าตัด รักษาโรคผอมเหลือง ของพระเจ้าจัณฑปัชโชตแห่งกรุงอุชเชนีด้วยการถวายยาให้ทรงดื่ม ได้ผลดีทุกราย ครั้งหลัง ถวายยาถ่ายแด่พระผู้มีพระภาคโดยไม่ต้องให้เสวย เพียงอบยาใส่ดอกอุบล ๓ กำ�ำ แล้วให้ใช้ พระหัตถ์ขยีท้ ลี ะกำ�ำก็ได้ผลดี ในทีส่ ดุ ได้กราบทูลขอร้องต่อพระผูม้ พี ระภาค เพือ่ ให้ภกิ ษุทงั้ หลาย รับคฤหบดีจีวรได้ (คือจีวรที่มีผู้ศรัทธาถวายให้ใช้ สมัยก่อนอนุญาตแต่จีวรที่เก็บเศษผ้า มาปะติดปะต่อใช้) ทรงปรารภคำ�ำขอของหมอชีวก จึงทรงอนุญาตให้รับคฤหบดีจีวรได้ แต่ถ้า ใครจะยังถือจะใช้จีวรที่เก็บมาปะติดปะต่อ ที่เรียกบังสุกุลจีวร ก็ให้ถือต่อไปตามอัธยาศัย ทรงอนุญาตเจ้าหน้าที่เกี่ยวกับจีวร เมื่อมนุษย์ทั้งหลายทราบว่าทรงอนุญาตให้ถวายจีวรได้ก็พากันนำ�ำมาถวายมากหลาย เมื่อจีวรมีมากก็ทรงอนุญาตให้สวดประกาศแต่งตั้งภิกษุผู้รับจีวร (ในนามของสงฆ์) ภิกษุ ผู้เก็บจีวร ภิกษุผู้รักษาเรือนคลัง (สำ�ำหรับเก็บจีวร) ภิกษุผู้แจกจีวร และทรงกำ�ำหนดคุณสมบัติ ของภิกษุเหล่านั้นด้วย

341

ทรงอนุญาตสีย้อมและวิธีการเกี่ยวกับจีวร ทรงอนุญาตสีย้อมจีวร ๖ ชนิด คือที่ทำ�ำจากรากไม้ ลำ�ำต้นไม้ เปลือกไม้ ใบไม้ ดอกไม้ และผลไม้ และทรงอนุญาตวิธีการต่าง ๆ ในการย้อมจีวร ทรงอนุญาตวิธีตัดจีวร เมื่อเสด็จไปยังทักขิณาคิรี (ภูเขาภาคใต้) ทอดพระเนตรเห็นนาชาวมคธมีขอบคัน และกะทงนา จึงตรัสให้พระอานนท์ลองตัดจีวรเป็นรูปนัน้ ดู เมือ่ พระอานนท์ทำำ� เสร็จ ทรงสรรเสริญ ว่าฉลาด ต่อมาทรงอนุญาตจีวร ๓ ผืน (ไตรจีวร) คือผ้าสังฆาฏิ (ผ้าซ้อนนอก) ๒ ชั้น ผ้าห่ม ๑ ชัน้ ผ้านุง่ ๑ ชัน้ แล้วทรงอนุญาตให้เก็บจีวรทีเ่ กินจำ�ำนวน ๓ ผืนไว้ได้ไม่เกิน ๑๐ วัน ถ้าจะเก็บ เกินว่านั้นให้วิกัป (คือทำ�ำให้เป็นสองเจ้าของ) ต่อมาทรงอนุญาตว่า ถ้าเป็นผ้าเก่าให้ใช้สังฆาฏิ ๔ ชั้น ผ้าห่ม ๒ ชั้น ผ้านุ่ง ๒ ชั้น (เพื่อไม่ให้เห็นช่องขาดปุปะ) ทรงอนุญาตคำ�ำขอ ๘ ประการของนางวิสาขา นางวิสาขาปรารถนาจะถวายความสะดวกแก่พระภิกษุสงฆ์ จึงกราบทูลขอพร ๘ ประการ เพื่อถวายสิ่งต่าง ๆ แก่ภิกษุ อ้างเหตุผลที่เคยประสบมาต่าง ๆ อันควรจะทรงอนุญาต ก็ทรงอนุญาตตามที่ขอร้อง คือ ๑. ผ้าอาบน้�้ำำฝน ๒. อาคันตุกภัต (อาหารสำ�ำหรับภิกษุผู้มา) ๓. คมิกภัต (อาหารสำ�ำหรับภิกษุผู้ไป) ๔. คิลานภัต (อาหารสำ�ำหรับภิกษุผู้ป่วยไข้) ๕. คิลานุปัฏฐากภัต (อาหารสำ�ำหรับภิกษุผู้พยาบาลไข้) ๖. ยาสำ�ำหรับภิกษุผู้ป่วยไข้ ๗. ข้าวยาคูที่ถวายเป็นประจำ�ำ และ ๘. ผ้าอาบน้�้ำำสำำ� หรับนางภิกษุณี ทรงอนุญาตผ้าอืน่ ๆ ต่อมาทรงอนุญาตผ้าปูลาด หรือผ้าปูนอน (เพื่อป้องกันเสนาสนะเปรอะเปื้อน) ทรงอนุญาตผ้าปิดฝี เมื่อเป็นฝีเป็นต่อม ทรงอนุญาตผ้าเช็ดหน้า และผ้าอื่น ๆ ที่ใช้เป็นบริขาร เช่น ผ้ากรองน้�้ำำ ถุงใส่ของ แล้วตรัสสรุปว่า ไตรจีวรให้อธิษฐานไม่ให้วิกัป๑ ผ้าอาบน้�้ำำฝนให้ อธิษฐานใช้ตลอด ๔ เดือนฤดูฝน ต่อจากนั้นให้วิกัป ผ้าปูนั่ง ผ้าปูนอน ให้อธิษฐานไม่ให้วิกัป ๑

อธิษฐาน คือตั้งใจเอาไว้ใช้ วิกัป คือทำ�ำให้เป็นสองเจ้าของ เมื่อจะใช้ก็ขออนุญาตก่อน

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๕ มหาวัคค์ จีวรขันธกะ

342

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ผ้าปิดฝีให้อธิษฐานไว้ใช้ตลอดเวลาที่อาพาธ หายแล้วให้วิกัป ผ้าเช็ดหน้าและผ้าที่ใช้เป็น บริขารอื่น ๆ ให้อธิษฐานไม่ให้วิกัป ทรงอนุญาตและห้ามเกี่ยวกับจีวรอีก ต่อมาทรงอนุญาตว่า (ในไตรจีวรนั้น) ให้ใช้ผ้าที่ไม่ต้องตัด (เย็บเป็นกะทง) ได้เพียง ๒ ผืน ต้องเป็นผ้าที่ตัด ๑ ผืน ถ้าจะตัดผ้าไม่พอให้ใช้ผ้าเพลาะ (นำ�ำชิ้นผ้าอื่นมาผสม) ทรง ปรับอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุผู้นุ่งห่มผ้าที่มิได้ตัด (เย็บให้เป็นกะทง) เลย อนึ่ง ทรงอนุญาตให้ ให้ผ้าแก่มารดาบิดาได้ แต่ไม่ให้ทำ�ำของที่เขาให้ด้วยศรัทธาให้ตก (คำ�ำว่า ทำ�ำศรัทธาไทยให้ตก คือเอาของที่เขาถวายไปให้แก่คนอื่นที่เป็นคฤหัสถ์ และไม่ใช่มารดาบิดา) มีปญ ั หาเรือ่ งการนำ�ำจีวรไปไม่ครบสำ�ำรับ จีวรทีเ่ ก็บไว้ถกู โจรลักไป จึงทรงกำ�ำหนดเงือ่ นไข ว่าจะเข้าบ้านโดยเก็บจีวรไว้ ไม่นำ�ำไปครบสำ�ำรับได้ เช่น วิหารมีกลอนป้องกันได้ดี เป็นต้น และมีปัญหาเรื่องมีผู้ถวายจีวรแก่สงฆ์ จะแบ่งอย่างไร รวมทั้งปัญหาเรื่องภิกษุจำ�ำพรรษา ในวัดหนึง่ แต่ละโมภไปรับจีวรในวัดอืน่ เป็นส่วนแบ่งหรือทำ�ำเป็นว่าอยู่ ๒ แห่ง จะตัดสินอย่างไร พระพุทธเจ้าทรงพยาบาลภิกษุอาพาธ เรื่องตอนนี้ได้นำ�ำไปแปลไว้แล้วโดยละเอียดในหน้า ๑๓๖ ข้อ ๑๑๒ และหน้า ๑๐๑ ๑๐๒ ข้อ ๔๕ และ ๔๖ ที่ว่าด้วยคนไข้ที่ดีและไม่ดี ผู้พยาบาลไข้ที่ดีและไม่ดี นอกจากนั้น ได้ทรงแสดงวิธีสวดประกาศของสงฆ์ เพื่อมอบบริขาร (เครื่องใช้) ของผู้เป็นไข้ที่สิ้นชีวิตแก่ ภิกษุผู้พยาบาลไข้ แต่ถ้าเป็นครุภัณฑ์ ครุบริขาร (คือของใช้ขนาดใหญ่) ห้ามแบ่งและแจกให้ เก็บไว้เป็นของสงฆ์ การเปลือยกายและการใช้ผ้า ทรงห้ามเปลือยกายแบบเดียรถีย์ และปรับอาบัติถุลลัจจัยแก่ผู้ล่วงละเมิด อนึ่ง ทรงห้ามใช้ผ้าคากรอง เปลือกต้นไม้กรอง ผลไม้กรอง ผ้ากัมพล ทำ�ำด้วยผมคน ผ้ากัมพล ทำ�ำด้วยขนหางสัตว์ ปีกนกเค้า หรือหนังเสือ ซึง่ เป็นของพวกเดียรถียใ์ ช้นงุ่ ห่ม ต้องอาบัตถิ ลุ ลัจจัย ผ้าทำ�ำด้วยปอ นุ่งห่ม ต้องอาบัติทุกกฏ (ความหมายในที่นี้ คือไม่ให้นุ่งห่มเลียนแบบเดียรถีย์) ทรงห้ามใช้จีวรที่มีสีไม่ควร และห้ามใช้เสื้อ หมวก ผ้าโพก ทรงห้ามใช้จีวรมีสีไม่สมควรต่าง ๆ คือ เขียวล้วน เหลืองล้วน แดงล้วน เลื่อมล้วน๑ ดำ�ำลัวน แดงเข้ม แดงกลาย ๆ (ชมพู) อนึง่ ทรงห้ามจีวรทีไ่ ม่ตดั ชาย จีวรมีชายยาว จีวรมีชายเป็น ดอกไม้ จีวรมีชายเป็นแผ่น และทรงห้ามใช้เสื้อ หมวก ผ้าโพก ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ใช้ ๑

สีเลื่อมนั้น อรรถกถาอธิบายว่า คล้ายฝาง อนึ่ง เนื่องจากทรงห้ามสีเหลืองล้วน พระภิกษุบางรูปจึงนิยมย้อมกรัก คือสีจากแก่นขนุนทับอีกครั้งหนึ่ง เพื่อให้เป็นสีน้�้ำำฝาดผสม

343

ทรงวางหลักเกี่ยวกับจีวรอีก เมื่ อ ภิ ก ษุ จำ� ำ พรรษาแล้ ว จี ว รยั ง ไม่ ทั น เกิ ด ขึ้ น ๑ ไปเสี ย ๒ ภายหลั ง มี จี ว รเกิ ด ขึ้ น ถ้ามีผู้รับแทนเธอที่สมควรก็ให้ให้ไป แต่ถ้าเธอสึกเสีย เป็นต้น สงฆ์ย่อมเป็นใหญ่ ถ้าสงฆ์ แตกกัน ให้แจกผ้าตามความประสงค์ของผู้ถวายว่าจะถวายแก่ฝ่ายไหน ถ้าเขาไม่เจาะจง ให้แบ่งฝ่ายละเท่ากัน อนึ่ง ทรงวางหลักการถือเอาจีวรของภิกษุอื่นด้วยถือวิสสาสะ คือคุ้นเคยกันว่าต้องมี เหตุผลสมควร แล้วทรงแสดงกติกา (ข้อกำ�ำหนดหรือแม่บท) ๘ ประการที่จีวรจะเกิดขึ้น คือ ๑. เขาถวายกำ�ำหนดเขตภิกษุที่อยู่ในสีมา ๒. เขาถวายกำ�ำหนดกติกา ๓. เขาถวายกำ�ำหนดเฉพาะเขตหรือวัดที่เขาทำ�ำบุญประจำ�ำ ๔. เขาถวายแก่สงฆ์ ๕. เขาถวายแก่สงฆ์ ๒ ฝ่าย (คือภิกษุ ภิกษุณี) ๖. เขาถวายแก่สงฆ์ที่จำ�ำพรรษาแล้ว ๗. เขาถวายโดยเจาะจง (ให้เกีย่ วเนือ่ งกับการถวายข้าวยาคู หรืออาหารอืน่ ๆ เป็นต้น) ๘. เขาถวายจำ�ำเพาะบุคคล (คือแก่ภิกษุรูปนั้นรูปนี้)

๕. จัมเปยยขันธกะ (หมวดว่าด้วยเหตุการณ์ในกรุงจัมปา)๓ การทำ�ำกรรมที่ไม่เป็นธรรมและที่เป็นธรรม ภิกษุชื่อกัสสปโคตร เป็นผู้เอื้อเฟื้อดีต่อภิกษุที่เป็นอาคันตุกะ เมื่อมีภิกษุอาคันตุกะมา ก็ตอ้ นรับถวายความสะดวกด้วยประการต่าง ๆ ภิกษุทมี่ าติดใจพักอยูด่ ว้ ย แต่เมือ่ พักอยูน่ านไป ภิกษุชื่อกัสสปโคตรก็ไม่ขวนขวายอาหารให้ เพราะถือว่ารู้ทำ�ำเลบิณฑบาตแล้ว ถ้าขืนขวนขวาย มาก ก็จะต้องรบกวนชาวบ้านเป็นการประจำ�ำ ภิกษุอาคันตุกะไม่พอใจ สวดประกาศยกเธอเสีย จากหมู่ (ลงอุกเขปนียกรรมอย่างผิด ๆ) เธอจึงไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคกราบทูลถาม พระองค์ ตรัสสงั่ ให้เธอกลับไปอยูท่ เี่ ดิม ทรงชีแ้ จงว่า ภิกษุทลี่ งโทษเธอนัน้ ทำ�ำไปโดยไม่เป็นธรรม เธอไม่มี ๑ ไม่ทันเกิดขึ้น หมายถึง ยังไม่มีผู้นำ�ำผ้ามาถวาย - ม.พ.ป. ๒ ไปเสีย หมายความว่า ออกจากวัดนั้นไป - ม.พ.ป. ๓

กรุงจัมปา เป็นนครหลวงของแคว้นอังคะ

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๕ มหาวัคค์ จัมเปยยขันธกะ

344

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อาบัติอะไร ฝ่ายภิกษุพวกที่ลงโทษ ร้อนตัว จึงมาขอขมาต่อสมเด็จพระบรมศาสดา พระองค์ ประทานอภัยแล้ว จึงทรงแสดงการทำ�ำสังฆกรรมที่เป็นธรรมและไม่เป็นธรรมหลายอย่าง หลายประการ พร้อมทั้งทรงกำ�ำหนดจำ�ำนวนสงฆ์ททำี่ �ำกรรมดังนี้ ๑. สงฆ์ ๔ รูป ทำ�ำกรรมทั้งปวงได้ เว้นแต่การอุปสมบท การปวารณา และสวดถอน จากอาบัติสังฆาทิเสส (แสดงว่ากฐินก็ใช้สงฆ์ ๔ รูปได้ แต่อรรถกถาแก้ว่า กฐิน ต้อง ๕ รูป ซึ่งปรากฏในอรรถกถา ส.ปา. ๓/๒๓๔ เมื่ออรรถกถาแย้งกับบาลี จึงต้องฟังทางบาลี) ๒. สงฆ์ ๕ รูป ทำ�ำกรรมทั้งปวงได้ เว้นไว้แต่การอุปสมบทกุลบุตรในมัธยมประเทศ และการสวดถอนจากอาบัตสิ ังฆาทิเสส ๓. สงฆ์ ๑๐ รูป ทำ�ำกรรมทั้งปวงได้ เว้นแต่การสวดถอนจากอาบัตสิ ังฆาทิเสส ๔. สงฆ์ ๒๐ รูป ทำ�ำกรรมทั้งปวงได้ ๕. สงฆ์เกิน ๒๐ รูปขึ้นไป ทำ�ำกรรมทั้งปวงได้ แต่ทุกข้อนี้ ต้องประชุมพร้อมเพรียงกันโดยธรรม ถูกต้องตามพระวินัย ครั้นแล้วทรง อธิบายรายละเอียดเกี่ยวกับสงฆ์ ๔ รูป ๕ รูป ๑๐ รูป ๒๐ รูป ซึ่งทำ�ำกรรมต่าง ๆ กันโดยพิสดาร อุกเขปนียกรรม (ยกจากหมู่) ครั้นแล้วทรงแสดงหลักการลงอุกเขปนียกรรม คือการสวดประกาศยกเสียจากหมู่ ไม่ให้ใครร่วมกินร่วมนอน หรือคบหาด้วย ว่าจะทำ�ำได้ในกรณีที่ไม่เห็นอาบัติ๑ ไม่ทำ�ำคืนอาบัติ ไม่สละความเห็นทีช่ วั่ ต่อจากนัน้ ทรงอธิบายการทำ�ำกรรมทีเ่ ป็นธรรมและไม่เป็นธรรมแก่พระอุบาลี ตัชชนียกรรม (ข่มขู่) ทรงแสดงหลักการลงตัชชนียกรรม คือการสวดประกาศลงโทษเป็นการตำ�ำหนิภิกษุ ผู้ชอบหาเรื่องก่อการทะเลาะวิวาท ก่ออธิกรณ์ขึ้นในสงฆ์ นิยสกรรม (ถอดยศหรือตัดสิทธิ) ทรงแสดงหลักการลงนิยสกรรม คือการถอดยศ หรือตัดสิทธิแก่ภิกษุผู้มากด้วย อาบัติ คลุกคลีกับคฤหัสถ์ในลักษณะที่ไม่สมควร ๑

ไม่เห็นอาบัติ คือ การทำ�ำผิดแล้วบอกว่าไม่ผิด - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก เล่ม ๕ มหาวัคค์ โกสัมพิขันธกะ

345

ปัพพาชนียกรรม (ขับไล่) ทรงแสดงหลักการลงปัพพาชนียกรรม คือการไล่เสียจากวัดแก่ภิกษุผู้ประจบคฤหัสถ์ (ยอมตัวให้เขาใช้) มีความประพฤติชั่ว

๖. โกสัมพิขันธกะ (หมวดว่าด้วยเหตุการณ์ในกรุงโกสัมพี)๑ เริ่มต้นด้วยเล่าเรื่องภิกษุ ๒ รูป ทะเลาะกัน คือรูปหนึ่งหาว่าอีกรูปหนึ่งต้องอาบัติ แล้วไม่เห็นอาบัติ จึงพาพวกมาประชุมสวดประกาศลงอุกเขปนียกรรมแก่ภิกษุรูปนั้น ต่างก็มี เพื่อนฝูงมากด้วยกันทั้งสองฝ่าย และต่างหาว่าอีกฝ่ายหนึ่งทำ�ำไม่ถูก ถึงกับสงฆ์แตกกันเป็น สองฝ่าย และแยกทำ�ำอุโบสถ แม้พระผู้มีพระภาคจะทรงแนะนำ�ำตักเตือนให้ประนีประนอมกัน ก็ไม่ฟัง ในที่สุดถึงกับทะเลาะวิวาทและแสดงอาการกายวาจาที่ไม่สมควรต่อกัน พระผู้มีพระภาคทรงตักเตือนอีก ภิกษุเหล่านั้นก็กลับพูดขอให้พระผู้มีพระภาค อย่ า ทรงเกี่ ย วข้ อ ง ขอให้ ท รงหาความสุ ข ส่ ว นพระองค์ ไ ป ตนจะดำ� ำ เนิ น การกั น เองต่ อ ไป พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงสั่ ง สอนให้ ดู ตั ว อย่ า งที ฆ าวุ กุ ม ารแห่ ง แคว้ น โกศล ผู ้ คิ ด แก้ แ ค้ น พระเจ้าพรหมทัตแห่งแคว้นกาสี ในการที่จับพระราชบิดาของพระองค์ คือพระเจ้าทีฆีติ ไปทรมานประจานและประหารชีวิต เมื่อมีโอกาสจะแก้แค้นได้ ก็ยังระลึกถึงโอวาทของบิดา ที่ไม่ให้เห็นแก่ยาว (คือไม่ให้ผูกเวร จองเวรไว้นาน) ไม่ให้เห็นแก่สั้น (คือไม่ให้ตัดไมตรี) และ ให้สำ�ำนึกว่า เวรย่อมระงับด้วยการไม่จองเวร จึงไว้ชีวิตแก่พระเจ้าพรหมทัต แล้วกลับได้ ราชสมบัติที่เสียไปคืน พร้อมทั้งได้พระราชธิดาของพระเจ้าพรหมทัตด้วย ทรงสรุปว่า พระราชา ที่จับศัตราอาวุธยังทรงมีขันติ (ความอดทน) และโสรัจจะ (ความสงบเสงี่ยม) ได้ จึงควรที่ภิกษุ ๑

กรุงโกสัมพีเป็นนครหลวงของแคว้นวังสะ

วินัยปิฎก

ปฏิสารณียกรรม (ขอโทษคฤหัสถ์) ทรงแสดงหลักการลงปฏิสารณียกรรม คือการให้ไปขอโทษคฤหัสถ์แก่ภิกษุผู้ด่า บริภาษคฤหัสถ์ ครั้นแล้วทรงแสดงวิธีระงับการลงโทษทั้งห้าประการนั้น (รายการพิสดารเรื่องนี้ ยังจะมีในพระไตรปิฎก เล่ม ๖ ตอนกัมมขันธกะ ว่าด้วยสังฆกรรม เกี่ยวด้วยการลงโทษ)

346

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทั้งหลายผู้บวชในพระธรรมวินัยนี้จะมีความอดทนและความสงบเสงี่ยม แต่ภิกษุเหล่านั้น ก็มิได้เชื่อฟัง จึงเสด็จไปจากที่นั้น สู่พาลกโลณการกคาม สู่ป่าชื่อปาจีนวังสะโดยลำ�ำดับ ได้ทรง พบปะกับพระเถระต่าง ๆ ในที่ที่เสด็จไปนั้น ในที่สุดได้เสด็จไปพำ�ำนักอยู่ ณ โคนไม้สาละ อันร่มรื่น ณ ป่าชื่อปาริเลยยกะ ในตอนนี้ได้เล่าเรื่องแทรกว่า มีพญาช้างชื่อปาริเลยยกะ มาอุปฐากดูแลพระผู้มีพระภาค ต่อจากนั้นจึงได้เสด็จไปยังกรุงสาวัตถี อุบาสกอุบาสิกาชาวโกสัมพี ไม่พอใจภิกษุที่แตกกันเหล่านั้น จึงนัดกัน ไม่แสดง ความเคารพ ไม่ถวายอาหารบิณฑบาต ภิกษุเหล่านั้นได้รับความลำ�ำบากก็รสู้ ึกผิดชอบ จึงพากัน เดินทางไปกรุงสาวัตถี และยอมตกลงระงับข้อวิวาทแตกแยกกัน โดยภิกษุรูปที่เป็นต้นเหตุ ยอมแสดงอาบัติ ภิกษุฝ่ายที่สวดประกาศลงโทษยอมถอนประกาศ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสให้ ประชุมสงฆ์สวดประกาศระงับเรื่องนั้น เป็นสังฆสามัคคี เสร็จแล้วให้สวดปาฏิโมกข์ อนึ่ง ทรงแสดงเรื่องสังฆสามัคคี คือความพร้อมเพรียงแห่งสงฆ์ที่ไม่เป็นธรรมและ ที่เป็นธรรม โดยแสดงว่า การสามัคคีกันภายหลังที่แตกกันแล้วจะต้องแก้ที่ต้นเหตุ วินิจฉัย เรื่องราว เข้าหาเรื่องเดิมให้เสร็จสิ้นไป ไม่ใช่ปล่อยคลุม ๆ ไว้แล้วสามัคคีกันอย่างคลุม ๆ (เห็นได้ว่าตอนนี้แสดงเป็นประวัติไว้เป็นส่วนใหญ่ ส่วนข้อวินัยเกี่ยวกับสงฆ์แตกกัน ในตอนนี้ มีซ้�้ำำกับที่จะกล่าวข้างหน้า ในเล่ม ๗ สังฆเภทขันธกะ คือหมวดว่าด้วยสงฆ์แตกกัน) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๕

เล่ม ๖ จุลลวัคค์ ภาค ๑ ได้กล่าวมาแล้วว่า มหาวัคค์ (วรรคใหญ่) ซึ่งเป็นวินัยปิฎกนั้น ได้แก่พระไตรปิฎก เล่ม ๔ และ เล่ม ๕ ซึ่งได้ย่อความมาแล้ว ในเล่ม ๔ มี ๔ ขันธกะ หรือ ๔ หมวด ในเล่ม ๕ มี ๖ ขันธกะ หรือ ๖ หมวด รวมมหาวัคค์มี ๑๐ ขันธกะ บัดนี้มาถึงย่อความแห่งจุลลวัคค์ (วรรคเล็ก) จึงควรทราบว่า จุลลวัคค์นี้ ได้แก่พระไตรปิฎก เล่ม ๖ และเล่ม ๗ ซึ่งยังเป็น วินัยปิฎก เล่มที่ ๖ มี ๔ ขันธกะ เล่ม ๗ มี ๘ ขันธกะ ทั้งสองเล่มจึงมี ๑๒ ขันธกะ (รวมทั้ง มหาวัคค์และจุลลวัคค์มี ๒๒ ขันธกะ หรือ ๒๒ หมวด) เฉพาะเล่ม ๖ นี้ ที่ว่ามี ๔ ขันธกะ นั้น ดังนี้ ๑. กัมมขันธกะ (หมวดว่าด้วยสังฆกรรม) ในหมวดนี้ได้นำ�ำเรื่องวิธีลงโทษ ซึ่งเคย กล่ า วไว้ แ ล้ ว ในเล่ ม ๕ มาขยายความเป็ น ข้ อ ๆ คื อ ตั ช ชนี ย กรรม (ข่ ม ขู ่ ) นิยสกรรม (ถอดยศหรือตัดสิทธิ) ปัพพาชนียกรรม (ขับไล่) ปฏิสารณียกรรม (ขอขมาคฤหัสถ์) และอุกเขปนียกรรม (ยกจากหมู่) พร้อมด้วยวิธีระงับการ ลงโทษนั้น ๆ ๒. ปาริวาสิกขันธกะ (หมวดว่าด้วยภิกษุผู้อยู่ปริวาสเพื่อออกจากอาบัติสังฆาทิเสส) กล่าวถึง วัตรหรือข้อปฏิบัติของภิกษุผู้อยู่ปริวาส รวม ๙๔ ข้อ และกระบวนการ อันเกี่ยวกับการออกจากอาบัติสังฆาทิเสส เช่น ข้อกำ�ำหนดในการอยู่ปริวาส การ ชักเข้าหาอาบัติเดิม การประพฤติมานัตต์ และการสวดถอนจากอาบัติ ๓. สมุจจยขันธกะ (หมวดว่าด้วยการรวบรวม) คือประมวลเรื่องที่เกี่ยวกับการออก จากอาบัติสังฆาทิเสส ที่เหลือจากปริวาสิกขันธกะ มีเรื่องการขอมานัตต์ การให้ มานัตต์ การขออัพภาน (สวดถอนจากอาบัตสิ ังฆาทิเสส) เป็นต้น ๔. สมถขันธกะ (หมวดว่าด้วยวิธีระงับอธิกรณ์) วิธีระงับอธิกรณ์ ๗ อย่างมีอะไรบ้าง ได้กล่าวไว้แล้วในท้ายพระไตรปิฎก เล่ม ๒ ตอนนี้เป็นการอธิบายโดยละเอียด ทั้ง ๗ ข้อ คือ (๑) สัมมุขาวินัย การระงับแบบพร้อมหน้า (๒) สติวินัย การระงับ ด้วยยกให้พระอรหันต์วา่ เป็นผูม้ สี ติ (๓) อมูฬหวินยั การระงับด้วยยกประโยชน์ให้ ในขณะเป็นบ้า (๔) ปฏิญญาตกรณะ การระงับด้วยถือตามคำ�ำรับของจำ�ำเลย (๕) เยภุยยสิกา การระงับด้วยถือเสียงข้างมากเป็นประมาณ (๖) ตัสสปาปิยสิกา การระงับด้วยการลงโทษแก่ผผู้ ดิ (๗) ติณวัตถารกะ การระงับด้วยให้ประนีประนอม หรือเลิกแล้วกันไป

348

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ขยายความ ๑. กัมมขันธกะ (หมวดว่าด้วยสังฆกรรม) ภิกษุ ๒ รูป ชื่อปัณฑุกะ กับ โลหิตกะ ชอบก่อการทะเลาะวิวาท ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์ สนับสนุนภิกษุผู้ชอบก่อทะเลาะวิวาท มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ทรงไต่สวนได้ความเป็นสัตย์ จึงทรงโปรดให้สงฆ์ลงตัชชนียกรรม (การข่มขู่) แก่เธอทั้งสอง โดยให้โจทอาบัติ ให้ระลึกว่าได้ทำ�ำผิดจริงหรือไม่ แล้วให้ยกอาบัติขึ้นเป็นเหตุ สวดประกาศ ขอมติสงฆ์ลงตัชชนียกรรมแก่เธอ (สวดเสนอญัตติ ๑ ครั้ง สวดประกาศย้�้ำำขอมติ ๓ ครั้ง) ครั้นแล้วทรงแสดงลักษณะการทำ�ำตัชชนียกรรม ว่าอย่างไรไม่เป็นธรรม อย่างไรเป็น ธรรม การทำ�ำที่ไม่เป็นธรรม เช่น ไม่ทำ�ำต่อหน้า ไม่ซักถาม (คือลงโทษโดยไม่ฟังคำ�ำให้การ) ไม่ฟัง ปฏิญญา (คือการรับผิดของจำ�ำเลย) ส่วนที่เป็นธรรม คือทำ�ำในที่ต่อหน้า มีการซักถาม มีการฟัง ปฏิญญาของจำ�ำเลย เป็นต้น ลักษณะของผู้ที่ควรลงตัชชนียกรรม ภิกษุทสี่ งฆ์ปรารถนาจะลงตัชชนียกรรม (ข่มขู่) ก็ลงได้ คือ ๑. เป็นผู้ชอบก่อการทะเลาะวิวาท ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์ ๒. เป็นผู้มากด้วยอาบัติ มีความประพฤติไม่เรียบร้อย ๓. เป็นผู้คลุกคลีด้วยคฤหัสถ์ในทางที่ไม่สมควร หรือเป็นผู้ ๑. มีศีลวิบัติ คือเสียหายทางศีล ๒. มีอาจารวิบัติ คือเสียหายทางความประพฤติ หรือมารยาท ๓. มีความเห็นวิบัติ หรือเป็นผู้ ๑. ติเตียนพระพุทธ ๒. ติเตียนพระธรรม ๓. ติเตียนพระสงฆ์ หรื อ ภิ ก ษุ ๓ รู ป แต่ ล ะรู ป ทำ� ำ การที่ ผิ ด อย่ า งใดอย่ า งหนึ่ ง ดั ง กล่ า วมาข้ า งต้ น (การลงโทษไม่นิยมให้ทำ�ำแก่ภิกษุ ๔ รูปขึ้นไป เพราะจะกลายเป็นสงฆ์ลงโทษสงฆ์ ถ้ามีเรื่อง เกิดขึ้น จะต้องหาทางออกให้สงฆ์ลงโทษแก่บุคคลไม่เกิน ๓ รูป) การถูกลงโทษเป็นเหตุให้เสียสิทธิต่าง ๆ ภิกษุผู้ถูกสงฆ์ลงตัชชนียกรรม จะต้องประพฤติวัตรหรือกล่าวอีกอย่างหนึ่งก็คือ ถูกตัดสิทธิต่าง ๆ รวม ๑๘ อย่าง คือ

349

๑. ไม่พึงให้อุปสมบท (ห้ามเป็นอุปัชฌายะ) ๒. ไม่พึงให้นสส ิ ัย (ห้ามรับบุคคลไว้ในปกครอง) ๓. ไม่พึงมีสามเณรไว้รับใช้ ๔. ไม่พึงรับแต่งตั้งให้สั่งสอนนางภิกษุณี ๕. ได้รับแต่งตั้งแล้วก็ไม่พึงสั่งสอนนางภิกษุณี ๖. ถูกสงฆ์ลงโทษด้วยอาบัติใด ไม่พึงต้องอาบัตินั้นซ้�้ำำอีก ๗. ไม่พึงต้องอาบัติประเภทเดียวกันนั้น ๘. ไม่พึงต้องอาบัติที่เลวกว่านั้น ๙. ไม่พึงตำ�ำหนิกรรมนั้น ๑๐. ไม่พึงตำ�ำหนิสงฆ์ผู้ทำ�ำกรรมนั้น ๑๑. ไม่พึงห้ามอุโบสถแก่ภิกษุปกติ ๑๒. ไม่พึงห้ามปวารณาแก่ภิกษุปกติ ๑๓. ไม่พึงไต่สวนภิกษุอื่น ๑๔. ไม่พึงเริ่มตั้งอนุวาทาธิกรณ์ (การโจทอาบัติ) ๑๕. ไม่พึงขอให้ภิกษุอื่นทำ�ำโอกาส (เพื่อจะโจทอาบัติ) ๑๖. ไม่พึงโจทอาบัติภิกษุอื่น ๑๗. ไม่พึงทำ�ำภิกษุอื่นให้ระลึก (ว่าทำ�ำความผิดข้อนั้นข้อนี้หรือไม่) ๑๘. ไม่พึงช่วยภิกษุทั้งหลายให้สู้กันในอธิกรณ์ การไม่ระงับและระงับโทษ ภิกษุทถี่ กู สงฆ์ลงตัชชนียกรรม เสียสิทธิตา่ ง ๆ แล้วฝืนทำ�ำในข้อทีถ่ กู ตัดสิทธินนั้ ไม่ควร ระงับการลงโทษ ต่อเมื่อปฏิบัติตามในการยอมเสียสิทธิต่าง ๆ จึงควรสวดประกาศระงับโทษ นิยสกรรม (การถอดยศ) ภิกษุชื่อว่าเสยยสกะ เป็นผู้มากด้วยอาบัติ มีมารยาทไม่เรียบร้อย คลุกคลีกับคฤหัสถ์ ในทางที่ไม่สมควร ภิกษุปกติทั้งหลายก็ยังให้ปริวาส เป็นต้น คือช่วยทำ�ำพิธีออกจากอาบัติ สังฆาทิเสสให้เธอ มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงเรียกประชุมสงฆ์ ได้ความเป็นสัตย์แล้ว จึงทรงโปรดให้สงฆ์ลงนิยสกรรม (คือการถอดยศหรือตัดสิทธิ) แก่เธอโดยวิธีเดียวกับที่ลง ตัชชนียกรรม

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๖ จุลลวัคค์ กัมมขันธกะ

350

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

นอกจากนั้น ทรงแสดงลักษณะการทำ�ำนิยสกรรมว่าอย่างไรไม่เป็นธรรม อย่างไรเป็น ธรรม ซึ่งมีข้อกำ�ำหนดเหมือนตัชชนียกรรม แล้วทรงแสดงลักษณะของภิกษุผู้ควรลงนิยสกรรม เหมือนกับลักษณะของผู้ถูกลง ตัชชนียกรรมทุกประการ การเสียสิทธิ การระงับการลงโทษ การไม่ระงับการลงโทษ ก็เป็นแบบเดียวกับ ตัชชนียกรรม (แต่พึงสังเกตว่า ตัชชนียกรรมเน้นในเรื่องก่อวิวาท แต่นิยสกรรมเน้นในเรื่อง ต้องอาบัติมาก มีมารยาทไม่ดี และคลุกคลีกับคฤหัสถ์) ปัพพาชนียกรรม (การลงโทษขับไล่) ภิกษุที่เป็นพวกของพระอัสสชิ๑ และพระปุนัพพสุกะซึ่งอยู่ ณ ชนบท ชื่อกิฏาคิรี เป็นพระอลัชชีประพฤติสิ่งที่ไม่สมควร เช่น ปลูกต้นไม้เอง ใช้ให้ปลูกต้นไม้ให้คฤหัสถ์ ร้อยดอกไม้ให้คฤหัสถ์ บริโภคอาหารในเวลาวิกาล ดื่มน้�้ำำเมา ทัดทรงดอกไม้ ฟ้อนรำ�ำขับร้อง และเล่นซนอื่น ๆ พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงส่งพระสาริบุตร พระโมคคัลลานะให้ไปจัดการลง ปัพพาชนียกรรม แก่ภิกษุเหล่านั้น ทรงแนะวิธีทำ�ำ วิธสี วดประกาศ มิให้ภิกษุพวกของพระอัสสชิ และพระปุนัพพสุกะ อยู่ในชนบทชื่อกิฏาคิรีต่อไป ทรงแสดงลักษณะการทำ�ำปัพพาชนียกรรมว่าอย่างไรไม่เป็นธรรม อย่างไรเป็นธรรม ซึ่งมีข้อกำ�ำหนดเหมือนตัชชนียกรรมซึ่งกล่าวมาแล้ว แล้วทรงแสดงลักษณะของภิกษุผู้ควรลงปัพพาชนียกรรม (ขับไล่) หลายประการ มีทั้งความไม่ดี ไม่งาม แบบที่กล่าวไว้ในตัชชนียกรรม และนิยสกรรม มีทั้งความไม่ดีไม่งาม อันเนื่องด้วยความประพฤติไม่สมควรทางกายวาจา และการเลี้ยงชีพในทางที่ผิด เป็นต้น การเสียสิทธิของภิกษุผถู้ กู ลงปัพพาชนียกรรม คงมี ๑๘ อย่างเช่นเดียวกับตัชชนียกรรม (แต่ที่พิเศษออกไปก็คือ การถูกขับไล่ไม่ให้อยู่ในที่อยู่ของตน) แล้วทรงแสดงลักษณะทีไ่ ม่ควรระงับการลงโทษ และควรระงับการลงโทษเช่นเดียวกับ ที่กล่าวแล้ว ๑

พระอัสสชิรูปนี้ มิใช่รูปเดียวกับที่เป็นอาจารย์พระสาริบุตร

351

ปฏิสารณียกรรม (การลงโทษให้ขอขมาคฤหัสถ์) พระสุธัมมะอาศัยอยู่ในวัดของจิตตะคฤหบดี ณ ราวป่าชื่อมัจฉิกา โกรธว่า คฤหบดี นิมนต์พระเถระรูปอืน่ ไปฉัน โดยไม่บอกเล่า หรือปรึกษาหารือตนก่อน จึงแกล้งพูดให้กระทบถึง การสืบสกุลของคฤหบดีผู้นั้นในที่ซึ่งพระเถระอื่นอยู่ด้วยว่า ของเคี้ยวของฉันของท่านสมบูรณ์ หมด ไม่มีอยู่ก็แต่ขนมคลุกงา (ติลสังคุลิกา)๑ และได้แสดงอาการอย่างอื่นในทางที่ไม่สมควร พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงแนะให้สงฆ์สวดประกาศลงปฏิสารณียกรรม คือให้ไปขอโทษคฤหัสถ์ที่ตนรุกรานล่วงเกิน แล้วทรงแสดงลักษณะของการทำ�ำปฏิสารณียกรรมที่ไม่เป็นธรรมและที่เป็นธรรม ในทำ�ำนองเดียวกับตัชชนียกรรมที่กล่าวมาแล้ว ส่วนลักษณะของภิกษุผู้ควรลงโทษแบบนี้ ท่านแสดงไว้ ๔ หมวด หมวดละ ๕ ข้อ คือ หมวด ๑ ๑. ขวนขวายเพื่อเสื่อมลาภแก่คฤหัสถ์ ๒. ขวนขวายเพื่อความเสียหาย (อนัตถะ) แก่คฤหัสถ์ ๓. ขวนขวายเพื่ออยู่ไม่ได้แก่คฤหัสถ์ ๔. ด่าหรือบริภาษคฤหัสถ์ (บริภาษ คือด่าโดยอ้อม) ๕. ทำ�ำคฤหัสถ์ให้แตกกับคฤหัสถ์ หมวด ๒ ๑. ติเตียนพระพุทธเจ้าให้คฤหัสถ์ฟัง ๒. ติเตียนพระธรรมให้คฤหัสถ์ฟัง ๓. ติเตียนพระสงฆ์ให้คฤหัสถ์ฟัง ๔. ด่าหรือพูดข่มคฤหัสถ์ ด้วยถ้อยคำ�ำอันเลว ๕. รับปากอันเป็นธรรมแก่คฤหัสถ์ไว้แล้ว ทำ�ำให้คลาดเคลื่อน คือไม่ทำ�ำตามนั้น หมวด ๓ ภิกษุ ๕ รูป แต่ละรูปทำ�ำความไม่ดีดั่งที่กล่าวไว้ในหมวด ๑ รูปละอย่าง ๑

ต้นสกุลของคฤหบดีผู้นี้ มีอาชีพทำ�ำขนมคลุกงาขาย อนึ่ง คฤหบดีผู้นี้เป็นพระอนาคามี

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๖ จุลลวัคค์ กัมมขันธกะ

352

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

หมวด ๔ ภิกษุ ๕ รูป แต่ละรูปทำ�ำความไม่ดีดั่งที่กล่าวไว้ในหมวด ๒ รูปละอย่าง ทั้ ง สี่ ห มวด หมวดละ ๕ ข้ อ นี้ เพี ย งหมวดใดหมวดหนึ่ ง ที่ ภิ ก ษุ ไ ด้ ก ระทำ� ำ ลงไป ถ้าสงฆ์ปรารถนาจะลงโทษให้ขอขมาคฤหัสถ์ (ปฏิสารณียกรรม) ก็ทำ�ำได้ ต่อจากนั้นทรงแสดงการเสียสิทธิ หรือการประพฤติวัตร ๑๘ อย่างเหมือนที่กล่าวไว้ ในตัชชนียกรรม แล้วทรงแสดงวิธีที่จะปฏิบัติในการขอขมาคฤหัสถ์ ซึ่งจะต้องมีการสวดประกาศสงฆ์ ส่ ง ภิ ก ษุ เ ป็ น ทู ต ไปด้ ว ยรู ป หนึ่ ง ร่ ว มกั บ ภิ ก ษุ ที่ ถู ก ลงโทษ เพื่ อ ช่ ว ยเจรจาให้ เ ขายกโทษให้ เมื่อทำ�ำได้ดังนี้ สงฆ์จึงสวดประกาศเพิกถอนการลงโทษนั้น ต่อจากนั้น จึงทรงแสดงลักษณะของภิกษุที่ไม่ควรและควรเพิกถอนการลงโทษ แบบนี้ ฝ่ายละ ๑๘ ข้อ เช่นเดียวกับตัชชนียกรรม อุกเขปนียกรรม (การยกเสียจากหมู่) พระฉันนะต้องอาบัติแล้ว ไม่เห็นอาบัติ ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงทรงแนะ ให้สงฆ์ลงโทษยกเสียจากหมู่ คือไม่คบค้าด้วย ทรงแสดงลักษณะการลงโทษที่ไม่ถูกธรรม และถูกธรรม เช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในเรื่องตัชชนียกรรม แต่มีการเน้นว่า การลงโทษยก เสียจากหมู่นี้ เพราะภิกษุไม่เห็นอาบัติ ไม่ทำ�ำคืนอาบัติ ไม่เลิกละความเห็นที่ชั่ว และยังมี ความไม่ดีข้ออื่นอีกที่ซ้�้ำำกับตัชชนียกรรม แล้ ว ทรงแสดงการเสี ย สิ ท ธิ เป็ น ต้ น เหมื อ นกั บ ที่ ก ล่ า วไว้ ใ นตั ช ชนี ย กรรม (อนึ่ง พึงสังเกตว่า คำ�ำว่า การเสียสิทธินั้น เป็นการพูดให้เข้าใจง่าย ในภาษาบาลีใช้คำ�ำว่า วัตร๑ หรือข้อปฏิบัติ ๑๘ ข้อ)

๒. ปริวาสิกขันธกะ (หมวดว่าด้วยผู้อยู่ปริวาส) เมื่อมาถึงวินัยกรรมเกี่ยวกับการออกจากอาบัติสังฆาทิเสส ซึ่งกล่าวไว้ในหมวดนี้ ควรจะได้ทราบความหมายเกี่ยวกับศัพท์ และลำ�ำดับการปฏิบัติซึ่งกล่าวถึงในหมวดนี้ก่อน ซึ่งมีดังนี้ ๑

คำ�ำนี้ในภาษาบาลี เขียนเป็น วัตต - ม.พ.ป.

353

(๑) การอยู่ปริวาส คือการลงโทษให้ต้องอบรมตัวเอง เท่ากำ�ำหนดเวลาที่ต้องอาบัติ สังฆาทิเสส แล้วปิดไว้ ถ้าปิดไว้กี่วันกี่เดือน ก็จะต้องอยู่ปริวาสเท่านั้นวันเท่า นั้นเดือน (๒) การชัก เข้า หาอาบัติเ ดิมหรือ มู ล ายปฏิ กัสส นา คื อ ในขณะที่ อ ยู ่ ป ริ ว าสก็ ต าม ประพฤติมานัตต์ (ซึ่งจะกล่าวต่อไป) ก็ตาม เธอไปต้องอาบัติสังฆาทิเสสซ้�้ำำกับ ที่ต้องไว้เดิมเข้าอีก ก็จะต้องเริ่มตั้งต้นถูกลงโทษไปใหม่ คือต้องขอกลับเริ่มต้น ถูกลงโทษในลำ�ำดับแรกอีก (๓) การประพฤติมานัตต์ เมื่ออยู่ปริวาสครบกำ�ำหนดที่ปิดไว้แล้ว หรือถ้าไม่ได้ปิดไว้ เลย ก็ไม่ต้องอยู่ปริวาส คงประพฤติมานัตต์ทีเดียว การประพฤติมานัตต์ คือการ ถูกลงโทษให้ต้องประจานความผิดของตนแบบปริวาส แต่มีกำ�ำหนด ๖ ราตรี ไม่ว่า จะปิดไว้หรือไม่ปดิ อาบัตสิ งั ฆาทิเสส ต้องประพฤติมานัตต์ ๖ ราตรี เหมือนกันหมด (๔) การสวดถอนจากอาบัติสังฆาทิเสสหรืออัพภาน เมื่อภิกษุถูกลงโทษให้อยู่ปริวาส (ถ้าปิดอาบัตไิ ว้) และให้ประพฤติมานัตต์ถกู ต้องแล้ว ก็เป็นผูค้ วรแก่การสวดถอน จากอาบัตนิ นั้ การสวดถอนจากอาบัตนิ ี้ เรียกว่าอัพภาน ต้องใช้ภกิ ษุประชุมกันไม่ น้อยกว่า ๒๐ รูป ในระหว่างทีถ่ กู ลงโทษเหล่านี้ ภิกษุถกู ตัดสิทธิมากหลาย ทัง้ ยังต้องคอยบอกความผิด ของตนแก่ภิกษุผู้ผ่านไปมาและบอกในที่ประชุมสงฆ์ เมื่อทำ�ำอุโบสถสังฆกรรมด้วย รวมความว่า เป็นการลงโทษทีทำ่ ำ� ให้ผถู้ กู ลงโทษรูส้ กึ ว่าหนักมาก ต้องเกีย่ วข้องกับสงฆ์สว่ นมาก โดยการประจาน ตัวและการสวดประกาศหลายขั้นหลายตอน ตัดสิทธิภิกษุผู้อยู่ปริวาส สมัยนัน้ ภิกษุผอู้ ยูป่ ริวาส ยินดีการกราบไหว้ เป็นต้น ของภิกษุปกติ (คือผูไ้ ม่ตอ้ งอาบัต)ิ พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงวางข้อกำ�ำหนด มิให้ภิกษุผู้อยู่ปริวาสยินดีการกราบไหว้ การลุกขึ้นต้อนรับ การทำ�ำอัญชลี การทำ�ำชอบ (เช่น การแสดงความเคารพ) การนำ�ำอาสนะมาให้ การนำ�ำที่นอนมาให้ การล้างเท้า การตั้งตั่งรองเท้า การตั้งกระเบื้องเช็ดเท้า การรับบาตรจีวร การถูหลังในเวลาอาบน้�้ำำ ถ้าขืนยินดีให้ผู้อื่นทำ�ำแก่ตนเช่นนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ ทรงอนุญาตให้ ภิกษุผู้อยู่ปริวาสด้วยกันปฏิบัติแสดงความเคารพเอื้อเฟื้อต่อกันดังกล่าวข้างต้นได้ตามลำ�ำดับ พรรษา และทรงอนุญาตให้ภิกษุผู้อยู่ปริวาสด้วยกันทำ�ำอุโบสถ ปวารณา รับแจกผ้าอาบน้�้ำำฝน รับโอนอาหาร รับแจกอาหารได้ตามลำ�ำดับพรรษา

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๖ จุลลวัคค์ ปริวาสิกขันธกะ

354

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วัตร ๙๔ ข้อของผู้อยู่ปริวาส ทรงแสดงวัตร ๙๔ ข้อของภิกษุผู้อยู่ปริวาส หรือกล่าวอีกอย่างหนึ่งก็คือ การตัดสิทธิ ต่าง ๆ ห้ามทำ�ำอย่างนั้นอย่างนี้ รวมทั้งสิ้น ๙๔ ข้อ (แต่ในที่นี้ จะเก็บใจความมากล่าว พอให้เห็น เป็นหัวข้อใหญ่ ๆ) ดังต่อไปนี้ ๑. ไม่ให้ทำ�ำการในหน้าที่พระเถระ แม้เป็นเถระมีหน้าที่อย่างนั้นอยู่ก็เป็นอันระงับ ชั่วคราว เช่น ห้ามบวชให้ผู้อื่น ห้ามให้นิสสัย (รับผู้อื่นไว้ในปกครอง) เป็นต้น ๒. กำ�ำลังถูกลงโทษเพราะอาบัติใด ห้ามต้องอาบัตินั้นซ้�้ำำ หรือต้องอาบัติอื่นที่มี ลักษณะเดียวกัน หรือที่เลวทรามกว่านั้น ๓. ห้ามถือสิทธิแห่งภิกษุปกติ เช่น ไม่ให้มีสิทธิ๑ ห้ามอุโบสถ หรือปวารณาแก่ภิกษุ ปกติ ห้ามโจทท้วงภิกษุอื่นเป็นต้น ๔. ห้ามถือสิทธิอันจะพึงได้ตามลำ�ำดับพรรษา เช่น ไม่ให้เดินนำ�ำหน้า ไม่ให้นั่งข้างหน้า ภิกษุปกติ เมื่อมีการแจกของ พึงยินดีของเลวที่แจกทีหลัง ทั้งนี้หมายรวมทั้งที่นั่ง ที่นอน และที่อยู่อาศัย ๕. ห้ามทำ�ำอาการของผู้มีเกียรติหรือเด่น เช่น มีภิกษุปกติเดินนำ�ำหน้า หรือเดินตาม หลัง หรือให้เขาเอาอาหารมาส่ง ด้วยไม่ต้องการจะให้ใครรู้ว่ากำ�ำลังถูกลงโทษ ๖. ให้ประจานตัว เช่น ไปสู่วัดอื่น ก็ต้องบอกอาบัติของตนแก่ภิกษุในวัดนั้น เมื่อ ภิกษุอื่นมา ก็ต้องบอกอาบัติของตนนั้นแก่ภิกษุผู้มา จะต้องบอกอาบัติของตนใน เวลาทำ�ำอุโบสถ เวลาทำ�ำปวารณา ถ้าป่วยไข้ต้องส่งทูตไปบอก ๗. ห้ามอยู่ในวัดที่ไม่มีสงฆ์อยู่ (เพื่อป้องกันการเลี่ยงไปอยู่วัดร้าง ซึ่งไม่มีพระ จะได้ ไม่ต้องประจานตัวแก่ใคร ๆ) ๘. ห้ามอยู่ร่วมในที่มุงอันเดียวกับภิกษุปกตินี้ เพื่อเป็นการตัดสิทธิทางการอยู่ร่วม กับภิกษุอื่นชั่วคราว ๙. เห็นภิกษุปกติ ต้องลุกขึ้นจากอาสนะ ให้เชิญนั่งบนอาสนะ ไม่ให้นั่ง หรือยืน เดิน ในที่หรือในอาการ ที่สูงกว่าภิกษุปกติ ๑๐. แม้ในภิกษุผู้ถูกลงโทษด้วยกันเอง ก็ไม่ให้อยู่ร่วมในที่มุงเดียวกัน รวมทั้งไม่ให้ ตีเสมอกันและกัน (ทางที่ดีไม่ให้มารวมกัน ให้ต่างคนต่างอยู่) ๑

หมายถึง ตัดสิทธิ์ - ม.พ.ป.

355

ตั้งแต่ข้อ ๖ ถึงข้อ ๑๐ ถ้าภิกษุฝ่าฝืน การประพฤติตัวของเธอเพื่อออกจากอาบัติ ย่อมเป็นโมฆะ มีศัพท์เรียกว่าวัตตเภท (เสียวัตร) และรัตติเฉท (เสียราตรี) วันที่ล่วงละเมิดนั้น มิให้นบั เป็นวันสมบูรณ์ในการเปลือ้ งโทษ จะต้องทำ�ำใหม่และนับวันใหม่ในการรับโทษแก้ไขตัวเอง ๑๑. ในการทำ�ำสังฆกรรมเกี่ยวกับการให้ปริวาส การชักเข้าหาอาบัติเดิม ซึ่งต้องการ สงฆ์ ๔ รูป ห้ามภิกษุที่ถูกลงโทษเข้าร่วมกรรมเป็นองค์ที่ ๔ ถ้ามีภิกษุปกติ ๔ รูป แล้ ว ภิ ก ษุ ที่ ถู ก ลงโทษเข้ า ร่ ว มได้ ไม่ เ สี ย กรรม และในการสวดถอนอาบั ติ สังฆาทิเสสของภิกษุอื่น ซึ่งต้องการสงฆ์ ๒๐ รูป ภิกษุที่ถูกลงโทษจะเข้าร่วม เป็นองค์ที่ ๒๐ ไม่ได้ ต้องมีภิกษุปกติครบ ๒๐ รูป จึงใช้ได้ ต่อจากนี้ไป ได้แสดงถึงภิกษุที่ถูกลงโทษในลำ�ำดับต่าง ๆ กันว่า จะต้องประพฤติวัตร เหมือนภิกษุผู้อยู่ปริวาส คือ ๑. ภิกษุที่ควรชักเข้าหาอาบัติเดิม (เพราะต้องอาบัติทำ�ำนองเดียวกันเข้าอีก ในระหว่าง ประพฤติตนเพื่อออกจากอาบัตินั้น) ๒. ภิกษุผู้ควรแก่มานัตต์ (พราะอยู่ปริวาสเสร็จแล้วหรือเพราะไม่ได้ปิดอาบัติไว้) ๓. ภิกษุผู้ประพฤติมานัตต์ (คือกำ�ำลังประพฤติมานัตต์อยู่) ๔. ภิกษุผู้ควรแก่อัพภาน คือควรจะสวดถอนจากอาบัติได้แล้ว (เพราะอยู่ปริวาส และประพฤติมานัตต์เสร็จแล้ว) รัตติเฉท (การเสียราตรี) พระอุบาลีได้กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงเรื่องการเสียราตรี (รัตติเฉท) ของภิกษุ ผูอ้ ยูป่ ริวาส หรือประพฤติมานัตต์แล้วล่วงละเมิดข้อห้ามว่าจะมีตา่ งกันอย่างไร พระผูม้ พี ระภาค ตรัสตอบว่า การเสียราตรีของภิกษุผู้อยู่ปริวาส มีเพราะเหตุอยู่ ๓ อย่าง คือ ๑. อยู่รวมในชายคาเดียวกับภิกษุอื่น ๒. อยู่ในวัดที่ไม่มีภิกษุ ๓. ไม่บอกหรือประจานตัวเองเกี่ยวกับอาบัตินั้นแก่ภิกษุ หรือแก่สงฆ์ แล้วแต่กรณี ส่วนการเสียราตรีของภิกษุผู้ประพฤติมานัตต์มี ๔ อย่าง คือ ๓ ข้อแรกเหมือนกับของ ภิกษุผู้อยู่ปริวาส เฉพาะในข้อ ๔ คือประพฤติมานัตต์ในสงฆ์ที่ไม่เต็มคณะ (คือระหว่าง ประพฤติมานัตต์ สงฆ์ในวัดนั้นลดจำ�ำนวนลงน้อยกว่า ๔ ไม่ได้)

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๖ จุลลวัคค์ ปริวาสิกขันธกะ

356

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

การเก็บปริวาสและเก็บมานัตต์ ในกรณีที่มีเหตุการณ์เกิดขึ้น อันทำ�ำให้ไม่สามารถอยู่ปริวาสหรือประพฤติมานัตต์ได้ สะดวก เช่น สงฆ์มาประชุมกันมากมาย จะเที่ยวบอกประจานตัวเองให้หมดสิ้นทั่วถึงไม่ไหว ก็ทรงอนุญาตให้เก็บปริวาส หรือมานัตต์ได้ เมื่อเหตุการณ์เป็นปกติแล้ว จึงสมาทาน คือถือ การอยู่ปริวาสหรือประพฤติมานัตต์ต่อไปใหม่

๓. สมุจจยขันธกะ (หมวดว่าด้วยการรวบรวมเรื่องการออกจากอาบัติสังฆาทิเสส) ในหมวดนี้แสดงวิธีออกจากอาบัติสังฆาทิเสส โดยเล่าเรื่องพระอุทายีปรึกษาสงฆ์ว่า ต้องอาบัติสังฆาทิเสสแล้วจะควรปฏิบัติอย่างไร (คล้ายเป็นการตั้งตุ๊กตาให้เห็นวิธีปฏิบัติ ตั้งแต่ต้นจนจบ) มีการแสดงรายละเอียด ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสแนะดังต่อไปนี้ (๑) ต้องอาบัติสังฆาทิเสสข้อเดียว ไม่ได้ปกปิด ให้ขอมานัตต์ ให้สวดประกาศให้ มานัตต์ เมื่อประพฤติมานัตต์เสร็จแล้ว ให้ขออัพภาน (ขอให้สงฆ์สวดถอนจาก อาบัติ) ให้สวดประกาศถอนจากอาบัติให้ (๒) ต้องอาบัตสิ ังฆาทิเสสข้อเดียว ปิดไว้วันเดียว ให้ขอปริวาส ๑ วัน เสร็จแล้วจึงขอ มานัตต์แล้วดำ�ำเนินการต่อไปตามลำ�ำดับเหมือนข้อ (๑) (๓) ต้องอาบัตสิ งั ฆาทิเสสข้อเดียว แต่ปดิ ไว้ ๒ วันบ้าง ๓ วันบ้าง ๔ วันบ้าง ๕ วันบ้าง ให้ขอปริวาส ๒ วัน ๓ วัน ๔ วัน ๕ วัน ตามควรแก่เหตุ แล้วขอมานัตต์ และ ดำ�ำเนินการต่อไปตามลำ�ำดับเหมือนข้อ (๑) (๔) ต้องอาบัติสังฆาทิเสสแล้วปกปิดไว้ ๕ วัน ขอปริวาส ๕ วัน ระหว่างอยู่ปริวาส ต้องอาบัติข้อนั้นอีก ให้ชักเข้าหาอาบัติเดิม โดยขอต่อสงฆ์ ให้ชักเข้าหาอาบัติ เดิมแล้วขอปริวาสใหม่ อยู่ปริวาสอีก ๕ วัน แล้วจึงทำ�ำต่อไปตามลำ�ำดับเหมือน ข้อ (๑) (๕) ต้องอาบัตสิ งั ฆาทิเสสแล้วปกปิดไว้ ๑ ปักษ์ (๑๕ วัน) ให้ขอปริวาส ๑ ปักษ์ ระหว่าง ที่อยู่ปริวาสต้องอาบัติเดิมอีก ปิดไว้ ๕ วัน ให้ขอต่อสงฆ์ เพื่อชักเข้าหาอาบัติ เดิม เริ่มต้นขอปริวาสใหม่ โดยรวมกับอาบัติที่ปิดไว้เดิม (เมื่อรวมกันก็นับข้าง มากเพียงฝ่ายเดียว คือ ๑๕ วัน ไม่ต้องเติมอีก ๕ วัน) ต่อมาเมื่อเธออยู่ปริวาส เสร็จแล้วขอประพฤติมานัตต์ ระหว่างทีป่ ระพฤติมานัตต์ ต้องอาบัตขิ อ้ เดิมซ้�้ำำอกี ให้สงฆ์ชักเข้าหาอาบัติเดิม คือต้องเริ่มต้นอยู่ปริวาสใหม่ (อีก ๑๕ วัน) แล้วจึงขอ มานัตต์ ประพฤติมานัตต์ใหม่ จนสวดถอนในทีส่ ุด

วินัยปิฎก เล่ม ๖ จุลลวัคค์ สมถขันธกะ

357

นอกจากนีไ้ ด้แสดงตัวอย่างอืน่ อีกหลายข้อทีเ่ กิดปัญหาสลับซับซ้อนในระหว่างประพฤติ มานัตต์บ้าง ในกรณีอ่ืน ๆ บ้าง (ถ้าภิกษุรูปใดประพฤติยุ่งยากแบบนี้ คือขณะออกจากอาบัติ ก็ออกไม่ได้สกั ที กลับทำ�ำความผิดซ้�้ำำแล้วซ้�้ำำเล่า ในทางปฏิบตั ิ ก็อาจขับไล่ คือลงปัพพาชนียกรรมได้ เพราะศีลวิบตั ิ แต่ในทีน่ พี้ ระผูม้ พี ระภาคทรงแนะให้แก้ปญ ั หาเฉพาะในทางวิธกี ารออกจากอาบัติ คล้ายกับเป็นการเฉลยข้อกฎหมายในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง โดยเฉพาะมิได้ยกเอาข้ออื่นมาตัดบท อย่างไรก็ตาม เรือ่ งราวในสมุจจยขันธกะนี้ เท่ากับเป็นประมวลแบบปฏิบตั ใิ นเรือ่ งออกจากอาบัติ สังฆาทิเสสที่มีปัญหาสลับซับซ้อน แสดงคำ�ำบาลีสำ�ำหรับสวดประกาศไว้อย่างพิสดาร) ภิกษุฉัพพัคคีย์ (พวก ๖) ทำ�ำกรรมประเภทลงโทษแก่ภิกษุทั้งหลายที่ไม่ได้อยู่ต่อหน้า (เป็นการทำ�ำลับหลัง) คือตัชชนียกรรม (ข่มขู่) บ้าง นิยสกรรม (ถอดยศหรือตัดสิทธิ) บ้าง ปัพพาชนียกรรม (ขับไล่) บ้าง ปฏิสารณียกรรม (ให้ขอขมาคฤหัสถ์) บ้าง อุกเขปนียกรรม (ยกเสี ย จากหมู่ไม่ให้ใครคบ) บ้า ง มีผู้ติเ ตี ย น พระผู ้ มี พ ระภาคจึ ง ทรงบั ญ ญั ติ พ ระวิ นั ย ห้ามทำ�ำการลับหลังผู้ถูกลงโทษ ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ผทำู้ �ำเช่นนั้น (๑) สัมมุขาวินัย (การระงับต่อหน้า) ทรงแสดงภิกษุที่เป็นบุคคลฝ่ายไม่ดี ๓ ประเภท คือ (๑) บุคคล (คนเดียว) (๒) บุคคลหลายคน (๓) สงฆ์ (๔ รูปขึ้นไป) ที่พูดไม่เป็นธรรม ฝ่ายหนึ่ง กับ ทรงแสดงภิกษุที่เป็นบุคคลฝ่ายดี ๓ ประเภท คือ (๑) บุคคล (คนเดียว) (๒) บุคคลหลายคน (๓) สงฆ์ (๔ รูปขึ้นไป) ที่พูดเป็นธรรมอีกฝ่ายหนึ่ง ฝ่ายที่พูดไม่เป็นธรรม แม้จะระงับเรื่องที่เกิดขึ้นในที่พร้อมหน้า ก็เรียกว่าสัมมุขาวินัย เทียมและระงับอย่างไม่เป็นธรรม ฝ่ายที่พูดเป็นธรรม ระงับเรื่องที่เกิดขึ้น เรียกว่าสัมมุขาวินัย และระงับอย่างเป็นธรรม ๑

อธิกรณ์ คือเรื่องที่เกิดขึ้นแล้ว จะต้องจัดต้องทำ�ำ แบ่งออกเป็น ๔ อย่าง ดังจะกล่าวในหมวดนี้ ซึ่งมีพระพุทธภาษิต อธิบายไว้ด้วย

วินัยปิฎก

๔. สมถขันธกะ (หมวดว่าด้วยวิธีระงับอธิกรณ์)๑

358

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พระทัพพมัลลบุตรทำ�ำงานให้สงฆ์ พระทัพพมัลลบุตรได้บรรลุอรหัตตผลตัง้ แต่อายุยงั น้อย ท่านปรารถนาจะทำ�ำประโยชน์ แก่สงฆ์ จึงไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ขอรับทำ�ำหน้าที่เป็นผู้จัดเสนาสนะ (ที่อยู่อาศัย) และแสดง ภัตต์ (จัดภิกษุไปฉันในที่นิมนต์) พระผู้มีพระภาคทรงเห็นชอบด้วย จึงตรัสให้เรียกประชุมสงฆ์ ขอมติสวดประกาศแต่งตั้งพระทัพพมัลลบุตรเป็นผู้จัดเสนาสนะ (เสนาสนคาหาปกะ) และผู้ แสดงภัตต์ (ภัตตุทเทสกะ) เมือ่ ไม่มผี ใู้ ดคัดค้าน จึงเป็นอันประกาศแต่งตัง้ เมือ่ ได้รบั แต่งตัง้ แล้ว ปรากฏว่าได้จดั เสนาสนะได้ดแี ละเรียบร้อย ถึงกับมีภกิ ษุมาแกล้งให้จดั ในทีต่ า่ ง ๆ กัน ซึง่ อยูห่ า่ ง ไกลกันทีละหลาย ๆ รูป เพื่อจะดูความสามารถ แต่ท่านก็จัดได้เรียบร้อยอย่างน่าอัศจรรย์ ส่วนการจัดแบ่งภิกษุไปรับอาหารก็ทำำ� ได้เรียบร้อย แต่มภี กิ ษุพวกหนึง่ ซึง่ เป็นพวกภิกษุ เมตติยะ และภุมมชกะ ไม่พอใจว่าตนไม่ค่อยได้รับอาหารดี ๆ (ความจริง เพราะเป็นผู้บวชใหม่ คนจึงไม่สนใจถวายอาหารดี ๆ เหมือนภิกษุอื่น) ภิกษุพวกนั้นเข้าใจผิดว่า พระทัพพมัลลบุตร กลั่นแกล้งจึงหาเรื่องให้นางเมตติยาภิกษุณีแกล้งใส่ความหาว่าข่มขืนนาง เมื่อไต่สวนได้ ความสัตย์แล้ว ภิกษุทั้งหลายจึงจัดการให้สึกนางเมตติยาภิกษุณี แม้ภิกษุที่ก่อเรื่องจะขอ รับผิดแทน ว่าตนเป็นผู้ต้นคิด ก็ไม่มีการผ่อนผัน (๒) สติวินัย (การระงับด้วยยกให้ว่าเป็นผู้มีสติ) พระผู้มีพระภาคจึงทรงแนะวิธีระงับอธิกรณ์ชนิดนี้ซึ่งเกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ ให้สงฆ์ สวดประกาศ ให้สติวินัยแก่พระทัพพมัลลบุตร แล้วทรงแสดงเงื่อนไข ๕ ประการ ในการให้ สติวินัย คือ ๑. ภิกษุผู้ถูกโจทฟ้อง เป็นผู้บริสุทธิ์ ไม่มีอาบัติ ๒. มีผู้กล่าวฟ้องเธอ ๓. เธอขอสติวินัย ๔. สงฆ์ให้สติวินัยแก่เธอ ๕. สงฆ์พร้อมเพรียงกันให้โดยธรรม อย่างนี้ จึงเรียกว่า การให้สติวินัยอันเป็นธรรม (๓) อมูฬหวินัย (การระงับด้วยยกให้ว่าเป็นบ้า) ภิกษุชื่อคัคคะ เป็นบ้า ได้ทำ�ำความผิดหลายประการ มีผู้โจทฟ้อง พระผู้มีพระภาค จึงทรงแนะให้ระงับด้วยอมูฬหวินัย โดยให้ผู้ถูกฟ้อง (ซึ่งหายแล้ว) ขออมูฬหวินัย และให้สงฆ์ สวดประกาศให้อมูฬหวินัย เป็นอันระงับด้วยยกให้ว่าเป็นบ้าในขณะทำ�ำความผิด แต่ก็ทรงวาง

359

เงื่อนไขไว้ว่า ถ้าทำ�ำความผิดขณะที่รู้สึกตนและไม่เป็นบ้า แต่แก้ตัวว่าไม่รู้สึกตน หรือรู้สึก เหมือนฝัน หรือแก้ตัวอ้างความเป็นบ้า สงฆ์ให้อมูฬหวินัยแก่เธอ ดังนี้ เรียกว่าไม่เป็นธรรม ถ้าตรงกันข้าม คือทำ�ำไปในขณะเป็นบ้าไม่รู้สึกตัวจริง ๆ การให้อมูฬหวินัยจึงเป็นธรรม (๔) ปฏิญญาตกรณะ (การระงับด้วยคำ�ำสารภาพของผู้ถูกฟ้อง) ภิกษุฉัพพัคคีย์ลงกรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยไม่ฟังคำ�ำสารภาพของภิกษุเหล่านั้น มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติพระวินัย ห้ามทำ�ำเช่นนั้น ถ้าฝ่าฝืน ต้องอาบัติทุกกฏ จึงทรงแสดงวิธีระงับอธิกรณ์ด้วยการรับสารภาพของจำ�ำเลยที่ไม่เป็นธรรมและที่ เป็นธรรม ที่ไม่เป็นธรรม คือสารภาพผิดจากทีทำ่ �ำลงไปจริง เช่น ต้องอาบัติหนัก สารภาพว่าต้อง อาบัตริ องลงมา หรือต้องอาบัตเิ บา สารภาพว่าต้องอาบัตหิ นัก ส่วนทีเ่ ป็นธรรม คือต้องอาบัตอิ ะไร ก็สารภาพถูกตรงตามนั้น (๕) เยภุยยสิกา (การระงับด้วยถือเสียงข้างมาก) ภิกษุท้ังหลายทะเลาะวิวาทกัน พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตให้ระงับอธิกรณ์ชนิดนี้ ด้วยถือเอาเสียงข้างมาก ให้สมมติภิกษุผู้ให้จับสลาก (คำ�ำว่า สลาก แปลว่า ซี่ไม้สำ�ำหรับใช้ลง คะแนน) ภิกษุผู้ให้จับสลาก จะต้องประกอบด้วยองค์ ๕ คือ ไม่ลำ�ำเอียงเพราะรัก เพราะเกลียด เพราะหลง เพราะกลัว และรู้ว่าอย่างไรเป็นอันจับ อย่างไรไม่เป็นอันจับ (คุมการลงคะแนนได้ดี) แล้วให้สวดประกาศแต่งตั้ง ภิกษุผู้ให้จับสลากเป็นการสงฆ์ แล้วทรงแสดงการจับสลาก (ลงคะแนน) ที่ไม่เป็นธรรมและที่เป็นธรรม อย่างละ ๑๐ ประการ คือ ๑. เป็นเรื่องเล็กน้อย ๒. ไม่ลุกลามไปสู่วัดอื่น ๓. ไม่ต้องคิดแล้วคิดเล่า ๔. รู้ว่าผู้กล่าวไม่เป็นธรรมมีมากกว่า ๕. รู้ว่าผู้กล่าวไม่เป็นธรรมอาจมีมากกว่า ๖. รู้ว่าสงฆ์จะแตกกัน (ถ้าขืนลงมติ) ๗. รู้ว่าสงฆ์อาจแตกกัน ๘. จับสลากโดยไม่เป็นธรรม ๙. จับสลากเป็นพวก ๆ (ไม่เรียงทีละคน) ๑๐. มิได้จับสลากตามความเห็นของตน อย่างนี้เรียกว่าไม่เป็นธรรม ส่วนที่เป็นธรรมคือที่ตรงกันข้าม

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๖ จุลลวัคค์ สมถขันธกะ

360

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๖) ตัสสปาปิยสิกา (การระงับด้วยการลงโทษ) ภิกษุชื่ออุปวาฬะ ถูกฟ้องด้วยเรื่องต้องอาบัติในที่ประชุมสงฆ์ ปฏิเสธแล้วกลับรับ รับแล้วกลับปฏิเสธ ให้การกลับกลอก กล่าวเท็จทั้ง ๆ รู้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบจึงทรงแนะ ให้สงฆ์ใช้วิธีตสส ั ปาปิยสิกา คือให้สวดประกาศเป็นการสงฆ์ลงโทษจำ�ำเลย (ตามควรแก่อาบัติ) ทรงแสดงการทำ�ำตัสสปาปิยสิกากรรม ที่เป็นธรรมว่า ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ ๑. ภิกษุเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ๒. เป็นผู้ไม่มียางอาย ๓. มีผู้โจทฟ้อง ๔. สงฆ์ทำ�ำตัสสปาปิยสิกากรรม (ลงโทษ) แก่เธอ ๕. สงฆ์พร้อมเพรียงกันลงโทษโดยธรรม อนึ่ง ทรงแสดงลักษณะการทำ�ำกรรมชนิดนี้ไม่เป็นธรรมและที่เป็นธรรม ตามแบบที่ ทรงแสดงไว้ ในเรื่องตัชชนียกรรม ทรงแสดงลักษณะที่สงฆ์ควรลงโทษชนิดนี้ และการเสียสิทธิ ของภิกษุผู้ต้องโทษชนิดนี้ เช่นเดียวกับตัชชนียกรรม (๗) ติณวัตถารกะ (การระงับด้วยให้เลิกแล้วกันไป) ภิกษุทงั้ หลายทะเลาะวิวาทกัน และเห็นว่าถ้าขืนทะเลาะวิวาทกันต่อไป เรือ่ งก็จะลุกลาม เลวร้าย ถึงกับแตกแยกกัน พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตให้ระงับอธิกรณ์ชนิดนี้ ด้วยให้เลิก แล้วกันไป (ติณวัตถารกะ) ทรงแสดงวิธสี วดประกาศขอมติในทีป่ ระชุมสงฆ์ให้เป็นอันพ้นอาบัตดิ ว้ ยกันทัง้ สองฝ่าย โดยมีภิกษุรูปหนึ่งแต่ละฝ่ายที่เสนอญัตตินั้นเป็นผู้แสดงแทน เว้นอาบัติหนัก เว้นอาบัติที่ เนื่องด้วยคฤหัสถ์ เว้นผู้แสดงความเห็นแย้ง เว้นผู้ไม่ได้ประชุมอยู่ในที่นั้น (คือมีผู้ขาดประชุม)

อธิกรณ์ ๔

อธิกรณ์มี ๔ คือ ๑. วิวาทาธิกรณ์ การวิวาทกันในเรื่องเกี่ยวกับพระธรรมวินัย ๒. อนุวาทาธิกรณ์ การโจทฟ้องกันด้วยศีลวิบัติ เป็นต้น ๓. อาปัตตาธิกรณ์ การต้องอาบัติ และ ๔. กิจจาธิกรณ์ เรื่องที่สงฆ์จะต้องจัดต้องทำ�ำที่เป็นสังฆกรรม

361

ครั้นแล้วทรงแสดงลักษณะของอธิกรณ์แต่ละอย่าง พร้อมทั้งมูลเหตุโดยพิสดาร ในที่สุดตรัสสรุปว่า อธิกรณ์แต่ละอย่างจะระงับได้ด้วยสมถะ (วิธีระงับ) อะไรบ้าง ดังนี้ ๑. วิวาทาธิกรณ์ การวิวาทกันในเรื่องเกี่ยวกับพระธรรมวินัย ย่อมระงับด้วยวิธีระงับ ๒ ประการ คือ (๑) ระงับในที่พร้อมหน้า (สัมมุขาวินัย) (๒) ระงับโดยถือเสียงข้างมากเป็นประมาณ (เยภุยยสิกา) ๒. อนุ ว าทาธิ ก รณ์ การโจทฟ้ อ งกั น ด้ ว ยศี ล วิ บั ติ (ความเสี ย หายเกี่ ย วกั บ ศี ล ) อาจารวิบตั ิ (ความเสียหายเกีย่ วกับความประพฤติ) ทิฏฐิวบิ ตั ิ (ความเสียหายเกีย่ ว กับความเห็น) และอาชีววิบัติ (ความเสียหายเกี่ยวกับการเลี้ยงชีพ) ระงับด้วยวิธี ระงับ ๔ ประการ คือ (๑) ระงับในที่พร้อมหน้า (สัมมุขาวินัย) (๒) ระงับด้วยยกให้ว่ามีสติ (สติวินัย) (๓) ระงับด้วยยกให้ว่าเป็นบ้า (อมูฬหวินัย) (๔) ระงับด้วยการลงโทษ (ตัสสปาปิยสิกา) ๓. อาปัตตาธิกรณ์ การต้องอาบัติต่าง ๆ ระงับด้วยวิธีระงับ ๓ ประการ คือ (๑) ระงับในที่พร้อมหน้า (สัมมุขาวินัย) (๒) ระงับด้วยถือคำ�ำสารภาพ (ปฏิญญาตกรณะ) (๓) ระงับด้วยให้เลิกแล้วกัน (ติณวัตถารกะ) ๔. กิจจาธิกรณ์ เรื่องที่สงฆ์จะต้องจัดต้องทำ�ำที่เป็นสังฆกรรม ระงับด้วยวิธีระงับ ประการเดียว คือระงับในที่พร้อมหน้า (สัมมุขาวินัย) ทรงปรับอาบัติปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้รื้อฟื้นอธิกรณ์ที่ชำ�ำระเสร็จไปแล้ว และปรับอาบัติ ปาจิตตีย์แก่ภิกษุผู้ให้ฉันทะแล้วบ่นว่าในภายหลัง (เว้นแต่อธิกรณ์นั้นชำ�ำระไม่เป็นธรรม)๑ จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๖ ๑

ดูหน้า ๒๕๖ สิกขาบทที่ ๓ และหน้า ๒๕๙ สิกขาบทที่ ๙

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๖ จุลลวัคค์ สมถขันธกะ

เล่ม ๗ จุลลวัคค์ ภาค ๒ ได้กล่าวแล้วว่า จุลลวัคค์ มี ๒ เล่ม คือเล่ม ๖ กับเล่ม ๗ เล่ม ๖ ที่ย่อมาแล้วมี ๔ หมวด หรือ ๔ ขันธกะ ในเล่ม ๗ มี ๘ หมวด หรือ ๘ ขันธกะ ดังต่อไปนี้ ๑. ขุททกวัตถุขันธกะ (หมวดว่าด้วยเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ) เรื่องที่กล่าวในหมวดนี้เป็น เรื่องเบ็ดเตล็ด เช่น ข้อปฏิบัติในเวลาอาบน้�้ำำ การดูมหรสพ ข้อห้ามและอนุญาต เกี่ยวกับบาตร เป็นต้น จนถึงเรื่องเครื่องใช้ที่ทำ�ำด้วยโลหะ ทำ�ำด้วยไม้และทำ�ำด้วย ดินเหนียว ๒. เสนาสนขันธกะ (หมวดว่าด้วยทีอ่ ยูอ่ าศัย) ในหมวดนีก้ ล่าวถึงเรือ่ งสถานทีอ่ ยูอ่ าศัย เครือ่ งใช้ เช่น เตียงตัง่ ผ้าปูนงั่ ปูนอน เครือ่ งใช้ประจำ�ำในทีอ่ ยู่ ตลอดจนการก่อสร้าง เป็นต้น ๓. สังฆเภทขันธกะ (หมวดว่าด้วยสงฆ์แตกกัน) เล่าเรื่องพระเทวทัตคิดประทุษร้าย พระพุทธเจ้าแต่ไม่สำำ� เร็จ จนถึงเหตุการณ์ททำี่ ำ� ให้พระเทวทัตอาเจียนเป็นโลหิต และ เรื่องการทำ�ำสงฆ์ให้แตกกัน พร้อมทั้งข้อกำ�ำหนดต่าง ๆ เกี่ยวกับการทีส่ งฆ์แตกกัน ๔. วัตตขันธกะ (หมวดว่าด้วยวัตรหรือข้อปฏิบัติ) ว่าด้วยวัตรหรือข้อปฏิบัติต่าง ๆ ๑๓ เรื่ อ งคื อ ข้ อ ปฏิ บั ติ ข องภิ ก ษุ ผู ้ เ ป็ น อาคั น ตุ ก ะ ข้ อ ปฏิ บั ต ของภิ ก ษุ ผู ้ เ ป็ น เจ้าของถิน่ ข้อปฏิบตั ขิ องภิกษุผจู้ ะเดินทางจากไป ข้อปฏิบตั ใิ นโรงอาหาร ข้อปฏิบตั ิ ของภิกษุผู้บิณฑบาต ข้อปฏิบัติของภิกษุผู้อยู่ป่า ข้อปฏิบัติเนื่องด้วยที่อยู่อาศัย ข้อปฏิบัติในเรือนไฟ ข้อปฏิบัติเกี่ยวกับวัจจกุฎี (ส้วม) ข้อปฏิบัติต่ออุปัชฌายะ ข้อปฏิบัติต่อสัทธิวิหาริก ข้อปฏิบัติต่ออาจารย์ ข้อปฏิบัติต่ออันเตวาสิก ๕. ปาฏิโมกขฐปนขันธกะ (หมวดว่าด้วยการงดหรือหยุดสวดปาฏิโมกข์) กล่าวถึง การหยุดสวดปาฏิโมกข์ เพราะมีภิกษุผู้ไม่บริสุทธิ์ปนอยู่ด้วย พร้อมทั้งเงื่อนไข ต่าง ๆ เป็นอันมาก ๖. ภิกขุนีขันธกะ (หมวดว่าด้วยนางภิกษุณี) กล่าวถึงความเป็นมาของนางภิกษุณี และข้อปฏิบัติ ข้อห้าม ข้ออนุญาตต่าง ๆ เกี่ยวกับนางภิกษุณี ๗. ปัญจสติกขันธกะ (หมวดว่าด้วยพระอรหันต์ ๕๐๐ ซึ่งทำ�ำสังคายนาครั้งที่ ๑) พรรณนาเหตุการณ์ภายหลังพุทธปรินิพพานถึงการทำ�ำสังคายนาครั้งที่ ๑ ๘. สัตตสติกขันธกะ (หมวดว่าด้วยพระอรหันต์ ๗๐๐ ซึ่งทำ�ำสังคายนาครั้งที่ ๒) พรรณนามูลเหตุและการดำ�ำเนินในการทำ�ำสังคายนาครั้งที่ ๒

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ ขุททกวัตถุขันธกะ

363

ขยายความ เรื่องเกี่ยวกับการอาบน้�้ำำ ทรงปรารภการกระทำ�ำของภิกษุฉัพพัคคีย์ ซึ่งมีผู้ติเตียน จึงตรัสห้ามมิให้ภิกษุเอา กายสีกับต้นไม้ สีกับเสา สีกับข้างฝา ในขณะอาบน้�้ำำ ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ล่วงละเมิด (เพราะชาวบ้านติว่า ทำ�ำเหมือนนักมวยปล้�้ำำ) ทรงห้ามอาบน้�้ำำเอากายสีที่แผ่นกระดาน (ที่เขาทำ�ำเป็นตาหมากรุก แล้วเอาจุณโรยไว้ใช้ สีกาย) อนึ่ง ทรงห้ามใช้เครื่องสีกายด้วยของไม่ควร เช่น ไม้ทำ�ำเป็นรูปมือ หรือจักเป็นฟันมังกร และเกลี ย วเชื อ กที่ ค ม เอาหลั ง ต่ อ หลั ง สี กั น ก็ ห ้ า ม ทรงปรั บ อาบั ติ ทุ ก กฏแก่ ผู ้ ล ่ ว งละเมิ ด (เพราะมี ผู ้ ติ เ ตี ย นว่ า ทำ� ำ เหมื อ นอย่ า งคฤหั ส ถ์ ผู ้ บ ริ โ ภคกาม) ทรงอนุ ญ าตไม้ ไ ม่ จั ก เป็ น ซี่ ๑ และให้ใช้เกลียวผ้า หรือฝ่ามือถูตัวได้ ห้ามใช้เครื่องประดับแบบคฤหัสถ์ ทรงห้ามประดับกายด้วยตุ้มหู สายสร้อย สร้อยคอ สร้อยเอว เข็มขัด บานพับ (สำ�ำหรับรัดแขน) กำ�ำไลมือและแหวน ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ทำ�ำเช่นนั้น ข้อห้ามเกี่ยวกับผม ทรงห้า มไว้ผมเกิน ๒ เดือน หรื อ ไว้ ผ มยาวเกิ น ๒ นิ้ ว อนึ่ ง ทรงห้ ามใช้ แ ปรง ใช้หวี ใช้มือต่างหวี ใช้น้�้ำำมัน หรือน้�้ำำมันเจือน้�้ำำใส่ผม ซึ่งเป็นอย่างคฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ผทำู้ �ำเช่นนั้น ข้อห้ามเกี่ยวกับการส่องกระจกหรือแว่น ทรงห้ามมองดูเงาหน้าในแว่น (โลหะขัดเงา) หรือในภาชนะน้�้ำำ (เพราะชาวบ้านติเตียน ว่าทำ�ำเหมือนคฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม) มีเหตุสมควร เช่น เป็นแผลที่หน้า ทรงอนุญาตให้ดูได้ ข้อห้ามทาหน้าทาตัว ทรงห้ามผัดหน้า ไล้หน้า (ใช้ฝุ่นละลายน้�้ำำ ทาแห้งแล้วลูบให้เสมอ) ทาหน้า (เช่น ทาแป้ง) เจิมหน้า ย้อมตัว ย้อมทั้งตัวทั้งหน้า ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ทำ�ำเช่นนั้น ใช้ฝุ่น ผัดหน้า เพื่อรักษาโรคได้ (ในเรื่องกล่าวว่า รักษาโรคตา ฝุ่นนั้นคงผสมยาบางอย่าง) ๑

ไม่จักเป็นซี่ คือ ไม่ทำ�ำให้เป็นซี่ ๆ - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก

๑. ขุททกวัตถุขันธกะ (หมวดว่าด้วยเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ)

364

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ห้ามดูฟ้อนรำ�ำและห้ามขับด้วยเสียงอันยาว ทรงห้ามไปดูฟ้อนรำ�ำขับร้อง ทรงห้ามขับธรรมด้วยเสียงขับอันยาว ทรงแสดงโทษ ๕ ประการ (ดูหน้า ๑๑๑ หมายเลข ๖๕) แต่ทรงอนุญาตให้สวดสรภัญญะ (สวดใช้เสียงที่ ไม่เสียสมณสารูป) ห้ามใช้ผ้าขนเเกะ ทรงห้ามใช้ผ้าขนแกะที่มีขนอยู่ภายนอก ซึ่งคฤหัสถ์ใช้กัน ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ ผู้ล่วงละเมิด ข้อห้ามและอนุญาตเกี่ยวกับผลไม้ ทรงห้ามฉันมะม่วง เพราะภิกษุฉัพพัคคีย์ให้คนสอยมะม่วงในพระราชอุทยานของ พระเจ้าพิมพิสาร ซึ่งอนุญาตให้พระฉันผลไม้ได้ จนพระเจ้าพิมพิสารจะเสวยเองก็ไม่ได้เสวย ฝานเปลือกมะม่วงใส่แกง อนุญาตให้ฉันได้ ในที่สุดทรงอนุญาตให้ฉันผลไม้ได้ทุกชนิด ถ้าเป็นของควรแก่สมณะ ๕ อย่าง คือเอาไฟจี้๑ เอามีดกรีด๒ เอาเล็บจิก (หมายถึงทีค่ นอืน่ ทำ�ำให้) ผลไม้ที่ไม่มีเมล็ด ผลไม้ที่ปล้อนเปลือกออกแล้ว (การฉันผลไม้ในครั้งพุทธกาล คงใช้ขบเคี้ยว เพื่อรักษาประเพณีที่ว่า นักบวชไม่ควรทำ�ำลายพืชตามความนิยมของคนในครั้งนั้น จึงต้องมี ข้อกำ�ำหนดให้ทำ�ำให้ควรก่อน) ตรัสสอนให้แผ่เมตตา ภิกษุถูกงูกัด ถึงแก่มรณภาพ จึงตรัสสอนให้แผ่เมตตาในสกุลพญางูทั้งสี่ รวมทั้ง หมู่สัตว์ทั้งหลายไม่เลือกว่า ๒ เท้า ๔ เท้า มีเท้ามากหรือไม่มีเท้า ขอให้สัตว์เหล่านั้นจงพบเห็น แต่สิ่งที่ดีงาม ห้ามตัดองคชาต ภิ ก ษุ รู ป หนึ่ ง เกิ ด ความกำ� ำ หนั ด จึ ง ตั ด องคชาตทิ้ ง พระผู ้ มี พ ระภาคทรงติ เ ตี ย น และทรงบัญญัติพระวินัย ห้ามตัดองคชาต ถ้าตัด ต้องอาบัติถุลลัจจัย ๑ ทำ�ำให้สุก - ม.พ.ป. ๒

ตัด ผ่า - ม.พ.ป.

365

ข้อห้ามและอนุญาตเกี่ยวกับบาตร ทรงปรารภพระปิณโฑล ภารทวาชะ ผู้ได้บาตรไม้จันทน์มา เพราะแสดงอำ�ำนาจจิต เหนือเจ้าลัทธิทงั้ หก พระผูม้ พี ระภาคทรงทราบ จึงทรงบัญญัตพิ ระวินยั ห้ามแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ แก่คฤหัสถ์ ถ้าแสดงต้องอาบัติทุกกฏ อนึ่ง ทรงสั่งให้ทำ�ำลายบาตรไม้จันทน์นั้น เพื่อใช้การ อย่างอื่น เช่น บดเป็นยาหยอดตา แล้วตรัสห้ามใช้บาตรไม้ และปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ใช้ อนึ่ ง ทรงห้ า มใช้ บ าตรที่ ทำ� ำ ด้ ว ยทอง เงิ น แก้ ว มณี แก้ ว ไพฑู ร ย์ แก้ ว ผลึ ก สำ�ำริด แก้วหุง ดีบุก สังกะสี ทองแดง (รวมเป็น ๑๑ ทั้งบาตรไม้) ทรงอนุญาตบาตร ๒ ชนิด คือบาตรเหล็กและบาตรดิน ทรงอนุ ญ าตให้ ใ ช้ เ ชิ ง บาตร (เพื่ อ กั น ก้ น บาตรเสี ย ดสี ) แต่ ไ ม่ อ นุ ญ าตเชิ ง บาตร ที่ทำ�ำด้วยทอง เงิน หรือวิจิตรงดงาม ทรงอนุญาตทีทำ่ �ำด้วยดีบุกหรือสังกะสี ทรงห้ามเก็บบาตรทัง้ ทีย่ งั เปียกน้�้ำำ ทรงอนุญาตให้ตากแดดหรือเช็ดให้หมดน้�้ำำ ตากแล้ว จึงเก็บบาตร ทรงห้ามเก็บบาตรไว้กลางแดด ทรงอนุญาตให้ตากไว้กลางแดดครู่หนึ่งแล้วจึงเก็บ ทรงอนุญาตทีร่ องบาตร เพือ่ กันบาตรถูกลมพัดกลิง้ ไปแตก ทรงห้ามเก็บบาตรบนพนัก บนพรึง (ชานนอกพนัก) ทรงอนุญาตเครือ่ งรองบาตรเวลาคว่�่ำำบาตร (ไม่ให้ปากบาตรครูดกับพืน้ ) เป็นเครื่องรองหญ้าหรือผ้าก็ได้ ทรงอนุญาตชั้นเก็บบาตร (เพื่อกันปลวกขึ้นผ้าหรือเสื่อที่รองบาตร) ทรงอนุญาต ภาชนะปากกว้าง สำ�ำหรับวางบาตร (เพื่อกันบาตรกลิ้งลงมาจากชั้น) ทรงอนุญาตถุงบาตร (เพือ่ กันมิให้กน้ บาตรครูดกับภาชนะสำ�ำหรับเก็บ) ทรงห้ามแขวนบาตร (ไว้กบั สิง่ ทีย่ นื่ ออกมาจาก ข้างฝา เช่น ลูกประสัก) ทรงห้ามเก็บบาตรไว้บนเตียง บนตัง่ บนตัก บนร่ม (เพือ่ กันตกแตก) อนึง่ ทรงห้ามผลักบานประตูเมื่อยังถือบาตรอยู่ และห้ามใช้กะทะดิน กะโหลกน้�้ำำเต้า กะโหลกหัวผี ต่างบาตร นอกจากนั้นยังทรงห้ามทิ้งเศษอาหาร ก้างปลา กระดูก เนื้อ และน้�้ำำเป็นเดน เช่น น้�้ำำบ้วนปากลงในบาตร ทรงอนุญาตมีดและเข็ม ต่อจากนั้น เล่าเรื่องทรงอนุญาตมีดสำ�ำหรับตัดผ้า พร้อมทั้งอนุญาตปลอกมีด และทรง อนุญาตด้ามมีด แต่ไม่อนุญาตด้ามที่ทำ�ำด้วยทอง เงิน วิจิตรงดงาม ทรงอนุญาตด้ามมีดที่ทำ�ำ ด้วยกระดูก งา เขาสัตว์ ไม้อ้อ ไม้ไผ่ ไม้ ยางไม้ ผลไม้ โลหะและขนดสังข์ ภิกษุสมัยนั้นใช้ขนไก่บ้าง ซี่ไม้ไผ่บ้างเย็บจีวร ปรากฏว่าไม่เรียบร้อย จึงทรงอนุญาต เข็ม และเพื่อป้องกันเข็มเป็นสนิม ทรงอนุญาตกล่องเข็ม และผงที่ใส่ลงไปกันสนิม รวมทั้ง อนุญาตให้สอดเข็มไว้ในขี้ผึ้ง

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ ขุททกวัตถุขันธกะ

366

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงอนุญาตและห้ามเกี่ยวกับไม้แบบหรือสะดึง ทรงอนุ ญ าตไม้ แ บบหรื อ ไม้ ส ะดึ ง และเชื อ กขึ ง รั ด จี ว รเข้ า กั บ ไม้ ส ะดึ ง แล้ ว เย็ บ ตลอดจนวิธีการต่าง ๆ เพื่อให้การเย็บผ้าเป็นไปโดยเรียบร้อย ทรงห้ามเหยียบไม้แบบ ทั้งที่ยังมิได้ล้างเท้า แม้เท้ายังเปียกอยู่ก็ห้ามเหยียบ รวมทั้ง ห้ามเหยียบไม้แบบทั้งที่ใส่รองเท้า ทรงอนุญาตสนับนิว้ (เพือ่ กันเข็มตำ�ำนิว้ ในขณะเย็บผ้า) แต่ไม่อนุญาตสนับนิว้ ทีทำ่ ำ� ด้วย ทอง เงิน ทรงอนุญาตเช่นเดียวกับด้ามมีด คือที่ทำ�ำด้วยกระดูก เป็นต้น ทรงอนุญาตที่ใส่เข็ม มีด สนับนิ้ว และถุงใส่สนับนิ้ว ด้าย สำ�ำหรับคล้องบ่า (เวลานำ�ำเครื่องใช้เหล่านั้นติดตัวไป) ทรงอนุญาตโรงไม้แบบ (กฐินศาลา) และมณฑปไม้แบบ และทรงอนุญาตให้ยกพื้น กันน้�้ำำท่วม ทรงอนุญาตให้ก่อที่ยกพื้นด้วยอิฐ ศิลา หรือไม้ ทรงอนุญาตให้มีบันไดและ ราวบันได (เพื่อขึ้นสู่ยกพื้น) ผงหญ้าในโรงไม้แบบตกลงมา (จากหลังคา) จึงทรงอนุญาตให้ใช้ไม้ระแนงถี่ และ ฉาบปูน และทาสีเป็นต้น ตลอดจนทรงอนุญาตให้มีห่วงแขวนจีวรและราวจีวร อนึ่ง เมื่อเสร็จ กฐินแล้ว ทรงอนุญาตให้เก็บไม้แบบให้ดี เช่น ให้มีไม้ไผ่หรือด้ามไม้ประกบข้างในเพื่อกัน ไม้แบบแตก ให้มีเชือกรัด ให้แขวนไม้แบบไว้กับประสักหรือขอ (เพื่อกันตก หรือดีกว่าพิงไว้ ซึ่งอาจจะล้มลงมาแตก) ทรงอนุญาตถุงใส่ของ สายคล้องบ่า ผ้ากรองน้�ำ้ำ และมุ้ง ทรงอุนญาตถุงใส่ยา ถุงใส่รองเท้า และสายสำ�ำหรับคล้องบ่า ทรงอนุญาตให้ใช้ผ้ากรองน้�้ำำ ผ้ากรองมีด้ามและกระบอกกรองน้�้ำำ เมื่อภิกษุอื่นขอใช้ผ้ากรองน้�้ำำ ภิกษุที่ถูกขอไม่ให้ ต้อง อาบั ติ ทุ ก กฏ ภิ ก ษุ เ ดิ น ทางไกล ไม่ มี ผ ้ า กรองน้�้ำำ ต้ อ งอาบั ติ ทุ ก กฏ ถ้ า ไม่ มี ผ ้ า กรองน้�้ำำ หรื อ กระบอกกรองน้�้ำำ ให้อธิษฐานชายผ้าสังฆาฏิเป็นผ้ากรองน้�้ำำ ในการก่อสร้างทรงอนุญาต เครื่องกรองน้�้ำำขนาดใหญ่ ๒ ชนิด และทรงอนุญาตมุ้งสำ�ำหรับกันยุง ทรงอนุญาตการจงกรมและเรือนไฟ เป็นต้น ทรงปรารภคำ�ำแนะนำ�ำของหมอชีวก โกมารภัจจ์ จึงทรงอนุญาตการจงกรม (เดินไปมา อบรมจิตใจเป็นการออกกำ�ำลัง) และเรือนไฟสำ�ำหรับอบกาย (ให้เหงื่อออกแบบอาบน้�้ำำด้วยไอน้�้ำำ) ต่อจากนั้นทรงอนุญาตให้ปรับปรุงที่จงกรมให้ดีขึ้น มีโรงจงกรมยกพื้นกันน้�้ำำท่วม บันได ราวบันได ส่วนเรือนไฟ ทรงอนุญาตส่วนประกอบและเครื่องปรับปรุงต่าง ๆ เช่น ปล่องไฟ

367

รางระบายน้�้ำำเพื่อกันน้�้ำำเฉอะแฉะ ทรงห้ามภิกษุเปลือยกายไหว้กัน หรือถูหลังให้กัน ตลอดจน ห้ามเปลือยกายให้ของ รับของ เคี้ยวอาหาร ฉันอาหาร ลิ้มรส ดื่มน้�้ำำ ทรงปรับอาบัติทุกกฏ แก่ภิกษุผู้ทำ�ำเช่นนั้น ทรงปรารภน้�้ำำดื่ม จึงทรงอนุญาตให้มีน้�้ำำดื่ม และเครื่องประกอบต่าง ๆ ในการนั้น เช่ น ขั น น้�้ำำทำ�ำด้วยโลหะ ทำ�ำด้วยไม้ หรือหนั ง สั ต ว์ รวมทั้ ง โรงเก็ บ น้�้ำำ ดื่ ม ฝาปิ ด ที่ เ ก็ บน้�้ำำ รางน้�้ำำ ตุ่มน้�้ำำ ทรงอนุญาตที่อาบน้�้ำำที่มีรางระบายน้�้ำำ มีฝากั้น และทรงอนุญาตผ้าเช็ดตัว๑ อนึ่ง ทรงอนุ ญ าตสระน้�้ำำ และให้ ก ่ อ ขอบสระได้ ด ้ ว ยอิ ฐ ศิ ล า หรื อ ไม้ ทรงอนุ ญ าตให้ มี บั น ได ราวบันได และทรงอนุญาตให้มี เหมืองน้�้ำำ ท่อน้�้ำำ (เพื่อระบายน้�้ำำในสระ) ในที่สุด ทรงอนุญาต เรือนไฟที่มุงหลังคาเป็นรูปวงกลม๒ เรื่องทีน่ ั่ง ที่นอน และที่ใส่อาหาร ทรงห้ามอยูป่ ราศจากผ้าปูนงั่ ตลอด ๔ เดือน ทรงปรับอาบัตทิ กุ กฏแก่ภกิ ษุลว่ งละเมิด๓ ทรงห้ามนอนบนที่นอนที่เกลี่ยด้วยดอกไม้ ทรงอนุญาตให้รับของหอมได้ โดยให้เจิม ๕ นิ้ว ไว้ที่บานประตู ทรงอนุญาตให้รับดอกไม้ได้ แต่ให้เก็บไว้ข้างหนึ่งในวิหาร ทรงอนุญาตผ้าปูนั่ง ที่ทอด้วยขนสัตว์ และไม่ต้องอธิษฐาน (คือตั้งใจเอาไว้ใช้) หรือวิกัป (ทำ�ำให้เป็นสองเจ้าของ) ทรงห้ามฉันอาหารในลุ้ง (ภาชนะใส่อาหาร ทีทำ่ �ำด้วยทองแดง หรือเงิน ฝรั่งสันนิษฐาน ว่าเป็นเก้าอี้นวมที่ประดับงดงาม ซึ่งไกลไปจากคำ�ำอธิบายของอรรถกถา) ภิกษุเป็นไข้ ไม่สามารถ ถือบาตรไว้ในมือขณะฉันได้ จึงทรงอนุญาตที่รองที่ทำ�ำด้วยไม้ ห้ามฉันอาหาร ดื่มน้�ำ้ำ ในภาชนะเดียวกัน เป็นต้น ทรงห้ามฉันอาหารในภาชนะเดียวกัน ห้ามดื่มน้�้ำำในถ้วยเดียวกัน ห้ามนอนร่วมกัน บนเตียงเดียวกัน บนผ้าปูนอนเดียวกัน ในโปงเดียวกัน (ใช้ผ้าห่มร่วมกัน) เหมือนอย่างคฤหัสถ์ ผู้บริโภคกาม ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ล่วงละเมิด ๑ อรรถกถาหมายถึง เมื่อขึ้นจากน้�้ำำควรมีที่รองเหยียบกันน้�้ำำเลอะเทอะ ต่อไม่มีจึงให้ใช้ผ้า ๒ นิลฺเลขํ ชนฺตาฆรํ โบราณแปลกันว่า เรือนไฟที่ไม่มีรอยมุง ๓

จากข้อนี้ แสดงว่าผ้าปูนั่งเป็นบริขารจำ�ำเป็นสำ�ำหรับพระ เวลานั่งบนพื้นจีวรจะได้ไม่สกปรก ยิ่งอยู่ป่ายิ่งจำ�ำเป็นมาก

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ ขุททกวัตถุขันธกะ

368

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

การลงโทษคว่�่ำำบาตรแก่วัฑฒะลิจฉวี วัฑฒะลิจ ฉวี เป็นพวกของพระเมตติ ยะและภุ มมชกะ รู ้ ว ่ าพระพวกนั้ น ไม่ ชอบ พระทัพพมัลลบุตร (ผู้เป็นพระอรหันต์) จึงวางอุบายกำ�ำจัดพระทัพพมัลลบุตร โดยไปฟ้อง พระพุทธเจ้าว่า พระทัพพมัลลบุตรทำ�ำชู้ด้วยภริยาตน พระผู้มีพระภาคทรงประชุมสงฆ์ ไต่สวน ได้ความเป็นสัตย์วา่ เป็นการแกล้งใส่ความกัน จึงทรงแนะสงฆ์ให้ลงโทษคว่�่ำำบาตรแก่วฑั ฒะลิจฉวี ทรงกำ�ำหนดองค์ ๘ สำ�ำหรับอุบาสกที่ควรคว่�่ำำบาตร คือ ๑. ขวนขวายเพื่อเสื่อมลาภแก่ภิกษุ ๒. ขวนขวายเพื่อความเสียหายแก่ภิกษุ ๓. ขวนขวายเพื่ออยู่ไม่ได้แก่ภิกษุ ๔. ด่า หรือบริภาษภิกษุ ๕. ทำ�ำภิกษุให้แตกกับภิกษุด้วยกัน ๖. ติเตียนพระพุทธ ๗. ติเตียนพระธรรม และ ๘. ติเตียนพระสงฆ์ ต่อจากนัน้ ทรงแสดงวิธสี วดประกาศคว่�่ำำบาตรโดยละเอียด เมือ่ พระอานนท์ไปแจ้งให้ วัฑฒะลิจฉวีทราบว่า บัดนี้สงฆ์ได้คว่�่ำำบาตร ไม่เกี่ยวข้องด้วยแล้ว วัฑฒะลิจฉวีเสียใจถึงสลบ๑ มิตร อำ�ำมาตย์ ญาติสาโลหิต๒ จึงแนะนำ�ำให้ไปกราบทูล ขอขมาพระผู้มีพระภาค ซึ่งวัฑฒะลิจฉวี ได้ปฏิบัติตาม เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่าวัฑฒะลิจฉวีสำ�ำนึกตนยอมรับผิด จึงตรัสแนะให้ สงฆ์ประกาศหงายบาตร โดยให้วัฑฒะลิจฉวีเข้าไปกราบสงฆ์ขอให้หงายบาตร แล้วให้สงฆ์ สวดประกาศหงายบาตร เรื่องผ้าขาวที่ไม่ให้เหยียบและเหยียบได้ โพธิราชกุมารฉลองปราสาท นิมนต์พระผูม้ พี ระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไปฉัน ทรงให้ ปูผ้าขาวไว้ตลอดจนถึงชานบันได พระผู้มีพระภาคไม่ทรงเหยียบ (มีเกร็ดเล่าว่า โพธิราชกุมาร ๑

การคว่�่ำำบาตร คือไม่ยอมรับอาหารจากผู้นั้น ไม่ติดต่อเกี่ยวข้องด้วย ดูไม่น่ากระทบกระเทือนอะไร แต่เหตุไฉน จึงเสียใจถึงสลบ เห็นได้ว่า เป็นการเสื่อมเสียทางสังคมอย่างร้ายแรง วัฑฒะลิจฉวีจึงรีบแก้ไขอย่างไม่มีทิฏฐิมานะ ต่อไปอีก ๒ ญาติที่มีความผูกพันธ์ทางสายโลหิต - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ ขุททกวัตถุขันธกะ

369

นางวิสาขาถวายของใช้ นางวิสาขานำ�ำหม้อน้�้ำำ ที่เช็ดเท้าทำ�ำเป็นรูปฝักบัว ไม้กวาดไปถวาย พระผู้มีพระภาค ทรงรับหม้อน้�้ำำและไม้กวาด และตรัสอนุญาตให้ภกิ ษุใช้ได้ ตรัสห้ามใช้ทเี่ ช็ดเท้าทีทำ่ ำ� เป็นรูปฝักบัว ส่วนเครื่องเช็ดเท้าที่ทำ�ำด้วยหินกระเบื้อง และหินฟองน้�้ำำ ทรงอนุญาตให้ใช้ได้ นางวิสาขานำ�ำพัด และพัดใบตาลไปถวาย ทรงรับและทรงอนุญาตให้ภิกษุใช้ได้ ทรงอนุญาตให้ใช้พัดสำ�ำหรับไล่ตัวแมลง แต่ไม่ทรงอนุญาตพัดที่ทำ�ำด้วยขนจามรี ทรงอนุญาต พัด ๓ อย่าง คือที่ทำ�ำด้วยเปลือกไม้ ทำ�ำด้วยใบเป้ง และทีทำ่ �ำด้วยขนปีกนกยูง ทรงอนุญาตและห้ามใช้ร่ม ครั้งแรกทรงอนุญาตให้ใช้ร่ม ภายหลังภิกษุฉัพพัคคีย์กางร่มเที่ยวไปในที่ต่าง ๆ มีผู้ ติเตียนว่า ทำ�ำอย่างมหาอำ�ำมาตย์ จึงทรงห้ามใช้รม่ แต่ทรงผ่อนผันให้ใช้รม่ ได้เมือ่ ไม่สบาย เมือ่ ใช้ ภายในวัด หรือในบริเวณวัด (ถือเอาความว่า ถ้าใช้ร่มเพื่อป้องกันแดดฝนธรรมดา ก็อนุญาตให้ ใช้ได้ ในข้อว่า ถ้าไม่ใช่ไม่สบาย แต่ถ้าใช้ร่มเพื่อแสดงเกียรติ เช่น มหาอำ�ำมาตย์ หรือพระราชา ทรงห้าม) ทรงห้ามและอนุญาตไม้คาน สาแหรก ครั้งแรกทรงห้ามภิกษุมิให้ใช้ไม้คาน สาแหรก นำ�ำของไปในที่ต่าง ๆ ต่อมามีภิกษุ ป่วยไข้ ต้องการใช้ไม้คานคอนของไป ก็ทรงอนุญาต โดยให้สงฆ์สวดประกาศสมมติให้เป็น พิเศษ ต่อมาอีก มีภิกษุป่วยไข้ ต้องการใช้สาแหรกสำ�ำหรับหิ้วบาตรไป ก็ทรงอนุญาต โดยให้ สงฆ์ประกาศสมมติให้เป็นพิเศษ ต่อมามีความจำ�ำเป็นที่ภิกษุป่วยไข้จะใช้ทั้งไม้คานทั้งสาแหรก ก็ทรงอนุญาต และให้สงฆ์สวดสมมติเช่นเคย เรื่องอาเจียนและเมล็ดข้าว ภิกษุรปู หนึง่ เป็นโรคอาเจียน อาเจียนออกมาแล้วก็กลืนเข้าไป ถูกกล่าวหาว่าฉันอาหาร ในเวลาวิกาล พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงอนุญาตพิเศษสำ�ำหรับภิกษุผเู้ ป็นโรคนี้ แต่หา้ มว่า ถ้าอาเจียน ออกจากปากไปแล้วไม่ให้กลืนกินเข้าไปอีก

วินัยปิฎก

อธิษฐานว่า ถ้าจะได้บุตรขอให้ทรงเหยียบ) ต่อมาทรงปรารภเรื่องนั้น จึงตรัสห้ามมิให้เหยียบ ผ้าขาว ถ้าเหยียบ ต้องอาบัติทุกกฏ ถ้าเจ้าของงานขอให้เหยียบเพื่อเป็นมงคล ทรงอนุญาตให้เหยียบได้ แม้ผ้าเช็ดเท้า ก็ทรงอนุญาตให้เหยียบได้

370

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ในโรงฉันมีเมล็ดข้าวเกลื่อนกล่น มีผู้ติเตียน พระผู้มีพระภาคจึงทรงอนุญาตว่า ของที่เขาถวายที่ตก ให้เก็บขึ้นฉันเองได้ เพราะทายกบริจาคสิ่งนั้นแล้ว (ในข้อนี้เพ่งเล็งเฉพาะ ไม่เป็นอาบัติ เมื่อฉันของไม่ได้รับประเคน แต่ถ้าเพ่งว่าของนั้นจะสกปรกก็จะต้องพิจารณา เป็นเรื่อง ๆ ไป ในเรื่องนี้ไม่บังคับให้ฉันของตก แต่อนุญาตว่า ของตกเมื่อเขาถวายแล้ว ให้หยิบขึน้ มาฉันเองได้ จึงน่าจะเลือกดูวา่ ในกรณีทขี่ องนัน้ ไม่สกปรก ก็ควรฉันได้ เรือ่ งนีผ้ เู้ ขียน ได้เคยแปลกใจมาแล้ว เมื่อเคยรับประทานร่วมกับชาวยุโรปบ่อย ๆ เศษขนมปัง เล็ก ๆ น้อย ๆ ที่ตกอยู่ข้างจาน เห็นเขาเอานิ้วจิ้มให้ติด แล้วเอาเข้าปาก) ทรงอนุญาตมีดตัดเล็บ เป็นต้น ทรงห้ามไว้เล็บยาว ภิกษุผู้ไว้เล็บยาว ต้องอาบัติทุกกฏ และทรงอนุญาตมีดตัดเล็บ ให้ตัดพอเสมอเนื้อ ทรงห้ามขัดเล็บให้เกลี้ยงเกลาทั้ง ๒๐ นิ้ว (เพื่อสวยงาม) ทรงปรับอาบัติ ทุกกฏ การนำ�ำมูลเล็บออกทรงอนุญาต เรื่องผมและหนวดเครา ทรงถามว่า จะสามารถโกนศีรษะกันเองได้หรือไม่ เมื่อภิกษุทั้งหลายรับว่าได้ จึงทรง อนุญาตมีดโกน หินลับมีด ฝักมีดโกน เครื่องสะบัดมีดโกน และเครื่องใช้เกี่ยวกับมีดทุกชนิด (เฉพาะภิกษุผเู้ คยเป็นช่างตัดผม มีหา้ มไว้ในทีอ่ นื่ มิให้มเี ครือ่ งมีดโกนไว้ใช้ ด้วยเกรงจะอยากไป ประกอบอาชีพนั้นอีก) ภิกษุฉัพพัคคีย์แต่งหนวดด้วยกรรไตร และไว้หนวดไว้เคราเป็นรูปต่าง ๆ รวมทั้งให้ นำ�ำขนในที่แคบออก ทรงห้ามและปรับอาบัติทุกกฏ ในกรณีที่ป่วยไข้ ทรงอนุญาตให้นำ�ำขน ในที่แคบออกได้ เช่นเมื่อเป็นเเผลหรือต้องการทายา ทรงห้ามตัดผมด้วยกรรไตร ทรงอนุญาตให้ใช้มีดโกน แต่ถ้าป่วยไข้ ทรงอนุญาตให้ ตัดผมด้วยกรรไตรได้ ทรงห้ามไว้ขนจมูกยาว เพราะมีผู้ติเตียน ทรงอนุญาตให้ถอนด้วยแหนบ ทรงห้าม ถอนผมหงอกและปรับอาบัติทุกกฏเมื่อล่วงละเมิด เครื่องใช้เบ็ดเตล็ด ทรงอนุญาตเครื่องแคะหู แต่ไม่อนุญาตที่ทำ�ำด้วยทอง เงิน ทรงอนุญาตเครื่องแคะหู ที่ทำ�ำด้วยกระดูกงา เขาสัตว์ เป็นต้น ทรงห้ามสะสมเครื่องใช้ที่ทำ�ำด้วยโลหะและสำ�ำริด และปรับอาบัติทุกกฏเมื่อล่วงละเมิด ทรงอนุญาตปลอกหรือฝักยาตา ไม้ป้ายยาตา ไม้แคะหู

371

เครื่องใช้ที่เป็นผ้า ทรงห้ามรัดเข่าด้วยใช้ผ้าสังฆาฏิรัด และปรับอาบัติทุกกฏเมื่อล่วงละเมิด แต่ภิกษุ บางรูปป่วยไข้ไม่มีเครื่องรัดเข่าก็ไม่สบาย จึงทรงอนุญาตเครื่องรัดเข่า ทรงอนุญาตเครื่องมือ ของช่างหูกทุกชนิด เพื่อให้ทำ�ำเชือกรัดเข่า (การรัดเข่าของคนในครั้งนั้น มี ๓ ชนิด คือรัดด้วย เครื่องรัด อาโยคปัลลัตถิกา รัดด้วยมือ หัตถปัลลัตถิกา และรัดด้วยผ้า ทุสสปัลลัตถิกา เป็นความเคยชินที่ถ้าไม่ได้ทำ�ำก็ไม่สบาย โดยปกติเครื่องรัดนั้น ก็รัดโอบหลัง ตะโพกและเข่า เมื่อคล้องลงไปแล้วก็นั่งอย่างสบาย อนึ่ง ในเรื่องนี้ถึงกับทรงอนุญาตให้พระทอเครื่องรัดเข่า เองได้ แสดงว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย ไม่ต้องเสียเวลามากเหมือนทอผ้า เพราะไม่เช่นนั้นพระจะ กังวลด้วยการงานชนิดนี้ จนไม่เป็นอันศึกษา หรืออบรมจิตใจ) ทรงห้ามเข้าบ้านโดยไม่มีประคดเอว (เพราะปรากฏว่าภิกษุรูปหนึ่งผ้านุ่งหลุดในบ้าน) ทรงห้ามประคดเอวที่ถักสวยงาม มีทรวดทรงต่าง ๆ ซึ่งคฤหัสถ์สมัยนั้นนิยมใช้กัน ทรงอนุญาต ประคดเอวที่ทอตามปกติ ที่เรียกว่าประคดแผ่น และชนิดไส้สุกร ทรงอนุมัติวิธีการต่าง ๆ ที่จะ ทำ�ำให้ประคดมัน่ คง เช่น การทอและเย็บชายให้มนั่ คง ในทีส่ ดุ ทรงอนุญาต ลูกถวิน คือห่วงสำ�ำหรับ ร้อยประคดเอว ทรงห้ามใช้ ลูกถวินที่ทำ�ำด้วยทอง เงิน ทรงอนุญาตลูกถวินทีทำ่ �ำด้วยกระดูก งา เขาสัตว์ ไม้อ้อ ไม้ไผ่ ไม้แก่น ยางไม้ ผลไม้ (เช่น กะลามะพร้าว) โลหะ ขนดสังข์และด้ายถัก ทรงอนุญาตลูกดุมและรังดุมสำ�ำหรับสังฆาฏิ (เวลาห่มเข้าบ้านลมจะได้ไม่พัดให้ สังฆาฏิเปิด) และทรงอนุญาตและทรงห้ามลูกดุมอย่างเดียวกับลูกถวิน ทรงอนุญาตให้ตดิ แผ่นผ้าสำ�ำหรับติดลูกดุม และรังดุม (เพื่อกันจีวรชำ�ำรุด) เมือ่ ติดแล้ว มุมจีวรยังเปิด ก็ทรงอนุญาตให้ติดลูกดุมที่ชายจีวร ส่วนรังดุมให้ติดลึกเข้าไป ๗ หรือ ๘ นิ้ว ทรงห้ามนุ่งห่มแบบคฤหัสถ์ เช่น นุ่งแบบงวงช้าง นุ่งแบบหางปลา นุ่งแบบปล่อย ๔ ชาย นุ่งแบบก้านตาล และนุ่งยกกลีบ อนึ่ง ทรงห้ามห่มผ้าแบบคฤหัสถ์ และห้ามนุ่งผ้า หยักรั้ง แบบนักมวยปล้�้ำำและกรรมกร เรื่องหาบหาม ทรงห้ า มหาบของโดยมี ข องอยู ่ ๒ ด้ า น (คนหาบอยู ่ ก ลาง) เพราะมี ผู ้ ก ล่ า วว่ า ทำ�ำเหมือนคนหาบของพระราชา ทรงอนุญาตการคอน (มีของด้านเดียว) การหาม (ของอยู่กลาง คนอยู่ ๒ ข้าง) การแบกบนศีรษะ การแบกบนบ่า การกระเดียด (ที่สะเอว) และการสะพาย (ห้อย หรือแขวน)

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ ขุททกวัตถุขันธกะ

372

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

การเคี้ยวไม้สีฟนั ทรงแสดงโทษในการไม่เคี้ยวไม้สีฟัน ๕ ประการ และแสดงอานิสงส์ (ผลดี) ในการ เคี้ยวไม้สีฟัน ๕ ประการ (แปลไว้แล้วในหน้า ๑๑๐ หมายเลข ๖๓ ๖๔) ทรงห้ามเคี้ยวไม้สีฟัน ยาวเกิน ๘ นิว้ และห้ามเอาไม้สฟี นั ตีสามเณร ทรงห้ามเคีย้ วไม้สฟี นั สัน้ เกิน ๔ นิว้ และปรับอาบัติ ทุกกฏเมื่อล่วงละเมิด ห้ามจุดป่าและขึ้นต้นไม้ ทรงห้ามเผาป่าและปรับอาบัติทุกกฏ เมื่อไฟไหม้ป่าลามมา ทรงอนุญาตให้จุดไฟรับได้ ทรงห้ามขึ้นต้นไม้ เมื่อมีเหตุจำ�ำเป็นอนุญาตให้ขึ้นได้แค่ตัวคน แต่ถ้ามีอันตราย ทรงอนุญาตให้ ขึ้นสูงได้ตามต้องการ ห้ามยกพุทธวจนะขึ้นโดยฉันท์ ทรงห้ามยกพุทธวจนะขึ้นโดยฉันท์ ทรงอนุญาตให้เรียนพุทธวจนะด้วยภาษาของ ตนได้ (อรรถกถาแก้ว่า ห้ามยกพุทธวจนะขึ้นสู่ภาษาสันสกฤต ทำ�ำนองพระเวทของพราหมณ์ แต่มที างสันนิษฐานว่า ห้ามแต่งถ้อยคำ�ำของพระพุทธเจ้าเป็นคำ�ำฉันท์ เพราะอาจทำ�ำให้ความหมาย เดิมผิดเพี้ยน หรือบิดผันไปตามบังคับหนักเบาของคำ�ำฉันท์ ยิ่งถ้าผู้แต่งไม่แตกฉานในภาษา เพียงพอ ก็จะเป็นการทำ�ำร้ายพุทธวจนะ ทำ�ำให้เนื้อความแปรปรวนไป แต่การห้ามทั้งนี้น่าจะ หมายความว่า การแต่งเพื่อใช้เป็นตำ�ำรับตำ�ำรา ซึ่งจะต้องท่องจำ�ำเล่าเรียนศึกษา ส่วนการแต่งสดุดี ตามปกติอันเป็นของส่วนบุคคลไม่อยู่ในข้อนี้ ในเรื่องเดิมเล่าถึง ภิกษุผู้เกิดในสกุลพราหมณ์ ๒ รูป ไปขออาสาต่อพระผู้มีพระภาค เพื่อจะยกพุทธวจนะขึ้นโดยฉันท์ แต่ทรงปฏิเสธและ บัญญัติข้อห้ามไว้ด้วย) ห้ามเรียนห้ามสอนโลกายตะและติรัจฉานวิชชา ทรงห้ามเรียนห้ามสอนโลกายตะ (ได้แก่คติที่ถือว่า ควรหาความสุขไปวัน ๆ หนึ่ง ดีกว่า จะไปคำ�ำนึงถึงบุญบาปทำ�ำไม ควรร่าเริงกินเหล้า เป็นหนี้เป็นสินตามชอบใจ ซึ่งหนักไปทาง วัตถุนิยม แต่ในอรรถกถาแก้ว่า เป็นคัมภีร์ หรือตำ�ำราของพวกนอกศาสนา เช่น ว่าด้วยกาเผือก นกยางดำ�ำ ในที่บางแห่งแก้ว่า เป็น วิตัณฑาศาสตร์ ซึ่งเป็นเเขนงหนึ่งในการศึกษาของพราหมณ์) รวมทั้งห้ามเรียน ห้ามสอนติรัจฉานวิชชา (วิชาภายนอกที่ไม่มีประโยชน์) ทรงปรับอาบัติแก่ผู้ ล่วงละเมิด

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ ขุททกวัตถุขันธกะ

373

ห้ามฉันกระเทียม ภิกษุรูปหนึ่งฉันกระเทียม เกรงภิกษุอื่นจะเหม็นเวลานั่งฟังธรรม เลยนั่งห่างจากภิกษุ อื่น ๆ ไม่เข้าใกล้ใคร พระผู้มีพระภาคจึงทรงห้ามฉันกระเทียม และปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ล่วง ละเมิด ภายหลังทรงอนุญาตให้ภกิ ษุอาพาธฉันได้ (คงหมายถึงฉันกระเทียมเปล่า ๆ ถ้าฉันปนกับ ของอื่น หรือที่เขาปรุงเสร็จแล้ว ไม่น่าจะอยู่ในข้อห้ามนี้ ถ้าจะพิจารณาถึงวัตถุประสงค์ใน การห้าม ก็จะเห็นได้ว่าเพื่อไม่ให้เข้าหมู่ไม่ได้ หรือทำ�ำความรำ�ำคาญแก่หมู่ หรือเป็นเหตุให้เสีย การฟังธรรม เพราะฉะนั้น ปัญหาเรื่องกลิ่นแรงของกระเทียม จึงเป็นประเด็นสำ�ำคัญในที่นี้) ทรงอนุญาตที่ถ่ายปัสสาวะอุจจาระ ในเรือ่ งปัสสาวะ ทรงอนุญาตให้ถา่ ยในทีท่ จี่ ดั ไว้ ทรงอนุญาตหม้อปัสสาวะ ทีร่ องเหยียบ เวลานั่งถ่าย ฝาหรือกำ�ำแพงสำ�ำหรับกั้นที่ทำ�ำด้วยอิฐ ศิลาหรือไม้ รวมทั้งฝาปิดหม้อปัสสาวะ (เพื่อกันกลิ่นเหม็น) ในเรื่องอุจจาระทรงอนุญาตให้ถ่ายในที่ที่จัดไว้ ให้มีหลุมอุจจาระ และให้ก่อยกพื้น ให้สงู เพือ่ กันน้�้ำำทว่ ม ให้มบี นั ไดและราวบันได ให้ลาดพืน้ เจาะช่องตรงกลาง ให้มเี ขียงรองเหยียบ ให้มีรางปัสสาวะ ให้ใช้ไม้ชำ�ำระ ที่ใส่ไม้ชำ�ำระ และฝาปิดหลุมอุจจาระ และให้มีโรงถ่ายโดยเฉพาะ ที่เรียกว่าวัจจกุฎี มีฝาหรือกำ�ำแพง พร้อมทั้งเครื่องประกอบ เช่น ดาล กลอน เชือกชัก ราวพาด จีวร เป็นต้น อนึง่ ได้ทรงอนุญาตให้มซี มุ้ สำ�ำหรับชำ�ำระทำ�ำความสะอาด เมือ่ เสร็จจากอุจจาระแล้ว ให้มีรางระบายน้�้ำำ ให้มีหม้อน้�้ำำชำ�ำระ ขันตักน้�้ำำชำ�ำระ และเขียงรองขณะชำ�ำระ ตลอดจนฝา หรือกำ�ำแพง

วินัยปิฎก

ห้ามถือโชคลาง แต่ไม่ขัดใจคนอืน่ ครั้งหนึ่งพระผู้มีพระภาคกำ�ำลังแสดงธรรม ทรงจามขึ้น ภิกษุทั้งหลายก็ส่งเสียงร้อง ดังขึน้ ว่า ขอพระผูม้ พี ระภาคจงเจริญพระชนม์ จนเป็นอุปสรรคแก่การแสดงธรรม พระผูม้ พี ระภาค ตรัสถามว่า เมื่อพูดเช่นนั้น จะทำ�ำให้มีชีวิตหรือทำ�ำให้ตายไปได้จริงๆ หรือ เมื่อภิกษุเหล่านั้น กราบทูลว่า ไม่เป็นไปได้ จึงตรัสห้ามพูดแก้ลางแบบนั้นเมื่อมีการจาม และปรับอาบัติทุกกฏ แก่ผู้ล่วงละเมิด แต่เป็นธรรมเนียมของคนในครั้งนั้น ถ้าพระภิกษุจามและชาวบ้านพูดว่า ขอให้ท่าน มีชีวิตอยู่ พระจะต้องกล่าวตอบ (โดยอัธยาศัยไมตรี) ว่า ขอให้ท่านมีชีวิตอยู่เช่นกัน ภิกษุ ทั้งหลายไม่กล้ากล่าวตอบเกรงจะผิดพระพุทธบัญญัติ พระผู้มีพระภาคจึงทรงผ่อนผันให้ กล่าวตอบเขาได้ (แต่ไม่ให้ใช้กันเองในหมู่ภิกษุ)

374

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงห้ามประพฤติอนาจาร ภิกษุฉัพพัคคีย์ประพฤติอนาจารมีประการต่าง ๆ เช่น ประจบคฤหัสถ์ เกี่ยวข้องกับ สตรีมากไป เล่นฟ้อนรำ�ำขับร้อง เล่นกีฬาสนุกต่าง ๆ ทรงห้ามทำ�ำเช่นนั้น และให้ปรับอาบัติตาม ควรแก่ความผิด ทรงอนุญาตเครื่องใช้ พระอุรุเวลกัสสปบวชแล้ว ก็มีผู้ถวายเครื่องใช้ทำ�ำด้วยโลหะ ทำ�ำด้วยไม้ ทำ�ำด้วย ดินเหนียว ท่านสงสัยว่าทรงอนุญาตไว้หรือเปล่า พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอนุญาตให้ใช้ได้

๒. เสนาสนขันธกะ (หมวดว่าด้วยที่อยู่อาศัย) ทรงอนุญาตที่อยู่ ๕ ชนิด เศรษฐีกรุงราชคฤห์เลื่อมใสในภิกษุทั้งหลายที่อยู่กับพระพุทธเจ้า ณ เวฬุวนาราม ใคร่จะสร้างวิหารถวาย จึงขอให้ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลพระผู้มีพระภาค พระองค์จึงทรงอนุญาต ที่อยู่ ๕ ชนิด คือ (๑) วิหาร (กุฎีปกติ) (๒) เพิง (อัฑฒโยคะ) (๓) เรือนเป็นชั้น ๆ (ปราสาท) (๔) เรือนโล้น หรือหลังคาตัด (หัมมิยะ) และ (๕) ถ้�้ำำ (คุหา) ภายหลังเมื่อมีคนทราบว่าทรงอนุญาตวิหาร หรือที่อยู่แก่สงฆ์ จึงสร้างที่อยู่ถวาย เป็นอันมาก พระผู้มีพระภาคก็ทรงอนุญาตแก้ไขเพิ่มเติม ให้ที่อยู่นั้นสมบูรณ์ยิ่งขึ้น เช่น ประตู กลอน ลิ่มสลัก หน้าต่าง หน้าต่างมีลูกกรง เป็นต้น เครื่องนั่งเครื่องนอน ทรงอนุญาตเตียงนอน (เพื่อไม่ต้องนอนบนพื้นดิน) และตั่งสำ�ำหรับนั่งหลายชนิด ทรงอนุญาตอาสันทิกะ (ม้าสี่เหลี่ยม) ทั้งชนิดที่สูง และชนิดที่มีส่วน ๗ (ที่เท้าแขน ๒ ที่พิง ๑ และเท้า ๔ มีลักษณะตรงกับเก้าอี้เท้าแขนหรืออาร์มแชร์) และเตียงตั่งอีกหลายชนิด ทรงห้ามใช้ เตียงสูง แต่ให้มีที่รองเตียงได้ ที่รองเตียงมิให้สูงเกิน ๘ นิ้ว และทรงอนุญาตส่วนประกอบอื่น ๆ ทรงอนุญาตหมอนยัดนุ่น ๓ ชนิด คือนุน่ ต้นไม้ ไม้เลือ้ ยและหญ้า (โปฏกี) ทรงห้ามใช้หมอนยาว ครึ่งตัว โดยให้ใช้หมอนขนาดพอกับศีรษะ ทรงอนุญาตฟูกยัดด้วยของ ๕ ชนิด คือ ขนสัตว์ เศษผ้า เปลือกไม้ หญ้าและใบไม้

375

ต่อจากนั้นเป็นการอนุญาตการห้ามเกี่ยวกับที่อยู่อาศัยเบ็ดเตล็ดอีกเป็นอันมาก เช่น ห้ามเขียนรูปผู้หญิง ชายในวิหาร ลงท้ายด้วยทรงอนุญาตหลังคา ๕ ชนิด คือที่ทำ�ำด้วยอิฐ ศิลา ปูนขาว หญ้า ใบไม้ อนาถปิณฑิกคฤหบดีนับถือพระพุทธศาสนา อนาถปิณฑิกคฤหบดี (เศรษฐีชาวกรุงสาวัตถี) ผู้เป็นสามีของน้องสาวแห่งเศรษฐี กรุงราชคฤห์ เดินทางไปกรุงราชคฤห์ ทราบว่าพระพุทธเจ้าเกิดขึ้นในโลกแล้ว และเศรษฐี กรุ ง ราชคฤห์ กำ� ำ ลั ง เตรี ย มถวายอาหารบิ ณ ฑบาต จึ ง ไปเฝ้ า พระผู ้ มี พ ระภาค ได้ ส ดั บ พระธรรมเทศนา ได้ดวงตาเห็นธรรม (เป็นพระโสดาบัน) เมื่อได้ถวายภัตตาหารในวันต่อมา แล้ว จึงอาราธนาพระผู้มีพระภาคไปจำ�ำพรรษา ณ กรุงสาวัตถี และได้เดินทางล่วงหน้าไปก่อน เมือ่ ไปถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ก็ได้ซอื้ สวนนอกเมืองแปลงหนึง่ จากราชกุมาร ชือ่ เชตะ สร้างเชตวนาราม ขึ้นเป็นวัดในพระพุทธศาสนา ตั้งภิกษุผู้ควบคุมการก่อสร้าง พระผู้มีพระภาคเสด็จจากกรุงราชคฤห์ มาทางกรุงไพศาลี ประทับ ณ กูฏาคารศาลา ป่ า มหาวั น ตรั ส อนุ ญ าตให้ ส งฆ์ ส วดประกาศแต่ ง ตั้ ง ภิ ก ษุ ผู ้ ค วบคุ ม การก่ อ สร้ า งวิ ห าร ซึ่งคฤหบดีผู้หนึ่งสละทรัพย์สร้าง ลำ�ำดับอาวุโส ในการเสด็จสู่กรุงสาวัตถี (จากกรุงไพศาลี) นั้น ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นศิษย์ของภิกษุ ฉัพพัคคีย์ มักจะเดินทางล่วงหน้าเที่ยวจองที่พักไว้มากมาย เพื่ออุปัชฌายะ เพื่ออาจารย์ และเพื่อตัวเอง เป็นเหตุให้พระอื่น ๆ เช่น พระสาริบุตรหาที่พักไม่ได้ ต้องไปพักที่โคนไม้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงตรัสให้เรียกประชุมสงฆ์กำ�ำหนดให้ภิกษุทั้งหลายปฏิบัติชอบ ต่อกัน และให้มีสิทธิต่าง ๆ เช่น ได้รับการกราบไหว้ ลุกขึ้นต้อนรับ การทำ�ำอัญชลี การแสดง ความเคารพ การได้อาสนะที่ดี ได้น้�้ำำที่ดี ได้อาหารที่ดี ตามลำ�ำดับอาวุโส (แก่พรรษากว่า) ผู้ใดปฏิเสธการถือเอาตามลำ�ำดับอาวุโสเกี่ยวกับของสงฆ์ ผู้นั้นต้องอาบัติทุกกฏ บุคคลผู้ไม่ควรไหว้ ๑๐ ประเภท๑ ทรงแสดงถึงบุคคลที่ (ภิกษุ) ไม่ควรไหว้ ๑๐ ประเภท คือ ๑. ผู้บวชภายหลัง ไม่ควรที่ผู้บวชก่อนจะไหว้ ๒. ผู้ไม่ได้บวช ไม่ควรที่ผู้บวชจะไหว้ ๑

ควรดูที่แปลไว้แล้ว หน้า ๙๖ - ๙๘ ข้อ ๓๓ - ๓๗ เทียบเคียงด้วย

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ เสนาสนขันธกะ

376

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. ภิกษุที่เป็นนานาสังวาส (ต่างนิกายกัน) แก่กว่า ถ้าพูดไม่เป็นธรรมก็ไม่ควรไหว้ ๔. มาตุคาม (ผู้หญิง) อันภิกษุไม่ควรไหว้ ๕. กะเทย ๖. ภิกษุที่อยู่ปริวาส ๗. ภิกษุที่ควรชักเข้าหาอาบัติเดิม ๘. ภิกษุผู้ควรประพฤติมานัตต์ ๙. ภิกษุผู้ประพฤติมานัตต์ ๑๐. ภิกษุผู้ควรสวดถอนจากอาบัติสังฆาทิเสส ทั้งหมดนี้ ไม่ควรที่ภิกษุจะพึงไหว้ บุคคลผู้ควรไหว้ ๓ ประเภท ๑. ผู้บวชก่อน ควรที่ผู้บวชทีหลังจะไหว้ ๒. ภิกษุที่เป็นนานาสังวาส (ต่างนิกายกัน) แก่กว่าถ้าพูดเป็นธรรมก็ควรไหว้ ๓. พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ควรไหว้ มณฑปที่สร้างอุทิศสงฆ์ ศิ ษ ย์ ข องภิ ก ษุ ฉั พ พั ค คี ย ์ ถื อ โอกาสเลี่ ย งข้ อ บั ญ ญั ติ ที่ ใ ห้ ถื อ เอาตามลำ� ำ ดั บ อาวุ โ ส เกี่ยวกับสงฆ์ เมื่อมีผู้สร้างมณฑปอุทิศแก่สงฆ์ ก็เที่ยวจับจองแย่งที่ให้อุปัชฌายะ ให้อาจารย์ และเพื่อตนเอง โดยอ้างว่า ที่ห้ามนั้น ห้ามเฉพาะของสงฆ์ ไม่ได้ห้ามเกี่ยวกับที่อยู่ที่มีผู้สร้างขึ้น อุทศิ สงฆ์ (เป็นการอ้างเกีย่ วกับถ้อยคำ�ำทีห่ า้ ม) พระผูม้ พี ระภาคทรงทราบ ก็ทรงห้ามทำ�ำเช่นนัน้ อีก และปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ล่วงละเมิด ที่นั่งต่างชนิดของคฤหัสถ์ เมื่ อ คนทั้ ง หลายนิ ม นต์ พ ระไปฉั น ในโรงฉั น ในละเเวกบ้ า น ก็ จั ด ที่ นั่ ง ต่ า งชนิ ด หลายอย่าง (ดี ๆ ตามที่คฤหัสถ์ใช้) ครั้งแรกทรงห้ามกำ�ำหนดอาสันทิ บัลลังก์ และของยัดนุ่น ภายหลังทรงอนุญาตให้นั่งทับเครื่องนั่งของคฤหัสถ์ (ทุกชนิด) แต่ไม่ให้นอนทับ การถวายเชตวนาราม เมื่อเสด็จถึงกรุงสาวัตถีแล้ว อนาถปิณฑิกคฤหบดีนิมนต์ฉันในวันรุ่งขึ้น เมื่อถวาย ภัตตาหารเสร็จกราบทูลถามว่า จะปฏิบัติอย่างไรเกี่ยวกับเชตวนาราม ตรัสให้ถวายแก่สงฆ์ ๔ ทิศ ทั้งที่มาแล้ว และยังไม่มาสู่เชตวนาราม

377

ปัญหาลำ�ำดับอาวุโสเพิ่มเติม ทรงห้ามภิกษุผู้แก่พรรษากว่า ไล่ภิกษุอ่อนกว่าที่กำ�ำลังนั่งฉันค้างอยู่ เพื่อเข้านั่งแทน ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ผู้ทำ�ำเช่นนั้น (พระอุปนันทะมาช้า ไล่ภิกษุอื่น เกิดโกลาหลในขณะฉัน) แต่ก็ทรงยืนยันสิทธิในที่นั่งตามลำ�ำดับอาวุโส ซึ่งภิกษุผู้อ่อนพรรษากว่าจะปฏิเสธไม่ได้ ตรัสห้ามไล่ที่ภิกษุไข้ เพื่อถือเอาที่อยู่ตามลำ�ำดับอาวุโส ทรงปรับอาบัติทุกกฏแก่ภิกษุ ผู้ไล่ ภิกษุฉัพพัคคีย์ถือโอกาสที่ตนเป็นไข้ เลือกเสนาสนะดี ๆ ด้วยคิดว่า ใครไล่ตนไม่ได้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสให้จัดที่นอนตามสมควรแก่ภิกษุไข้ (ไม่ใช่เลือกเองตามชอบใจ) ภิกษุฉพั พัคคียอ์ า้ งเลศ กีดกันเสนาสนะ และถือสิทธิฉดุ คร่าภิกษุพวก ๑๗ รูปออกจาก ทีอ่ ยู่ ทรงห้ามทำ�ำเช่นนัน้ และปรับอาบัตทิ กุ กฏในกรณีกดี กันเสนาสนะโดยอ้างเลศ และปรับอาบัติ ปาจิตตีย์ ในกรณีฉุดคร่า (มีในหน้า ๒๔๗ สิกขาบทที่ ๗) เพราะปรารภเหตุเหล่านี้ จึงตรัสให้ จัดสรรภิกษุถือเสนาสนะ คือเข้าอยู่อาศัย โดยแต่งตั้งภิกษุผู้จัดสรร การจัดสรรที่อยู่อาศัย ทรงกำ�ำหนดคุณสมบัตขิ องภิกษุผจู้ ดั สรรทีอ่ ยูอ่ าศัย (เสนาสนคาหาปกะ) ๕ ประการ คือ ๑. ไม่ลำ�ำเอียงเพราะชอบ ๒. ไม่ลำ�ำเอียงเพราะชัง ๓. ไม่ลำ�ำเอียงเพราะหลง ๔. ไม่ลำ�ำเอียงเพราะกลัว และ ๕. รู้จักเสนาสนะ ที่จัดสรรแล้วและยังมิได้จัดสรร ทรงแนะวิธีสวดประกาศแต่งตั้งภิกษุผู้จัดสรรที่อยู่อาศัยเป็นการสงฆ์ แล้วตรัสแนะ วิธจี ดั สรร โดยให้นบั ภิกษุกอ่ นแล้วให้นบั ทีน่ อน นับแล้วให้จดั สรรตามจำ�ำนวนทีน่ อน เมือ่ จัดสรร แล้ว ยังมีทนี่ อนเหลือ ให้จดั สรรตามจำ�ำนวนวิหาร (กุฎ)ี ถ้ากุฎยี งั เหลือก็ให้จดั ตามจำ�ำนวนบริเวณ ถ้าบริเวณยังเหลือก็ให้แบ่งส่วนเล็ก ๆ น้อย ๆ ให้อีก๑ เมื่อได้รับส่วนเล็ก ๆ น้อย ๆ แล้ว ถ้ามีภิกษุอื่นมา แม้ไม่อยากให้ก็ต้องให้ ทรงห้ามจัดสรรที่อยู่อาศัยแก่ภิกษุผู้อยู่นอกสีมา และทรงห้ามยึดครองที่อยู่อาศัยตลอดกาล อนุญาตเพียง ๓ เดือน ต่อจากนั้นจะหวงห้ามไม่ได้ ๑

เป็นการกระจายการอยู่อาศัย เพื่อช่วยกันรักษาอาคารสถานที่ เป็นการบริหารเสนาสนะ - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ เสนาสนขันธกะ

378

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงแสดงการจัดสรรที่อยู่อาศัย (เสนาสนคาหะ) ว่ามี ๓ อย่าง คือ ๑. การจัดสรร ตอนต้น คือ ในวันใกล้เข้าพรรษาแรก ๒. การจัดสรร ตอนหลัง คือในวันใกล้เข้าพรรษาหลัง และ ๓. การจัดสรร ที่นอกจากระหว่างพรรษา คือเมื่อใกล้จะถึงวันปวารณา จัดเพื่อให้จำ�ำ พรรษาคราวต่อไป ทรงห้ามภิกษุรูปเดียวหวงห้ามที่อยู่อาศัยไว้ถึง ๒ แห่ง ถ้าทำ�ำเช่นนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ การนั่งต่�่ำำนั่งสูง ทรงอนุญาตให้ภิกษุผู้สอนที่บวชใหม่นั่งอาสนะเสมอหรือสูงกว่าได้ และให้ภิกษุ ผู ้ เ ป็ น เถระ (แก่ ก ว่ า ) ที่ เ รี ย นนั่ ง อาสนะเสมอหรื อ ต่�่ำำ กว่ า ได้ ด้ ว ยความเคารพในธรรม (ในปัจจุบันนี้ ภิกษุที่แสดงธรรมแม้พรรษาน้อยก็ขึ้นนั่งบนธรรมมาสน์สูงกว่าภิกษุทั้งปวง) ทรงอนุญาตให้ภกิ ษุทมี่ สี ทิ ธิในการนัง่ เสมอกัน นัง่ รวมกันได้ คือภิกษุทมี่ พี รรษาไล่เลีย่ กั น ภายใน ๓ ปี ภิ ก ษุ ที่ มี สิ ท ธิ ใ นการนั่ ง เสมอกั น นั่ ง เตี ย งตั่ ง เดี ย วกั น เตี ย งตั่ ง พั ง ลงมา จึงทรงจำ�ำกัดจำ�ำนวนให้นั่งไม่เกิน ๓ รูป เตียงตั่งก็ยังพังอีก จึงให้นั่งได้เพียง ๒ รูป ส่วนที่นั่งยาว แม้ภิกษุจะมีสิทธิในการนั่งไม่เสมอกันก็ให้นั่งรวมกันได้ เว้นแต่กะเทย ผู้หญิง ผู้มีอวัยวะเพศ ทั้งสองเพศ มีปัญหาว่า อย่างไรจึงจัดว่าเป็นที่นั่งยาวจึงกำ�ำหนดว่า ถ้านั่งได้ถึง ๓ คน ก็จัดเป็น ที่นั่งยาวอย่างต่�่ำำทสี่ ุด (มากกว่านั่นไม่มีปัญหา) ปราสาทและเครื่องนั่งนอนต่าง ๆ ทรงอนุญาตให้ใช้ปราสาทได้ทุกชนิด (ปราสาท คือเรือนเป็นชั้น ๆ) ส่วนเครื่องนั่งนอน เป็นต้น ของคฤหัสถ์รวมหลายอย่าง ซึ่งถวายแก่สงฆ์เมื่อคราวพระอัยยิกา (ยาย) ของพระเจ้า ปเสนทิโกศลสิน้ พระชนม์นนั้ ทรงอนุญาตให้ตดั เท้าอาสันทิ (ตัง่ สีเ่ หลีย่ ม) แล้วใช้ได้ ส่วนบัลลังก์ (เก้าอี้นวม) ให้รื้อขนสัตว์ออกแล้วใช้ได้ เครื่องใช้ยัดนุ่น ให้รื้อนุ่นมายัดหมอน ส่วนเครื่องใช้ ที่เหลือ ให้ใช้เป็นเครื่องปูพื้น ปัญหาเรื่องที่อยู่อาศัยเกิดขึ้นอีก ภิกษุที่อยู่ประจำ�ำในวัดใกล้หมู่บ้าน มีภิกษุอื่นผ่านไปมาเสมอ ลำ�ำบากด้วยการจัดที่อยู่ อาศัย เพื่อแก้ข้อขัดข้องนี้ สงฆ์จึงประชุมกันมอบที่อยู่อาศัยให้ภิกษุรูปหนึ่งเสีย ทุกรูปจึงได้อยู่ อาศัยด้วยการให้ของภิกษุรูปนั้น เมื่อมีภิกษุผ่านไปมาจะขอพักอาศัย ก็อ้างว่า ได้ยกให้แก่ภิกษุ รูปหนึ่งไปแล้ว ไม่มีที่จะให้พัก พระผู้มีพระภาคจึงทรงวางหลักเกณฑ์เพิ่มเติม คือ

379

สิ่งที่จะสละ (ให้ใคร ๆ) ไม่ได้ ๕ หมวด ของ ๕ อย่าง ทีส่ งฆ์ หรือคณะ หรือบุคคล จะสละให้ใคร ๆ ไม่ได้ แม้สละแล้วก็ไม่เป็น อันสละ ผูส้ ละ (หรือยกให้) ต้องอาบัติถุลลัจจัย คือ ๑. วัดและที่ตั้งวัด ๒. วิหารและที่ตั้งวิหาร (หมายถึงกุฎีที่อยู่ทั่วไป) ๓. เตียง ตั่ง ฟูก หมอน ๔. เครื่องใช้โลหะ คือหม้อโลหะ อ่างโลหะ กระถางโลหะ กะทะโลหะ มีดใหญ่ หรือพร้าโต้ ขวาน ผึ่งสำ�ำหรับถากไม้ จอบ หรือเสียม สว่านสำ�ำหรับเจาะไม้ (สิ่วก็อยู่ในข้อนี้) ๕. เถาวัลย์ เช่น หวาย ไม้ไผ่ หญ้ามุงกระต่าย หญ้าปล้อง หญ้าสามัญ ดินเหนียว ของทำ�ำด้วยไม้ ของทำ�ำด้วยดินเผา (ที่ห้ามนี้ คือห้ามไม่ให้เอาของสงฆ์ไปเป็น ของบุคคล) ภายหลังทรงเพิ่มข้อความให้มากขึ้น จากคำ�ำว่า ไม่ให้สละ เป็นไม่ให้แบ่ง ไม่ให้แจก ของ ๕ หมวดที่กล่าวแล้ว ผู้ใดแบ่ง หรือแจก ต้องอาบัติถุลลัจจัย การควบคุมการก่อสร้าง ห้ามมอบหมายการควบคุมการก่อสร้างในเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ เช่น ติดประตู ทาสี มุ ง หลั ง คา และห้ า มมอบหมายการควบคุ ม การก่ อ สร้ า งนานเกิ น ไป เช่ น ๒๐ - ๓๐ ปี หรือตลอดชีวิต หรือจนถึงเวลาเผาศพผู้รับมอบหมาย ห้ามมอบหมายการก่อสร้างวิหารหมดทุกอย่าง ห้ามมอบการก่อสร้าง ๒ อย่างแก่ ภิกษุรูปเดียว ภิกษุผู้รับมอบการก่อสร้าง จะถือสิทธิหวงห้ามที่อยู่ของสงฆ์ไม่ได้ ภิกษุอยู่นอก สีมา ห้ามมอบหมายให้เป็นผูค้ วบคุมการก่อสร้าง ภิกษุผคู้ วบคุมการก่อสร้าง จะครอบครองทีอ่ ยู่ อาศัยได้เพียง ๓ เดือน ห้ามครอบครองตลอดไป เมื่อพ้น ๓ เดือน ต้องยินยอมให้จัดสรรใหม่ ภิกษุผคู้ วบคุมการก่อสร้างพอรับมอบหรือทำ�ำค้างไว้ สึกไปหรือเดินทางไปทีอ่ นื่ เป็นต้น ให้มอบให้ผู้อื่นทำ�ำการแทน ต่อจากนั้นเป็นการแสดงสิทธิในสิ่งก่อสร้างว่า ในกรณีเช่นไรเป็น ของสงฆ์ เป็นของบุคคล การขนย้ายของใช้และรักษาที่อยู่อาศัย ห้ามขนย้ายของใช้ประจำ�ำที่อยู่อาศัยแห่งหนึ่งไปที่อื่น (ผิดความประสงค์ของผู้ถวาย) ขอยืมไปชั่วคราวได้ นำ�ำไปเพื่อรักษาไม่ให้เสียหายได้ แลกเปลี่ยน (ผาติกรรม) ได้ในกรณีที่

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ เสนาสนขันธกะ

380

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ของนั้นราคาแพงเกินไป (ไม่เหมาะแก่สงฆ์จะใช้สอยเอง) ต่อจากนั้นเป็นการอนุญาตเครื่องใช้ เบ็ดเตล็ด เช่น เครื่องเช็ดเท้า และให้รักษาที่อยู่อาศัย ไม่ให้เหยียบทั้งที่เท้าเปื้อนเท้าเปียก หรือเหยียบทัง้ รองเท้า ทรงอนุญาตกระโถนเพือ่ ไม่ให้บว้ นน้�้ำำลายลงบนพืน้ ทรงปรับอาบัตทิ กุ กฏ แก่ภิกษุผู้บ้วนน้�้ำำลายลงบนพื้น ทรงอนุญาตให้ใช้ผ้าพันเท้าเตียงตั่ง เพื่อไม่ให้พื้นที่อยู่เสียหาย ทรงห้ามพิงผนังที่ทาสี และอนุญาตให้มีแผ่นกระดานสำ�ำหรับพิง และให้เอาผ้าพันแผ่นกระดาน นั้นเพื่อกันครูดผนัง รวมทั้งอนุญาตให้นอนโดยปูผ้าก่อน อาหารและการแจกอาหาร ทรงอนุญาตการถวายอาหารเจาะจง การนิมนต์ การถวายโดยสลาก การถวายประจำ�ำ ปักษ์ การถวายประจำ�ำวันอุโบสถ การถวายประจำ�ำวันค่�่ำำหนึ่ง และทรงกำ�ำหนดคุณสมบัติของ ภิกษุผู้แสดงอาหาร (จัดภิกษุไปรับอาหารในที่นิมนต์) ว่าไม่มีอคติ ๔ และรู้ว่าแสดงแล้วหรือยัง มิได้แสดง (จัดแล้วหรือยัง) ทรงแสดงวิธีสวดสมมติ คือแต่งตั้งภิกษุผู้แสดงอาหาร และ แนะวิธีแจกโดยใช้สลาก (ซี่ไม้) หรือแผ่นผ้า เจ้าหน้าทีทำ่ �ำการสงฆ์อนื่ ๆ ทรงแนะให้มีการแต่งตั้งภิกษุผู้มีคุณสมบัติเหมาะสมเป็นเจ้าหน้าที่ทำ�ำการสงฆ์อื่น ๆ โดยการสวดประกาศ คื อ ภิ ก ษุ ผู ้ ปู ล าดเสนาสนะ ผู ้ ดู แ ลเรื อ นคลั ง ผู ้ รั บ จี ว ร ผู ้ แ จกจี ว ร ผู้แจกข้าวยาคู ผู้แจกผลไม้ ผู้แจกของเคี้ยว ผู้แจกของเล็ก ๆ น้อย ๆ (เช่น เข็ม มีด รองเท้า) ผู้แจกผ้า (อาบน้�้ำำฝน) ผู้แจกบาตร ผู้ใช้คนทำ�ำงานวัด ผู้ใช้สามเณร

๓. สังฆเภทขันธกะ (หมวดว่าด้วยสงฆ์แตกกัน) เล่าเรื่องราชกุมารในศากยสกุล คือ ภัททิยราชา อนุรุทธ์ อานนท์ ภัคคุ กิมพิละ และราชกุมารในโกลิยสกุล คือเทวทัต รวมเป็น ๗ ทั้งอุบาลีผู้เป็นช่างกัลบก ออกบวช ต่างเห็น พร้อมกันว่า ควรให้อุบาลีบวชก่อน ตนจะได้กราบไหว้ คลายทิฏฐิมานะ เมือ่ บวชแล้ว พระภัททิยะได้วชิ ชา ๓ พระอนุรทุ ธ์ได้ทพิ จักษุ พระอานนท์ได้เป็นโสดาบัน ส่วนพระเทวทัตได้ฤทธิ์ของปุถุชน พระเทวทัตคิดการใหญ่ พระเทวทั ต คิ ด หวั ง ลาภสั ก การะ จึ ง แปลงกายเป็ น เด็ ก น้ อ ยไปนั่ ง อยู ่ บ นตั ก ของ ราชกุมารชื่ออชาตศัตรู (ผู้เป็นโอรสพระเจ้าพิมพิสารแคว้นมคธ) เพื่อทำ�ำให้ราชกุมารเลื่อมใส มีลาภสักการะเกิดขึ้นแล้ว ก็คิดการจะปกครองคณะสงฆ์เสียเองแทนพระพุทธเจ้า

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ สังฆเภทขันธกะ

381

พระเทวทัตขอปกครองคณะสงฆ์ เมื่อได้โอกาส พระเทวทัตจึงเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค อ้างว่า พระองค์มีอายุมากแล้ว ขอให้ทรงขวนขวายน้อย และให้สละภิกษุสงฆ์ให้แก่ตน ตนจะบริหารเอง พระผู้มีพระภาคทรง ปฏิเสธถึง ๓ ครั้ง และในครั้งที่ ๓ ทรงกล่าวว่า แม้พระสาริบุตรและพระโมคคัลลานะ พระองค์ ยังมิได้มอบภิกษุสงฆ์ให้ ไฉนจะทรงมอบแก่พระเทวทัต ซึ่งได้ยังความอาฆาตให้เกิดขึ้นแก่ พระเทวทัตเป็นครั้งแรก ตรัสให้ขออนุมัติสงฆ์ประกาศเรื่องพระเทวทัต ตรัสสงั่ ให้ประชุมสงฆ์ เพือ่ ขออนุมตั ใิ ห้ประกาศไม่รบั รองการกระทำ�ำใด ๆ ทางกายวาจา ของพระเทวทัต ถือว่าไม่เกี่ยวกับพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และให้สงฆ์สวดประกาศแต่งตั้ง พระสาริบุตรเป็นผู้ชี้แจงแก่ชาวกรุงราชคฤห์ พระเทวทัตยุให้ขบถ พระเทวทัตจึงยุราชกุมารชื่ออชาตศัตรู ให้คิดฆ่าพระราชบิดา เพื่อชิงราชสมบัติ ส่วนตนเองจะฆ่าพระพุทธเจ้า เพื่อเป็นพระพุทธเจ้าเสียเอง แต่ราชกุมารทำ�ำการหละหลวม ถูกจับได้ ขณะพกอาวุธเข้าวัง มหาอำ�ำมาตย์จึงถวายความเห็นให้ฆ่าเสียทั้งพระเทวทัตและ ราชกุมาร รวมทั้งภิกษุทั้งหลาย (ที่เป็นพวก) ด้วย บางพวกก็ให้ฆ่าแต่พระเทวทัตกับราชกุมาร บางพวกเห็นว่าไม่ควรฆ่าทั้งหมด การประทุษร้ายพระพุทธเจ้าครั้งแรก พระเจ้าพิมพิสารทรงทราบว่าราชกุมารอยากได้ราชสมบัติ ก็ทรงมอบราชสมบัติให้ พระเทวทัตก็มีอำ�ำนาจยิ่งขึ้น จึงขอกำ�ำลังจากพระเจ้าอชาตศัตรูส่งคนไปคอยฆ่าพระพุทธเจ้า แล้วสั่งว่า ถ้าฆ่าแล้วให้ไปทางนั้น ๆ แล้วส่งคน ๒ คนไปคอยดักฆ่าคนที่ฆ่าพระพุทธเจ้า ส่งคน ๔ คนไปคอยดักฆ่าพวก ๒ คนนั้น ส่งคน ๘ คนไปคอยดักฆ่าพวก ๔ คนนั้น และส่งคน ๑๖ คน

วินัยปิฎก

ความทราบถึงพระโมคคัลลานเถระ จึงเข้าไปเฝ้ากราบทูลพระผู้มีพระภาค ตรัสแสดง ศาสดา ๕ ประเภทที่ต้องอาศัยหรือหวังความคุ้มครองจากสาวก คือศาสดาผู้มีศีลไม่บริสุทธิ์ มีการเลี้ยงชีพไม่บริสุทธิ์ มีการแสดงธรรมไม่บริสุทธิ์ มีการตอบคำ�ำถามไม่บริสุทธิ์ มีญาณทัสสนะ ไม่บริสุทธิ์ แต่แสดงตนว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ใน ๕ ทางนั้น ส่วนพระองค์มิต้องหวังความคุ้มครอง ของสาวก เพราะมิได้เป็นดั่งนั้น

382

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ไปคอยดักฆ่าพวก ๘ คนนั้น (เพื่อปิดปาก) แต่คนเหล่านั้นกลับเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา ปฏิญาณตนเป็นอุบาสกหมดสิ้น พระผู้มีพระภาคทรงส่งคนเหล่านั้นกลับไปให้สับทางกับที่ พระเทวทัตสั่ง จึงไม่มีการฆ่ากันเกิดขึ้น และเมื่อพวกที่คอยอยู่เห็นนานไป นึกสงสัยมาถาม พระพุทธเจ้า ก็ทรงแสดงธรรมให้ฟัง ต่างแสดงตนเป็นอุบาสกหมดทุกชุด การประทุษร้ายครั้งที่ ๒ เมื่อใช้คนไปฆ่าไม่สำ�ำเร็จ พระเทวทัตจึงเตรียมลงมือเอง คือขึ้นไปอยู่บนเขาคิชฌกูฏ คอยกลิ้งก้อนหินใหญ่ให้ลงมาทับพระพุทธเจ้า แต่ไม่สมประสงค์ เพียงสะเก็ดหินที่แตกมา กระทบพระบาทห้อพระโลหิตเท่านัน้ ภิกษุทงั้ หลายพากันเป็นห่วง จึงมาอยูย่ ามเฝ้าแหนพระพุทธเจ้า ท่องบ่นด้วยเสียงอันดัง (ด้วยเกรงว่าพระเทวทัตจะส่งคนมาทำ�ำร้ายพระพุทธเจ้า เพราะได้กำ�ำลัง จากพระเจ้าอชาตศัตรู) แต่พระผู้มีพระภาคตรัสสั่งให้ภิกษุเหล่านั้นกลับไป ไม่ต้องมีใครมา คอยคุ้มครองให้ แล้วตรัสว่า เป็นธรรมดาที่พระตถาคตจะไม่ปรินิพพานด้วยความพยายามของ ผูอ้ นื่ แล้วตรัสเรือ่ งศาสดา ๕ ประเภททีต่ อ้ งหวังอารักขาจากสาวก ดัง่ ทีต่ รัสกับพระโมคคัลลานะ การประทุษร้ายครั้งที่ ๓ พระเทวทัตไปหาคนเลี้ยงช้างของพระราชา อ้างตนเป็นญาติของพระราชา แล้วอ้างว่า สามารถเลื่อนตำ�ำแหน่ง เพิ่มอาหาร เพิ่มค่าจ้างได้ แล้วสั่งให้ปล่อยช้างนาฬาคิรีซึ่งดุร้ายฆ่ามนุษย์ ไปทำ�ำร้ายพระพุทธเจ้า ถ้าเห็นพระองค์เสด็จมาทางตรอกนั้น คนเลี้ยงช้างยอมทำ�ำตาม เมื่อเห็น พระผู้มีพระภาคเสด็จมาก็ปล่อยช้างไป ภิกษุทั้งหลายเห็นดังนั้น ก็กราบทูลให้เสด็จหนี แต่ทรง ปฏิเสธ และตรัสว่า ตถาคตจะไม่ปรินิพพานด้วยความพยายามของผู้อื่น ในการนี้มีผู้เห็น เหตุการณ์คอยดูบนที่สูง พระผู้มีพระภาคทรงแผ่เมตตาจิต ช้างก็เอางวงจับฝุ่นที่พระบาทขึ้น โรยบนกระพองและกลับสู่โรงช้างตามเดิม พระเทวทัตเสนอข้อปฏิบัติ ๕ ข้อ พระเทวทัตคิดฆ่าพระพุทธเจ้าไม่สมประสงค์ จึงชวนพรรคพวกมีพระโกกาลิกะ เป็นต้น คิดเสนอข้อปฏิบัติ ๕ ประการ เพื่อให้เห็นว่าตนเคร่งครัด คือ ๑. ให้ภิกษุทั้งหลายอยู่ป่าตลอดชีวิต เข้าสู่บ้านมีโทษ ๒. ให้ถือบิณฑบาตตลอดชีวิต รับนิมนต์มีโทษ ๓. ให้ถือผ้าบังสุกุลตลอดชีวิต รับคฤหบดีจีวร (ผ้าที่เขาถวาย) มีโทษ ๔. ให้อยู่โคนไม้ตลอดชีวิต เข้าสู่ที่มุงบังมีโทษ ๕. ห้ามฉันเนื้อสัตว์ตลอดชีวิต ฉันเข้ามีโทษ

383

เมือ่ ได้โอกาสจึงเข้าเฝ้าพระผูม้ พี ระภาค กราบทูลเสนอข้อปฏิบตั ทิ งั้ ห้านัน้ พระผูม้ พี ระภาค ทรงปฏิเสธ คือใน ๔ ข้อข้างต้น ให้ภิกษุปฏิบัติตามความสมัครใจ ไม่บังคับ โดยเฉพาะ ข้อที่ ๔ ทรงอนุญาตให้อยู่โคนไม้เพียง ๘ เดือน (ฤดูฝนไม่ให้อยู่โคนไม้) และข้อ ๕ การฉัน เนื้อสัตว์ ทรงอนุญาตเนื้อสัตว์ที่บริสุทธ์โดยเงื่อนไข ๓ ประการ คือ ไม่ได้เห็น ไม่ได้ฟัง ไม่ได้ นึกรังเกียจว่าเขาฆ่าเพื่อตน พระเทวทัตก็ดีใจที่จะได้ประกาศว่า ตนเคร่งกว่าพระพุทธเจ้า จึงเที่ยวประกาศ ทั่วกรุงราชคฤห์ถึงเรื่องข้อเสนอนั้น ทำ�ำสงฆ์ให้แตกกัน ครั้นถึงวันอุโบสถ พระเทวทัตก็ชวนภิกษุเป็นพวกได้มาก (เป็นพระบวชใหม่โดยมาก) แล้วพาภิกษุเหล่านั้นแยกไปทำ�ำอุโบสถ ณ ตำ�ำบลคยาสีสะ พระเทวทัตอาเจียนเป็นโลหิต พระผูม้ พี ระภาคจึงทรงส่งพระสาริบตุ รและพระโมคคัลลานะไปชีแ้ จงให้ภกิ ษุทเี่ ข้าเป็น พวกพระเทวทัตหายเข้าใจผิด พระเทวทัตเข้าใจว่าพระสาริบุตรและพระโมคคัลลานะมาเข้า พวกด้วย ก็มอบให้พระสาริบตุ รสัง่ สอนพระเหล่านัน้ ตนเองนอนพักผ่อน พระสาริบตุ รแสดงธรรม ให้พระเหล่านั้นฟัง ได้ดวงตาเห็นธรรม (เป็นโสดาบัน) แล้วก็กลับ มีภิกษุเหล่านั้นประมาณ ๕๐๐ รูปตามมา พระโกกาลิกะรีบปลุกพระเทวทัต แจ้งข้อความให้ฟัง พระเทวทัตถึงกับอาเจียน เป็นโลหิต พระผู้มีพระภาคจึงให้ภิกษุเหล่านั้นแสดงอาบัติถุลลัจจัย เพราะประพฤติตามภิกษุ ผู้ทำ�ำสงฆ์ให้แตกกัน และตรัสสรรเสริญพระสาริบุตรว่ามีลักษณะสมเป็นทูต เพราะประกอบ ด้วยองค์ ๘ คือ ๑. ฟังคนอื่น ๒. ทำ�ำให้คนอื่นฟังตน ๓. คงแก่เรียน ๔. ทรงจำ�ำดี ๕. รู้คำ�ำพูดของคนอื่น ๖. ทำ�ำให้คนอื่นรูคำ้ �ำพูดของตน ๗. ฉลาดในประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ และ ๘. ไม่ชวนทะเลาะ ครั้นแล้วได้ทรงแสดงธรรมอีกหลายเรื่อง

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ สังฆเภทขันธกะ

384

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ความร้าวและความแตกกันของสงฆ์ ทรงแสดงเรื่อง ”สังฆราชิ„ ความร้าวรานแห่งสงฆ์ว่า ถ้าภิกษุสองฝ่าย ยังไม่ครบ ฝ่ายละ ๔ รูป ก็ยังเป็นเพียงความร้าวรานแห่งสงฆ์เท่านั้น ยังไม่เป็น ”สังฆเภท„ ความแตก แห่งสงฆ์ ต่อเมื่อทั้งสองฝ่ายมีตั้งแต่ ๔ รูปขึ้นไป มีรูปที่ ๙ สวดประกาศ จึงเป็นทั้งความร้าวราน และความแตกกันแห่งสงฆ์ ใครทำ�ำให้สงฆ์แตกกันได้และไม่ได้ (๑) ภิกษุณี (๒) นางสิกขมานา (๓) สามเณร (๔) สามเณรี (๕) อุบาสก (๖) อุบาสิกา บุคคล ๖ ประเภทนี้ ทำ�ำให้สงฆ์แตกกันไม่ได้ ทำ�ำได้แต่เพียงพยายามให้สงฆ์แตกกัน ภิกษุปกติ มีสังวาสเสมอกัน อยู่ในสีมาเดียวกัน จึงทำ�ำลายสงฆ์ให้แตกกันได้ เหตุเป็นเครื่องทำ�ำให้สงฆ์แตกกันและสามัคคีกัน มี ๑๘ ข้อ คือ ๑. แสดงอธรรม ว่าเป็นธรรม ๒. แสดงธรรม ว่าเป็นอธรรม ๓. แสดงอวินัย ว่าเป็นวินัย ๔. แสดงวินัย ว่าเป็นอวินัย ๕. แสดงข้อที่พระพุทธเจ้ามิได้ตรัสไว้ ว่าตรัสไว้ ๖. แสดงข้อที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ ว่ามิได้ตรัสไว้ ๗. แสดงข้อที่พระพุทธเจ้ามิได้ประพฤติ ว่าได้ประพฤติ ๘. แสดงข้อที่พระพุทธเจ้าประพฤติ ว่ามิได้ประพฤติ ๙. แสดงข้อที่พระพุทธเจ้ามิได้บัญญัติ ว่าบัญญัติ ๑๐. แสดงข้อที่พระพุทธเจ้าบัญญัติ ว่ามิได้บัญญัติ ๑๑. แสดงสิ่งมิใช่อาบัติ ว่าเป็นอาบัติ ๑๒. แสดงอาบัติ ว่ามิใช่อาบัติ ๑๓. แสดงอาบัติเบา ว่าหนัก ๑๔. แสดงอาบัติหนัก ว่าเบา ๑๕. แสดงอาบัติไม่มสี ่วนเหลือ ว่ามีส่วนเหลือ ๑๖. แสดงอาบัติมีส่วนเหลือ ว่าไม่มีส่วนเหลือ ๑๗. แสดงอาบัติชั่วหยาบ ว่าไม่ชั่วหยาบ ๑๘. แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบ ว่าชั่วหยาบ

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ วัตตขันธกะ

385

แล้วทำ�ำอุโบสถ ทำ�ำปวารณา และทำ�ำสังฆกรรมแยกกัน ส่วนเหตุเป็นเครื่องทำ�ำให้สงฆ์ สามัคคีกันก็มี ๑๘ อย่าง แต่ที่ตรงกันข้าม คือแสดงถูกตรงตามความจริง แล้วไม่ทำ�ำอุโบสถ แยกกัน ไม่ทำ�ำปวารณาแยกกัน และไม่ทำ�ำสังฆกรรมแยกกัน

๔. วัตตขันธกะ (หมวดว่าด้วยวัตรหรือข้อปฎิบัติ) อาคันตุกวัตร (ข้อปฏิบัติของผู้มา) ภิกษุอาคันตุกะ (ผู้เป็นแขกมาสู่วัดอื่น) ปฏิบัติไม่ชอบด้วยมารยาทของอาคันตุกะ พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติวัตรหรือข้อปฏิบัติไว้ ดัง (จะย่อกล่าว) ต่อไปนี้ ภิกษุผู้เป็นอาคันตุกะ เมื่อจะเข้าวัด (ที่ตนขอพักอาศัย) พึงถอดรองเท้า เคาะ (ฝุ่น) ในที่ต่�่ำำ ลดร่ม เปิดศีรษะ เอาจีวรที่คลุมศีรษะลดลงมาบนบ่า ค่อย ๆ เดินเข้าไปหาภิกษุผู้อยู่ใน วัด วางบาตรจีวร นัง่ ในทีท่ สี่ มควร แล้วถามถึงน้�้ำำดมื่ น้�้ำำใช้ ถ้าต้องการน้�้ำำดมื่ ก็พงึ ดืม่ ถ้าต้องการ น้�้ำำใช้ก็พึงใช้ ล้างเท้า วิธีล้างเท้าพึงเอามือข้างหนึ่งรดน้�้ำำ เอามืออีกข้างหนึ่งล้าง แล้วพึงถามถึง ผ้าเช็ดรองเท้า วิธีเช็ดรองเท้า คือเอาผ้าแห้งเช็ดก่อน แล้วเอาผ้าเปียกเช็ดทีหลัง แล้วซักผ้า เช็ดรองเท้าบิดให้แห้งแล้วตากไว้ส่วนหนึ่ง ถ้าภิกษุผู้อยู่ในวัดแก่กว่า พึงกราบไหว้ ถ้าอ่อนกว่า ก็เปิดโอกาสให้เธอกราบไหว้ แล้วพึงถามถึงเสนาสนะ (ที่อยู่อาศัย) ถามถึงที่ควรไปและไม่ควร ไป ถามถึงสกุลทีส่ งฆ์สมมติวา่ เป็นเสขะ ถามถึงทีถ่ า่ ยอุจจาระ ปัสสาวะ น้�้ำำดมื่ น้�้ำำบริโภค ไม้เท้า กติกาของสงฆ์ กาลที่ควรเข้าควรออกจากวัด เมื่อที่อยู่ไม่มีผู้ครอบครอง พึงเคาะประตู รอครู่หนึ่งแล้วยกลิ่มสลักขึ้นผลักบานประตู ยืนดูอยู่ภายนอก ถ้าสามารถก็พึงทำ�ำความ สะอาดที่อยู่ (วิธีทำ�ำความสะอาดที่อยู่ ได้แปลไว้แล้ว หน้า ๑๖๓ ข้อ ๑๗๐) อาวาสิกวัตร (ข้อปฏิบัติของภิกษุเจ้าถิ่น) ภิกษุเจ้าถิ่น (ผู้อยู่ประจำ�ำในวัด) ไม่ค่อยเอื้อเฟื้อในภิกษุอาคันตุกะ พระผู้มีพระภาค จึงทรงบัญญัติวัตรไว้ ดัง (จะย่อกล่าว) ต่อไปนี้

วินัยปิฎก

การทำ�ำสงฆ์ให้แตกกันที่ทำ�ำให้ไปอบายและไม่ไปอบาย ทรงแสดงหลังการทำ�ำสงฆ์ให้แตกกันที่มีโทษเป็นเหตุให้ไปอบาย และไม่เป็นเหตุให้ไป อบาย โดยชีไ้ ปทีค่ วามบริสทุ ธิใ์ จ และเจตนา คือฝ่ายทีจ่ ะไปอบายนัน้ รูว้ า่ ผิดธรรมวินยั แต่เเกล้ง แสดงว่าถูกธรรมวินัย ส่วนฝ่ายที่ไม่ไปอบายนั้น คือทำ�ำไปด้วยความบริสุทธิ์ใจ และด้วยเข้าใจ ว่าเรื่องที่โต้เถียงกันนั้น เหตุผลของตนถูกต้องตามธรรมวินัย

386

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เมื่อเห็นภิกษุผู้แก่พรรษากว่า พึงปูอาสนะ ตั้งน้�้ำำล้างเท้า ตั่งรองเท้า๑ กระเบื้อง เช็ดเท้า ลุกขึน้ ต้อนรับ รับบาตรและจีวร ถามถึง (ความต้องการ) น้�้ำำดมื่ น้�้ำำใช้ ถ้าสามารถก็พงึ เช็ดรองเท้าให้ แล้วกราบไหว้ และบอกให้ทราบเรื่องต่าง ๆ ที่ควรทราบ เช่น ที่ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ กติกาของสงฆ์ เป็นต้น ถ้ า ภิ ก ษุ อ าคั น ตุ ก ะอ่ อ นพรรษากว่ า พึ ง นั่ ง บอก ชี้ ที่ ว างบาตรจี ว ร ชี้ ที่ นั่ ง บอก น้�้ำำดื่ม น้�้ำำใช้ บอกผ้าเช็ดรองเท้า เปิดโอกาสให้กราบไหว้ และบอกเรื่องต่าง ๆ ที่ควรทราบ คมิกวัตร (ข้อปฏิบัติของภิกษุผู้จะเดินทางจากไป) (เรื่องนี้แปลไว้ละเอียดแล้ว หน้า ๑๖๒ หมายเลข ๑๖๙) ภัตตัคควัตร (วัตรในโรงฉัน) ก่อนจะทรงบัญญัติเรื่องข้อปฏิบัติในโรงฉัน ได้ทรงอนุญาตให้กล่าวอนุโมทนาใน โรงฉัน และให้มีภิกษุผู้เป็นเถระ และพระผู้น้อย (เถรานุเถระ) ๔ - ๕ รูป อยู่เป็นเพื่อนพระเถระ ในการกล่าวอนุโมทนา (สมัยก่อนพูดรูปเดียวเฉพาะหัวหน้า) เมื่อมีธุระจำ�ำเป็น ให้พระเถระ กลับก่อนได้แล้วให้รูปรองลงมา กล่าวอนุโมทนาแทน แล้วทรงปรารภภิกษุฉัพพัคคีย์ผู้ปฏิบัติ ไม่เรียบร้อย จึงทรงบัญญัติวัตรในโรงฉัน คือ เมือ่ มีผบู้ อกเวลาอาหารในวัดแล้ว ให้นงุ่ ห่มให้เป็นปริมณฑล คาดประคดเอว ถือบาตร เข้าบ้านด้วยดีไม่รีบด่วน ไม่พึงเดินออกหน้าพระเถระ และปฏิบัติตามเสขิยวัตร อันว่าด้วยการ เข้าไป และการนั่งในบ้านทุกข้อ ไม่พึงนั่งเบียดเสียดพระเถระ ไม่พึงนั่งกันที่นั่งของพระที่อ่อน พรรษากว่า ไม่พงึ นัง่ ทับสังฆาฏิในบ้าน เมือ่ เขาถวายน้�้ำำ พึงจับบาตรทัง้ สองมือรับน้�้ำำ แล้วล้างบาตร ถ้ามีที่รับน้�้ำำสำ�ำหรับเท พึงเทต่�่ำำไม่ให้น้�้ำำกระเซ็นเปียกภิกษุอื่นหรือเปียกสังฆาฏิ ถ้าไม่มีที่รับน้�้ำำ พึงเทลงบนพื้นดิน ไม่ให้น้�้ำำกระเซ็นเปียกภิกษุอื่นหรือเปียกสังฆาฏิ เมื่อเขาถวายข้าวก็จับบาตร ด้วยมือทั้งสองรับข้าว ถ้ามีเนยใส น้�้ำำมัน หรือแกงอ่อม ให้พระเถระสั่งให้เขาใส่ให้สมส่วนกัน พึงปฏิบัติตามเสขิยวัตร ว่าด้วยการรับบิณฑบาตและการฉันอาหารทุกข้อ พระเถระไม่พึงรับน้�้ำำ จนกว่าภิกษุทั้งปวงจะฉันเสร็จ เมื่อเขาถวายน้�้ำำ พึงเอามือทั้งสองจับบาตรรับน้�้ำำ ถ้ามีที่รับน้�้ำำ สำ�ำหรับเท พึงเทต่�่ำำ ๆ ไม่ให้น้�้ำำกระเซ็นเปียกภิกษุอื่นหรือเปียกสังฆาฏิ ฯ ล ฯ เมื่อกลับให้ภิกษุ อ่อนพรรษากว่ากลับก่อน ด้วยอาการอันดีงามตามเสขิยวัตรที่เกี่ยวกับการเข้าบ้าน ๑

ที่รองเท้า - ม.พ.ป.

387

ปิณฑจาริกวัตร (วัตรของภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต) ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต เมื่อจะเข้าหมู่บ้าน พึงนุ่งห่มให้เรียบร้อย และปฏิบัติตนขณะ เข้าบ้าน (เหมือนภิกษุผู้เข้าไปฉันในบ้าน) ตามเสขิยวัตร เมื่อจะเข้าสู่ที่อยู่ พึงสังเกตทางเข้าออก ไม่พึงเข้าออกโดยรีบด่วน ไม่พึงยืนไกลเกินไปหรือใกล้เกินไป ไม่พึงยืนนานเกินไปหรือเร็ว เกินไป พึงสังเกตว่า เขาใคร่จะถวายอาหารหรือไม่ ถ้าเขาแสดงอาการจะถวาย พึงยืนอยู่ เมือ่ เขา ถวายอาหาร (ใส่บาตร) พึงยกสังฆาฏิดว้ ยมือข้างซ้าย ส่งบาตรออกด้วยมือข้างขวา จับบาตรด้วย มือทั้งสองรับอาหาร ไม่พึงมองหน้าของผู้ถวายอาหาร พึงสังเกตดูว่า เขาทำ�ำอาการจะถวายแกง หรือไม่ ถ้าเขาแสดงอาการ พึงยืน (รอ) อยู่ เมื่อเขาถวายเสร็จแล้วพึงปิดบาตรด้วยสังฆาฏิ กลับไปด้วยดี ไม่รีบด่วน (ต่อจากนั้นทรงแสดงเสขิยวัตรเนื่องในการเข้าบ้านทุกข้อที่ภิกษุ ผู้เที่ยวบิณฑบาตจะพึงปฏิบัติ) เมื่อเสร็จการบิณฑบาตแล้ว รูปใดกลับก่อน พึงปูอาสนะ (ที่นั่ง) ตั้งน้�้ำำล้างเท้า ตั่งรองเท้า กระเบื้องเช็ดเท้าไว้ พึงล้างภาชนะใส่เศษอาหารตั้งไว้ พึงตั้งน้�้ำำดื่ม น้�้ำำใช้ ผู้ใดกลับจากบิณฑบาตในภายหลัง ถ้ามีของฉันเหลือ ถ้าปรารถนาก็พึงฉัน ถ้าไม่ ปรารถนาก็พึงเททิ้งเสียในที่ไม่มีของเขียวสด หรือเทลงในน้�้ำำที่ไม่มีตัวสัตว์ พึงเก็บอาสนะ เก็บน้�้ำำล้างเท้า ตั่งรองเท้า กระเบื้องเช็ดเท้า ล้างภาชนะใส่เศษอาหารเก็บไว้ เก็บน้�้ำำดื่ม น้�้ำำใช้ กวาดโรงฉัน ผู้ใดเห็นหม้อน้�้ำำดื่ม น้�้ำำใช้ หม้อน้�้ำำชำ�ำระว่างเปล่า พึงตักน้�้ำำใส่ ถ้าไม่สามารถ ก็พึงเรียกภิกษุรูปที่ ๒ มา ด้วยใช้มือแสดงให้ทราบว่าควรตักน้�้ำำใส่ ไม่พึงเปล่งวาจาในเรื่องนั้น อารัญญกวัตร (วัตรของภิกษุผู้อยู่ป่า) ภิกษุผู้อยู่ป่า พึงลุกขึ้นแต่เช้า เอาบาตรใส่ถุงแล้วคล้องบ่า เอาจีวรพาดที่คอ ใส่รองเท้า เก็บเครื่องใช้ที่ทำ�ำด้วยไม้และดินเผา ปิดประตูหน้าต่างแล้วลงจากที่อยู่อาศัย (เสนาสนะ) เมือ่ จะเข้าบ้าน พึงถอดรองเท้าเคาะในทีต่​่ �่ำำใส่ไว้ในถุงแล้วคล้องบ่า นุง่ ให้เรียบร้อย คาดประคดเอว ซ้อนผ้า (จีวรกับสังฆาฏิ) แล้วห่มผ้าซ้อนนั้น ติดลูกดุม ล้างบาตรแล้วถือเข้าไปด้วยดี ไม่รีบด่วน (ต่อจากนั้นพึงปฏิบัติตามเสขิยวัตรเนื่องในการเข้าบ้านทุกข้อ)๑ เมื่อเสร็จจากการรับบิณฑบาตออกจากบ้านแล้ว ใส่บาตรไว้ในถุงคล้องบ่า ม้วนจีวร วางไว้บนศีรษะ ใส่รองเท้าเดินไป ภิกษุผู้อยู่ป่าพึงตั้งน้�้ำำดื่ม น้�้ำำใช้ และจุดไฟไว้ วางไม้สีไฟไว้ ตั้งไม้เท้าไว้ เรียนรู้นักษัตรบท (ทางเดินของดาวฤกษ์) ทั้งหมด หรือบางส่วน และพึงเป็น ผู้ฉลาดในทิศ ๑

มีแปลไว้แล้ว หน้า ๒๖๓ หมายเลข (๑) สารูป ในที่นี้จึงไม่นำ�ำมาแปลหรือย่อความซ้�้ำำ

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ วัตตขันธกะ

388

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เสนาสนวัตร (วัตรเกี่ยวกับที่อยู่อาศัย) (แปลไว้แล้ว หน้า ๑๖๓ หมายเลข ๑๗๐) ชันตาฆรวัตร (วัตรในเรือนไฟ) ภิกษุผู้เข้าไปในเรือนไฟก่อน ถ้ามูลเถ้ามีมาก ก็พึงนำ�ำไปทิ้งเสีย ถ้าเรือนไฟรกก็ พึงกวาด ถ้าชานภายนอกรก หรือบริเวณรก หรือซุม้ รก หรือโรงแห่งเรือนไฟ (โรงโถงทีม่ เี รือนไฟ ตั้งอยู่) รก ก็พึงกวาด พึงนำ�ำผง (สำ�ำหรับถูตัว) ไปไว้ให้พร้อม ทำ�ำดินเหนียวให้เปียก รดน้�้ำำลงใน รางน้�้ำำเมื่อเข้าสู่เรือนไฟ พึงเอาดินเหนียวทาหน้า ปิดด้านหน้าปิดด้านหลัง (คงหมายถึงปิด เรือนไฟ) แล้วพึงเข้าไป ไม่พงึ นัง่ เบียดเสียดภิกษุผเู้ ป็นเถระ ไม่พงึ นัง่ กันทีภ่ กิ ษุผอู้ อ่ นพรรษากว่า ถ้าสามารถก็พึงถูหลังให้ภิกษุผู้เป็นเถระ เมื่อจะออกจากเรือนไฟ พึงนำ�ำตั่งประจำ�ำเรือนไฟออก ด้วย พึงปิดด้านหน้าด้านหลังแล้วออกจากเรือนไฟ ถ้าสามารถก็พึงถูหลังให้ภิกษุผู้เป็นเถระ แม้ในน้�้ำำ ไม่พึงอาบน้�้ำำเบื้องหน้าภิกษุผู้เป็นเถระ ไม่พึงอาบน้�้ำำในกระแสน้�้ำำด้านเหนือพระเถระ เมื่ออาบน้�้ำำเสร็จแล้วจะขึ้น ก็พึงให้ทางแก่ภิกษุทั้งหลายผู้กำ�ำลังขึ้น (จากน้�้ำำ) ส่วนภิกษุผู้ออกจาก เรือนไฟทีหลัง ถ้าเรือนไฟลื่น พึงล้างเสีย พึงล้างรางใส่ดินเหนียวแล้วเก็บตั่งประจำ�ำเรือนไฟเสีย ดับไฟปิดประตูแล้วออกไป (แสดงว่าเมื่อเข้าไปอบในเรือนไฟให้เหงื่อออกแล้วก็อาบน้�้ำำในที่ ใกล้ ๆ กันนั้นเอง) วัจจกุฎีวัตร (วัตรเกี่ยวกับส้วม) ก่อนทีจ่ ะทรงบัญญัตขิ อ้ ปฏิบตั เิ กีย่ วกับวัจจกุฎี ทรงบัญญัตใิ ห้ภกิ ษุผถู้ า่ ยอุจจาระเสร็จ แล้วใช้น้�้ำำชำ�ำระ ถ้าไม่ชำ�ำระ ต้องอาบัติทุกกฏ และทรงอนุญาตให้เข้าสู่วัจจกุฎีตามลำ�ำดับที่ไป ก่อนหลัง (ไม่ต้องคอยตามลำ�ำดับพรรษา ซึ่งภิกษุผู้มีพรรษาอ่อนกว่าเดือดร้อน) และทรงปรารภ ความไม่เรียบร้อยในการเข้า การใช้วจั จกุฎขี องภิกษุฉพั พัคคีย์ จึงทรงบัญญัตขิ อ้ ปฏิบตั เิ กีย่ วกับ วัจจกุฎี ดังต่อไปนี้ ภิ ก ษุ ผู ้ ไ ปสู ่ วั จ จกุ ฎี พึ ง ยื น อยู ่ ข ้ า งนอก ทำ� ำ เสี ย งกระแอม ถ้ า มี ภิ ก ษุ อ ยู ่ ข ้ า งใน พึ ง กระแอมรับ จึงพาดจีวรไว้ที่ห่วงสำ�ำหรับแขวนหรือราวสำ�ำหรับพาด พึงเข้าไปด้วยดี ไม่รีบด่วน ไม่พึงเลิกผ้าเข้าไป ต่อเมื่อยืนบนเขียงรองเหยียบแล้วจึงเลิกผ้า ไม่พึงเบ่งถ่าย ไม่พึงเคี้ยว ไม้สฟี นั ขณะถ่าย ไม่พงึ ถ่ายนอกหลุมอุจจาระนอกรางปัสสาวะ ไม่พงึ บ้วนน้�้ำำลายลงในรางปัสสาวะ ไม่พึงใช้ไม้ชำ�ำระที่หยาบ (คมแข็ง) ไม่พึงทิ้งไม้ชำ�ำระลงในหลุมถ่าย เมื่อยืนบนเขียงรองเหยียบ แล้ว พึงปกปิด (ดึงผ้านุ่งลงไปปกปิด) ไม่พึงออกโดยรีบร้อน ไม่พึงเลิกผ้าออกมา (เมื่อจะชำ�ำระ) ยืนอยู่บนเขียงรองเหยียบสำ�ำหรับชำ�ำระแล้วจึงเลิกผ้า ไม่พึงชำ�ำระให้มีเสียงดัง ไม่พึงเหลือน้�้ำำไว้

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ วัตตขันธกะ

389

อุปัชฌายวัตร (วัตรเกี่ยวกับอุปัชฌายะ) สั ท ธิ วิ ห าริ ก (ผู ้ ท่ี อุ ป ั ช ฌายะบวชให้ ) พึ ง ลุ ก ขึ้ น แต่ เ ช้ า ถอดรองเท้ า ทำ� ำ ผ้ า ห่ ม เฉวียงบ่า ถวายไม้สีฟัน น้�้ำำล้างหน้า ปูอาสนะ ถ้ามีข้าวยาคู พึงล้างภาชนะแล้วน้อมข้าวยาคู เข้าไปถวาย แล้วถวายน้�้ำำ รับภาชนะมาล้างเก็บ เมื่ออุปัชฌายะลุกขึ้นให้ยกอาสนะขึ้น ถ้า สถานที่รก พึงปัดกวาด ถ้าอุปัชฌายะใคร่จะเข้าสู่หมู่บ้านพึงถวายผ้านุ่ง รับผ้าที่ท่านผลัด ถวายประคดเอว เอาผ้า (จีวรกับสังฆาฏิ) ซ้อนกันแล้วถวาย ล้างบาตรแล้วถวายทั้งที่มีน้�้ำำ๑ ถ้าอุปัชฌายะต้องการพระไปด้วย พึงนุ่งให้เรียบร้อย ซ้อนผ้า ห่มผ้าซ้อนติดรังดุมตามท่านไป ไม่พึงเดินไกลหรือใกล้เกินไป พึงรับอาหารแต่พอเหมาะแก่บาตร เมื่ออุปัชฌายะกำ�ำลังพูด ไม่พึงพูดซ้อน นอกจากนั้นยังมีข้อปฏิบัติอีกมากมาย ซึ่งพอจะย่อกล่าวได้คือ หวังความศึกษา ในท่าน ขวนขวายป้องกัน หรือระงับความเสื่อมเสียอันจักมี หรือได้มีแล้ว เช่น ระงับความ กระสัน ความเบื่อหน่าย ช่วยปลดเปลื้องความเห็นผิดของท่าน ขวนขวายเพื่อสงฆ์งดโทษที่ จะลงแก่ท่าน หรือเพื่อผ่อนเบาลงมา รักษาน้�้ำำใจท่าน ไม่คบคนนอกให้เป็นเหตุแหนงใจ เช่น จะรับจะให้ เป็นต้น กับคนเช่นนั้น บอกท่านก่อน ไม่ทำ�ำตามลำ�ำพัง ไม่เที่ยวเตร่ตามลำ�ำพัง จะไปข้างไหนลาท่านก่อน เมื่อท่านอาพาธ เอาใจใส่พยาบาล ไม่ไปข้างไหนเสีย จนกว่าท่านจะ หายเจ็บหรือถึงมรณภาพ สัทธิวิหาริกวัตร (ข้อปฏิบัติต่อสัทธิวิหาริก) ภิกษุผู้เป็นอุปัชฌายะ (ผู้บวชให้) พึงปฏิบัติชอบในสัทธิวิหาริก (ผู้ที่ตนบวชให้) ดังต่อไปนี้ เอาธุระในการศึกษาของสัทธิวิหาริก สงเคราะห์ด้วยบาตรจีวร และบริขารอย่างอื่น ถ้าของตนไม่มีก็ขวนขวายหาให้ ขวนขวายป้องกัน หรือระงับความเสื่อมเสียอันจักมี หรือได้มี แล้วแก่สัทธิวิหาริก (เช่นเดียวกับข้อปฏิบัติต่ออุปัชฌายะ) เมื่อสัทธิวิหาริกอาพาธ เอาใจใส่ พยาบาล ๑

ล้างบาตรแล้ว ถวายบาตรพร้อมน้�้ำำ - ม.พ.ป.

วินัยปิฎก

ในขันชำ�ำระ เมื่อยืนบนเขียงสำ�ำหรับเหยียบแล้ว พึงปกปิด (แสดงว่าที่ถ่ายกับที่ชำ�ำระอยู่แยกกัน แต่ใกล้กัน) ถ้าวัจจกุฎีเปื้อน พึงล้างเสีย ถ้าที่ทิ้งไม้ชำ�ำระเต็ม พึงนำ�ำไม้ชำ�ำระไปเททิ้ง ถ้า วัจจกุฎีรก พึงปัดกวาด ถ้าชานภายนอก บริเวณ ซุ้ม รก ก็พึงปัดกวาด ถ้าน้�้ำำในหม้อชำ�ำระไม่มี ก็พึงตักน้�้ำำใส่

390

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อาจริยวัตร (ข้อปฏิบัติต่ออาจารย์) อันเตวาสิกวัตร (ข้อปฏิบัติต่ออันเตวาสิก) ทั้งสองอย่างนี้เหมือนกับข้อปฏิบัติ ระหว่างอุปัชฌายะกับสัทธิวิหาริก

๕. ปาฏิโมกขฐปนขันธกะ (หมวดว่าด้วยการงดสวดปาฏิโมกข์) พระอานนท์กราบทูลขอให้ทรงแสดงปาฏิโมกข์ ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่�่ำำ วันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ปราสาทที่นางวิสาขา สร้างถวาย ในบุพพาราม พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ จนกระทั่งดึกล่วงปฐมยามแห่งราตรี พระอานนท์ จึงกราบทูลขอให้แสดงปาฏิโมกข์ แต่พระผูม้ พี ระภาคก็ทรงนัง่ นิง่ เมือ่ มัชฌิยามแห่งราตรีลว่ งไป พระอานนท์ก็กราบทูลเตือนเป็นครั้งที่ ๒ แต่ก็ทรงนั่งนิ่ง ครั้นปัจฉิมยามแห่งราตรีล่วงแล้ว อรุณกำ�ำลังจะขึ้น พระอานนท์ก็กราบทูลเตือนอีกเป็นครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสตอบว่า บริ ษั ท (ผู ้ ที่ ป ระชุ ม กั น อยู ่ ) ไม่ บ ริ สุ ท ธิ์ พระโมคคั ล ลานะพิ จ ารณาก็ รู ้ ว ่ า มี ภิ ก ษุ ที่ ข าดจาก ความเป็นภิกษุ แต่ปฏิญญาตนว่าเป็นภิกษุ นั่งปนอยู่ในบริษัทนั้น จึงพูดกับภิกษุนั้นให้ออกไป แม้พูดถึง ๓ ครั้ง ภิกษุนั้นก็ยังนั่งนิ่ง ท่านจึงจับแขนพาออกไปนอกซุ้มประตู แล้วลงกลอน ข้างในเสีย พระผู้มีพระภาคจึงตรัสถึงความอัศจรรย์ ๘ ประการของมหาสมุทร เปรียบด้วย พระธรรมวินยั ของพระองค์ และมีทเี่ กีย่ วกับเหตุการณ์นอี้ ยูข่ อ้ หนึง่ คือมหาสมุทรย่อมซัดซากศพ ให้ขึ้นสู่ฝั่งหมด เปรียบเหมือนการที่สงฆ์ไม่ยอมคบหากับผู้ประพฤติผิด และยกเสียจากหมู่ ต่อจากนั้นไม่ทรงแสดงปาฏิโมกข์อีก เนื่องจากเหตุการณ์นั้น จึงตรัสว่า ต่อไปจะไม่ทรงแสดงปาฏิโมกข์อีก ทรงมอบให้สงฆ์ ทำ�ำอุโบสถสวดปาฏิโมกข์ ทรงอ้างเหตุผลว่า พระตถาคตไม่แสดงปาฏิโมกข์ในบริษทั ที่ไม่บริสุทธิ์ แล้วทรงบัญญัตพิ ระวินยั ห้ามภิกษุทยี่ งั มีอาบัตติ ดิ ตัวอยูฟ่ งั ปาฏิโมกข์ ถ้าขืนฟัง ต้องอาบัตทิ กุ กฏ ทรงอนุญาตให้งดสวดปาฏิโมกข์เพราะเหตุทมี่ ภี กิ ษุยงั มีอาบัตฟิ งั ปาฏิโมกข์ได้ พร้อมทัง้ ทรงแสดง วิธสี วดประกาศระงับการสวดปาฏิโมกข์ดว้ ย แต่กท็ รงห้ามมิให้งดสวดปาฏิโมกข์แก่ภกิ ษุผบู้ ริสทุ ธิ์ ไม่มอี าบัติ โดยไม่มเี หตุผล แล้วทรงแสดงการระงับการสวดปาฏิโมกข์ทไี่ ม่เป็นธรรม และทีเ่ ป็นธรรม หลายประการ รวมทั้งอันตรายหรือเหตุที่ทรงอนุญาตให้หยุดสวดปาฏิโมกข์ได้ ๑๐ ประการ คือ ๑. พระราชาเสด็จมา ๒. โจรปล้น ๓. ไฟไหม้

391

๔. น้�้ำำท่วม ๕. คนมามาก (เลิกสวดเพื่อทราบเรื่องหรือเพื่อต้อนรับ) ๖. อมนุษย์เบียดเบียน ๗. สัตว์ร้าย เช่น เสือเข้ามา ๘. งูร้ายเลื้อยเข้ามา ๙. ภิกษุเกิดอาพาธอันจะถึงแก่ชีวิต ๑๐. มีอันตรายแก่พรหมจรรย์ การโจทฟ้อง ทรงตอบคำ�ำถามของพระอุบาลีเกีย่ วกับการโจทฟ้อง (ภิกษุผไู้ ม่สมควรจะฟังปาฏิโมกข์) เริ่มตั้งแต่การตัดสินใจนำ�ำตนเข้าไปเกี่ยวข้อง เพื่อธรรม เพื่อวินัย และการโจทฟ้องกันเป็นธรรม และไม่เป็นธรรม ซึ่งมีลักษณะต่าง ๆ หลายประการ

๖. ภิกขุนีขันธกะ (หมวดว่าด้วยนางภิกษุณี) (เรื่องต้นคือประวัติความเป็นมาของนางภิกษุณี ได้แปลไว้แล้ว หน้า ๑๒๒) พระนาง มหาปชาบดี โคตมี (ผู ้ เ ป็ น พระน้ า นาง พระมารดาเลี้ ย งของพระพุ ท ธเจ้ า ) ทู ล ขอบวชใน พระพุทธศาสนา ในชัน้ แรกพระผูม้ พี ระภาคทรงปฏิเสธ แต่ในทีส่ ดุ ทรงอนุญาต โดยทรงวางเงือ่ นไข ไว้ถึง ๘ ประการ ที่เรียกว่าครุธรรม ซึ่งพระนางมหาปชาบดี โคตมี ก็ทรงยอมรับ พระอานนท์ จึงนำ�ำความไปกราบทูลพระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า การที่มีสตรีมาบวชในพระพุทธศาสนา จะทำ�ำให้พระธรรมวินัยตั้งอยู่ไม่ได้นานเท่าที่ควร (แต่การทรงวางเงื่อนไขมิให้สตรีบวชได้ง่าย ๆ ก็ได้ผล คือภายหลังพุทธปรินิพพานแล้วไม่นานนัก ก็หมดเชื้อสายของนางภิกษุณี) ทรงอนุญาตการบวชภิกษุณี ทรงอนุญาตให้ภกิ ษุทงั้ หลายบวชให้นางภิกษุณี (และในภายหลังทรงอนุญาตให้ภกิ ษุณี บวชในสงฆ์ ๒ ฝ่าย คือบวชในภิกษุณีสงฆ์ก่อน แล้วจึงบวชในภิกษุสงฆ์ เมื่อมีเหตุเกิดขึ้น มีนักเลงคอยดักประทุษร้ายนางภิกษุณีที่บวชในภิกษุณีสงฆ์ แล้วจะเดินทางมาบวชในฝ่าย ภิกษุสงฆ์ จึงทรงอนุญาตให้บวชโดยทูตได้ คือเมือ่ บวชในภิกษุณสี งฆ์เสร็จ ให้นางภิกษุณผี ฉู้ ลาด รูปหนึง่ เข้าไปหาภิกษุสงฆ์สวดขออนุมตั สิ งฆ์ เพือ่ ให้อปุ สมบทแก่นางภิกษุณที มี่ าไม่ได้ รวม ๓ ครัง้ แล้วให้ภิกษุผู้ฉลาดสามารถสวดประกาศการอุปสมบท ในที่ประชุมสงฆ์ด้วยญัตติจตุตถกรรม คือเสนอญัตติ ๑ ครั้ง สวดประกาศ ๓ ครั้ง) อนึ่ง ทรงชี้แจงด้วยว่า พระนางมหาปชาบดี โคตมี เป็นอันบวชแล้วดี ด้วยการรับครุธรรม ๘ ประการ

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ ภิกขุนีขันธกะ

392

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

การศึกษาสิกขาบท ทรงอนุญาตให้นางภิกษุณีศึกษาในสิกขาบทที่เป็นสาธารณะ คือใช้ได้ด้วยกันระหว่าง ภิกษุกับนางภิกษุณี ส่วนสิกขาบทที่เป็นอสาธารณะ คือบัญญัติไว้เฉพาะแก่นางภิกษุณี ก็ทรง อนุญาตให้ศึกษา ลักษณะตัดสินธรรมวินัย ๘ ประการ ทรงแสดงลักษณะตัดสินธรรมวินัย ๘ ประการ คือ ๑. ถ้าเป็นไปเพื่อความกำ�ำหนัดยินดี มิใช่เพื่อปราศจากความกำ�ำหนัดยินดี ๒. เป็นไปเพื่อผูกมัดไว้ในภพ มิใช่คลายการผูกมัด ๓. เป็นไปเพื่อสะสมกิเลส มิใช่เพื่อรื้อถอนกิเลส ๔. เป็นไปเพื่อความปรารถนาใหญ่ มิใช่เพื่อความปรารถนาน้อย ๕. เป็นไปเพื่อไม่ยินดีด้วยของตน มิใช่เพื่อยินดีด้วยของของตน (สันโดษ) ๖. เป็นไปเพื่อคลุกคลีด้วยหมู่ มิใช่เพื่อสงัดจากหมู่ ๗. เป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน มิใช่เพื่อปรารภความเพียร ๘. เป็นไปเพื่อเลี้ยงยาก มิใช่เพื่อเลี้ยงง่าย พึงทราบว่าธรรมเหล่านัน้ มิใช่ธรรมมิใช่วนิ ยั มิใช่สตั ถุศาสนา ถ้าตรงกันข้ามจึงเป็นธรรม วินัย เป็นสัตถุศาสนา เรื่องเกี่ยวกับปาฏิโมกข์และสังฆกรรม ครั้งแรกทรงอนุญาตให้ภิกษุทั้งหลายสวดปาฏิโมกข์ให้นางภิกษุณีฟัง ต่อมาทรงห้าม และให้นางภิกษุณีสวดเอง โดยให้ภิกษุทั้งหลายสอนให้ ครั้งแรกทรงอนุญาตให้ภิกษุทั้งหลาย รับการแสดงอาบัติของนางภิกษุณีได้ ภายหลังทรงห้าม และให้นางภิกษุณีรับการแสดงอาบัติ ของนางภิกษุณดี ว้ ยกัน โดยให้ภกิ ษุทงั้ หลายสอนวิธกี ารให้ ครัง้ แรกทรงอนุญาตให้ภกิ ษุทงั้ หลาย ทำ�ำกรรมแก่นางภิกษุณีได้ (สวดประกาศลงโทษ) ภายหลังทรงห้าม และให้นางภิกษุณีทำ�ำกรรม แก่นางภิกษุณีด้วยกัน โดยให้ภิกษุทั้งหลายสอนวิธีการให้ ทรงอนุญาตให้ภิกษุทั้งหลายระงับ อธิกรณ์ของนางภิกษุณีได้ แต่เกี่ยวกับการทำ�ำกรรม ทรงอนุญาตให้ภิกษุยกกรรมยกอาบัติ ของนางภิกษุณีได้ แล้วให้มอบให้นางภิกษุณีด้วยกันทำ�ำกรรมและรับการแสดงอาบัติต่อไป และทรงอนุญาตให้ภิกษุสอนวินัยแก่นางภิกษุณีได้

393

การลงโทษภิกษุด้วยการไม่ไหว้ ภิกษุฉัพพัคคีย์เอาน้�้ำำโคลนรดนางภิกษุณีบ้าง แสดงอาการต่าง ๆ ที่ไม่ดีไม่งาม เพือ่ จะให้นางภิกษุณี กำ�ำหนัดในตน ทรงปรับอาบัตทิ กุ กฏแก่ผทำู้ ำ� เช่นนัน้ และให้ลงโทษ (ทัณฑกรรม) แก่ภิกษุนั้น โดยให้ภิกษุณีสงฆ์นัดกันไม่ไหว้ภิกษุนั้น การลงโทษนางภิกษุณี นางภิกษุณีฉัพพัคคีย์ (พวก ๖) ประพฤติไม่ดีไม่งามเพื่อให้ภิกษุกำ�ำหนัดในตน ทรง ปรับอาบัติทุกกฏและอนุญาตให้ลงโทษนางภิกษุณีนั้นโดยให้กักบริเวณ และถ้ายังไม่ละเลิก ก็ให้งดให้โอวาท นางภิกษุณีที่ถูกงดโอวาทจะทำ�ำอุโบสถร่วมกับภิกษุณีอื่น ๆ ไม่ได้ จนกว่า อธิกรณ์จะสงบ การให้โอวาทนางภิกษุณี ภิกษุผู้ให้โอวาทนางภิกษุณี จะงดเสียแล้วเที่ยวจาริกไปก็ตาม งดโอวาทเพราะ เขลาก็ตาม งดโอวาทโดยไม่มีเหตุผลสมควรก็ตาม งดโอวาทแล้วไม่วินิจฉัย (คือเมื่อลงโทษ งดโอวาท ก็จะต้องมีการตัดสินให้เห็นผิด) ก็ตาม ต้องอาบัติทุกกฏ ครั้งแรกทรงอนุญาตให้ นางภิกษุณีไปฟังโอวาทของภิกษุ ภายหลังทรงอนุญาตให้สมมติ คือแต่งตั้งภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ให้ไปสอนนางภิกษุณี เป็นต้น รวมทั้งระเบียบเล็ก ๆ น้อย ๆ ในการให้โอวาท ข้อห้ามเบ็ดเตล็ด ต่อจากนัน้ ทรงบัญญัตพิ ระวินยั เบ็ดเตล็ดเกีย่ วด้วยนางภิกษุณี เช่น ห้ามใช้ประคดเอว ยาวเกินไป ให้รัดประคดรอบเดียว ห้ามใช้ผ้ารัดดัดซี่โครง (เพื่อรัดรูป ดั่งสตรีผู้เป็นคฤหัสถ์) นอกจากนั้นยังห้ามทำ�ำการแบบสตรีผู้ครองเรือนอีกหลายอย่าง เช่น ผัดหน้า เจิมหน้า ย้อมหน้า ตลอดจนห้ามมีทาส ทาสี กรรมกรหญิงชาย เป็นต้น ไว้รับใช้ และห้ามใช้จีวรย้อมสีไม่ถูกต้อง เช่นเดียวกับที่ห้ามสำ�ำหรับภิกษุ และห้ามใช้เสื้อใช้หมวก เป็นต้น นางภิกษุณีถึงมรณภาพ ทรงบัญญัตใิ ห้เครือ่ งใช้ของเธอเป็นของภิกษุณสี งฆ์ ต่อจากนัน้ มีขอ้ ห้ามเบ็ดเตล็ดต่าง ๆ รวมทัง้ เรื่องการอุปสมบท การทำ�ำอุโบสถ และปวารณา

๗. ปัญจสติกขันธกะ (หมวดว่าด้วยพระอรหันต์ ๕๐๐ รูป ในการทำ�ำสังคายนาครั้งที่ ๑) เล่าเรื่องพระผู้มีพระภาคนิพพานแล้ว ภิกษุทั้งหลายเศร้าโศก แต่มีภิกษุผู้บวชเมื่อแก่ รูปหนึ่งชื่อ สุภัททะ กล่าวห้ามไม่ให้เศร้าโศก ควรจะดีใจว่า ต่อไปจะได้ไม่มีใครคอยห้ามทำ�ำนั่น ทำ�ำนี่ อยากทำ�ำอะไรก็จะทำ�ำได้ พระมหากัสสปปรารภถ้อยคำ�ำนั้น จึงเสนอให้ทำ�ำสังคายนา คือ

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ ปัญจสติกขันธกะ

394

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ร้อยกรองหรือจัดระเบียบพระธรรมวินัยและเลือกพระอรหันต์ ๔๙๙ รูป (เว้นไว้ ๑ รูป สำ�ำหรับพระอานนท์ ซึ่งยังมิได้เป็นพระอรหันต์) แล้วเดินทางไปยังกรุงราชคฤห์ สวดประกาศ มิให้สงฆ์อื่นที่ไม่เกี่ยวข้องกับการสังคายนาอยู่ในกรุงราชคฤห์ และใช้เวลา ๑ เดือนแรก ในการปฏิสังขรณ์สิ่งปรักหักพัง รุ่งขึ้นจะมีการประชุม พระอานนท์ก็ได้บรรลุอรหัตตผล การสังคายนาครั้งที่ ๑ พระมหากัสสปสวดขอให้สงฆ์สมมติ คือแต่งตั้งตัวท่านเองเป็นผู้ถามวินัย พระอุบาลี เป็นผู้ตอบวินัย เมื่อถามตอบเสร็จแล้ว จึงขอสมมติตัวท่านเองเป็นผู้ถามธรรมะ พระอานนท์ เป็นผู้ตอบธรรมะ แล้วได้ถามตอบนิกาย ๕ (หมายเหตุ : หลักฐานสั้น ๆ นี้แสดงว่า คำ�ำว่า ธรรม นั้น รวมทั้งพระสูตรและอภิธรรม ตามที่อรรถกถาอธิบายว่า อภิธรรมนั้นรวมอยู่ในขุททกนิกาย อันเป็นนิกายที่ ๕ ฝ่ายที่ค้าน ไม่ เ ชื่ อ ว่ า อภิ ธ รรมมี ม าในสมั ย พระพุ ท ธเจ้ า แต่ ม าแต่ ง ขึ้ น ภายหลั ง ก็ อ ้ า งเหตุ ผ ลตอนนี้ บอกว่าเป็นหลักฐานที่แสดงว่าไม่มีการสังคายนาอภิธรรมเลย เพราะนิกาย ๕ เป็นเรื่องของ พระสูตรล้วน ๆ) การถอนสิกขาบทเล็กน้อย ต่อจากนั้นพระอานนท์ได้เสนอให้ที่ประชุมทราบถึงพระพุทธานุญาตที่ให้สงฆ์ ถ้า ปรารถนา ก็ถอนสิกขาบทเล็กน้อยเสียได้ ที่ประชุมไม่ตกลงกันได้ว่า แค่ไหนเป็นสิกขาบท เล็กน้อย พระมหากัสสปจึงสวดเสนอญัตติให้สงฆ์งดถอนสิกขาบทเล็กน้อย เพื่อป้องกันมิให้มี ผู้กล่าวได้ว่า สิกขาบทที่พระสมณโคดมทรงบัญญัติน้ัน อยู่ได้ตราบเท่าที่ยังมีศาสดาเท่านั้น จึงมีระยะกาลเหมือนควันไฟ (ซึ่งจางหายไปง่าย) ในที่สุดเมื่อไม่มีผู้ใดคัดค้าน ก็เป็นอันใช้ อำ�ำนาจสงฆ์ห้ามถอนสิกขาบทเล็กน้อย พระอานนท์ถูกปรับอาบัติ พระเถระทั้งหลายได้ปรับอาบัติทุกกฏแก่พระอานนท์หลายข้อ คือ ๑. ไม่ถามให้ทรงแสดงว่าสิกขาบทเล็กน้อยคืออะไรบ้าง ๒. เมื่อเย็บผ้าอาบน้�้ำำฝนถวายพระผู้มีพระภาคได้เหยียบผ้านั้น ๓. ตอนที่นำ�ำสตรีเข้าถวายบังคมพระศพ คนเหล่านั้นร้องไห้ น้�้ำำตาเปื้อนพระสรีระของ พระผู้มีพระภาค ๔. ไม่อาราธนาให้พระผู้มีพระภาคทรงพระชนม์อยู่ ทั้งที่ทรงทำ�ำนิมิตโอภาสให้ปรากฏ ๕. ขวนขวายให้สตรีบวชในพระพุทธศาสนา พระอานนท์มีข้อชี้แจงทุกข้อ แต่ยอมแสดงอาบัติด้วยศรัทธาในพระเถระเหล่านั้น

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ สัตตสติกขันธกะ

395

ลงพรหมทัณฑ์พระฉันนะ พระอานนท์จึงแจ้งให้สงฆ์ทราบถึงพระพุทธดำ�ำรัสที่ให้ลงพรหมทัณฑ์ (การลงโทษ แบบผู้ใหญ่ หรือผู้ดี) คือพระฉันนะอยากจะทำ�ำอะไรก็ปล่อยให้ทำ�ำตามชอบใจ ภิกษุทั้งหลาย ไม่พงึ ว่ากล่าวตักเตือนสัง่ สอน สงฆ์จงึ มอบให้พระอานนท์เป็นผูจ้ ดั การลงพรหมทัณฑ์ โดยให้นำำ� ภิกษุไปด้วยเป็นอันมากเดินทางไปกรุงโกสัมพีโดยทางเรือ ได้พบพระเจ้าอุเทน พระเจ้าอุเทน ทรงเลื่อมใสในคำ�ำชี้แจงเรื่องการใช้ผ้าให้เป็นประโยชน์ แม้เมื่อเก่าแล้วก็ยังเอามาทำ�ำผ้าเช็ดเท้า ผ้าถูพื้น และนำ�ำมาขยำ�ำกับดินเหลวโบกชานภายนอกกุฎี ต่อจากนั้นพระอานนท์ก็เดินทางไปยัง โฆสิตารามลงพรหมทัณฑ์แก่พระฉันนะ ทำ�ำให้พระฉันนะเสียใจถึงสลบ และพยายามบำ�ำเพ็ญเพียร จนได้บรรลุอรหัตตผล จึงมาขอให้ถอนพรหมทัณฑ์ แต่พระอานนท์ตอบว่า พรหมทัณฑ์เป็น อันระงับไปแล้ว ตั้งแต่พระฉันนะได้บรรลุอรหัตตผล

๘. สัตตสติกขันธกะ (หมวดว่าด้วยพระอรหันต์ ๗๐๐ รูป ในการสังคายนาครั้งที่ ๒) วัตถุ ๑๐ ประการ ซึ่งผิดพระธรรมวินัย เมื่อพุทธปรินิพพานล่วงแล้ว ๑๐๐ ปี ภิกษุพวกวัชชีบุตร ชาวเมืองไพศาลี แสดงวัตถุ ๑๐ ประการ (ซึ่งผิดธรรมวินัย) ว่า เป็นของควรหรือถูกต้องตามธรรมวินัย คือ ๑. เก็บเกลือในเขาสัตว์ (เขนง) เอาไว้ฉันกับอาหารได้ (ความจริง ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เพราะเมื่อเก็บไว้ค้างคืนแล้วนำ�ำมาปนกับอาหาร อาหารนั้นก็เหมือนค้างคืนด้วย) ๒. ตะวันชายไปแล้ว ๒ นิ้ว ฉันอาหารได้ (ความจริง ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เพราะ ฉันอาหารในเวลาวิกาล คือเที่ยงไปแล้ว)

วินัยปิฎก

พระปุราณะไม่ค้าน แต่ถือตามที่ฟังมาเอง พระปุราณะพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๕๐๐ ท่องเที่ยวไปในทักษิณาคิรี (ภูเขาแถบ ภาคใต้ของอินเดีย) พอสมควรแล้ว ก็เดินทางไปพัก ณ เวฬุวนาราม กรุงราชคฤห์ เมื่อเข้าไปหา พระเถระได้รับบอกเล่าว่า พระเถระทั้งหลายได้สังคายนาพระธรรมวินัยแล้ว และแนะให้รับรอง ข้อที่สังคายนาแล้วนั้น พระปุราณะตอบว่า ธรรมและวินัยเป็นอันพระเถระทั้งหลายสังคายนา ดีแล้ว แต่ข้าพเจ้าได้ฟังมา ได้รับมาในที่เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคอย่างไร ข้าพเจ้า จักทรงจำ�ำไว้อย่างนั้น (เรื่องนี้เป็นจุดหนึ่งในประวัติศาสตร์ ที่แสดงว่าความคิดเห็นไม่ตรงกัน เริ่มมีบ้างแล้ว)

396

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. ภิกษุฉันอาหารในที่นิมนต์จนบอกพอ ไม่รับอาหารที่เขาเพิ่มเติม แล้วคิดว่าจะ เข้าบ้านฉันอาหารทีไ่ ม่เป็นเดนได้ (ความจริงไม่ได้ ต้องอาบัตปิ าจิตตีย์ ดูหน้า ๒๕๑ สิกขาบทที่ ๕) ๔. ภิกษุอยู่ในสีมาเดียวกัน ทำ�ำอุโบสถแยกกันได้ (ความจริงไม่ได้ ต้องอาบัติทุกกฏ) ๕. สงฆ์ยังมาประชุมไม่พร้อมกันแต่ครบจำ�ำนวนพอจะทำ�ำกรรมได้ ก็ควรทำ�ำไปก่อนได้ แล้วขออนุมัติหรือความเห็นชอบจากภิกษุผู้มาทีหลัง (ความจริงไม่ควร) ๖. เรื่องที่อุปัชฌายะอาจารย์เคยประพฤติมาแล้วใช้ได้ (ความจริงถ้าถูกก็ใช้ได้ ถ้าผิด ก็ใช้ไม่ได้) ๗. นมสดที่แปรแล้ว แต่ยังไม่เป็นนมส้ม ภิกษุฉันในที่นิมนต์ จนบอกไม่รับอาหารที่ เขาถวายเพิ่มให้แล้ว คงดื่มนมนั้นได้ (ความจริงไม่ได้ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เพราะ ยังไม่เข้าลักษณะเภสัช ๕) ๘. น้�้ำำเมาอย่างอ่อนที่มีรสเมาเจืออยู่น้อย ไม่ถึงกับจะทำ�ำให้เมา ควรดื่มได้ (ความจริง ไม่ควร) ๙. ผ้าปูนั่งที่ไม่มีชาย ควรใช้ได้ (ความจริงไม่ควร) ๑๐. ทองเงิน ควรรับได้ (ความจริงไม่ควร ถ้ารับ ต้องอาบัติปาจิตตีย์) พระยสะ กากัณฏกบุตร คัดค้าน ภิกษุพวกวัชชีบตุ รเอาถาดใส่น้�้ำำ เทีย่ วเรีย่ ไรเงินพวกอุบาสกทีม่ าในวันอุโบสถ เพือ่ เป็น ค่าบริขารของพระสงฆ์ พระยสะ กากัณฏกบุตร (ซึ่งเป็นพระมาจากที่อื่น) กล่าวห้ามอุบาสก เหล่านั้นว่าไม่ควรให้ แต่เพราะไม่รู้วินัย เขาจึงให้ไปตามที่เคยให้มา ตกกลางคืนภิกษุเหล่านั้น แบ่งเงินกันแล้วเฉลีย่ มาให้ พระยสะ กากัณฏกบุตร ท่านปฏิเสธ ก็โกรธเคืองหาว่าท่านด่าอุบาสก เหล่านั้น จึงประชุมกันลงปฏิสารณียกรรม (ให้ไปขอขมาชาวบ้าน) พระยสะ กากัณฏกบุตร จึงอ้างวินัยว่า จะต้องมีพระเป็นทูตไปด้วย ๑ รูป เมื่อภิกษุวัชชีบุตรสวดประกาศแต่งตั้งภิกษุ รูปหนึ่งมอบให้ไปด้วยแล้ว พระยสะก็เข้าไปหาอุบาสกเหล่านั้น ชี้แจงข้อที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ หลายแห่ง ห้ามรับทองเงิน อุบาสกเหล่านัน้ ได้ทราบข้อวินยั ก็เลือ่ มใสพระยสะ และกล่าวประณาม ภิกษุวัชชีบุตร เมื่อกลับจากที่น้ัน ภิกษุที่เป็นทูตร่วมไปด้วยก็ชี้แจงให้ภิกษุวัชชีบุตรทราบ ต่างพากันโกรธเคืองพระยสะ อ้างว่า การที่พระยสะไปพูดกับคนเหล่านั้นเป็นการไปแจ้งความ แก่คฤหัสถ์โดยมิได้รบั แต่งตัง้ จากสงฆ์ จึงควรอุกเขปนียกรรม (ยกเสียจากหมู่ ไม่ให้ใครคบด้วย)

397

การสังคายนาครั้งที่ ๒ พระยสะ กากัณฏกบุตร จึงหนีไป ชวนพระเถระที่เห็นแก่ธรรมวินัยหลายรูป ซึ่งเป็น ประมุขสงฆ์อยู่ในที่ต่าง ๆ เช่น พระสัพพกามี พระสาฬหะ พระอุชชโสภิตะ (บางแห่งว่า ขุชชโสภิตะ) พระวาสภะคามิกะ ๔ รูปนี้ เป็นผู้แทนคณะสงฆ์ฝา่ ยตะวันออก พระเรวตะ พระสัมภูตะ สาณวาสี พระยสะ กากัณฏกบุตร พระสุมนะ ๔ รูปนี้เป็นผู้แทนคณะสงฆ์ฝ่ายตะวันตก (ชาวเมืองปาฐา) รวมทั้งพระอรหันต์ทงั้ หลายเป็นอันมาก ถึง ๗๐๐ รูป ประชุมกัน ณ วาลิการาม โดยมีพระอชิตะ ผู้มีพรรษา ๑๐ เป็นผู้ปูอาสนะ วินิจฉัยวัตถุ ๑๐ ประการ แสดงที่มาที่ทรงห้ามไว้ ปรับอาบัติไว้ อย่างชัดเจน ชี้ขาดด้วยมติของสงฆ์ ให้วัตถุ ๑๐ นั้นผิดธรรมผิดวินัย มิใช่สัตถุศาสนา (ประวัตกิ ารทำ�ำสงั คายนาทัง้ สองคราว คือครัง้ ที่ ๑ และครัง้ ที่ ๒ นี้ มีมาในพระไตรปิฎก ด้วยเห็นได้ว่าเป็นการเพิ่มไว้เมื่อสังคายนาครั้งที่ ๓ เพื่อให้เป็นหลักฐานความเป็นมาแห่ง พระธรรมวินัย) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๗

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๗ จุลลวัคค์ สัตตสติกขันธกะ

เล่ม ๘ ปริวาร พระไตรปิฎกเล่ม ๘ นี้ เป็นเล่มสุดท้ายของวินัยปิฎก และมีข้อความที่พึงนำ�ำมาย่อไว้ เพียงเล็กน้อย เพราะข้อความในเล่มนี้เป็นการย้อนไปกล่าวถึงพระไตรปิฎก ตั้งแต่เล่ม ๑ ถึงเล่ม ๗ ที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง แต่การย้อนกล่าวในครั้งนี้ เท่ากับประมวลความสำ�ำคัญที่น่า รู้ต่าง ๆ มากล่าวไว้ มีหัวข้อใหญ่ ๆ อยู่ ๒๑ ข้อด้วยกัน คือ ๑. มหาวิภังค์โสฬสมหาวาร เป็นการย้อนกล่าวถึงศีลของภิกษุ ๒๒๗ ข้อ ทีละข้อ อันปรากฏในวินัยปิฎก เล่ม ๑ และ ๒ ซึ่งมีชื่อว่ามหาวิภังค์ โดยตั้งประเด็นไว้ ๒ ส่วน ส่วนละ ๘ ประเด็น รวมเป็น ๑๖ ประเด็น (โสฬสมหาวาร) ส่วนแรกกับ ส่วนหลัง ความจริงก็พ้องกันทั้งแปดประเด็น เป็นแต่ว่าส่วนแรกพิจารณาถึง การทำ�ำผิดโดยตรง ส่วนหลังพิจารณาถึงผลอันเนือ่ งมาจากเหตุ คือการทำ�ำความผิด หรือกล่าวตามศัพท์ที่ปรากฏก็คือ ส่วนหลังพิจารณาถึงปัจจัย คือการทำ�ำความผิด นัน้ ๆ เป็นปัจจัยหรือเป็นเหตุให้เกิดอะไรขึน้ ประเด็น ๘ ประเด็นซึง่ มีอยูใ่ น ๒ ส่วน นั้น คือ (๑) กัตถปัญญัติติวาร ประเด็นที่ว่า บัญญัติไว้ ณ ที่ไหน หมายถึงสถานที่ ซึ่งทรง บัญญัติสิกขาบท รวมทั้งบุคคลผู้เป็นต้นเหตุให้บัญญัติสิกขาบท เรื่องราวที่ เกิดขึ้นเป็นต้น (๒) กตาปัตติวาร ประเด็นทีว่ า่ เมือ่ ทำ�ำความผิดนัน้ ๆ ลงไปแล้ว จะต้องอาบัตอิ ะไร บ้าง เช่น ภิกษุลกั ทรัพย์ในกรณีเช่นไร ต้องอาบัตปิ าราชิก อาบัตถิ ลุ ลัจจัยและ อาบัติทุกกฏ (๓) วิปัตติวาร ประเด็นที่ว่า การทำ�ำความผิดนั้น ๆ จะเป็นศีลวิบัติ ความบกพร่อง ทางศีล หรืออาจารวิบัติ ความบกพร่องทางความประพฤติ เป็นต้น (๔) สังคหิตวาร ประเด็นที่ว่า การทำ�ำความผิดนั้น ๆ สงเคราะห์หรือจัดเข้ากับกอง อาบัติอะไร (๕) สมุฏฐานวาร ประเด็นที่ว่า การทำ�ำความผิดนั้นเกิดขึ้น หรือมีสมุฏฐานทางกาย วาจา หรือใจ (๖) อธิกรณวาร ประเด็นที่ว่า การทำ�ำความผิดนั้น ๆ เป็นอธิกรณ์ประเภทไหน ใน ๔ ประเภท (๗) สมถวาร ประเด็นที่ว่า การทำ�ำความผิดที่เป็นอธิกรณ์นั้น ๆ จะระงับด้วยวิธี ระงับ ๗ อย่าง ข้อไหนบ้าง

399

(๘) สมุจจยวาร ประเด็นที่ว่า การทำ�ำความผิดนั้น ๆ เมื่อรวมกล่าวตั้งแต่ประเด็น ที่ ๑ ถึง ๗ จะได้ความว่าอย่างไรบ้าง คือกล่าวซ้�้ำำ ๗ ข้อแรกอีกครั้งหนึ่ง ในส่วนที่ ๒ อีก ๘ ประเด็น ก็ทำ�ำนองเดียวกัน เพียงแต่เปลี่ยนหลักการ เล็กน้อยว่า เพราะปัจจัยแห่งการทำ�ำความผิดนั้นจะมีผลเป็นอย่างไรบ้าง ๒. ภิกขุนีวิภังค์โสฬสมหาวาร เป็นการย้อนกล่าวถึงศีลของนางภิกษุณีแต่ละข้อ อันปรากฏในวินัยปิฎก เล่ม ๓ ซึ่งมีชื่อว่าภิกขุนีวิภังค์ โดยตั้งประเด็นไว้เป็น ๒ ส่วน ส่วนละ ๘ ประเด็น เช่นเดียวกับของภิกษุ ๓. สมุฏฐานสีสสังเขป เป็นการรวบรวมสิกขาบททัง้ หมดมากล่าวเฉพาะเรือ่ งสมุฏฐาน คือทางกาย ทางวาจา หรือทางจิต โดยจัดเป็นหมวดหมู่ว่า พวกใดบ้างเกิดจาก สมุฏฐาน ๑ หรือสมุฏฐาน ๒ หรือสมุฏฐาน ๓ หรือสมุฏฐานผสมอื่น ๆ ใน ๓ ข้อนั้น ๔. กติปจุ ฉาวาร เป็นการตัง้ คำ�ำถามว่า เรือ่ งนัน้ ๆ มีเท่าไร เช่น อาบัตมิ เี ท่าไร แล้วตอบ เป็นประเด็น ๆ ไป เป็นต้น ๕. วีสติวาร (แปลตามศัพท์ว่า ๒๐ วาระ ถอดความว่า ตั้งประเด็นในการวินิจฉัยไว้ ๒๐ ประเด็น) เป็นการตั้งคำ�ำถาม แล้วตอบในเรื่องเกี่ยวกับอาบัติ ที่เกิดแห่งอาบัติ อธิกรณ์ วิธีระงับอธิกรณ์ เป็นต้น รวม ๒๐ ประเด็น ๖. ขันธกปุจฉา คำ�ำถาม คำ�ำตอบ เกี่ยวกับขันธกะ คือหมวดต่าง ๆ ในพระไตรปิฎก เล่ม ๔ ถึงเล่ม ๗ คือทั้งมหาวรรคและจุลลวรรค รวมทั้งสิ้น ๒๒ หมวด หรือ ๒๒ ขันธกะ ว่าในแต่ละหมวดนั้น ๆ กล่าวถึงอาบัติไว้กี่ประเภท ๗. เอกุตตริกะ เป็นการชี้แจงเรื่องเกี่ยวกับพระวินัยด้วยตัวเลข คือ หมวด ๑ มีอะไร บ้างที่เป็นข้อเดียว หมวด ๒ มีอะไรบ้างที่เป็น ๒ ข้อ หมวด ๓ มีอะไรบ้างที่เป็น ๓ ข้อ ดังนี้เรื่อยไปจนถึงหมวด ๑๑ มีอะไรบ้างที่เป็น ๑๑ ข้อ เช่น อุโบสถ ๒ คือ ๑๔ ค่�่ำำ กับ ๑๕ ค่�่ำำ ปวารณา ๒ คือ ๑๔ ค่�่ำำ กับ ๑๕ ค่�่ำำ เป็นต้น กรรม ๒ คือ อปโลกนกรรม (การบอกกล่าว) ญัตติกรรม (การเสนอญัตติ) เหล่านี้เป็นต้น ก็อยู่ ในหมวด ๒ รองเท้า ๑๑ ชนิดที่เป็นของไม่ควรมีอะไรบ้าง บุคคล ๑๑ ประเภท ไม่ควรไหว้มีอะไรบ้าง เหล่านี้เป็นต้น ก็อยู่ในหมวด ๑๑ ๘. อุโปสถาทิปุจฉาวิสัชชนา คำ�ำถาม คำ�ำตอบเรื่องอุโบสถ เป็นต้น เช่น ถามว่า อะไร เป็นเบือ้ งต้น เป็นท่ามกลาง เป็นทีส่ ดุ แห่งการทำ�ำอุโบสถ แล้วตอบว่า ความสามัคคี เป็นเบื้องต้น การกระทำ�ำเป็นท่ามกลาง และการจบเป็นที่สุดแห่งการทำ�ำอุโบสถ

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๘ ปริวาร

400

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ถามว่า อะไรเป็นเบือ้ งต้น เป็นท่ามกลาง เป็นทีส่ ดุ แห่งการบวช ตอบว่า บุคคลเป็น เบื้องต้น การเสนอญัตติ (ขอทาบทามสงฆ์) เป็นท่ามกลาง กัมมวาจา (การสวด ประกาศขอความตกลงใจ หรือขออนุมัติสงฆ์) เป็นทีส่ ุด ๙. อัตถวเสปกรณ์ กล่าวถึงการที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติสิกขาบทเพื่อประโยชน์ ๑๐ ประการ คือ (๑) เพื่อความดีงามแห่งสงฆ์ (๒) เพื่อความผาสุกแห่งสงฆ์ (๓) เพื่อข่มคนที่เก้อยาก (หน้าด้าน) (๔) เพื่ออยู่สบายของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก (๕) เพือ่ ป้องกันอาสวะ (กิเลสทีห่ มักหมมในจิต) ปัจจุบนั (๖) เพือ่ ป้องกันอาสวะใน อนาคต (๗) เพือ่ ความเลือ่ มใสของคนทีย่ งั ไม่เลือ่ มใส (๘) เพือ่ ความเลือ่ มใสยิง่ ขึน้ ของผู้เลื่อมใสแล้ว (๙) เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม (๑๐) เพื่ออนุเคราะห์ พระวินัย ๑๐. คาถาสังคณิกะ หมวดหรือชุมนุมแห่งคาถาคือคำ�ำฉันท์ ทีแ่ สดงคำ�ำถาม คำ�ำตอบของ พระอาจารย์ ผูส้ ังคายนาพระวินัยว่า สิกขาบทเท่าไรที่ยกขึ้นสวด (ปาฏิโมกข์) และ พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ในกี่นคร มีนครอะไรบ้าง และในนครไหนบัญญัติ ไว้กี่สิกขาบท (คำ�ำประพันธ์นี้มีประโยชน์ช่วยความจำ�ำได้ดียิ่ง ทั้งส่วนวินัยของภิกษุ และภิกษุณี) ๑๑. อธิกรณเภท ว่าด้วยประเภทแห่งอธิกรณ์ การรื้อฟื้นอธิกรณ์ มูลแห่งอธิกรณ์ อาบัติที่เนื่องในอธิกรณ์ทั้งสี่ประเภท วิธีระงับอธิกรณ์ (ซึ่งเคยกล่าวมาแล้วทั้งสิ้น เป็นแต่นำ�ำมาจัดเป็นหมวดหมู่ขึ้นใหม่) ๑๒. อปรคาถาสังคณิกะ หมวดหรือชุมนุมคาถาหรือบทประพันธ์อนื่ อีก เป็นการประพันธ์ คำ�ำอธิบายเป็นคำ�ำฉันท์ เพื่อช่วยความจำ�ำ เกี่ยวกับการโจทฟ้อง การถามให้ระลึก เป็นต้น รวมทั้งลักษณะที่จะนับว่าเป็นอลัชชี ๑๓. โจทนากัณฑ์ ว่าด้วยวิธีโจทฟ้องว่าจะทำ�ำอย่างไร ภิกษุผู้โจท ผู้ถูกโจทและสงฆ์ จะควรทำ�ำอย่างไร ๑๔. จู ฬ สงคราม ว่าด้วยข้อปฏิบัติของภิกษุผู้ถูกฟ้อง เท่ากับเป็นผู้เข้าสู่สงคราม ควรเจียมตน ปฏิบัติตนอย่างไร ตลอดถึงการฟ้อง การวินิจฉัย ๑๕. มหาสงคราม ว่าด้วยข้อปฏิบตั หิ รือหน้าทีท่ คี่ วรรูอ้ นื่ อีกของภิกษุผถู้ กู ฟ้อง ซึง่ เท่ากับ เป็นผู้เข้าสู่สงคราม มีรายละเอียดมากขึ้นกว่าที่กล่าวมาแล้วในข้อ ๑๔ ๑๖. กฐินเภท ประเภทแห่งกฐิน ใครกราลไม่ได้ ใครกราลได้ กฐินไม่เป็นอันกราลอย่างไร เป็นอันกราลอย่างไร รวมทั้งหัวข้อควรจำ�ำต่าง ๆ เกี่ยวกับกฐิน (ความจริงกล่าวไว้

401

แล้วในพระไตรปิฎกฉบับภาษาบาลี เล่ม ๔ แต่นำ�ำมาตั้งเป็นหมวดเป็นหมู่ให้จำ�ำ ง่ายอีก) ๑๗. อุ ป าลิ ป ั ญ จกะ ว่ า ด้ ว ยคำ� ำ กราบทู ล ถามของพระอุ บ าลี พระดำ� ำ รั ส ตอบของ พระผู้มีพระภาค ซึ่งเป็นข้อกำ�ำหนด ๕ ข้อตลอด รวมทั้งสิ้น ๑๔ หมวด หรือ ๑๔ วรรค คือ หมวดที่ ๑ ว่าด้วยภิกษุที่ไม่ควรให้นสส ิ ัย คือไม่ควรรับไว้ในปกครอง หมวดที่ ๒ ว่าด้วยภิกษุที่ถูกลงโทษแล้ว ไม่ควรระงับการลงโทษ หมวดที่ ๓ ว่าด้วยภิกษุ ผู้ไม่ควรว่าคดีในสงฆ์ หมวดที่ ๔ ว่าด้วยการแสดงความเห็นแย้ง (ทิฏฐาวิกัมม์) อย่างไรไม่เป็นธรรม

อย่างไรเป็นธรรม หมวดที่ ๕ ว่าด้วยภิกษุ ผู้โจทฟ้องภิกษุอื่น หมวดที่ ๖ ว่าด้วยการประพฤติธดุ งค์ ๑๓ ข้อ (ขัดเกลากิเลส) มีการอยูป่ า่ เป็นต้น หมวดที่ ๗ ว่าด้วยการพูดปด หมวดที่ ๘ ว่าด้วยการให้โอวาทแก่นางภิกษุณี หมวดที่ ๙ ว่าด้วยอุพพาหิกา คือการมอบหมายให้แยกออกไปทำ�ำการแทนสงฆ์

หรื อ การตั้ ง ผู ้ แ ทนสงฆ์ ไ ปวิ นิ จ ฉั ย เรื่ อ งใดเรื่ อ งหนึ่ ง ในเมื่ อ ที่

ประชุมใหญ่ไม่สามารถวินิจฉัยได้ เพราะมีเสียงอื้ออึง เป็นต้น

(เทียบด้วยการตั้งกรรมาธิการหรืออนุกรรมการ) ภิกษุผู้ควรได้รับ

มอบหมาย งานนี้ ควรประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ อย่างมีอะไรบ้าง หมวดที่ ๑๐ ว่าด้วยการระงับอธิกรณ์ หมวดที่ ๑๑ ว่าด้วยสงฆ์แตกกัน ตอนที่ ๑ หมวดที่ ๑๒ ว่าด้วยสงฆ์แตกกัน ตอนที่ ๒ หมวดที่ ๑๓ ว่าด้วยภิกษุผู้เป็นเจ้าถิ่นหรือประจำ�ำอยู่ในวัด หมวดที่ ๑๔ ว่าด้วยการกราลกฐิน ๑๘. สมุฏฐาน ว่าด้วยสมุฏฐานแห่งอาบัติและการออกจากอาบัติ ๑๙. ทุตยิ คาถาสังคณิกะ หมวดหรือชุมนุมคาถาหรือคำ�ำฉันท์ที่ ๒ เป็นการประพันธ์หวั ข้อ และคำ�ำอธิบายเกี่ยวกับพระวินัย เพื่อจำ�ำง่ายอีกหลายประเด็น ยาวกว่าที่เคยมีมา แล้วในตอนต้น (ความจริงน่าจะเรียกว่าตอน ๓ เพราะข้างต้นมี ๒ ตอนอยู่แล้ว ได้แก่หมายเลข ๑๐ กับเลข ๑๒ แต่อาจจะถือว่า ๒ ตอนแรกรวมเป็น ๑ ตอนก็ได้)

วินัยปิฎก

วินัยปิฎก เล่ม ๘ ปริวาร

402

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒๐. เสทโมจนคาถา คาถาเหงื่อแตก คือคำ�ำประพันธ์ต้ังปัญหาวินัยให้คิดชนิดยาก ๆ (แบบกลเถรอดเพล คือคิดไม่ออกจนอดข้าวกลางวัน) รวม ๔๓ ข้อ และมิได้เฉลย ไว้ (คำ�ำอธิบายมีอยู่ในอรรถกถา) ๒๑. ปัญจวัคค์ ว่าด้วยเรื่องต่าง ๆ รวม ๕ หมวด หรือ ๕ วรรค คือ วรรคที่ ๑ ว่าด้วยกรรม คือการทำ�ำกรรมของสงฆ์ชนิดต่าง ๆ วรรคที่ ๒ ว่าด้วยความมุ่งหมาย ในการบัญญัติสิกขาบท วรรคที่ ๓ ว่าด้วยการบัญญัติให้ทำ�ำสิ่งนั้นสิ่งนี้ ในทางพระวินัย วรรคที่ ๔ ว่าด้วยสิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้แล้ว ว่ามีความมุ่งหมาย

อย่างไร วรรคที่ ๕ ว่าด้วยการสงเคราะห์หรือการรวม (SYNTHESIS) เรื่องต่าง ๆ รวม ๙

ประเภท (ได้กล่าวไว้แล้วว่า พระไตรปิฎก เล่ม ๘ อันมีชื่อว่า ปริวาร นั้น ไม่มีอะไรใหม่ เป็นแต่ นำ�ำเรื่องที่ปรากฏในพระไตรปิฎก เล่ม ๑ ถึงเล่ม ๗ นั้นเอง มากล่าวใหม่ โดยจัดหมวดหมู่ หรือ ตั้งประเด็นต่าง ๆ รวมทั้งให้จำ�ำง่าย เข้าใจง่าย ในที่นี้จึงมิได้ขยายความให้พสิ ดารอย่างเล่มอื่น ๆ คงย่อรวบรัด พอให้เห็นหมวดหมู่และหน้าตาของพระไตรปิฎกเล่มนี้) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๘ จบวินัยปิฎก

สุตตันตปิฎก

.

สุตตันตปิฎก๑

ทีฆนิกาย

มัชฌิมนิกาย

สังยุตตนิกาย

อังคุตตรนิกาย

ขุททกนิกาย

• สีลขันธวัคค์ • มหาวัคค์ • ปาฏิกวัคค์

• มูลปัณณาสก์ • มัชฌิมปัณณาสก์ • อุปริปัณณาสก์

• สคาถวรรค • นิทานวรรค • ขันธวารวรรค • สฬายตนวรรค • มหาวารวรรค

• เอกนิบาต • ทุกนิบาต • ติกนิบาต • จตุกกนิบาต • ปัญจกนิบาต • ฉักกนิบาต • สัตตกนิบาต • อัฏฐกนิบาต • นวกนิบาต • ทสกนิบาต • เอกาทสกนิบาต

• ขุททกปาฐะ • ธัมมปทคาถา • อุทาน • อิตวิ ุตตกะ • สุตตนิบาต • วิมานวัตถุ • เปตวัตถุ • เถรคาถา • เถรีคาถา • ชาดก • มหานิทเทส จูฬนิทเทส • ปฏิสัมภิทามรรค • อปทาน • พุทธวังสะ • จริยาปิฎก

๑

สุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก มี​ี ๕ คั​ัมภี​ีร์​์ จั​ัดพิ​ิมพ์เ์ ป็​็นคั​ัมภี​ีร์​์ ๒๕ เล่​่ม เรี​ียกย่​่อ ๆ ว่​่า ที​ี ม สังั อั​ัง ขุ​ุ (ดู​ูคำอธิ​ิบายเพิ่​่�มที่​่ห� น้​้า ๓๑) เรี​ียงลำดั​ับเล่​่มคั​ัมภี​ีร์ดั์ ังนี้​้�คื​ือ ที​ีฆนิ​ิกาย เล่​่มที่​่� ๙, ๑๐, ๑๑ มั​ัชฌิ​ิมนิ​ิกาย เล่​่มที่​่� ๑๒, ๑๓, ๑๔ สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย เล่​่มที่​่� ๑๕, ๑๖, ๑๗, ๑๘, ๑๙ อั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกาย เล่​่มที่​่� ๒๐, ๒๑, ๒๒, ๒๓, ๒๔ ขุ​ุททกนิ​ิกาย เล่​่มที่​่� ๒๕, ๒๖, ๒๗, ๒๘, ๒๙, ๓๐, ๓๑, ๓๒, ๓๓

ทีฆนิกาย๑

๑

สีลขันธวัคค์

มหาวัคค์

ปาฏิกวัคค์

• พรหมชาลสูตร • สามัญญผลสูตร • อัมพัฏฐสูตร • โสณทัณฑสูตร • กูฏทันตสูตร • มหาลิสูตร • ชาลิยสูตร • มหาสีหนาทสูตร • โปฏฐปาทสูตร • สุภสูตร • เกวัฏฏสูตร • โลหิจจสูตร • เตวิชชสูตร

• มหาปทานสูตร • มหานิทานสูตร • มหาปรินิพพานสูตร • มหาสุทัสสนสูตร • ชนวสภสูตร • มหาโควินทสูตร • มหาสมยสูตร • สักกปัญหสูตร • มหาสติปัฏฐานสูตร • ปายาสิราชัญญสูตร

• ปาฏิกสูตร • อุทุมพริกสูตร • จักกวัตติสูตร • อัคคัญญสูตร • สัมปสาทนียสูตร • ปาสาทิกสูตร • ลักขณสูตร • สิงคาลกสูตร • อาฏานาฏิยสูตร • สังคีติสูตร • ทสุตตรสูตร

ที​ีฆนิ​ิกาย เป็​็น นิ​ิกายแรกในสุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก เป็​็นพระสู​ูตรหรื​ือพระเทศนาขนาดยาว มี​ีพระสู​ูตรทั้​้�งหมด ๓๔ สู​ูตร จั​ัดพิ​ิมพ์​์เป็​็นคั​ัมภี​ีร์​์ ๓ เล่​่ม คื​ือ พระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๙ ถึ​ึง เล่​่ม ๑๑ เรี​ียงลำดั​ับเล่​่มคั​ัมภี​ีร์ดั์ ังนี้​้�คื​ือ ที​ีฆนิ​ิกาย สี​ีลขั​ันธวั​ัคค์​์ เล่​่มที่​่� ๙ ที​ีฆนิ​ิกาย มหาวั​ัคค์​์ เล่​่มที่​่� ๑๐ ที​ีฆนิ​ิกาย ปาฏิ​ิกวั​ัคค์​์ เล่​่มที่​่� ๑๑

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ ทีฆนิกาย แปลว่า ”หมวดหรือพวกขนาดยาว„ ได้แก่พระสูตรหรือพระธรรมเทศนา ที่ยาว นำ�ำมาจัดไว้เป็นหมวดหรือพวกไว้ในที่น้ คำ ี �ำว่า สีลขันธวัคค์ แปลว่า ”วรรคที่ว่าด้วยกองศีล„ ทีฆนิกาย หรือหมวดยาวนี้มี ๓ วรรค คือสีลขันธวัคค์ (มี ๑๓ สูตร) มหาวัคค์ (มี ๑๐ สูตร) ปาฏิกวัคค์ (มี ๑๑ สูตร) แต่ละวรรคตั้งชื่อตามข้อความในสูตรบ้าง ตามชื่อของสูตรบ้าง คือ ในสีลขันธวัคค์ สูตรแรกมีเรื่องศีล จึงตั้งชื่อสีลขันธวัคค์ ในมหาวัคค์ สูตรแรก ชื่อมหาปทานสูตร จึงตั้งชื่อมหาวัคค์ ในปาฏิกวัคค์ สูตรแรก ชื่อปาฏิกสูตร จึงตั้งชื่อปาฏิกวัคค์ พระไตรปิฎก ทีฆนิกายนี้มี ๓ เล่ม เล่มละวรรค ตามชื่อที่กล่าวมาแล้ว รวมทั้งสิ้นมี ๓๔ สูตร พระสูตรในเล่ม ๙ หรือในทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์มี ๑๓ สูตร ตามลำ�ำดับดังต่อไปนี้ ๑. พรหมชาลสู ต ร สู ต รที่ เ ปรี ย บเหมื อ นข่ า ยอั น ประเสริ ฐ ที่คร อบคลุ ม อย่ า ง กว้างขวาง คือกล่าวถึงลัทธิ ศาสนาต่าง ๆ ที่มีในครั้งนั้น ที่เรียกว่าทิฏฐิ ๖๒ เป็น การชี้ให้เห็นว่า พระพุทธศาสนามีหลักธรรมแผกจาก ๖๒ ลัทธินั้นอย่างละเอียด ๒. สามัญญผลสูตร ว่าด้วย ”ผลของความเป็นสมณะ„ หรือผลของการบวช ๓. อั มพั ฏ ฐสู ต ร ว่ า ด้ ว ย ”การโต้ ต อบกั บ อั มพั ฏ ฐมาณพ„ มี ข ้ อ ความกล่ า วถึ ง ประวัติศาสตร์ ศากยวงศ์ ๔. โสณทัณฑสูตร ว่าด้วย ”การโต้ตอบกับโสณทัณฑพราหมณ์„ มีข้อความกล่าวถึง คุณลักษณะ ๕ อย่าง ของพราหมณ์ ๕. กูฏทันตสูตร ว่าด้วย ”การโต้ตอบกับกูฏทันตพราหมณ์„ เรื่องการบูชายัญ โดยวิธี สังคมสังเคราะห์ดกี ว่าการบูชายัญด้วยฆ่าสัตว์ รวมทงั้ ปัญหาการปกครองประเทศ ให้ได้ผลดีทางเศรษฐกิจ ลดจำ�ำนวนโจรผู้ร้าย ๖. มหาลิสูตร ว่าด้วย ”การโต้ตอบกับเจ้าลิจฉวีช่ือมหาลิ„ เรื่องตาทิพย์ หูทิพย์ และความสามารถที่สูงขึ้นไปกว่านั้น คือการทำ�ำกิเลสอาสวะให้หมดสิ้นไป ๗. ชาลิยสูตร ว่าด้วย ”การโต้ตอบกับนักบวช ๒ คน คนหนึ่งชื่อชาลิยะ„ เรื่องชีวะ กับสรีระ ๘. มหาสีหนาทสูตร๑ ว่าด้วย ”การบรรลือสีหนาท„ ของพระพุทธเจ้าโดยมีคุณธรรม เป็นพื้นรองรับ ๑

ฉบับยุโรปเรียกชื่อสูตรนี้ว่า กัสสปสีหนาทสูตร แปลว่า สูตรอันว่าด้วยการบรรลือสีหนาท กับกัสสปผู้เป็นนักบวช พวกชีเปลือย

408

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๙. โปฏฐปาทสูตร ว่าด้วย ”การโต้ตอบกับโปฏฐปาทปริพพาชก„ เรือ่ งอัตตาและธรรมะ ชั้นสูงอื่น ๆ ๑๐. สุภสูตร ว่าด้วย ”การโต้ตอบระหว่างพระอานนทเถระกับสุภมาณพ โตเทยยบุตร„ ๑๑. เกวัฏฏสูตร ว่าด้วย ”การแสดงธรรม„ เรื่องปาฏิหาริย์ ๓ แก่คฤหบดี ชื่อเกวัฏฏะ ๑๒. โลหิจจสตู ร ว่าด้วย ”การโต้ตอบกับโลหิจจพราหมณ์„ ถึงเรือ่ งมิจฉาทิฏฐิและศาสดา ที่ควรติไม่ควรติ ๑๓. เตวิชชสูตร ว่าด้วย ”พราหมณ์ผรู้ ไู้ ตรวิทยาเคยเห็นพระพรหมหรือไม่„ และว่าด้วย ”วิธีเข้าอยูร่ ่วมกับพระพรหม„

ขยายความ ๑. พรหมชาลสูตร (สูตรว่าด้วยข่ายอันประเสริฐ) พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เดินทางอยู่ระหว่างกรุงราชคฤห์กับ เมืองนาฬันทา มีปริพพาชก (นักบวชนอกศาสนา) ชื่อสุปปิยะ พร้อมด้วยศิษย์ช่อื พรหมทัตมาณพ เดินทางมาข้างหลัง สุปปิยะ ปริพพาชก ติเตียนพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ แต่ศิษย์กล่าว สรรเสริญ เมื่อถึงเวลากลางคืนภิกษุทั้งหลายได้สนทนากันถึงเรื่องศิษย์อาจารย์กล่าวแย้งกัน เรื่องสรรเสริญ ติเตียน พระรัตนตรัย พระผู้มีพระภาคทรงทราบจึงตรัสเตือนมิให้โกรธเมื่อมี ผู้ติเตียนพระรัตนตรัย มิให้ยินดีหรือเหลิงเมื่อมีผู้สรรเสริญ๑ แล้วตรัสว่า ”คนอาจกล่าวชมเชย พระองค์ด้วยศีล ๓ ชั้น คือศีลอย่างเล็กน้อย ศีลอย่างกลาง ศีลอย่างใหญ่๒„ ศีลอย่างเล็กน้อย (จูฬศีล) ๑. เว้นจากฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติล่วงพรหมจรรย์ ๒. เว้นจากพูดปด พูดส่อเสียด (ยุให้แตกกัน) พูดคำ�ำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ ๓. เว้นจากทำ�ำลายพืชและต้นไม้ ๑ แปลไว้ละเอียดแล้ว หน้า ๒๐๕ หมายเลข ๒๒๕ ๒

คำ�ำว่า ศีลอย่างเล็กน้อย อย่างกลาง และอย่างใหญ่น้ ี ฝรั่งใช้คำ�ำว่า ความประพฤติอย่างสั้น อย่างกลาง อย่างยาว

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ พรหมชาลสูตร

409

ศีลอย่างกลาง (มัชฌิมศีล) ๑. เว้นจากการทำ�ำลายพืช ๒. เว้นจากการสะสมอาหารและผ้า เป็นต้น ๓. เว้นจากดูการเล่นหลากชนิด เช่น ฟ้อนรำ�ำ เป็นต้น ๔. เว้นจากเล่นการพนันต่างชนิด ๕. เว้นจากที่น่งั ที่นอนอันสูงใหญ่ ๖. เว้นจากประดับประดาตกแต่งร่างกาย ๗. เว้นจากติรัจฉานกถา (พูดเรื่องไร้ประโยชน์หรือที่ขัดกับสมณเพศ) ๘. เว้นจากการพูดแข่งดีหรือข่มขู่กัน ๙. เว้นจากชักสื่อ ๑๐. เว้นจากการพูดปด การพูดประจบ การพูดอ้อมค้อม (เพื่อหวังลาภ) การพูดกด การพูดเอาลาภแลกลาภ (หวังของมากด้วยของน้อย) (ในแต่ละข้อนี้มีการแจกรายละเอียดออกไปมาก) ศีลอย่างใหญ่ (มหาศีล) ๑. เว้นจากดำ�ำรงชีวิตด้วยมิจฉาชีพ ด้วยติรจั ฉานวิชา เช่น ทายนิมติ ทายฝัน ทายหนู กัดผ้า เป็นต้น ๒. เว้นจากดำ�ำรงชีวิตด้วยมิจฉาชีพ ด้ ว ยติ รั จ ฉานวิ ช า เช่ น ดู ลั ก ษณะแก้ วม ณี ลักษณะไม้ถือ ลักษณะผ้า ลักษณะศัสตรา เป็นต้น

ทีฆนิกาย

๔. ฉันมื้อเดียว เว้นจากการฉันอาหารในเวลากลางคืน เว้นการฉันในเวลาวิกาล เว้นจากฟ้อนรำ�ำขับร้อง ประโคม และดูการเล่น เว้นจากทัดทรง ประดับประดาร่างกายด้วย ระเบียบดอกไม้ของหอม เครื่องทา เครื่องย้อมผัดผิวต่าง ๆ เว้นจากที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ มีภายในใส่นุ่นหรือสำ�ำลี เว้นจากการรับทองและเงิน ๕. เว้นจากการรับข้าวเปลือกดิบ เนื้อดิบ เว้นจากการรับหญิง หรือหญิงรุ่นสาว เว้นจากการรับทาสี ทาสา เว้นจากการรับแพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา เว้นจากการ รับนา สวน ๖. เว้ น จากการชั ก สื่ อ การค้ า ขาย การโกงด้ ว ยตาชั่ง ด้ ว ยเงิ น เหรี ย ญ (สำ� ำริ ด ) และด้วยการนับ (ชั่ง ตวง วัด) เว้นจากการใช้วิธีโกงด้วยให้สินบน หลอกลวงและปลอมแปลง เว้นจากการตัด (มือ เท้า) การฆ่า การมัด การซุม่ ชิงทรัพย์ (ในทาง) การปล้น การจู่โจมทำ�ำร้าย

410

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. เว้นจากดำ�ำรงชีวิตด้วยมิจฉาชีพ ด้วยติรัจฉานวิชา เช่ น ทายทั ก เกี่ ย วกั บ พระราชา ด้วยพิจารณาดาวฤกษ์ ๔. เว้นจากดำ�ำรงชีวิตด้วยมิจฉาชีพ ด้วยติรัจฉานวิชา เช่ น ทายจั น ทรุ ปร าคา สุริยุปราคา เป็นต้น ๕. เว้นจากดำ�ำรงชีวิตด้วยมิจฉาชีพ ด้วยติรัจฉานวิชา เช่น ทายฝนชุก ฝนแล้ง เป็นต้น ๖. เว้นจากดำ�ำรงชีวิตด้วยมิจฉาชีพ ด้วยติรัจฉานวิชา เช่น การบน การแก้บน การประกอบยา เป็นต้น (ในที่น้มี ีคำ�ำว่า ติรัจฉานวิชา อย่างพิสดาร ฝรั่งใช้คำ�ำว่า low arts เมื่อพิจารณา ตามศัพท์ ”ติรัจฉาน„ ซึ่งแปลว่า ”ไปขวาง„ ก็หมายความว่า วิชาเหล่านี้ขวาง หรือไม่เข้ากับ ความเป็นสมณะ มิได้หมายความว่าเป็นวิชาของสัตว์ดิรัจฉาน เพราะฉะนั้น ถ้อยคำ�ำที่พระ ไม่ควรพูด จึงจัดเป็นติรัจฉานกถา คือถ้อยคำ�ำที่ขวาง หรือขัดกับสมณสารูป วิชาที่พระไม่ควร เกี่ยวจึงจัดเป็นติรัจฉานวิชา คือวิชาที่ขวาง หรือขัดกับความเป็นพระ ส่วนสัตว์ดิรัจฉานที่มี ชื่ออย่างนั้น เพราะเพ่งกิริยาที่ไม่ได้ต้ังตัวตรง เดินไปอย่างคน แต่เอาตัวลง เอาศีรษะไปก่อน เมื่อไม่ได้ไปตรง ก็ช่อื ว่าไปขวาง)

ทิฏฐิ ๖๒ ประการ ครั้นแล้วพระผู้มีพระภาคทรงแสดงถึงความคิดเห็น ๖๒ ประการของสมณพราหมณ์ ในครัง้ นัน้ คือพวกที่มคว ี ามเห็นปรารภเบือ้ งต้นของสิง่ ต่าง ๆ ว่าเป็นมาอย่างไร (ปุพพนั ตกัปปกิ ะ) ๑๘ ประเภท กับพวกที่มีความเห็นปรารภเบื้องปลายของสิ่งต่าง ๆ ว่าจะลงสุดท้ายอย่างไร (อปรันตกัปปิกะ) ๔๔ ประเภท (รวมเป็น ๖๒) ดังต่อไปนี้ ความเห็นปรารภเบื้องต้น ๑๘ ทิฏฐิหรือความเห็นประเภทนี้ (ปุพพันตกัปปิกะ) ที่มี ๑๘ นั้น แบ่งออกเป็น ๕ หมวด คือหมวดทีเ่ ห็นว่าเทีย่ ง (สัสสตวาทะ) ๔ เห็นว่าบางอย่างเทีย่ ง บางอย่างไม่เทีย่ ง (เอกัจจสสส ั ติกะ เอกัจจอสัสสติกะ) ๔ เห็นว่ามีที่สุดและไม่มีที่สุด (อันตานันติกะ) ๔ พูดซัดส่ายไม่ตายตัว เหมือนปลาไหล (อมราวิกเขปิกะ) ๔ เห็นว่าสิ่งต่าง ๆ มีขึ้นเองโดยไม่มีเหตุ (อธิจจสมุปปันนะ) ๒ รวมเป็น ๑๘ ดังรายละเอียด คือ ๑. หมวดเห็นว่าเที่ยง (สัสสตวาทะ) ๔ (๑) เห็นว่าตัวตน (อัตตา) และโลกเทีย่ ง เพราะระลึกชาติได้ ตัง้ แต่ชาติเดียว จนถึง แสนชาติ

411

(๒) เห็นว่าตัวตน และโลกเที่ยง เพราะระลึกชาติได้เป็นกัปป์ ๆ ตั้งแต่กัปป์เดียว ถึง ๑๐ กัปป์ (๓) เห็นว่าตัวตน และโลกเที่ยง เพราะระลึกชาติได้มากกัปป์ ตั้งแต่ ๑๐ กัปป์ ถึง ๔๐ กัปป์ (๔) นักเดา เดาตามความคิดคาดคะเนว่า โลกเที่ยง ๒. หมวดเห็นว่าบางอย่างเทีย่ ง บางอย่างไม่เทีย่ ง (เอกัจจสสส ั ติกะ เอกัจจอสัสสติกะ) ๔ (๑) เห็นว่าพระพรหมเที่ยง แต่พวกเราที่พระพรหมสร้างไม่เที่ยง (๒) เห็นว่าเทวดาพวกอืน่ เทีย่ ง พวกที่มโี ทษเพราะเล่นสนุกสนาน (ขิฑฑาปโทสิกา) ไม่เที่ยง (๓) เห็นว่าเทวดาพวกอื่นเที่ยง พวกที่มีโทษเพราะคิดร้ายผู้อื่น (มโนปโทสิกา) ไม่เที่ยง (๔) นักเดา เดาตามความคิดคาดคะเนว่า ตัวตนฝ่ายกายไม่เที่ยง ตัวตนฝ่าย จิตเที่ยง ๓. หมวดเห็นว่ามีที่สุดและไม่มีที่สุด (อันตานันติกะ) ๔ (๑) เห็นว่าโลกมีที่สุด (๒) เห็นว่าโลกไม่มีที่สุด (๓) เห็นว่าโลกมีที่สดุ เฉพาะด้านบนกับด้านล่าง ส่วนด้านกว้างหรือด้านขวางไม่มี ที่สุด (๔) นักเดา เดาตามความคิดคาดคะเนว่า โลกมีที่สุดก็ไม่ใช่ ไม่มีที่สุดก็ไม่ใช่ ๔. หมวดพูดซัดส่ายไม่ตายตัวแบบปลาไหล (อมราวิกเขปิกะ) ๔ (๑) เกรงว่าจะพูดปด จึงพูดปฏิเสธว่า อย่างนี้ก็ไม่ใช่ อย่างนั้นก็ไม่ใช่ อย่างอื่นก็ ไม่ใช่ มิใช่ (อะไร) ก็ไม่ใช่ (๒) เกรงว่าจะยึดถือ จึงพูดปฏิเสธแบบข้อ ๑ (๓) เกรงว่าจะถูกซักถาม จึงพูดปฏิเสธแบบข้อ ๑ (๔) เพราะโง่เขลา จึงพูดปฏิเสธแบบข้อ ๑ และไม่ยอมรับหรือยืนยันอะไรเลย ๕. หมวดเห็นว่าสิ่งต่าง ๆ มีขึ้นเอง ไม่มีเหตุ (อธิจจสมุปปันนะ) ๒ (๑) เห็นว่าสิ่งต่าง ๆ มีขึ้นเองโดยไม่มีเหตุ เพราะเคยเกิดเป็นอสัญญีสัตว์ (๒) นักเดา เดาเอาตามความคิดคาดคะเนว่า สิ่งต่าง ๆ มีขึ้นเองโดยไม่มีเหตุ

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ พรหมชาลสูตร

412

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ความเห็นปรารภเบื้องปลาย ๔๔ ทิฏฐิ หรือความเห็นปรารภเบื้องปลาย (อปรันตกัปปิกะ) ที่มี ๔๔ นั้น แบ่งออกเป็น ๕ หมวด หมวดที่เห็นว่ามีสัญญาความจำ�ำได้หมายรู้ (สัญญีวาทะ) ๑๖ หมวดที่เห็นว่าไม่มีสัญญา (อสัญญีวาทะ) ๘ หมวดทีเ่ ห็นว่ามีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ (เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ) ๘ หมวดที่เห็นว่าขาดสูญ (อุจเฉทวาทะ) ๗ หมวดที่เห็นว่าสภาพบางอย่างเป็นนิพพานในปัจจุบัน (ทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ) ๕ รวมเป็น ๔๔ ดังรายละเอียด คือ ๑. หมวดเห็นว่ามีสัญญา (สัญญีวาทะ) ๑๖ (๑) ตนมีรูป (๒) ตนไม่มีรูป (๓) ตนทั้งมีรูป ทั้งไม่มีรูป (๔) ตนมีรูปก็มิใช่ ไม่มีรูปก็มิใช่ (๕) ตนมีที่สุด (๖) ตนไม่มีที่สุด (๗) ตนทั้งมีที่สุด ทั้งไม่มีที่สุด (๘) ตนมีที่สุดก็มิใช่ ไม่มีที่สุดก็มิใช่ (๙) ตนมีสัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้) เป็นอันเดียวกัน (๑๐) ตนมีสัญญาต่างกัน (๑๑) ตนมีสัญญาเล็กน้อย (๑๒) ตนมีสัญญาหาประมาณมิได้ (๑๓) ตนมีสุขโดยส่วนเดียว (๑๔) ตนมีทุกข์โดยส่วนเดียว (๑๕) ตนมีทั้งสุขทั้งทุกข์ (๑๖) ตนไม่มีทุกข์ไม่มีสุข ตนทั้ง ๑๖ ประเภทนี้ ตายไปแล้ว ก็มีสัญญา คือความจำ�ำได้หมายรู้ทั้งสิ้น ๒. หมวดเห็นว่าไม่มีสัญญา (อสัญญีวาทะ) ๘ เห็นว่าตั้งแต่ข้อ ๑ ถึงข้อ ๘ ข้างต้น คือตนมีรูป จนถึงตนมีที่สุดก็มิใช่ ไม่มีที่สุด ก็มิใช่ ทั้ง ๘ ประเภทนี้ ตายไปแล้ว ก็ไม่มีสัญญา คือไม่มีความจำ�ำได้หมายรู้ ๓. หมวดเห็นว่ามีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ (เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ) ๘ เห็นว่าตั้งแต่ข้อ ๑ ถึงข้อ ๘ ข้างต้น คือตนมีรูป จนถึงตนมีที่สุดก็มิใช่ ไม่มีที่สุด ก็มิใช่ ทั้ง ๘ ประเภทนี้ ตายไปแล้ว มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่

413

ทั้งสามหมวดนี้ รวมเรียกว่า อุทธมาฆตนิกา แปลว่า พวกที่มีความเห็นเกี่ยวกับ สภาพเมื่อตายไปแล้วจะเป็นอย่างไร ๔. หมวดเห็นว่าขาดสูญ (อุจเฉทวาทะ) ๗ (๑) ตนที่เป็นของมนุษย์และสัตว์ (๒) ตนที่เป็นของทิพย์ มีรูป กินอาหารหยาบ (๓) ตนที่เป็นของทิพย์ มีรูป สำ�ำเร็จจากใจ (๔) ตนที่เป็นอากาสานัญจายตนะ๑ (๕) ตนที่เป็นวิญญาณัญจายตนะ (๖) ตนที่เป็นอากิจจัญญายตนะ (๗) ตนที่เป็นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ทั้งเจ็ดประเภทนี้ เมื่อสิ้นชีพแล้ว ก็ขาดสูญ ไม่เกิดอีก ๕. หมวดเห็นสภาพบางอย่างเป็นนิพพานในปัจจุบัน (ทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ) ๕ (๑) เห็นว่าการเพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ เป็นนิพพานอย่างยอดในปัจจุบัน (๒) (๓) (๔) (๕) เห็นว่าการเพียบพร้อมด้วยฌานที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ เป็นนิพพาน อย่างยอดในปัจจุบัน สรูป ในที่สุดได้ตรัสสรูปว่า สมณพราหมณ์ทุกพวกที่มีทิฏฐิความเห็นต่าง ๆ รวม ๖๒ ประการเหล่านี้ ย่อมได้เสวยอารมณ์ เพราะอาศัยอายตนะสำ�ำหรับถูกต้อง ๖ อย่าง (คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) เพราะเหตุที่เสวยอารมณ์จึงเกิดตัณหาความทะยานอยาก เพราะเหตุที่มี ความทะยานอยาก จึงมีความยึดมั่นถือมั่น เพราะเหตุที่มีความยึดมั่นถือมั่น จึงมีภพ คือ ความมีความเป็น เพราะเหตุที่มีความมีความเป็น (ภพ) จึงมีชาติ คือความเกิด เพราะเหตุที่มี ความเกิด จึงมีความแก่ ความตาย ความเศร้าโศก คร่�่ำำครวญ ความไม่สบายกายไม่สบายใจ และความคับแค้นใจ สมณพราหมณ์เหล่านั้น ย่อมติดอยู่ในข่ายแห่งความเห็นทั้ง ๖๒ นี้ เหมือนปลาติดข่ายฉะนั้น ส่วนตถาคตเป็นผู้ถอนตัณหาอันจะนำ�ำให้เวียนอยู่ในภพได้แล้ว กายยังดำ�ำรงอยู่ ตราบใด ก็มีผู้แลเห็น เมื่อกายทำ�ำลายไปแล้ว ก็ไม่มีผู้แลเห็น ๑

ได้อธิบายศัพท์ไว้แล้ว หน้า ๑๙๓ - ๑๙๔ ข้อ ๒๑๓ หมายเลข (๗) ถึง (๙)

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ พรหมชาลสูตร

414

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒. สามัญญผลสูตร (สูตรว่าด้วยผลของความเป็นสมณะ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่ามะม่วงของหมอชีวก ใกล้กรุงราชคฤห์ พร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ คืนวันเพ็ญ ๑๕ ค่�่ำำ อันเป็นวันอุโบสถ เดือน ๑๒ พระเจ้าอชาตศัตรูเสด็จ ไปเฝ้า ทูลถามถึงผลดีของความเป็นสมณะที่เห็นได้ในปัจจุบัน และตรัสเล่าว่า เคยไปถาม ครู๑ ทั้ง ๖ มาแล้ว แต่ตอบไม่ตรงคำ�ำถาม เปรียบเหมือนถามถึงเรื่องมะม่วง แต่ไปตอบ เรื่องขนุน๒ จึงต้องกลับ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบเป็นข้อ ๆ ดังนี้ ๑. ผู้เคยเป็นทาสหรือกรรมกรของพระเจ้าอชาตศัตรู เมื่อออกบวชประพฤติตน ดีงามแล้ว จะทรงเรียกร้องให้กลับไปเป็นทาสหรือกรรมกรตามเดิมหรือไม่ พระเจ้าอชาตศัตรูตรัสตอบว่า ไม่เรียกกลับ แต่จะแสดงความเคารพถวาย ปัจจัย ๔ และถวายความคุ้มครองอันเป็นธรรม ตรัสสรุปว่า นี่เป็นผลของ ความเป็นสมณะที่เห็นได้ในปัจจุบัน ๒. คนทำ�ำนาของพระเจ้าอชาตศัตรู เมื่อออกบวชประพฤติตนดีงามแล้ว จะทรง เรียกร้องให้กลับไปทำ�ำนาให้ตามเดิมหรือไม่ ตรัสตอบเหมือนข้อแรก จึงนับ เป็นผลของความเป็นสมณะที่เห็นได้ในปัจจุบัน ๓. คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดี ฟังธรรมเลื่อมใสแล้วออกบวชประพฤติพรหมจรรย์ สมบรูณ์ด้วยศีล (พรรณนาศีลอย่างเล็กน้อย อย่างกลาง อย่างใหญ่ เหมือนใน พรหมชาลสูตร) สำ�ำรวมอินทรีย์ คือตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ มิให้บาปอกุศลเกิดขึ้น ท่วมทับจิต มีสติสัมปชัญญะ มีความสันโดษ ยินดีด้วยปัจจัย ๔ ตามมีตามได้ ออกป่าบำ�ำเพ็ญสมาธิ ละกิเลสที่เรียกว่านีวรณ์ ๕ เสียได้ จึงได้บรรลุฌานที่ ๑ นี้ ก็เป็นผลของความเป็นสมณะที่เห็นได้ในปัจจุบัน

๑

ครูทั้งหกคือ (๑) ปูรณะ กัสสป (๒) มักขลิ โคสาละ (๓) อชิตะ เกสกัมพล (๔) ปกุธะ กัจจายนะ (๕) นิคัณฐะ นาฏบุตร (๖) สัญชัย เวลัฏฐบุตร ๒ ฝรั่งแปลว่า สาเก (bread fruit tree) ไทยแปลว่า ขนุนบ้าง ขนุนสำ�ำมะลอบ้าง

415

๔. ได้บรรลุฌานที่ ๒ ๕. ได้บรรลุฌานที่ ๓ ๖. ได้บรรลุฌานที่ ๔ (ความเป็นไปแห่งฌานทั้งสี่มีรายละเอียดอย่างไร ได้แปลไว้แล้วในหน้า ๑๙๑ ข้อ ๒๑๓ หมายเลข ๒ ถึง ๕) ๗. น้อมจิตไปเพื่อเกิดความรู้เห็นด้วยปัญญา (ญาณทัสสนะ) ว่า กายมีความแตก ทำ�ำลายไปเป็นธรรมดา วิญญาณก็อาศัยและเนื่องในกายนี้ (วิปัสสนาญาณ ญาณ อันทำ�ำให้เห็นแจ้ง) ๘. นิรมิตร่างกายอื่นจากกายนี้ได้ (มโนมยิทธิ คือฤทธิ์ทางใจ) ๙. แสดงฤทธิ์ได้ เช่น น้อยคนทำ�ำให้เป็นมากคน มากคนทำ�ำให้เป็นน้อยคน เดินบนน้�้ำำ ดำ�ำดิน เป็นต้น (อิทธิวิธิ) ๑๐. มีหูทิพย์ ได้ยินเสียงใกล้ไกล ที่เกินวิสัยหูของมนุษย์ธรรมดา (ทิพยโสต) ๑๑. กำ�ำหนดรู้ใจผู้อ่นื ได้ (เจโตปริยญาณ) ๑๒. ระลึกชาติในอดีตได้ (ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ) ๑๓. เห็นสัตว์อื่นตายเกิดด้วยตาทิพย์ (เรียกว่าทิพยจักษุ หรือจุตูปปาตญาณ คือ ญาณรู้ความตายและความเกิด ของสัตว์) ๑๔. รู้จักทำ�ำอาสวะ คือกิเลสที่หมักหมมหรือหมักดองในสันดานให้สิ้นไป (อาสวักขย ญาณ) แล้วตรัสสรูปในที่สุดแห่งทุกข้อว่า เป็นผลแห่งความเป็นสมณะที่เห็นได้ ในปัจจุบันสูงกว่ากันเป็นลำ�ำดับ (เมื่อจะย่อผลแห่งความเป็นสมณะที่เห็นได้ในปัจจุบันทั้ง ๑๔ ข้อนี้เป็นหมวด ๆ ก็อาจ ย่อได้ ๓ หมวด คือ หมวดที่ ๑ ทำ�ำให้พ้นจากฐานะเดิม คือพ้นจากความเป็นทาส เป็นกรรมกร พ้นจาก ความเป็นชาวนา ได้รับการปฏิบัติด้วยดี แม้จากพระมหากษัตริย์ คือ ผลข้อ ๑ กับข้อ ๒ หมวดที่ ๒ เมื่ออบรมจิตใจจนเป็นสมาธิ ก็เป็นเหตุให้ได้ฌานที่ ๑ ถึง ๔ อันทำ�ำให้ ละกิเลสอย่างกลางได้ คือผลข้อ ๓ ๔ ๕ และ ๖ หมวดที่ ๓ ทำ�ำให้ได้วิชชา ๘ อันเริ่มแต่ข้อ ๗ ได้วิปัสสนาญาณ จนถึงข้อ ๑๔ ได้ อาสวักขยญาณ)

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ สามัญญผลสูตร

416

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พระเจ้ า อชาตศั ต รู ทร งเลื่ อ มใส ปฏิ ญ ญาพระองค์ เ ป็ น อุ บ าสกถึ ง พระรั ต นตรั ย เป็ น สรณะตลอดชี วิ ต แล้ ว กราบทู ลข อขมาในการที่ปล งพระชนมชี พพร ะราชบิ ด า (คื อ พระเจ้าพิมพิสาร) ซึ่งพระผูม้ ีพระภาคก็ตรัสรับขมา เมื่ อพระเจ้า อชาตศัตรูเ สด็ จกลับแล้ ว พร ะผู ้มีพร ะภาคตรัส กั บ ภิ กษุ ทั้ง หลายว่ า ถ้าพระเจ้าอชาตศัตรูไม่ปลงพระชนม์พระราชบิดา ก็จะได้ดวงตาเห็นธรรม (เป็นพระโสดาบัน)

๓. อัมพัฏฐสูตร (สูตรว่าด้วยการโต้ตอบกับอัมพัฏฐมาณพ) พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จ แวะพัก ณ หมู่บ้านพราหมณ์ช่ืออิจฉานังคละ ใกล้เมืองอุกกัฏฐา ซึ่งโปกขรสาติพราหมณ์ ได้รับมอบหมายจากพระเจ้าปเสนทิให้เป็นผู้ครอบครอง โปกขรสาติพราหมณ์ได้ยินกิตติศัพท์สรรเสริญพระพุทธเจ้า จึงใช้อัมพัฏฐมาณพ ผู้เป็นศิษย์ให้ไปเฝ้า เพื่อสังเกตดูว่าจะมีมหาปุริสลักษณะครบตามคัมภีร์มนต์ของตนหรือไม่ อัมพัฏฐมาณพไปแสดงอาการอวดดี คือพระผู้มีพระภาคประทับนั่ง แต่ตนเดินบ้าง ยืนบ้าง สนทนาด้วย เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสเตือน จึงประกาศตนว่าเป็นพราหมณ์ ควร แสดงอาการอย่างนี้ต่อคนชั้นไพร่ศีรษะโล้น ซึ่งเกิดจากเท้าของพระพรหม (เป็นความนิยม ของพวกพราหมณ์ว่า ถ้าโกนศีรษะจะถูกเหยียดหยามเป็นคนชั้นต่�่ำำ) และเพิ่มความโกรธเคือง ยิ่ ง ขึ้ น เมื่ อ พระผู ้ มี พร ะภาคตรั สว ่ า ‘อั มพั ฏ ฐมาณพยั ง ไม่ จ บพรหมจรรย์ ข องพราหมณ์ แต่สำ�ำคัญตนว่าจบแล้ว’ จึงด่าสกุลศากยะว่าเป็นสกุลทาสสกุลไพร่ ไม่เคารพพราหมณ์ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ศากยสกุลเคยทำ�ำผิดอะไรไว้ จึงเล่าว่า ครั้งหนึ่งตน เดินทางไปกรุงกบิลพัสดุ์ด้วยธุระบางอย่างของโปกขรสาติพราหมณ์ ได้เข้าไปสู่อาคารโถง ของเจ้าศากยะ เจ้าศากยะและศากยกุมารมากหลายนัง่ บนอาสนะสูง ในอาคารโถง ต่างซิกซี้จกี้ นั ด้ ว ยนิ้วมื อ ชะรอยจะหั ว เราะตนก็ เ ป็ น ได้ ไม่ มี ใ ครสั ก คนหนึ่ ง กล่ า วเชิ ญ ตนด้ ว ยอาสนะ การไม่เคารพนับถือ ไม่อ่อนน้อมพราหมณ์ ของเจ้าศากยะไพร่ ๆ อย่างนั้นเป็นการไม่สมควร นี่เป็นการประณามศากยสกุลว่าเป็นไพร่ครั้งที่ ๒ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า แม้นกไส้ เมื่ออยู่ในรังของตนก็ยังส่งเสียงร้องตามชอบใจ เจ้ า ศากยะเหล่ า นั้ น ถื อ ว่ า กรุ ง กบิ ลพั ส ดุ ์ เ ป็ น ของตน จึ ง ยั ง ไม่ น ่ า จะถื อ โทษด้ ว ยเหตุ เ พี ย ง เล็กน้อยเท่านี้

417

อัมพัฏฐมาณพอ้างเหตุผลต่อไปว่า ในวรรณะทั้งสี่นั้น วรรณะทั้งสาม คือ กษัตริย์ แพศย์ (พ่อค้า) และศูทร (คนงาน) ย่อมตกอยู่ในฐานะเป็นผู้บำ�ำเรอพวกพราหมณ์ การที่ เจ้ า ศากยะไพร่ ๆ ไม่ เ คารพนั บ ถื อ ไม่ อ ่ อ นน้ อ มพราหมณ์ จึ ง เป็ น การไม่ สมควร นี่ เ ป็ น การประณามศากยสกุลว่าเป็นไพร่ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคเห็นอัมพัฏฐมาณพกล่าวรุกรานศากยสกุลอย่างหนักเช่นนั้น จึงตรัส ถามว่า ท่านสกุล (โคตร) อะไร เมื่ออัมพัฏฐมาณพกราบทูลว่า กัณหายนโคตร พระองค์จึง ตรัสเตือนให้ระลึก (ประวัติศาสตร์) ว่า ต้นสกุลของศากยะ คือพระเจ้าโอกกากราช ซึ่งเป็น กษัตริย์ แต่ต้นสกุลของกัณหายนะ คือนางทาสีของพระเจ้าโอกกากราชผู้มีนามว่า ทิสา ก็เมื่อ ต้นสกุลศากยะเป็นลูกกษัตริย์ ต้นสกุลกัณหายนะ เป็นลูกนางทาสีเช่นนั้น ก็จงระลึกถึง สกุลดั้งเดิมดูเถิด มาณพทั้งหลายที่ตามมาด้วย ก็พูดอื้ออึง ห้ามพระผู้มีพระภาคว่า ขอพระโคดมอย่า ได้กล่าวหาว่าอัมพัฏฐมาณพเป็นลูกทาสีเลย เพราะอัมพัฏฐมาณพมีชาติอันดี สดับตรับฟังมาก มีถ้อยคำ�ำอันดีงาม และเป็นบัณฑิต พระผู้มีพระภาคจึงตรัสถามอัมพัฏฐมาณพว่า ที่พระองค์ตรัสอย่างนี้ เป็นความจริง หรือไม่ อัมพัฏฐมาณพนิ่งอึ้ง พระผู้มีพระภาคตรัสย้�้ำำถามถึงครั้งที่ ๓ จึงยอมตอบรับว่าเป็น ความจริง มาณพที่ม าด้ ว ย จึ ง อื้ อ อึ ง ประณามว่ า อั มพั ฏ ฐมาณพเป็ น ลู ก ทาสี มี ช าติ ไ ม่ ดี พระสมณโคดมพูดเป็นธรรม เราหลงรุกรานว่าพูดไม่ถูก พระผู ้ มี พร ะภาคทรงเห็ น มาณพเหล่ า นั้ น กลั บ ไปรุ ก รานอั มพั ฏ ฐมาณพเช่ น นั้ น ก็ตรัสห้าม และทรงเล่าถึงความยิ่งใหญ่ของกัณหะ (บุตรทาสี) ผู้เดินทางไปเรียนพรหมมนต์ ณ ชนบทภาคใต้ แล้วกลับมาขอพระราชธิดาของพระเจ้าโอกกากราชนามว่า มัททรูปี ครั้งแรก พระเจ้ า โอกกากราชไม่ พร ะราชทาน ในที่สุ ด ก็ พร ะราชทาน เพราะเกรงฤทธิ์ ข องกั ณ หะ (เป็นการตรัสช่วยแก้หน้าให้แก่อมพ ั ัฏฐมาณพ) ต่อจากนั้นตรัสถามถึงประเพณีนิยม เพื่อให้อัมพัฏฐมาณพตอบเป็นข้อ ๆ เกี่ยวกับ กษัตริย์ กับพราหมณ์ใครจะสูงกว่ากัน (เพื่อให้คลายความถือดี) คือ ๑. บุตรที่ เ กิดจากบิดาเป็นกษัต ริ ย ์ ม ารดาเป็ น พราหมณ์ จ ะได้ อ าสนะ (ที่ นั่ง ) และน้�้ำำ ในพวกพราหมณ์หรือไม่ ตอบว่า ได้

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ อัมพัฏฐสูตร

418

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พวกพราหมณ์จะยอมให้บริโภคอาหารในพิธีสารท (อาหารอุทิศให้ผู้ตาย) ใน

พิธีถาลิปากะ (อาหารเนื่องในงานมงคล) ในยัญญพิธี (อาหารในการบูชายัญ)

และในปาหุนะ (อาหารต้อนรับแขก) หรือไม่ ตอบว่า ย่อมให้บริโภค พวกพราหมณ์จะสอนมนต์ให้หรือไม่ ตอบว่า สอน จะห้ามผู้นั้นแต่งงานกับสตรีพราหมณ์หรือไม่ ตอบว่า ไม่ห้าม จะได้รับอภิเษกเป็นกษัตริย์หรือไม่ ตอบว่า ไม่ เพราะเหตุไร ตอบว่า เพราะยังไม่บริสุทธิ์ฝ่ายมารดา ๒. บุตรที่เกิดจากบิดาเป็นพราหมณ์ มารดาเป็นกษัตริย์ จะได้ที่นั่ง ได้น้�้ำำ เป็นต้น หรือไม่ ตอบว่า ได้ จะห้ามผู้นั้นแต่งงานกับสตรีพราหมณ์หรือไม่ ตอบว่า ไม่ห้าม จะได้อภิเษกเป็นกษัตริย์หรือไม่ ตอบว่า ไม่ เพราะเหตุไร ตอบว่า เพราะยังไม่บริสุทธิ์ฝ่ายบิดา (ตรัสสรุปเพียงชั้นนี้ก่อนว่า) นี่แหละเมื่อเปรียบหญิงกับหญิง เปรียบชายกับชาย กันแล้ว กษัตริยก์ ปร ็ ะเสริฐกว่า และพราหมณ์เลวกว่า (เพราะอัมพฏั ฐมาณพยอม รับรองตามประเพณีนิยมว่า กษัตริย์มาเกี่ยวข้องกับพราหมณ์ ทำ�ำให้กษัตริย์ไม่ บริสุทธิ์) ครั้นแล้วตรัสถามต่อไปอีกว่า ๓. พราหมณ์ที่ถูกลงโทษโกนศีรษะ ถูกเอาขี้เถ้าโรยศีรษะ ถูกเนรเทศจากรัฏฐะ หรือจากนคร จะได้ที่น่งั และน้�้ำำ ในพวกพราหมณ์หรือไม่ ตอบว่า ไม่ได้ จะร่วมบริโภคอาหารในพิธีกรรมต่าง ๆ หรือไม่ ตอบว่า ไม่ได้ พราหมณ์จะสอนมนต์ให้หรือไม่ ตอบว่า ไม่ จะถูกห้ามแต่งงานกับสตรีพราหมณ์หรือไม่ ตอบว่า ถูกห้าม ๔. กษัตริย์ที่ถูกลงโทษโกนศีรษะ ถูกเอาขี้เถ้าโรยบนศีรษะ ถูกเนรเทศจากรัฏฐะ หรือจากนคร จะได้ที่น่งั และน้�้ำำ ในพวกพราหมณ์หรือไม่ ตอบว่า ได้ จะได้ร่วมบริโภคอาหารในพิธีกรรมต่าง ๆ หรือไม่ ตอบว่า ได้ พราหมณ์จะสอนมนต์ให้หรือไม่ ตอบว่า สอน จะถูกห้ามแต่งงานกับสตรีพราหมณ์หรือไม่ ตอบว่า ไม่ห้าม จึงตรัสสรูปให้เห็นว่ากษัตริย์ประเสริฐกว่าพราหมณ์ แล้วตรัสรับรองภาษิตของ พรหมชื่อสนังกุมารที่ว่า

419

”ในหมู่ชนที่ถือโคตร กษัตริย์ประเสริฐสุด แต่ผู้ใดสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ (ความรู้และความประพฤติ) ผู้น้ันประเสริฐสุดในเทวดาและมนุษย์„ (สุภาษิตนี้ ถือว่าความรู้ ความประพฤติสำ�ำคัญกว่าชาติสกุล) เมื่ อ อั มพั ฏ ฐมาณพกราบทู ล ถามว่ า ความประพฤติ แ ละความรู ้ น้ั น เป็ น อย่ า งไร จึงตรัสตอบเป็นใจความว่า ”ใครก็ตามยังถือชาติ ถือโคตร ถือตัว ถืออาวาหะ วิวาหะ คนเหล่านั้นย่อมอยู่ ห่างไกลจากความรู้และความประพฤติอันยอดเยี่ยม ต่อเมื่อละความถือชาติ ถือโคตร ถือตัว ถืออาวาหะ วิวาหะได้ จึงจะทำ�ำให้แจ้งได้ซ่งึ ความรู้และความประพฤติอันยอดเยี่ยม„ ครั้นแล้วตรัสอธิบายถึงการที่กุลบุตรออกบวชตั้งอยู่ในศีลธรรม บำ�ำเพ็ญฌาน ๔ และวิชชา ๘ (ดังทีก่ ล่าวแล้วในสามัญญผลสูตร) ว่า ”ชือ่ ว่าสมบูรณ์ดว้ ยความรูแ้ ละความประพฤติ อย่างยอดเยี่ยม ไม่มีความรู้ความประพฤติอื่นยิ่งกว่า„ ครั้นแล้วได้ทรงแสดงปากทางแห่งความเสื่อม ๔ ประการของความสมบูรณ์ด้วย ความรู้และความประพฤติน้นั คือสมณพราหมณ์ผู้มิได้บรรลุความรู้และความประพฤติน้นั ๑. หาบบริขารของนักบวชออกป่ากินผลไม้ที่ตก ๒. ทำ�ำอย่างข้อ ๑ ไม่ได้ จึงถือจอบและตะกร้าออกป่ากินเผือกมันผลไม้ ๓. ทำ�ำอย่างข้อ ๑ - ๒ ไม่ได้ จึงสร้างโรงบูชาไฟขึ้นที่ท้ายคามหรือนิคม บำ�ำเรอไฟอยู่ (คอยหาเชื้อเพลิงใส่ไฟมิให้ดับ เป็นการบำ�ำเรอไฟหรืออัคนีเทพ) ๔. ทำ�ำอย่างข้อ ๑ - ๒ - ๓ ไม่ได้ ก็ปลูกบ้านมีประตู ๔ ด้าน ในถนน ๔ แยก เพื่อคอย บูชาสมณพราหมณ์ซ่ึงเดินทางมาแต่ ๔ ทิศ ตามกำ�ำลังความสามารถ (อรรถกถา อธิบายว่า เอาดีทางคุณธรรมชั้นสูงไม่ได้ ก็เอาดีทางบวชเป็นดาบส) ครั้นแล้วตรัสถามอัมพัฏฐมาณพว่า ตัวอัมพัฏฐมาณพพร้อมทั้งอาจารย์ สมบูรณ์ด้วย ความรู้และความประพฤติดังกล่าวแล้วหรือเปล่า เมื่อตอบว่า เปล่า และว่ายังห่างไกลจาก คุณสมบัติเช่นนั้น จึงตรัสถามต่อไปว่า เพียงกระทำ�ำแบบดาบส ๔ ประเภทนั้น ทำ�ำได้หรือเปล่า ตอบว่า ทำ�ำไม่ได้ จึงตรัสสรูปให้ฟังว่า ตัวอัมพัฏฐมาณพพร้อมทั้งอาจารย์ เสื่อมจากความ สมบูรณ์ด้วยความรู้ความประพฤติ (วิชชาจรณะ) อันยอดเยี่ยม และเสื่อมจากปากทางแห่ง ความเสื่อม ๔ อย่าง ของความรู้และความประพฤตินั้น (เป็นการเตือนให้เห็นว่าที่ทนงตนมาแต่ เดิมนั้น ที่แท้ก็ไม่มีอะไรเป็นชิ้นเป็นอันเลย แม้ขนาดคุณสมบัติชั้นเลว ๆ ของผู้ไม่สามารถมี ความรู้ความประพฤติอันยอดเยี่ยมนั้น คือเพียงแค่ทำ�ำอย่างดาบส ก็ทำ�ำไม่ได้)

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ อัมพัฏฐสูตร

420

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ครั้นแล้วทรงแสดงถึงความผิดพลาดของโปกขรสาติพราหมณ์ผู้เป็นอาจารย์ของอัมพัฏฐ มาณพ (๒ ประการ) คือ (๑) พูดว่า ”สมณะศีรษะโล้นเป็นไพร่ เป็นพวกดำ�ำ เป็นผู้เกิดจากเท้าพรหม จะเจรจากับพราหมณ์ ผู้รู้วิชชา ๓ (รู้ไตรเพท) ได้อย่างไร„ แต่ตัวเองก็เสื่อมหรือไม่มีวิชชานั้น บริบูรณ์อะไรเลย (๒) บริโภคของพระราชทานจากพระเจ้าปเสนทิโกศล แต่พระเจ้าปเสนทิโกศล ก็ไม่โปรดให้โปกขรสาติพราหมณ์น้ันอยู่ในที่เฉพาะพระพักตร์ เมื่อจะทรงปรึกษาอะไรด้วย ก็ทรงปรึกษาโดยมีม่านกั้น โปกขรสาติพราหมณ์รับภิกษาที่เป็นของพระราชทานโดยธรรม แต่ทำ�ำไมเล่าพระเจ้าปเสนทิโกศลจึงไม่ทรงอนุญาตให้พราหมณ์นั้นอยู่ในที่เฉพาะพระพักตร์๑ แล้วตรัสถามอัมพัฏฐมาณพว่า เพียงที่คนวรรณะศูทรหรือทาสของศูทรยืนในที่ซึ่ง พระเจ้าปเสนทิประทับบนคอช้าง หรือประทับยืนบนเครื่องลาดเพื่อเสด็จขึ้นสู่รถ หรือในที่ซ่ึง ทรงปรึกษาเรื่องอะไร ๆ กับมหาอำ�ำมาตย์ผู้ใหญ่หรือกับเจ้านาย แล้วคนวรรณะศูทรหรือทาส ของศูทรเหล่านั้นกล่าวถ้อยคำ�ำว่า ”พระเจ้าปเสนทิโกศลมีพระราชดำ�ำรัสอย่างนี้ ๆ„ (พูดเลียน พระราชดำ�ำรัส) จะทำ�ำให้ศูทรหรือทาสของศูทร กลายเป็นพระราชาหรือราชมหาอำ�ำมาตย์ไปได้ หรือไม่ เมื่ออัมพัฏฐมาณพตอบว่า เป็นไม่ได้ จึงตรัสเปรียบเทียบให้ฟังว่า พวกพราหมณ์ สมั ย นี้พ ากั น สวดหรื อ กล่ า วตามบทแห่ ง มนต์ เ ก่ า แก่ ซึ่ ง พวกฤษี รุ่นก่อน ๆ ได้เคยสวดมาแล้ว เช่น ฤษีอัฏฐกะ วามกะ วามเทพ เวสสามิตต์ (วิศวามิตร) ยมตัคคี อังคีรส ภารทวาชะ วาเสฏฐะ กัสสปะ ภคุ ตัวอัมพัฏฐมาณพ พร้อมด้วยอาจารย์ก็ เรี ย นมนต์เ หล่า นั้น เพีย งเท่า นั้ นจะทำ�ำ ให้ อัมพั ฏ ฐมาณพเป็ น ฤษี หรื อ ผู ้ปฏิ บั ติ เพื่ อ เป็ น ฤษี ได้หรือไม่ อัมพัฏฐมาณพตอบว่า เป็นไม่ได้ แล้วตรัสถามว่า พวกฤษีรุ่นก่อน ๆ เพียบพร้อมไปด้วยกามคุณ ๕ บริโภคอาหารดี ๆ มีสตรีผู้ประดับด้วยผ้าและสายรัดเอวคอยบำ�ำเรอ ขี่รถเทียมด้วยม้า ใช้ปฏักยาว ๆ แทง สัตว์พาหนะ เที่ยวไปในที่ต่าง ๆ มีบุรุษผูกสอดดาบยาวคอยอารักขาในนคร ซึ่งมีเครื่องอุปกรณ์ พร้อมสรรพ มีคูอันขุดไว้ มีซ่ีเหล็กอันยกขึ้นไว้ (ที่ประตู) เหมือนอย่างตัวท่าน พร้อมด้วย อาจารย์ในสมัยนี้หรือไม่ อัมพัฏฐมาณพตอบว่า ฤษีรุ่นก่อน ๆ ไม่ทำ�ำอย่างนี้ จึงตรัสสรูป ให้เห็นว่า อัมพัฏฐมาณพ พร้อมทั้งอาจารย์มิได้เป็นฤษี หรือผู้ปฏิบัติเพื่อเป็นฤษี ๑

แสดงว่าความจริงพระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงปฏิบัติต่อพราหมณ์ไม่ใช่ในฐานะสูงศักดิ์กว่าพระองค์อย่างไรเลย แม้เช่นนั้น พราหมณ์นั้นก็ยังยกย่องตัวเองว่าสูงกว่ากษัตริย์

421

อั มพั ฏ ฐมาณพได้ สั ง เกตพระพุ ทธลั ก ษณะ แต่ ยั ง มี อ ยู ่ บ างข้ อ ที่ เ ห็ น ไม่ ไ ด้ เช่ น พระคุยหฐาน ตั้งอยู่ในฝัก และพระชิวหา (ใหญ่ยาว) พอจะปิดพระพักตร์และช่องพระนาสิก พระโสตได้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงอิทธาภิสังขาร (แสดงฤทธิ์) และทรงกระทำ�ำให้เห็นได้ อัมพัฏฐมาณพกลับไปเล่าให้โปกขรสาติพราหมณ์ฟังทุกประการ โปกขรสาติพราหมณ์ โกรธที่อัมพัฏฐมาณพไปรุกรานพระผู้มีพระภาค จึงใช้เท้าเตะ และใคร่จะไปเฝ้า แต่พวก พราหมณ์ค้านว่าค่�่ำำแล้วควรไปในวันรุ่งขึ้น แต่โปกขรสาติพราหมณ์คงไปจนได้ โดยให้จุดคบเพลิง เมื่อไปเฝ้ากราบทูลถามเรื่อง ที่โต้ตอบกับอัมพัฏฐมาณพแล้ว จึงกราบทูลขอโทษแทนอัมพัฏฐมาณพ ซึ่งพระผู้มีพระภาค ก็มีพระพุทธดำ�ำรัสว่า อัมพัฏฐมาณพจงเป็นสุขเถิด โปกขรสาติพราหมณ์พิจารณาพระพุทธลักษณะและได้เห็นครบ ๓๒ (ต้องตาม ลักษณะมนต์ของตน) แต่ ๒ ข้อเห็นไม่ได้ พระผู้มีพระภาคต้องทรงแสดงฤทธิ์และทำ�ำให้เห็น แล้วจึงอาราธนาพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไปฉันในวันรุ่งขึ้น และเช้าวันรุ่งขึ้น เมื่อถวายภัตตาหารเสร็จแล้ว ได้สดับพระธรรมเทศนาเรื่องอนุบุพพิกถา๑ และอริยสัจจ์ ๔ ได้ดวงตาเห็นธรรม จึงประกาศตน พร้อมทั้งบุตร ภริยา บริษัทและอำ�ำมาตย์ เป็นอุบาสกถึง พระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๔. โสณทัณฑสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์ชื่อโสณทัณฑะ) พระผู ้ มี พร ะภาคเสด็ จจ าริ ก ไปในแคว้ น อั ง คะ พร้ อ มด้ ว ยภิ ก ษุ ส งฆ์ ห มู ่ ใ หญ่ เสด็จแวะพัก ณ กรุงจัมปา ประทับที่ริมฝั่งสระน้�้ำำช่อื คัคครา ครั้งนั้นพราหมณ์ชื่อโสณทัณฑะได้รับพระราชทานจากพระเจ้าพิมพิสารให้ครอง กรุงจัมปา พราหมณ์คฤหบดีชาวกรุงจัมปาได้ทราบว่าพระผู้มีพระภาคประทับ ณ ริมสระน้�้ำำ ชื่อคัคครา และพระองค์เป็นผู้มีกิตติศัพท์ขจรขจายไปว่า เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และอื่น ๆ อีก จึงชวนกันเดินทางไปเพื่อจะเฝ้าเป็นกลุ่ม ๆ โสณฑัณฑพราหมณ์ซึ่งเข้านอนกลางวันชั้นบนปราสาท มองเห็นพราหมณ์คฤหบดี ชาวกรุงจัมปาเดินทางไปเป็นกลุ่ม ๆ เช่นนั้น จึงเรียกมหาอำ�ำมาตย์ สนองโอฐ (ขัตตะ)๒ มาถาม ทราบความแล้ว จึงสั่งให้คนเหล่านั้นคอย เพื่อตนจะได้ร่วมเดินทางไปด้วย ๑ การสอนเรื่องทาน ศีล สวรรค์ โทษของกาม และอานิสงส์ในการออกบวช ๒

ฝรั่งแปลว่า คนเฝ้าประตู แต่อรรถกถาอธิบายว่า เป็นมหาอำ�ำมาตย์ผู้สามารถในการตอบคำ�ำถาม

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ โสณทัณฑสูตร

422

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พวกพราหมณ์ชาวต่างแดนประมาณ ๕๐๐ คน ที่มาพักในกรุงจัมปาด้วยกรณียกิจ บางอย่าง ทราบว่าโสณทัณฑพราหมณ์จะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ก็เข้าไปห้ามไว้ อ้างความ ยิ่งใหญ่ของโสณทัณฑพราหมณ์โดยชาติโดยทรัพย์ โดยความรู้ในไตรเพท โดยความเป็นผู้มี รูปงาม โดยศีล โดยมีวาจาไพเราะ โดยเป็นอาจารย์ของคนมาก โดยมีมาณพเป็นอันมาก มาจากต่างทิศ ต่างชนบท เพื่อเรียนมนต์ โดยเป็นผู้แก่กว่าพระสมณโคดม โดยเป็นผู้ได้รับ ความเคารพนับถือจากพระเจ้าพิมพิสารและโปกขรสาติพราหมณ์ โดยเป็นผู้ครองกรุงจัมปา จึงไม่ควรไปหาพระสมณโคดม ควรที่พระสมณโคดมจะมาหามากกว่า โสณทัณฑพราหมณ์ตอบอ้างความยิ่งใหญ่ของพระผู้มีพระภาคโดยพระชาติ โดย ละทรัพย์สมบัติออกผนวช โดยมีพระรูปงดงาม โดยมีศีล มีถ้อยคำ�ำไพเราะ โดยเป็นอาจารย์ ของคนมาก โดยเป็นผู้สิ้นกามราคะ โดยเป็นกัมมวาที กิริยวาที (กล่าวว่า ทำ�ำดีได้ดี ทำ�ำชั่ว ได้ช่วั ) โดยออกบวชจากสกุลกษัตริย์อันสูง ไม่เจือปน (สกุลอื่น) โดยออกบวชจากสกุลมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีคนจากรัฐอื่น จากชนบทอื่น มากราบทูลถามปัญหา มีเทพดาอเนกนับหลายพัน พากั น ถึ ง พระสมณโคดมเป็ น สรณะ มี กิ ต ติ ศั พท ์ ขจรขจ ายไปว่ า เป็ น พระอรหั น ตสั มม า สัมพุทธเจ้า เป็นต้น โดยประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ โดยทรงต้อนรับปราศรัย ให้บันเทิง มีบริษัท ๔ เคารพนับถือ มีเทวาและมนุษย์ทั้งหลายเลื่อมใสยิ่ง ประทับในคามนิคม ใด ๆ อมนุษย์ก็ไม่เบียดเบียนในที่น้ัน โดยมีผู้กล่าวว่า ทรงเป็นคณาจารย์เลิศกว่าเจ้าลัทธิ เป็นอันมาก มีพระยศเฟื่องฟุ้งไปเพราะความรู้ ความประพฤติ (วิชชา จรณะ) ไม่เหมือน สมณพราหมณ์เหล่านั้น พระเจ้าพิมพิสาร พร้อมทั้งโอรส มเหสี บริษัทและอำ�ำมาตย์ พระเจ้า ปเสนทิโกศล พร้อมทั้งโอรส ฯ ล ฯ โปกขรสาติพราหมณ์ พร้อมทั้งบุตร ภริยา ฯ ล ฯ ก็ถึง พระสมณโคดมเป็นสรณะ เมื่อเสด็จมา จึงชื่อว่าเป็นแขกที่เราจะพึงถวายความเคารพสักการะ เพราะเหตุ น้ จ ี ึ ง ไม่ ควรที่จ ะให้ พร ะองค์ เ สด็ จม าหาเรา ควรที่ เ ราจะไปเฝ้ า พระองค์ เมื่ อ โสณทัณฑพราหมณ์กล่าวพรรณนาพระพุทธคุณอย่างนี้ พราหมณ์ที่คัดค้านก็กล่าวว่า ถ้า พระสมณโคดมเป็นเช่นที่ท่านกล่าวนี้ แม้อยู่ไกลร้อยโยชน์ก็ควรจะสะพายเสบียงเดินทางไปเฝ้า ขณะที่ไปเฝ้านั้น โสณทัณฑพราหมณ์เกิดความปริวิตกว่า ตนจะถามปัญหาไม่ได้ดีบ้าง จะตอบปัญหาไม่ได้ดีบ้าง ครั้นจะไปพอใกล้แล้วกลับเสีย ก็จะถูกหาว่าเป็นคนโง่ จึงกลัวไม่กล้า เข้าใกล้บ้าง ความผิดพลาดแต่ละข้อนี้จะทำ�ำให้บริษัทจับผิด เป็นเหตุให้เสื่อมยศ เสื่อมทรัพย์ แต่ พร ะผู ้ มี พร ะภาคทรงรู ้ ว าระจิ ต ของพราหมณ์ จึ ง ทรงเลื อ กถามปั ญ หาที่ โสณทัณฑพราหมณ์เชี่ยวชาญโดยเฉพาะ คือปัญหาไตรเพท ซึ่งทำ�ำให้โสณทัณฑพราหมณ์ ดีใจมาก คือตรัสถามว่า ผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติก่ีอย่างจึงบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ได้ และ ควรเรียกตัวเองได้ว่าเป็นพราหมณ์

423

โสณทัณฑพราหมณ์ตอบว่า ๑. มีชาติด ค ี ือเกิดจากมารดาบิดาเป็นพราหมณ์ สืบสายมา ๗ ชั่วบรรพบุรุษ ๒. ท่องจำ�ำมนต์ในพระเวทได้ ๓. มีรูปงาม ๔. มีศล ี ๕. เป็นผู้ฉลาดมีปัญญา ตรัสถามว่า ใน ๕ อย่างนี้ ถ้าลดลงเสีย ๑ เหลือ ๔ พอจะกำ�ำหนดคุณสมบัติของ ผู้ควรเป็นพราหมณ์ได้หรือไม่ โสณทัณฑพราหมณ์ตอบว่า ตัดข้อมีผวพรร ิ ณดีออก ตรัสถามว่า ถ้าลดลงเสียอีก ๑ เหลือ ๓ จะลดอะไร โสณทัณฑพราหมณ์ลดข้อ ท่องจำ�ำมนต์ ตรัสถามว่า ถ้าลดลงเสียอีก ๑ เหลือ ๒ จะลดอะไร โสณทัณฑพราหมณ์ลดข้อที่ เกี่ยวกับชาติ คือกำ�ำเนิดจากมารดาบิดาเป็ณพราหมณ์ พอลดข้อนี้ พวกพราหมณ์ที่มาด้วย ก็ช่วยกันขอร้องว่า อย่ากล่าวอย่างนั้น เพราะ เป็นการกล่าวกระทบผิวพรรณ กระทบมนต์ กระทบชาติ จะเสียทีแก่พระสมณโคดม โสณทัณฑพราหมณ์ก็โต้ตอบว่า หลานของตนคืออังคกะมาณพที่น่ังอยู่ในที่ประชุมนี้ มีผิวพรรณดี ท่องจำ�ำมนต์ได้ดี เกิดดีจากมารดาบิดาทั้งสองฝ่าย ซึ่งเป็นพราหมณ์สืบต่อมา ๗ ชั่วบรรพบุรุษ แต่ก็ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ ดื่มน้�้ำำเมา ผิวพรรณ มนต์ ชาติ จะทำ�ำอะไรได้ เมื่อใดพราหมณ์เป็นผู้มีศีล มีปัญญา รวม ๒ คุณสมบัติน้ จ ี ึงควร บัญญัติว่าเป็นพราหมณ์ และควรเรียกตัวเองว่าเป็นพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ถ้าลดเสีย ๑ เหลือ ๑ พอจะกำ�ำหนดคุณสมบัติของ ผู้ควรเป็นพราหมณ์ได้หรือไม่ โสณทัณฑพราหมณ์กราบทูลว่า ลดไม่ได้ เพราะศีลชำ�ำระปัญญา ปัญญาชำ�ำระศีล ในที่ใดมีศีลในที่น้ันมีปัญญา ในที่ใดมีปัญญาในที่นั้นมีศีล ศีลกับปัญญา กล่าวได้ว่าเป็นยอดในโลก เปรียบเหมือนใช้มือล้างมือใช้เท้าล้างเท้า ศีลกับปัญญาก็ชำ�ำระกัน และกันฉันนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสรับรองภาษิตของโสณทัณฑพราหมณ์ว่าถูกต้อง และตรัสถาม ต่อไปว่า ศีลเป็นอย่างไร ปัญญาเป็นอย่างไร โสณทัณฑพราหมณ์จึงกราบทูลให้พระผู้มีพระภาค ตรัสอธิบาย พระผู ้ มี พร ะภาคจึ ง ตรั ส ถึ ง การที่ บุ คคล เลื่ อ มใสในพระองค์ ออกบวชประพฤติ พรหมจรรย์ ตั้งอยู่ในศีล ๓ ชั้น (ดั่งในสามัญญผลสูตร) บำ�ำเพ็ญสมาธิจนได้บรรลุฌานที่ ๑

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ โสณทัณฑสูตร

424

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ และได้วิชชา ๘ มีวิปัสสนาญาณ เป็นต้น มีอาสวักขยญาณเป็นที่สุด (ดั่งได้กล่าว ไว้แล้วในสามัญญผลสูตร) เป็นอันตรัสอธิบายถึงศีล และอธิบายถึงปัญญา (รวบยอดที่ปัญญา อันทำ�ำให้สิ้นอาสวะคือกิเลสที่หมักดองในสันดาน) เมื่ อ พระผู ้ มี พร ะภาคแสดงธรรมจบ โสณทั ณ ฑพราหมณ์ ก ราบทู ลสรร เสริ ญ พระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต แล้วอาราธนา พระผู้มีพระภาค พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ฉันในวันรุ่งขึ้น ครั้นรุ่งขึ้นถวายภัตตาหารเสร็จแล้ว จึงกราบทูลว่า ถ้าตนอยู่ในบริษัท ลุกขึ้นจาก อาสนะกราบถวายบังคมก็ตาม ถ้าไปในยาน ลงจากยานกราบถวายบังคมก็ตาม พวกบริษัท ก็จะจับผิดได้ เป็นเหตุให้เสื่อมยศ เมื่อยศเสื่อมก็จะทำ�ำให้เสื่อมทรัพย์ เพราะได้ทรัพย์มา เพราะยศ ถ้าตนไปในบริษัทประคองอัญชลี ขอให้ทรงถือว่าตนลุกขึ้นจากอาสนะ ถ้าไปในยาน ยกปฏักขึ้น ขอให้ทรงถือว่าตนลงจากยาน ถ้าเบี่ยงร่ม๑ ขอให้ทรงถือว่าตนกราบถวายบังคม ด้วยเศียรเกล้า (หมายเหตุ : พระสูตรนี้แสดงว่าโสณทัณฑพราหมณ์ยอมตัดความสำ�ำคัญเรื่องผิวพรรณ เรือ่ งมนต์ เรือ่ งชาติกำำ� เนิดของพราหมณ์ทงิ้ ให้เหลือแต่ศลี กับปัญญา ก็ทำำ� ให้คนเป็นพราหมณ์ได้ อันเข้ากับหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา พระผู้มีพระภาคจึงประทานสาธุการรับรองภาษิตของ พราหมณ์น้ัน ศาสตราจารย์ ริดส์ เดวิดส์ เห็นว่า แม้ทางพระพุทธศาสนาจะเสนอหลักการ แบบนี้ ก็ทำ�ำการเลิกล้มความคิดเห็นของพราหมณ์ไม่สำ�ำเร็จ พราหมณ์ยังคงถือชาติเป็นสำ�ำคัญ ตลอดมา แต่ผู้เขียนเห็นว่า พระพุทธเจ้ามิได้ทรงแทรกแซงความเชื่อถือของพราหมณ์ ใครจะ ถือก็ถือไป แต่หลักธรรมมีอยู่อย่างนี้ ก็ทรงแสดงให้ฟัง ผลที่ปรากฏก็มีอยู่คือพราหมณ์ที่ เข้ามานับถือพระพุทธศาสนามาใช่น้อย พากันถือตามหลักธรรมพระพุทธศาสนา เข้าทำ�ำนองว่า เมื่อเราไม่สามารถจะเกี่ยวหญ้ามามุงทุ่งทั้งทุ่งได้ อย่างน้อยเอามามุงหลังคาเฉพาะของเราเอง ก็ยังดีกว่าตากแดดตากฝนไปตามคนอื่น ยิ่งในสมัยนี้ รัฐธรรมนูญอินเดียไม่ยอมรับรอง สิทธิพิเศษของชาติช้ันวรรณะ ผู้นำ�ำอินเดียพากันสดุดีหลักธรรมเรื่องนี้ของพระพุทธเจ้า ก็ย่ิง เห็นกันขึ้นว่า หลักธรรมนี้ประเสริฐอย่างไร) ๑

ตรงนี้ฉบับแปลภาษาอังกฤษของศาสตราจารย์ ริดส์ เดวิดส์ ผิดไปอีกอย่างหนึ่งว่า ถ้าน้อมปฏักลง ให้ถือว่าลง จากยาน ถ้าโบกมือ ให้ถือว่าก้มลงถวายบังคม โปรดดูฉบับอังกฤษ หน้า ๑๕๘ และ ๑๕๙

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ กูฏทันตสูตร

425

พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จ แวะพัก ณ บ้านพราหมณ์ช่อื ขานุมัตตะ ประทับ ณ อัมพลัฏฐิกา (สวนมะม่วงหนุ่ม) สมัยนั้น กูฏทันตพราหมณ์๑ ครอบครองหมู่บ้านพราหมณ์ช่ือขานุมัตตะ ซึ่งพระเจ้า พิมพิสารพระราชทานให้ อนึ่ง กูฏทันตพราหมณ์เตรียมประกอบยัญญพิธี เอาโคผู้ ๗๐๐ ลูกโคผู้ ๗๐๐ ลูกโคเมีย ๗๐๐ แพะ ๗๐๐ แกะ ๗๐๐๒ ผูกติดไว้กับเสา เพื่อเตรียมบูชายัญ พราหมณ์คฤหบดีชาวขานุมัตตะได้ทราบเรื่องว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จมา และเป็น ผู้มีกิตติศัพท์ขจรขจายไปว่า เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นต้น ก็เดินไปเป็นหมู่ ๆ เพื่อเฝ้า กูฏทันตพราหมณ์เห็นเข้า (เช่นเดียวกับเรื่องโสณทัณฑพราหมณ์) ถามทราบเรื่อง ก็สั่งให้รอ ตนจะร่วมไปเฝ้าด้วย แต่ถูกพราหมณ์ที่เดินทางมา (เพื่อรับของถวาย) ในมหายัญ คัดค้าน และกูฏทันตพราหมณ์โต้ตอบ (เช่นเดียวกับเรื่องโสณทัณฑพราหมณ์) ในที่สุดจึง ร่วมกันไปเฝ้าทั้งหมด กูฏทันตพราหมณ์จึงกราบทูลถามให้ทรงอธิบายถึงยัญญสัมปทา (ความถึงพร้อม คือสมบูรณ์แห่งยัญ ๓ ประการ อันมีส่วนประกอบ (บริขาร) ๑๖ อย่าง) พระผู้มีพระภาคตรัสเล่าถึงพระเจ้ามหาวิชิตะในอดีตกาลผู้สมบูรณ์ด้วยทรัพย์ ได้ชัยชนะปฐพีมณฑลอันยิ่งใหญ่ ใคร่จะบูชามหายัญ เพื่อประโยชน์และความสุข จึงตรัส เรียกพราหมณ์ปุโรหิตมาให้ชว่ ยสอนวิธีบูชามหายัญนั้น พราหมณ์ปุโรหิตแนะให้ปราบโจรผู้ร้ายก่อน แต่ไม่ใช่ด้วยวิธีฆ่าหรือจองจำ�ำ เพราะ พวกที่เหลือจากถูกฆ่าก็จะเบียดเบียนชนบทในภายหลัง (ตัวตายตัวแทน) โดยที่แท้ควร ถอนรากโจรผู้ร้าย (ด้วยวิธีจัดการทางเศรษฐกิจให้ดี) คือแจกพืชแก่กสิกรในชนบทที่อุตสาหะ ประกอบอาชี พ ให้ ทุ น แก่ พ ่ อ ค้ า ที่ อุ ต สาหะในการค้ า ให้ อ าหารและค่ า จ้ า งแก่ ข ้ า ราชการ (ให้ทุกคนมีอาชีพมีรายได้) พระราชทรัพย์ก็จะเพิ่มพูน ชนบทก็จะไม่มีเสี้ยนหนาม มนุษย์ ทั้งหลายก็จะรื่นเริงอุ้มบุตรให้ฟ้อนอยู่ที่อก ไม่ต้องปิดประตูเรือน เมื่อพระเจ้ามหาวิชิตะทรงทำ�ำตามคำ�ำแนะนำ�ำนั้นก็ได้ผลดี จึงตรัสเรียกพราหมณ์ปุโรหิต มา ขอให้สอนเรื่องการบูชามหายัญ พราหมณ์ปุโรหิตจึงแนะให้ขออนุญาตบูชามหายัญ โดย ๑ กูฏทันต แปลว่า ฟันเขยิน - ม.พ.ป. ๒

คำ�ำแปลตัวเลขของฝรั่งผิดเป็นอย่างละ ๑๐๐ ทุกประเภท ทั้ง ๆ ที่พระไตรปิฎกฉบับอักษรโรมันก็ว่า ๗๐๐

ทีฆนิกาย

๕. กูฏทันตสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์ฟันเขยิน)

426

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

แจ้งให้กษัตริย์ผู้น้อยกว่าที่อยู่ในนิคมชนบท อำ�ำมาตย์ ข้าราชบริพารที่อยู่ในนิคมชนบท พราหมณมหาศาลที่อยู่ในนิคมชนบท คฤหบดีที่อยู่ในนิคมชนบทได้ทราบเรื่อง และอนุญาต ให้ บู ช ามหายั ญ เมื่ อ ทรงปฏิ บั ติ ต ามนั้ น ก็ ไ ด้ รั บ อนุ ญ าตจากบุ คคลทั้ ง สี่ปร ะเภทเหล่ า นั้ น นี้นับเป็นฝ่ายอนุมัติ ๔ ซึ่งเป็นเครื่องประกอบของยัญนั้น องค์พระเจ้ามหาวิชิตะเอง ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๘ ประการ คือ (๑) มีชาติดี (๒) มีรูปงาม (๓) มีทรัพย์มาก (๔) มีกำ�ำลังรบ (๕) มีศรัทธาบริจาคทาน (๖) สดับตรับฟังมาก (มีการศึกษาดี) (๗) รู้ความหมายของภาษิตนั้น ๆ (อธิบายความหมายได้) (๘) เป็นผู้ฉลาด มีปัญญา คุณสมบัติ ๘ ประการนี้เป็นเครื่องประกอบของยัญนั้น คุณสมบัติของพราหมณ์ปุโรหิตอีก ๔ คือ (๑) มีชาติดี (๒) ท่องจำ�ำมนต์ได้ (๓) มีศีล (๔) เป็นผู้ฉลาดมีปัญญา คุณสมบัติ ๔ ประการนี้เป็นเครื่องประกอบของยัญนั้น (รวมเป็น ๑๖ คือฝ่ายอนุมัติ ๔ คุณสมบัติของพระราชา ๘ คุณสมบัติของปุโรหิต ๔) ต่อไปพราหมณ์ปุโรหิตจึงแสดงถึงยัญ ๓ ประการ คือต้องไม่มีความเดือดร้อนใจว่า โภคทรัพย์เป็นอันมาก (๑) จักหมดไป (๒) กำ�ำลังหมดไป (๓) หมดไปแล้ว แล้วพราหมณ์ปโุ รหิตได้แสดงถึงการบรรเทาความเดือดร้อนใจของผูบ้ ชู ายัญที่จะพึงมี ในฝ่ายผู้รับทาน ๑๐ ประการ คือผู้ฆ่าสัตว์ ผู้ลักทรัพย์ ผู้ประพฤติผิดในกาม ผู้พูดปด ผู้พูด ส่อเสียด ผู้พูดคำ�ำหยาบ ผู้พูดเพ้อเจ้อ ผู้ละโมบอยากได้ของคนอื่น ผู้พยาบาทปองร้ายผู้อ่ืน ผู้เห็นผิดทำ�ำนองคลองธรรม อาจมาสู่ยัญญพิธี โดยตั้งใจว่ายัญนี้อุทิศผู้ที่ปฏิบัติดี ตรงกันข้าม กับฝ่ายชั่ว ๑๐ ประการ เมื่อมีเครื่องประกอบยัญ ๑๖ ประการดั่งนี้ กจ็ ะไม่มีผู้ใดกล่าวติเตียนได้โดยธรรม ครั้นแล้วได้แสดงวิธีบูชายัญต่อไปว่า ในยัญนั้น ไม่มีการฆ่าโค แพะ แกะ ไก่ สุกร และสัตว์ต่าง ๆ ก็ไม่ต้องถึงความพินาศ ไม่มีการตัดต้นไม้ เพื่อสร้างปราสาท (ต้อนรับผู้มา ดูพิธี) ไม่ต้องเกี่ยวหญ้าคามาเพื่อแวดวงประดับโรงพิธี หรือเพื่อปูลาดกับพื้น พวกทาส กรรมกรก็ไม่ต้องถูกขู่เข็ญลงโทษ มีหน้านองด้วยน้�้ำำตาทำ�ำการงาน ใครปรารถนาจะทำ�ำก็ทำ�ำ ไม่ปรารถนาก็ไม่ต้องทำ�ำ เพราะยัญนั้นสำ�ำเร็จด้วยเนยใส น้�้ำำมัน เนยข้น นมส้ม น้�้ำำผึ้ง น้�้ำำอ้อย ผู้ที่เดินทางมาในการนี้ นำ�ำเครื่องบรรณาการมาถวาย พระเจ้ามหาวิชิตะก็ไม่ทรงรับ กลั บ ตรั ส ให้ นำ� ำข องพระองค์ เ พิ่ม ให้ ก ลั บ ไป แต่ บุ คคล เหล่ า นั้ น ไม่ นำ� ำ กลั บ กลั บ สละตาม (คือแจกทานตามพระเจ้ามหาวิชิตะ) ต่างตั้งยัญศาลาขึ้น ๔ ทิศ (กษัตริย์ทิศบูรพา อำ�ำมาตย์ ทิศทักษิณ พราหมณมหาศาลทิศประจิม คฤหบดีทิศอุดร) แจกทานร่วมในการนี้

427

กูฏทันตพราหมณ์กราบทูลถามว่า ยังมียัญอื่นที่มีการริเริ่มน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่า ยัญ ๓ บริขาร ๑๖ ที่กล่าวแล้วหรือไม่ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า มี ก็ถามต่อไปอีก ถึงยัญที่มีการริเริ่มน้อยกว่า แต่มีผลมากกว่า เป็นการถามตอบหลายวาระ สิ่งที่มีการริเริ่ม น้อยกว่า แต่มีผลมากกว่ากันโดยลำ�ำดับ ซึ่งผูม้ ีพระภาคตรัสตอบมีดังนี้ ๑. การให้ทานเป็นนิตย์ อุทิศผู้มีศีล ๒. การสร้างวิหาร (ที่อยู่) อุทิศสงฆ์ที่มาจาก ๔ ทิศ ๓. การถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เป็นสรณะ ๔. การสมาทานศีล ๕ คือเว้นจากการฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดปด และดื่มสุราเมรัย ๕. การออกบวชประพฤติพรหมจรรย์ ตั้งอยู่ในศีล ๓ ประเภท บำ�ำเพ็ญสมาธิจนได้ ฌาน ๔ บำ�ำเพ็ญปัญญาจนได้วิชชา ๘ (ดั่งกล่าวไว้แล้วในสามัญญผลสูตร) กูฏทันตพราหมณ์มีความเลื่อมใสในพระธรรมเทศนา ประกาศตนเป็นอุบาสกถึง พระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต ปล่อยสัตว์อย่างละ ๗๐๐ หลายประเภทนั้นให้เป็นอิสระ และเมื่ อ ได้ ฟ ั ง ธรรมเทศนาต่ อ ไป (อนุ บุ พพิ ก ถาและอริ ย สั จจ ์ ๔) ก็ ไ ด้ ด วงตาเห็ น ธรรม (เป็นพระโสดาบัน) (พระสูตรนี้ทำ�ำให้เห็นว่า เพียงการถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะหรือการรักษาศีล ๕ ก็ยัง มีผลมากกว่าการบำ�ำเพ็ญมหายัญใหญ่โต จึงน่าจะเป็นเครื่องเตือนใจผู้คิดทำ�ำบุญซึ่งมักจะบ่นว่า ไม่มีทุนจะทำ�ำบุญ ให้ทราบว่าบุญนั้นไม่จำ�ำเป็นต้องลงทุนเอาทรัพย์แลกเสมอไป เพียงการรักษา ศีล ๕ ก็เป็นบุญอันสูงกว่านั้น)

๖. มหาลิสูตร (สูตรว่าด้วยการโต้ตอบกับเจ้าลิจฉวีชอม ื่ หาลิ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ศาลาเรือนยอด ป่ามหาวัน กรุงไพศาลี พวกพราหมณ์ ที่เป็นทูตชาวโกศลและชาวมคธมากหลาย๑ มีธุระไปพักอยู่ในกรุงไพศาลี ได้ทราบข่าวจึงจะ พากันไปเฝ้า เจ้าลิจฉวีชื่อ โอฏฐัทธะ (ปากแหว่ง)๒ พร้อมด้วยบริษทั ก็ไปเฝ้าด้วย ๑ แสดงว่ากรุงไพศาลีนครหลวงของแคว้นในขณะนั้น เป็นศูนย์กลางการทูตที่ฝ่ายมคธและโกศลติดต่อด้วย ๒

การตั้งชื่อคนตามลักษณะร่างกายดูจะนิยมกันมาก เช่น กูฏทันตะ (ฟันเขยิน) ลกุณฏกภัททิยะ (ภัททิยะค่อม) กาฬุทายี (อุทายีดำ�ำ)

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ มหาลิสูตร

428

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สมัยนั้น พระนาคิตะ เป็นพุทธอุปฐาก ไม่ยอมให้เข้าเฝ้า อ้างว่าพระผู้มีพระภาค กำ�ำลังทรงหลีกเร้น (ทำ�ำความสงบ) อยู่ สามเณรสีหะจึงเจรจากับพระนาคิตะให้บุคคลเหล่านั้น เข้าเฝ้า พระนาคิตะเกี่ยงให้สามเณรสีหะไปกราบทูลเอง เมื่อสามเณรสีหะไปกราบทูล จึงตรัสสั่งให้ปูอาสนะที่ร่มเงาด้านหลังวิหาร เสด็จไป ต้อนรับบุคคลเหล่านั้น เมื่อตรัสปราศรัยกับบุคคลทุกเหล่าที่เข้าเฝ้าแล้ว โอฏฐัทธะ ลิจฉวี ก็กราบทูลถาม เรื่องตาทิพย์ หูทิพย์ ว่ามีหรือไม่ ตรัสตอบว่า มี แล้วทรงแสดงเหตุผลว่า สุดแต่กำ�ำลังสมาธิที่ เจริญให้มาก เพื่อให้มีตาทิพย์หรือหูทิพย์ และตรัสว่า ภิกษุทั้งหลายมิได้ประพฤติพราหมจรรย์ ในสำ�ำนักของพระองค์เพื่อเจริญสมาธิ (ที่เป็นเหตุให้ได้ตาทิพย์หูทิพย์เหล่านั้น) เพราะยังมีธรรม ที่สูงกว่านั้นที่ควรทำ�ำให้แจ้ง คือ ๑. การทำ�ำสัญโญชน์ (กิเลสที่ผูกมัด) ให้สิ้นไป ๓ ประการ อันทำ�ำให้เป็นพระโสดาบัน ๒. ทำสั​ัญโญชน์​์ ๓ ประการนั้​้�นให้​้สิ้​้�น ทำราคะ โทสะ โมหะให้​้น้​้อยลง อั​ันทำให้​้เป็​็น สกทาคามี ๓. ทำ�ำสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ ประการให้สิ้น อันทำ�ำให้เป็นพระอนาคามี ๔. ทำ�ำอาสวะให้สิ้น ทำ�ำให้แจ้งความหลุดพ้นเพราะสมาธิ (เจโตวิมุติ) และความ หลุดพ้นเพราะปัญญา (ปัญญาวิมุต๑ิ ) เมื่อโอฏฐัทธะ ลิจฉวี กราบทูลถามถึงข้อปฏิบัติที่ทำ�ำให้แจ้ง (บรรลุ) ธรรมเหล่านั้น ก็ตรัสแสดงมรรคมีองค์ ๘ มีสัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) เป็นต้น มีสัมมาสมาธิ (ความตั้งใจ มั่นชอบ) เป็นที่สุด ครั้นแล้วตรัสเล่าเรื่องมัณฑิยปริพพาชก กับชาลิยปริพพาชกไปทูลถามพระองค์ เรื่องชีวะ กับ สรีระ มีข้อความอย่างเดียวกับข้อความในชาลิยสูตร ซึ่งจะกล่าวต่อจากสูตรนี้ เมื่อจบพระธรรมเทศนาโอฏฐัทธะ ลิจฉวี ก็ช่นื ชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค (หมายเหตุ : โอฏฐัทธะ ลิจฉวี มีชื่อเดิมว่า มหาลิ เวลาพระผู้มีพระภาคโต้ตอบด้วย ก็ทรงใช้ช่อื มหาลิ) ๑

ในที่นี้เป็นอันพระผู้มีพระภาคทรงชี้ให้เห็นว่า สิ่งที่สูงกว่าหูทิพย์ ตาทิพย์ คือการทำ�ำกิเลสให้หมดเป็นขั้น ๆ ได้เป็น พระอริ ย บุ คคล ตั้ ง แต่ อ ย่ า งต่�่ำำ ถึ ง สู ง สุ ด คื อ เป็ น พระอรหั น ต์ อั น แสดงว่ า ฤทธิ์ เ ดชมิ ใ ช่ จุ ด ประสงค์ ท าง พระพุทธศาสนา

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ มหาสีหนาทสูตร

429

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ โฆษิตาราม กรุงโกสัมพี นักบวช ๒ คน คือ มัณฑิย ปริพพาชกกับชาลิยะ ผู้เป็นศิษย์ของอาจารย์ผู้ใช้บาตรไม้ (ชาลิยะ ทารุปัตติกะ) ได้มาเฝ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า กราบทูลถามปัญหาว่า ชีวะ (สภาพที่เป็นอยู่ หรือกล่าวอีกอย่างหนึ่งก็คือ สภาพที่ครองสรีระ ในบางลัทธิเรียกจิตบ้าง อัตตาบ้าง) กับสรีระ (ร่างกาย) เป็นอันเดียวกัน หรือเป็นคนละอัน พระผู้มีพระภาคตรัสตอบ บรรยายคุณลักษณะของผู้ออกบวช ตั้งอยู่ในศีล บำ�ำเพ็ญ สมาธิจนได้ฌาน ตั้งแต่ที่ ๑ ถึง ๔ และได้วิชชา ๘ (ตามที่กล่าวไว้แล้วในสามัญญผลสูตร) แล้วตรัสว่า ภิกษุผู้รู้เห็นอย่างนี้ไม่ควรกล่าวว่า ชีวะ กับสรีระ เป็นอันเดียวกัน หรือกล่าวว่า ชีวะ กับสรีระ เป็นคนละอัน พระองค์เองทรงรู้ทรงเห็นอย่างนี้ จึงไม่ตรัสว่า ชีวะ กับสรีระ เป็นอันเดียวกันหรือต่างกัน (มีคำ�ำอธิบายว่า การยืนยันว่า ชีวะ กับสรีระ เป็นอันเดียวกัน ย่อมตกไปในส่วนสุด ข้างสัสสตทิฏฐิ ความเห็นว่า สิ่งทั้งปวงเที่ยง การยืนยันว่า ชีวะ กับสรีระ เป็นคนละอัน ย่อมตกไปในฝ่ายที่ว่า ชีวะเที่ยง สรีระไม่เที่ยง ทั้งสองข้อนี้ รวมอยู่ในทิฏฐิ ๖๒) เมื่อจบพระธรรมเทศนา นักบวช ๒ คนชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค

๘. มหาสีหนาทสูตร (สูตรว่าด้วยการบรรลือสีหนาท) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่าที่ให้อภัยแก่เนื้อ ชื่อกัณณกถละ ใกล้เมืองอุชุญญา นักบวชชีเปลือย ชื่อกัสสปได้เข้าไปเฝ้า กราบทูลถามว่า ได้ยินเขาพูดกันว่า พระสมณโคดม ทรงติการบำ�ำเพ็ญตบะทุกชนิด ทรงกล่าวโทษผู้บำ�ำเพ็ญตบะ มีชีวิตอยู่อย่างปอน ๆ ใช่หรือไม่ พระผู้มีพระะภาคตรัสตอบปฏิเสธ และทรงชี้แจงตามที่ทรงเห็นด้วยทิพยจักษุว่า ผู้บำ�ำเพ็ญตบะมีชีวิตอยู่อย่างปอน ๆ บ้าง อยู่อย่างมีทุกข์น้อยบ้าง บางพวกตายไปแล้วเกิด ในนรกก็มี บางพวกตายไปแล้วเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ก็มี เมื่อทรงรู้เห็นตามเป็นจริงอย่างนี้ จะตรัสติการบำ�ำเพ็ญตบะทุกชนิด และกล่าวโทษผู้บำ�ำเพ็ญตบะที่มีชีวิตอยู่อย่างปอน ๆ ทำ�ำไมกัน แล้วตรัสว่า สมณพราหมณ์บางคนที่เป็นบัณฑิตละเอียดอ่อน แตกฉานด้วยปัญญา ย่อมกล่าวตรงกันกับพระองค์ในบางฐานะ ไม่ตรงกันในบางฐานะ

ทีฆนิกาย

๗. ชาลิยสูตร (สูตรว่าด้วยข้อความที่ตรัสโต้ตอบชาลิยปริพพาชก)

430

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑. บางข้อที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวว่าดี เรากล่าวว่าดี บางข้อที่สมณพราหมณ์ เหล่านั้นกล่าวว่าไม่ดี เรากล่าวว่าไม่ดีกม็ ี ๒. บางข้อที่สมณะพราหมณ์เหล่านัน้ กล่าวว่าดี เรากล่าวว่าไม่ดี บางข้อที่สมณพราหมณ์ เหล่านั้นกล่าวว่าไม่ดี เรากล่าวว่าดีก็มี ๓. บางข้อที่เรากล่าวว่าดี พวกอื่นกล่าวว่าดี บางข้อที่เรากล่าวว่าไม่ดี พวกอื่นกล่าวว่า ไม่ดีก็มี ๔. บางข้อเรากล่าวว่าดี พวกอื่นกล่าวว่าไม่ดี บางข้อเรากล่าวว่าไม่ด พว ี กอื่นกล่าวว่า ดีก็มี เราเคยเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วกล่าวว่า ในฐานะที่กล่าวไม่ตรงกัน จงยกไว้ แต่ในข้อใดทีก่ ล่าวตรงกัน ขอให้วญ ิ ญูชนสอบสวนเปรียบเทียบระหว่างศาสดากับศาสดา สงฆ์กับสงฆ์ดูเถิดว่า ธรรมเหล่าใดที่เป็นอกุศล มีโทษ ไม่ควรส้องเสพ ไม่ควรแก่อริยบุคคล เป็นธรรมฝ่ายดำ�ำ ใครเล่าละธรรมเหล่านีไ้ ม่ให้มเี หลือมากกว่ากัน พระสมณโคดมหรือคณาจารย์ เหล่าอืน่ มีฐานะอยูท่ ี่วญ ิ ญูชนสอบสวนแล้ว ก็สรรเสริญเรา (พระผูม้ พร ี ะภาค) ในข้อนัน้ โดยมาก แม้ในธรรมที่เป็นกุศล ที่ว่าใครจะประพฤติปฏิบัตมิ ากกว่ากัน ก็เป็นเช่นนั้น แม้ระหว่างสาวกกับ สาวก ในส่วนที่เกี่ยวกับละอกุศล ประพฤติกุศล ก็เป็นเช่นนั้น คือวิญญูชนย่อมสรรเสริญสาวก ของเราโดยมาก๑ แล้วทรงแสดงมรรคมีองค์ ๘ ว่าเป็นข้อประพฤติปฏิบัตทิ ี่จะทำ�ำให้รู้เองเห็นเอง ชีเปลือยชื่อกัสสปกราบทูลถึงข้อวัตรปฏิบัติต่าง ๆ ของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ที่จัดเป็น ความเป็นสมณะ ความเป็นผู้ประเสริฐ๒ เช่น การเปลือยกาย ยืนถ่ายอุจจาระปัสสาวะ และกินอาหารเลียมือที่เลอะอาหาร (แทนการล้าง) เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ผู้ประพฤติเช่นนั้น ถ้าไม่เจริญ ไม่ทำ�ำให้แจ้งซึ่งความ สมบูรณ์ด้วยศีล ความสมบูรณ์ด้วยสมาธิ และความสมบรูณ์ด้วยปัญญา ก็ชื่อว่าไกลจาก ความเป็นสมณะ ไกลจากความเป็นผู้ประเสริฐ ต่อเมื่อเจริญเมตตาจิต อันไม่มีเวร ไม่มีความ พยาบาท และทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ (ความหลุดพ้นเพราะสมาธิ) และปัญญาวิมุติ (ความหลุดพ้น เพราะปัญญา) อันปราศจากอาสวะได้ในปัจจุบัน นับเป็นสมณะเป็นพราหมณ์ได้

๑

เป็นพระดำ�ำรัสที่แน่ใจในความประพฤติปฏิบัติที่ว่า ถ้าสอบสวนกันจริง ๆ ว่าจะปฏิบัติตามที่พูดหรือไม่ พระองค์ ทรงท้าให้สอบสวนทีเดียว ๒ อรรถกถาแก้ว่า จัดเป็นกรรม คือการกระทำ�ำของสมณะ ของพราหมณ์

431

ชีเปลือยชื่อกัสสปกล่าวต่อไปว่า การประพฤติตบะ (แบบเปลือยกาย เป็นต้น) นั้น เป็นความเป็นสมณะ ความเป็นผู้ประเสริฐที่ทำ�ำได้ยาก พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า เป็นปกติ หรือธรรมดาในโลกที่ทำ�ำได้ยาก ส่วนการทำ�ำแบบนั้น คฤหบดี บุตรแห่งคฤหบดี หรือแม้ นางกุมภทาสี (นางทาสที่แบกหม้อน้�้ำำ) ก็ทำ�ำได้ ส่วนการเจริญเมตตาจิต อันไม่มีเวร ไม่มี พยาบาท และทำ� ำ ให้ แ จ้ ง เจโตวิ มุ ติ ป ั ญ ญาวิ มุ ติ อั น ปราศจากอาสวะได้ ใ นปั จจุ บั น เป็ น ความเป็นสมณะ และความเป็นผู้ประเสริฐที่ทำ�ำได้ยากกว่า ชีเปลือยชือ่ กัสสปกล่าวต่อไปว่า สมณะและพราหมณ์เป็นผูท้ ี่รไู้ ด้ยาก๑ พระผูม้ พร ี ะภาค ตรัสตอบว่า เป็นปกติหรือธรรมดาในโลก ที่สมณะและพราหมณ์เป็นผู้รู้ได้ยาก แต่การ เจริญเมตตาจิตแบบที่กล่าว และทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันปราศจากอาสวะ รู้ได้ยาก ยิ่งกว่าบำ�ำเพ็ญตบะแบบเปลือยกาย เป็นต้น เมื่อชีเปลือยชื่อกัสสปกราบทูลถามถึงความสมบูรณ์ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา ว่าเป็น อย่างไร ก็ตรัสอธิบายถึงศีล ๓ ชั้น ฌาน ๔ และวิชชา ๘ (อย่างที่ตรัสในสามัญญผลสูตร) ว่าเป็นความถึงพร้อมด้วยศีล สมาธิ ปัญญา โดยลำ�ำดับ ครั้นแล้วตรัสสรุปให้เห็นว่า พระองค์กล้าบันลือสีหนาทในท่ามกลางบริษัท กล้าตอบ ปัญหา และทำ�ำให้ผู้เลื่อมใสปฏิบัติตามได้ (เพราะทรงประพฤติปฏิบัติได้ผลมาเองในเรื่อง ศีล สมาธิ ปัญญา ข้างบนนั้น) ชีเปลือยชื่นชมธรรมภาษิตของพระผู้มีพระภาค และขอบวช เมื่อพระผู้มีพระภาค ตรัสตอบว่า จะต้องอบรมก่อน ๔ เดือนในฐานะที่เคยเป็นเดียรถีย์มาก่อน ก็กลับตอบว่า แม้จะอบรมถึง ๔ ปี ก็จะยอม ในที่สุดเมื่อบวชแล้วไม่นาน ก็ได้บรรลุอรหัตตผล๒

๙. โปฏฐปาทสูตร (สูตรว่าด้วยการโต้ตอบกับโปฏฐปาทปริพพาชก) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ใกล้กรุงสาวัตถี เช้าวันหนึ่ง พระผู้มีพระภาค เสด็จสู่กรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาต ทรงเห็นว่า ยังเช้านัก จึงเสด็จแวะไปที่มัลลิการาม อันเป็น ที่ อ ยู ่ ข องโปฏฐปาทปริ พพ าชก พร้ อ มด้ ว ยบริ ษั ทปริ พพ าชกประมาณ ๓,๐๐๐ คน โปฏฐปาทปริพพาชกได้กล่าวต้อนรับและนิมนต์ให้นั่งบนอาสนะ ตนเองนั่งเหนืออาสนะที่ต่�่ำำกว่า ๑ เป็นผู้ที่เข้าใจได้ยาก - ม.พ.ป. ๒

พระสูตรนี้เห็นได้ว่า สาระสำ�ำคัญอยู่ที่ประพฤติปฏิบัติได้จริงอย่างพูด จึงทำ�ำให้พระผู้มีพระภาคทรงกล้าบันลือสีหนาท โดยท้าให้สอบสวนเปรียบเทียบด้วยซ้�้ำำ

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ โปฏฐปาทสูตร

432

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ครั้นแล้วโปฏฐปาทปริพพาชกได้ตั้งคำ�ำถามเกี่ยวกับอภิสัญญานิโรธ การดับความจำ�ำได้ หมายรู้อันยิ่งใหญ่ (โปรดดูหน้า ๑๘๐ หมายเลข ๒๐๐ ประกอบด้วย) ซึ่งเคยเป็นปัญหา ถกเถียงกันในหมู่สมณพราหมณ์เจ้าลัทธิต่าง ๆ มาแล้ว รวม ๔ ประเด็น คือ ๑. สมณพราหมณ์บางพวกเห็นว่า สัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้ - ในที่นี้พึงสังเกตว่า ในสมัยนั้นบัญญัติเรียกสภาพที่ครองชีวิตร่างกายต่าง ๆ กัน เรียกว่าอัตตา ตัวตน บ้าง ชีวะ สภาพที่เป็นอยู่บ้าง สัตตะ สภาพที่มีที่เป็นบ้าง สัญญา ความจำ�ำได้ หมายรู้หรือสภาพที่จำ�ำได้หมายรู้บ้าง) ของคน เกิดขึ้นบ้าง ดับไปบ้าง โดยไม่มีเหตุ ปัจจัย เมื่อเกิดขึ้นคนก็มีสัญญา เมื่อดับไปคนก็ไม่มีสัญญา ๒. พวกอื่นกล่าวคัดค้านว่าไม่เป็นเช่นนั้น สัญญานั่นแหละเป็นอัตตาตัวตนของคน อัตตานัน้ เข้ามาบ้าง ออกไปบ้าง เมือ่ เข้ามาคนก็มสี ญ ั ญา เมือ่ ออกไปคนก็ไม่มสี ญ ั ญา ๓. พวกอื่นคัดค้านว่าไม่เป็นเช่นนั้น ที่แท้มีสมณพราหมณ์ที่มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพ มาก สมณพราหมณ์เหล่านั้นนำ�ำเข้าได้ นำ�ำออกได้ซ่งึ สัญญาของคน เมื่อนำ�ำเข้าคน ก็มีสัญญา เมื่อนำ�ำออกคนก็ไม่มีสัญญา ๔. พวกอื่ น คั ด ค้ า นว่ า ไม่ เ ป็ น เช่ น นั้ น ที่ แ ท้ มี เ ทพผู ้ มี ฤ ทธิ์ ม าก มี อ านุ ภ าพมาก เทพเหล่านั้นนำ�ำเข้าได้ นำ�ำออกได้ซ่ึงสัญญาของคน เมื่อนำ�ำเข้าคนก็มีสัญญา เมื่อนำ�ำออกคนก็ไม่มีสัญญา โปฏฐปาทปริพพาชกกล่าวต่อไปว่า (ระหว่างที่ฟังเขาโต้เถียงกันนั้น) ข้าพระองค์ระลึก ถึงพระผู้มีพระภาคว่า เป็นผู้ฉลาดในธรรมเหล่านี้ เป็นผู้รู้ปกติของอภิสัญญานิโรธ อภิสัญญา นิโรธเป็นอย่างไร พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า สมณพราหมณ์ที่กล่าวว่าสัญญาของคนเกิดขึ้นดับไป โดยไม่มีเหตุปัจจัยนั้น นับว่ามีความผิดพลาดแต่เบื้องต้น เพราะสัญญาของคนเกิดขึ้นดับไป โดยมีเหตุปัจจัย คือสัญญาอันหนึ่งย่อมเกิดขึ้นเพราะสิกขา (การศึกษา หรือสำ�ำเหนียก ทาง พระพุทธศาสนาแบ่งออกเป็น ๓ คือ สีลสิกขา การศึกษาในศีล จิตตสิกขา การศึกษาในสมาธิ และปัญญาสิกขา การศึกษาในปัญญา) สัญญาอันหนึ่งย่อมดับไปเพราะสิกขา ๑. ครั้นแล้วตรัสพรรณนาถึงการที่กุลบุตรออกบวช ตั้งอยู่ในศีล (๓ ชั้นตามที่ กล่าวแล้วในสามัญญผลสูตร) บำ�ำเพ็ญสมาธิจนได้ฌานที่ ๑ เมื่อได้ฌานที่ ๑ แล้ว กามสัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้ในกามคืออารมณ์ที่น่าใคร่) ที่เคยมีก็ย่อมดับไป สัญญาอันละเอียดอันเป็นจริงในปีติ (ความอิ่มใจ) และสุขอันเกิดแต่ความสงัด ย่อมมีในสมัยนั้น นี้คือสัญญาอันหนึ่งเกิดขึ้นเพราะสิกขา สัญญาอันหนึ่ง ย่อมดับ เพราะสิกขา

433

๒. ในฌานที่ ๒ สัญญาอันสุขุม อันเป็นสัจจ์ (อันละเอียดเป็นจริง) ในปีติและสุข ย่อมดับไป สัญญาอันสุขุม อันเป็นสัจจ์ในปีติและสุข อันเกิดแต่สมาธิ ย่อมมีใน สมัยนั้น ๓. ในฌานที่ ๓ สัญญาอันสุขุม อันเป็นสัจจ์ ในปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ ย่อม ดับไป สัญญาอันสุขุม อันเป็นสัจจ์ในอุเบกขา (ความวางเฉย) และสุขย่อมมีใน สมัยนั้น ๔. ในฌานที่ ๔ สัญญาอันสุขุม อันเป็นสัจจ์ในอุเบกขา และสุข ย่อมดับไป สัญญา อันสุขุมอันเป็นสัจจ์ในความไม่ทุกข์ไม่สุข ย่อมมีในสมัยนั้น ๕. ในอรูปฌานที่ ๑ (อากาสานัญจายตนะ) รูปสัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้ในรูป) ย่อมดับไป สัญญาอันสุขม ุ อันเป็นสัจจใ์ นอากาสานัญจายตนะ (อรูปฌานที่มอี ากาศ ไม่มีที่สิ้นสุดเป็นอารมณ์) ย่อมมีในสมัยนั้น ๖. ในอรูปฌานที่ ๒ (วิญญาณัญจายตนะ) สัญญาอันสุขุม อันเป็นสัจจ์ในอากาสา นัญจายตนะย่อมดับไป สัญญาอันสุขุม อันเป็นสัจจ์ในวิญญาณัญจายตนะ (อรูปฌานที่มีวิญญาณไม่สิ้นสุดเป็นอารมณ์) ย่อมมีในสมัยนั้น ๗. ในอรู ป ฌานที่ ๓ (อากิ ญ จั ญ ญายตนะ) สั ญ ญาอั น สุ ขุ ม อั น เป็ น สั จจ ์ ใ น วิญญาณัญจายตนะ ย่อมดับไป สัญญาอันสุขม ุ อันเป็นสัจจใ์ นอากิญจัญญายตนะ (อรูปฌานที่มีความคิดว่าไม่มีอะไรแม้เล็กน้อยเป็นอารมณ์) ย่อมมีในสมัยนั้น ๘. ภิกษุที่มีสัญญาของตน พ้นจากสัญญานั้น ๆ แล้วก็ถูกต้องสัญญาอันเลิศ (ขึ้นไป) โดยลำ�ำดับ เมือ่ ตัง้ อยูใ่ นสัญญาอันเลิศแล้ว ก็คดิ ว่า การคิดไม่ดี ไม่คดิ ดีกว่า เพราะ เมื่อคิดปรุงแต่ง สัญญาอันเลิศก็จะดับไป สัญญาอันหยาบก็จะเกิดขึ้น เธอจึงไม่ คิด ไม่ปรุงแต่ง เมื่อไม่คิด ไม่ปรุงแต่ง สัญญานั้น (หมายถึงสัญญาอันเลิศ) ก็ดับ ไป สัญญาหยาบอันอืน่ ก็ไม่เกิดขึน้ เธอจึงชือ่ ว่าถูกต้อง (ได้บรรลุ) นิโรธ (ความดับ) (หมายเหตุ : ข้อความเป็นลำ�ำดับมาแต่ข้อ ๑ ถึง ๘ แสดงการที่สัญญาอันหนึ่งดับไป สัญญาอันหนึ่งเกิดขึ้นแทน ดีขึ้นกว่าสัญญาเดิมเรื่อย ๆ จนในที่สุด เมื่อเลิกคิด เลิกปรุงแต่ง สัญญาก็ดับไป เป็นอันตอบปัญหาของโปฏฐปาทปริพพาชกที่อยากรู้ความดับอภิสัญญา คือ สั ญ ญาใหญ่ หมายถึ ง สั ญ ญาชั้ น สู ง อย่ า งชั ด เจน ตามหลั ก วิ ช าปฏิ บั ติ ท างรู ป ฌาน และ อรูปฌาน)

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ โปฏฐปาทสูตร

434

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เมื่อตรัสอธิบายอย่างนี้แล้ว จึงตรัสถามโปฏฐปาทปริพพาชกว่า ท่านเคยได้ยินได้ฟัง มาก่อนหรือไม่ถึงการเข้าสมาบัติ ทั้ง ๆ ที่มีความรู้ตัว ในการดับอภิสัญญาตามลำ�ำดับชนิดนี้ ซึ่ ง ปริ พพ าชกตอบว่ า ไม่ เ คยได้ ยิ น ได้ ฟ ั ง มาก่ อ น เพิ่ ง มาได้ ทร าบตามที่พร ะผู ้ มี พร ะภาค ทรงแสดงอย่างนี้ ข้อซักถามเพิ่มเติมเรื่องอนัตตา สัญญา โปฏฐปาทปริพพาชกกราบทูลถามเพิ่มเติม และพระผู้มีพระภาคตรัสตอบเป็นข้อ ๆ ดังต่อไปนี้ ๑. ทูลถามว่า ทรงบัญญัติสัญญาอันเลิศ อันเดียวหรือมาก ตรัสตอบว่า บัญญัติทั้ง อันเดียว ทั้งมาก ตาม (ความจริง) ที่จะถูกต้อง (บรรลุ) นิโรธได้ ๒. ทูลถามว่า สัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้) เกิดก่อน ญาณ (ความรู้) เกิดทีหลัง หรือว่าญาณเกิดก่อนสัญญาเกิดทีหลัง หรือว่าสัญญากับญาณเกิดพร้อมกัน ตรัสตอบว่า สัญญาเกิดก่อน ญาณเกิดทีหลัง ๓. ทู ล ถามว่ า สั ญ ญาเป็ น อั ต ตา (ตั ว ตน) ของคน หรื อ ว่ า สั ญ ญากั บ อั ต ตาเป็ น คนละอัน (ไม่ใช่อนั เดียวกัน) ตรัสซักว่า อัตตาตามที่ทา่ นเข้าใจเป็นอย่างไร ทูลตอบ ว่า อัตตาตามที่ตนเข้าใจ คือมีรูปประกอบด้วยธาตุ ๔ กินอาหารเป็นคำ�ำ ๆ ตรัสว่า อัตตาของท่านเป็นอัตตาอย่างหยาบ ถ้าเป็นเช่นนั้น สัญญาก็เป็นอย่างหนึ่ง อัตตา ก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง เพราะอัตตายังตั้งอยู่น่ันแหละ สัญญาอันหนึ่งเกิดขึ้น อีกอัน หนึ่งดับไป (ในข้อนี้ปริพพาชกชี้อัตตาไปที่ร่างกาย จึงตรัสตอบตามที่เขาชี้ว่า ถ้า เป็นอย่างนั้น สัญญา กับอัตตาก็คนละอัน) ๔. ทูลต่อไปว่า ตนเข้าใจว่าสัญญาสำ�ำเร็จขึ้นจากใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง มี อินทรีย๑์ อันไม่บกพร่อง ตรัสตอบว่า ถ้าอย่างนั้น สัญญาก็เป็นอย่างอื่น อัตตาก็ เป็นอย่างอื่น เพราะอัตตาที่สำ�ำเร็จด้วยใจยังตั้งอยู่น่ันแหละ สัญญาอันหนึ่ง เกิดขึ้น อีกอันหนึ่งก็ดับไป (ในข้อนี้ปริพพาชกพูดอธิบายเพิ่มเติม ลักษณะ ของอัตตาตามความเข้าใจของตนว่า อัตตาเกิดจากใจ) ๑

อินทรีย์ในที่น้ ค ี ือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ แต่ละอย่างเป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน

435

๕. ทูลต่อไปว่า ตนเข้าใจว่าอัตตาไม่มีรูป เป็นของเกิดแต่สัญญา ตรัสตอบว่า ถ้า อย่างนั้นสัญญาก็เป็นอย่างอื่น อัตตาก็เป็นอย่างอื่น เพราะอัตตาไม่มีรูป เป็นของ เกิดแต่สัญญา ยังตั้งอยู่น่นั แหละ สัญญาอันหนึ่งเกิดขึ้น อีกอันหนึ่งก็ดับไป ๖. ทูลถามว่า ตน (ผู้ถาม) อาจหรือไม่ ที่จะรู้ว่า สัญญาเป็นอัตตาของคน หรือสัญญา เป็นอย่างอื่น อัตตาเป็นอย่างอื่น ตรัสตอบว่า โปฏฐปาทปริพพาชกมีความเห็น อย่างอืน่ มีความชอบใจอย่างอืน่ (คนละศาสนา) จึงยากที่จะรูไ้ ด้ ทลู ถามต่อไปตาม แนวทิฏฐิ ๑๐ ทีเ่ กีย่ วด้วยส่วนสุดว่า ถ้าอย่างนัน้ โลกเทีย่ งหรือไม่เทีย่ ง โลกมีที่สดุ หรือไม่มีที่สุด ชีวะ กับสรีระ เป็นอันเดียวกัน หรือเป็นคนละอัน สัตว์๑ ตายแล้ว เกิดหรือไม่เกิด สัตว์ตายแล้วทั้งเกิดทั้งไม่เกิด หรือว่าเกิดก็ไม่ใช่ ไม่เกิดก็ไม่ใช่ (แบ่งออกเป็น ๕ หมวด หมวดละ ๒ ข้อ จึงเป็น ๑๐) ตรัสตอบเป็นข้อ ๆ ว่า พระองค์ ไม่ทรงพยากรณ์๒ ปัญหานั้น เพราะไม่มีประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน ๗. ทูลถามว่า ถ้าอย่างนั้น ทรงพยากรณ์อะไร ตรัสตอบว่า ทรงพยากรณ์เรื่องทุกข์ เหตุให้ทุกข์เกิด ความดับทุกข์ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ เพราะมีประโยชน์ และเป็นไปเพื่อนิพพาน แล้วพระผูม้ ีพระภาคก็เสด็จลุกจากอาสนะไป ต่อมาอีก ๒ - ๓ วัน จิตตะผู้เป็นบุตรแห่งนายควาญช้าง กับโปฏฐปาทปริพพาชก ได้ ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค โปฏฐปาทปริพพาชกกราบทูลเล่าว่า เมื่อพระองค์เสด็จกลับ (ในวันที่ เสด็จไป ณ มัลลิการามนั้น) พวกปริพพาชกพากันกล่าวแดกดันข้าพระองค์ว่า ไม่ว่าพระองค์ ตรัสอะไร ข้าพระองค์กราบทูลรับรองไปหมดว่าอย่างนั้น พระเจ้าข้า อย่างนี้ พระเจ้าข้า พวกเขาไม่เห็นเลยว่า พระองค์ทรงแสดงธรรมแง่เดียว (บอกยืนยันให้แน่ลงไปในแง่เดียว) ว่าโลกเที่ยงหรือไม่เที่ยง เป็นต้น ข้าพระองค์ตอบไปว่า เมื่อพระสมณโคดมแสดงปฏิปทา อันจริงแท้ ถูกต้องตามทำ�ำนองคลองธรรม วิญญูบุรุษเช่นข้าพเจ้า จะไม่รับรองสุภาษิต โดย ความเป็นสุภาษิตได้อย่างไร ๑

คำ�ำว่า สัตว์ ในที่นี้ แปลจากคำ�ำว่า ตถาคต ตามคำ�ำอธิบายของอรรถกถาที่กล่าวถึงทิฏฐิ ๑๐ แต่ในที่อ่ืน คำ�ำว่า ตถาคต ใช้เป็นพระนามเรียกพระพุทธเจ้า ๒ คำ�ำว่า พยากรณ์ แปลว่า ทำ�ำให้แจ้ง คือตอบหรืออธิบาย ไม่ใช่ทำ�ำนาย อย่างที่ใช่ในความหมายบางอย่างในภาษาไทย

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ โปฏฐปาทสูตร

436

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงชี้แจงเรื่องแสดงธรรมแง่เดียว หลายแง่ ตรัสตอบว่า ทรงแสดงธรรมแง่เดียว (เอกังสิกะ) ก็มี ทรงแสดงธรรมหลายเเง่ (อเนกังสิกะ) ก็มี ที่ทรงแสดงธรรมหลายแง่ก็คือ เรื่องโลกเที่ยง ไม่เที่ยง โลกมีที่สุด ไม่มีที่สุด เป็นต้น ที่ทรงแสดงธรรมแง่เดียวคือเรื่องทุกข์ เหตุให้ทุกข์เกิด ความดับทุกข์ ข้อปฏิบัติ ให้ถึงความดับทุกข์ ตรัสเล่าต่อไปว่า พระองค์เคยเสด็จเข้าไปหาสมณพราหมณ์พวกที่มีความเห็นมีวาทะ ว่า เมื่อตายไปแล้ว อัตตาจะมีความสุขโดยส่วนเดียว ไม่มีโรค แล้วซักถามว่า ท่านรู้เห็นโลก ซึ่งมีความสุขโดยส่วนเดียวหรือเปล่า ก็ตอบว่า เปล่า ถามว่า ท่านรู้สึกอัตตาที่มีความสุข โดยส่วนเดียวสักคืนหนึ่ง วันหนึ่ง หรือ ครึ่งคืน ครึ่งวันหรือ ก็ตอบว่า เปล่า ถามว่า ท่านรู้จัก หนทาง หรือข้อปฏิบัติดีที่จะบรรลุถึงโลกที่มีความสุขโดยส่วนเดียว หรือเปล่า ก็ตอบว่า เปล่า ถามต่อไปอีกว่า ท่านได้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ เพื่อให้บรรลุโลกที่มีความสุขโดยส่วนเดียว หรือเปล่า ก็ตอบว่า เปล่าอีก คำ�ำพูดของสมณพราหมณ์เหล่านั้น จึงชื่อว่าไม่มีปาฏิหาริย์๑ มิใช่หรือ โปฏฐปาทปริพพาชกรับว่า ไม่มีปาฏิหาริย์ เลื่อนลอย ครั้นแล้วทรงเปรียบพวกที่กล่าวว่า เมื่อตายไปแล้ว อัตตาจะมีความสุขโดยส่วนเดียว ไม่มีโรค แต่ไม่รู้อะไรจริงจังเลยเกี่ยวกับข้อที่ตนกล่าวนั้น ว่าเปรียบเหมือนคนที่รักหญิงงาม ชาวชนบท แต่ไม่รู้ว่าเป็นใครชื่อไร สกุลอะไร อยู่ที่ไหน หรือเปรียบเหมือนคนตั้งบันไดขึ้นบน ทางสี่แพร่งเพื่อจะขึ้นปราสาท แต่ไม่รู้ว่าปราสาทอยู่ในทิศไหน สูงต่�่ำำหรือปานกลางอย่างไร ต่อจากนั้นทรงแสดงการได้อัตตา ๓ ประเภท คือการได้อัตตาหยาบ ซึ่งมีรูปประกอบ ด้วยธาตุ ๔ กินอาหารเป็นคำ�ำ ๆ การได้อัตตามีรูป ซึ่งเกิดจากใจ การได้อัตตาที่ไม่มีรูป ซึ่งเกิด จากสัญญา (โดยใจความคือทรงแสดงการได้อัตตภาพในกามภพ เช่น มนุษย์และสัตว์ทั่วไป รวมทั้งเทพชั้นกามาวจร เป็นประเภทอัตตาหยาบ ทรงแสดงการได้อัตตภาพในรูปภพ คือ อัตตาของรูปพรหม และทรงแสดงการได้อัตตภาพในอรูปภพคืออัตตา๒ ของอรูปพรหม พรหมไม่มีรูป) แล้วทรงชี้ให้เห็นว่า ทรงแสดงธรรม เพื่อให้ละอัตตา ๓ ประเภทนั้น เมื่อปฏิบัติ แล้ว ก็จะละธรรมที่ทำ�ำให้เศร้าหมองและมีธรรมอันผ่องแผ้วเจริญยิ่ง ทำ�ำให้บรรลุความเป็น ผู้สมบูรณ์ไพบูลด้วยปัญญาในปัจจุบัน และแม้จะมีใครกล่าวว่า การได้บรรลุสภาพเช่นนั้น ๑ ไม่มีปาฏิหาริย์ หมายถึง เลื่อนลอยไม่มีหลักฐาน - ม.พ.ป. ๒

ทรงใช้คำ�ำว่า อัตตา ตามชาวโลก แต่ถือเพียงว่าเป็นโวหาร หรือคำ�ำพูดของชาวโลก แต่ไม่ทรงยึดถือตามข้อความ ท้ายพระสูตรนี้

437

ทำ�ำให้เป็นทุกข์ก็ทรงแสดงได้ว่า มีความปราโมทย์ ความอิ่มใจ ความสงบ มีสติสัมปชัญญะ และความอยู่เป็นสุข (ประเด็นสำ�ำคัญในตอนนี้มีอยู่ว่า มีสมณพราหมณ์บางพวกกล่าวว่า เมื่ อ ตายแล้ ว อั ต ตาจะเป็ น สุ ข แต่ ตั ว เองไม่ รู ้ ไ ม่ เ ห็ น และไม่ ทร าบข้ อ ปฏิ บั ติ ส ่ ว นทาง พระพุทธศาสนาแทนที่จะสอนให้บรรลุอัตตา กลับสอนให้ประพฤติปฏิบัติเพื่อละอัตตา แล้ว ชี้ได้ด้วยว่า อัตตามี ๓ ประเภท ถ้าละได้กจ็ ะมีสุข) ทรงเปรียบให้ฟังว่า การสอนอย่างชี้ข้อปฏิบัติเพื่อละอัตตาได้น้ ี เปรียบเหมือน ตั้งบันไดขึ้นสู่ปราสาทซึ่งมีปราสาทอยู่จริง ๆ ไม่ใช่ชี้ไม่ได้ ต่อจากนั้นทรงอธิบายรับรองความเห็นของจิตตะ บุตรแห่งนายควาญช้าง (ซึ่งไป เฝ้าพร้อมกับโปฏฐปาทปริพพาชก) ที่ว่า เมื่ออยู่ในสภาพใดสภาพหนึ่ง อัตตาก็ไม่อยู่ในสภาพอื่น เช่น เมื่อได้อัตตาหยาบก็ไม่อยู่ในสภาพอัตตา (ละเอียด) มีรูปเกิดจากใจ หรือไม่มีรูปเกิดจาก สัญญา เมื่ออยู่ในตอนไหนก็จริงในตอนนั้น ตอนอื่นไม่จริง เปรียบเหมือนน้�้ำำนม นมส้ม เนยข้น เนยใส ก้อนเนยใส ตอนไหนเป็นอะไรก็ไม่เป็นอย่างอื่น ทรงสรูปในที่สุดว่า ถ้อยคำ�ำเรื่องอัตตาเหล่านี้เป็นเพียงโลกสมัญญา (ชื่อทางโลก) โลกนิรุติ (คำ�ำพูดของโลก) โลกโวหาร (โวหารทางโลก) และโลกบัญญัติ (บัญญัติทางโลก) ซึ่งตถาคตก็พูดด้วยถ้อยคำ�ำเหล่านั้นแต่ไม่ยึดถือ เมื่อจบพระธรรมเทศนา โปฏฐปาทปริพพาชกสรรเสริญพระธรรมเทศนา แสดงตน เป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต ส่วนจิตตะ บุตรแห่งนายควาญช้างขอบวช แล้วได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ในกาลต่อมาไม่นาน

๑๐. สุภสูตร (สูตรว่าด้วยการโต้ตอบกับสุภมาณพ โตเทยยบุตร) สูตรนี้เป็นภาษิตของพระอานนท์ เล่าเรื่องว่า พระอานนท์อยู่ในเชตวนารามของ อนาถปิณฑิกคฤหบดี ใกล้กรุงสาวัตถี เมื่อพระผู้มีพระภาคนิพพานแล้วไม่นาน ครั้นนั้น สุภมาณพผู้เป็นบุตรโตเทยยพราหมณ์ พักอาศัยอยู่ในกรุงสาวัตถี ด้วยธุระ บางอย่างและได้ส่งมาณพคนหนึ่งไปนิมนต์พระอานนท์ให้สงเคราะห์ไปเยี่ยมตนถึงที่อยู่ พระอานนท์อ้างว่า วันนี้ท่านดื่มยา ต่อวันรุ่งขึ้นจึงจะไป ครั้นวันรุ่งขึ้นพระอานนท์ไปเยี่ยม สุภมาณพจึงถามว่า ท่านอุปฐากพระโคดมผู้เจริญ มานาน พระโคดมสรรเสริญธรรมอะไร และชักชวนประชุมชนให้ต้ังอยู่ในธรรมอะไร พระอานนท์ ตอบว่า พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญกองศีล สมาธิ ปัญญา อันเป็นอริยะ และทรงชักชวน

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ สุภสูตร

438

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ประชุมชนให้ตั้งอยู่ในกองศีล สมาธิ ปัญญา อันเป็นอริยะนี้ สุภมาณพถามให้อธิบายถึง กองศีล (สีลขันธ์) กองสมาธิ (สมาธิขันธ์) และกองปัญญา (ปัญญาขันธ์) อันเป็นอริยะโดยลำ�ำดับ พระอานนท์อธิบายกองศีล โดยใจความว่า บุคคลมีศรัทธา ออกบวชแล้ว เว้นจาก ทางแห่ ง อกุ ศ ล ๑๐ ประการ และศี ล ๓ ประเภท (ดั่ ง กล่ า วแล้ ว ในพรหมชาลสู ต รและ สามัญญผลสูตร) ส่วนกองสมาธิ อธิบายถึงการสำ�ำรวม ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ (สำ�ำรวมอินทรีย์) ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ มีความสันโดษด้วยปัจจัย คือ จีวร บิณฑบาต ชำ�ำระจิตจาก นิวรณ์ (ธรรมอันกั้นจิตมิให้บรรลุคุณความดี) ๕ ประการ ได้ฌานที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ ส่วน กองปัญญา อธิบายถึงวิชชา ๘ มีวิปัสสนาญาณ (ญาณเห็นแจ้งสภาวธรรมตามเป็นจริง) เป็นต้น จนถึงอาสวักขยญาณ (ญาณอันทำ�ำอาสวะคือกิเลสที่ดองสันดานให้สิ้นไป) เช่นเดียวกับที่ ปรากฏในสามัญญผลสูตร เมื่ อ แสดงธรรมจบ สุ ภม าณพ โตเทยยบุ ต ร สรรเสริ ญ ธรรมเทศนา แสดงตน เป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๑๑. เกวัฏฏสูตร (สูตรว่าด้วยการแสดงธรรมแก่บุตรคฤหบดีชื่อเกวัฏฏะ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่ามะม่วงของปาวาริกะ ใกล้เมืองนาฬันทา ณ ที่น้ัน บุตรคฤหบดีช่ือเกวัฏฏะเข้าไปเฝ้า ขอให้ทรงชวนภิกษุผู้แสดงอิทธิปาฏิหาริย์ได้ให้แสดง ก็จะ มีคนเลื่อมใสในพระผูม้ ีพระภาคยิ่งขึ้น พระผู ้ มี พร ะภาคตรั สว ่ า พระองค์ มิ ไ ด้ แ สดงธรรมว่ า ภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย ท่ า นจง แสดงอิทธิปาฏิหาริย์แก่คฤหัสถ์ผู้นุ่งผ้าขาว แม้ ครั้ ง ที่ ๒ ครั้ ง ที่ ๓ บุ ต รคฤหบดี ชื่ อ เกวั ฏ ฏะ ก็ ยั ง ยื น ยั น จะให้ ทร งชวนภิ ก ษุ ผู้แสดงอิทธิปาฏิหาริย์ได้ให้แสดง ก็จะมีคนเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคยิ่งขึ้น พระผูม้ ีพระภาคจึงทรงชี้แจงว่า ปาฏิหาริย์ที่ทรงทำ�ำให้แจ้งด้วยความรู้ย่งิ ด้วยพระองค์ เองและประกาศแล้ว มีอยู่ ๓ อย่าง คือ ๑. อิทธิปาฏิหาริย์ แสดงฤทธิ์ได้เป็นอัศจรรย์ ๒. อาเทสนาปาฏิหาริย์ ดักใจทายใจได้เป็นอัศจรรย์ ๓. อนุสาสนีปาฏิหาริย ส ์ ั่งสอน (มีเหตุผลดี) เป็นอัศจรรย์ แล้วทรงอธิบายวิธีแสดงฤทธิ์ได้เป็นอัศจรรย์ และสรูปในที่สุดว่า คนที่ไม่มีความเชื่อ ความเลือ่ มใสก็อาจกล่าวได้วา่ ภิกษุทแี่ สดงฤทธิไ์ ด้นนั้ เพราะมีคนั ธารวิชา (วิชาของชาวคันธาระ)

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ โลหิจจสูตร

439

๑๒. โลหิจจสูตร (สูตรว่าด้วยการโต้ตอบกับโลหิจจพราหมณ์) พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จ แวะพัก ณ ตำ�ำบลบ้านชื่อสาลวติกา ซึ่งพระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานให้โลหิจจพราหมณ์ ครอบครอง ทรงแก้ความเห็นผิด สมัยนั้น โลหิจจพราหมณ์มีความเห็นผิดเกิดขึ้นว่า สมณะหรือพราหมณ์ผู้บรรลุ กุศลธรรมแล้วไม่พึงบอกแก่ผู้อื่น เพราะคนอื่นจะทำ�ำอะไรแก่อีกคนหนึ่งได้ การบอกแก่คนอื่น จัดว่าเป็นความโลภ (ความอยากได้) ที่เป็นบาปอันหนึ่ง เปรียบเหมือนคนตัดเครื่องพันธนาการ เก่าออกแล้ว กลับทำ�ำเครื่องพันธนาการใหม่ (ให้แก่ตัวเอง) อีก โลหิจจพราหมณ์ได้ข่าวว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงตำ�ำบลบ้านชื่อสาลวติกา จึงใช้ ช่างกัลบก ชื่อโรสิกะ ให้ไปกราบทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาค พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์มาฉัน ในวันรุ่งขึ้น รุ่งขึ้นเมื่อเสด็จไปฉันเสร็จแล้ว ก็ได้ทรงโต้ตอบกับโลหิจจพราหมณ์ถึงเรื่องความ เห็นผิดนั้น ทรงเปรียบเทียบให้เห็นว่า โลหิจจพราหมณ์ซ่ึงครอบครองตำ�ำบลบ้านสาลวติกา ก็ตาม พระเจ้าปเสนทิโกศล ซึ่งทรงครอบครองแคว้นโกศลก็ตาม ถ้าบริโภคผลประโยชน์ที่ เกิดขึ้นในดินแดนที่ปกครองแต่ผู้เดียว ไม่ยอมแบ่งปันให้ผู้ใดเลยดังนี้ คนที่จะแสดงความ คิดเห็นไม่ให้แบ่งปันแก่ผู้อื่นอย่างนี้ จะชื่อว่าทำ�ำอันตรายแก่ผู้ที่ (เป็นข้าทาสบริวาร) อาศัยอยู่

ทีฆนิกาย

อาเทสนาปาฏิหาริย์ ดักใจทายใจของคนได้ คนที่ไม่มีความเชื่อ ความเลื่อมใส ก็ อาจกล่าวได้ว่า ภิกษุที่ดักใจทายใจได้นั้น ก็เพราะมีมณิกาวิชา ครั้ น แล้ วทร งแสดงถึ ง อนุ ส าสนี ป าฏิ ห าริ ย ์ คื อ การสั่ ง สอนเป็ น อั ศ จรรย์ ว ่ า ควร ประพฤติปฏิบัติอย่างไร ตลอดจนการปฏิบัติได้ผลในศีล ๓ ประเภท ในฌาน ๔ ในวิชชา ๘ (ดั่งกล่าวไว้แล้วในพรหมชาลสูตรและสามัญญผลสูตร) แล้วทรงเล่าถึงภิกษุรูปหนึ่งข้องใจในปัญหาที่ว่า ธาตุ ๔ เป็นต้น จะดับโดยไม่เหลือ ในที่ไหน ภิกษุรูปนั้นเที่ยวตระเวนถามเทวดาต่าง ๆ จนกระทั่งถึงท้าวมหาพรหมก็ตอบไม่ได้ ในที่สุดท้าวมหาพรหมขอให้มาถามพระพุทธเจ้า ซึ่งตรัสสอนเป็นใจความรวบยอดว่า ดับวิญญาณ เสียได้ ธาตุ ๔ เป็นต้น ก็ดับไม่เหลือในที่นั้น (เป็นการแสดงว่าฤทธิ์ช่วยแก้ปัญหาไม่ได้ แต่ คำ�ำสั่งสอนสำ�ำคัญกว่า)

440

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

หรือไม่ โลหิจจพราหมณ์ยอมรับว่าเป็นการทำ�ำอันตรายแก่คนเหล่านั้น (เพราะเมื่อไม่ได้รับ ส่วนแบ่ง เช่น อาหาร เป็นต้น คนเหล่านั้นก็อยู่ไม่ได้) ตรัสถามต่อไปว่า จะเป็นการตั้งเมตตาจิต คิดอนุเคราะห์คนเหล่านั้น หรือว่าเป็นศัตรู กราบทูลตอบว่า เป็นศัตรู ตรัสถามต่อไปว่า เมื่อ ตั้งจิตเป็นศัตรูจะชื่อว่ามีความเห็นผิดหรือเห็นชอบ พราหมณ์กราบทูลว่า เป็นการเห็นผิด (อันนี้เป็นการต้อนให้พราหมณ์นั้นยอมรับว่าตนมีความเห็นผิด เพราะจำ�ำนนต่อเหตุผล) จึงทรงเปรียบเทียบให้ฟังต่อไปว่า การกล่าวว่า ผู้ครอบครองบริโภคผลประโยชน์ที่ เกิดขึ้นแต่ผู้เดียวไม่แบ่งปันแก่ใครเลย ก็เช่นเดียวกับการกล่าวว่า ผู้บรรลุกุศลธรรมไม่ควร บอกแก่ใคร ๆ ซึ่งเป็นการทำ�ำอันตราย เป็นการตั้งจิตเป็นศัตรูต่อผู้ที่ควรจะได้รับ และเป็น การมีความเห็นผิด ศาสดา ๓ ประเภท แล้วทรงแสดงถึงศาสดา (ผู้สอนศาสนา) ๓ ประเภทที่ควรโจทท้วง๑ และคำ�ำโจทท้วง ก็ถูกต้องตามธรรมคือ ๑. ศาสดาที่ออกบวชแล้ว ไม่ได้บรรลุประโยชน์ของความเป็นสมณะด้วยตนเอง ได้แต่แสดงธรรมสอนผู้อ่ืน (ดีแต่สอนผู้อ่ืน ตนเองปฏิบัติไม่ได้ หรือไม่ได้ผล) สาวกจึงไม่ตั้งใจฟัง พากันเลี่ยงหนี ๒. ศาสดาที่ออกบวชแล้ว ไม่ได้บรรลุประโยชน์ของความเป็นสมณะด้วยตนเอง ได้แต่แสดงธรรมสอนผู้อ่นื แต่สาวกตั้งใจฟังคำ�ำสอน ไม่พากันเลี่ยงหนี ๓. ศาสดาที่ออกบวชแล้ว ได้บรรลุประโยชน์ของความเป็นสมณะและแสดงธรรม สั่งสอน แต่สาวกไม่ตั้งใจฟังคำ�ำสอน พากันเลี่ยงหนี ศาสดาที่ไม่ควรติ โลหิจจพราหมณ์กราบทูลถามว่า ศาสดาที่ไม่ควรติมีในโลกหรือไม่ ตรัสตอบว่า มี คือศาสดามีคุณสมบัติสมบูรณ์ในตัวเอง ทั้งมีสาวกที่ออกบวชแล้วตั้งอยู่ในศีล ได้บรรลุฌาน ที่ ๑ ถึง ๔ และได้วิชชา ๘ ประการ (ตามที่กล่าวแล้วในสามัญญผลสูตร) ศาสดาประเภทนี้ ไม่ควรถูกติ (เพราะสั่งสอนได้ผลสมบูรณ์ คือ ตนเองก็ได้บรรลุคุณธรรม สาวกก็ได้บรรลุ คุณธรรม) โลหิ จจพร าหมณ์ ก ราบทู ลสรร เสริ ญ พระธรรมเทศนา แสดงตนเป็ น อุ บ าสกถึ ง พระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต ๑

ท้วงติง หรือคัดค้าน - ม.พ.ป.

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ เตวิชชสูตร

441

๑๓. เตวิชชสูตร (สูตรว่าด้วยไตรเวท)

คำ�ำสนทนาของมาณพ ๒ คน มาณพ ๒ คน คนหนึ่งชื่อวาเสฏฐะ (ผู้สืบสกุลวสิษฐะ) อีกคนหนึ่งชื่อภารัทวาชะ (ผู้สืบสกุลภารัทวาชะ) เดินสนทนากันถึงเรื่องทางตรงที่จะไปสู่ความเป็นผู้ร่วมกับพระพรหม มาณพชื่อวาเสฏฐะ อ้างถ้อยคำ�ำของโปกขรสาติพราหมณ์ มาณพชื่อภารัทวาชะ อ้างถ้อยคำ�ำ ของตารุกขพราหมณ์ เมื่อไม่สามารถตกลงกันได้ จึงไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค กราบทูลเล่าความ ที่ตนโต้เถียงกัน เพื่อให้ทรงชี้แจง และในการกราบทูลเพิ่มเติมได้กล่าวว่า แม้พราหมณ์ต่าง ๆ จะบัญญัติหนทางไว้ต่าง ๆ กัน แต่ก็นำ�ำผู้กระทำ�ำตามไปสู่ความเป็นผู้ร่วมกับพระพรหมได้ เปรียบเหมือนทางต่าง ๆ หลายสาย ซึ่งอยู่ไม่ไกลคาม นิคม ก็ไปร่วมกันที่คาม (หมู่บ้าน) พระผู้มีพระภาคตรัสถามให้วาเสฏฐมาณพ ยืนยันถึง ๓ ครั้งว่า ทางต่าง ๆ เหล่านั้น นำ�ำไปสู่ความเป็นผู้ร่วมกับพระพรหมได้ ข้อตรัสชักถาม ๑. พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า มีพราหมณ์ผู้รู้ไตรเวทสักคนหนึ่งไหม ที่เคยเห็น พระพรหม กราบทูลว่า ไม่มี ๒. ตรั ส ถามว่ า อาจารย์ ข องพราหมณ์ ผู ้ รู้ ไ ตรเวทมี สั ก คนหนึ่ ง ไหม ที่ เ คยเห็ น พระพรหม กราบทูลว่า ไม่มี ๓. ตรัสถามว่า อาจารย์ของอาจารย์ของพราหมณ์พวกนั้น มีสักคนหนึ่งไหม ที่เคย เห็นพระพรหม กราบทูลว่า ไม่มี ๔. ตรัสถามว่า ใครคนใดคนหนึ่ง ๗ ชั่วยุคอาจารย์ของพราหมณ์ มีไหม ที่เคยเห็น พระพรหม กราบทูลว่า ไม่มี

ทีฆนิกาย

พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จ แวะพัก ณ ตำ�ำบลบ้านพราหมณ์ช่ือมนสากตะ ประทับ ณ ป่ามะม่วง ริมฝั่งแม่น้�้ำำอจิรวดี ด้านเหนือของตำ�ำบลบ้านพราหมณ์ ชื่อมนสากตะ สมัยนั้น พราหมณมหาศาล (พราหมณ์ที่เป็นเศรษฐี) มีชื่อเสียงหลายคนพักอาศัย อยู่ในตำ�ำบลบ้านนั้น เช่น วังกีสพราหมณ์ ตารุกขพราหมณ์ โปกขรสาติพราหมณ์ ชาณุสโสนิ พราหมณ์ โตเทยยพราหมณ์ และพราหมณ์ที่มีชื่อเสียงอื่น ๆ

442

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๕. ตรัสถามว่า ฤษีรุ่นก่อน ๆ ที่แต่งมนต์ ร่ายมนต์ ซึ่งพวกพราหมณ์ผู้รู้ไตรเวทใน สมัยนี้เล่าเรียนท่องบ่นตามบทเเห่งมนต์น้นั เช่น อัฏฐกะ วามกะ เป็นต้น มีใครบ้างเคยกล่าวว่า ตนรู้เห็นว่าพระพรหมอยู่ในที่ใด อยู่อย่างไร อยู่ที่ไหน กราบทูลว่า ไม่มี จึงตรัสสรูปว่า เปรียบเหมือนคนตาบอดจูงคนตาบอด ทั้งคนต้น คนกลาง และ คนสุดท้าย ต่างก็มองไม่เห็น พราหมณ์ผรู้ ู้ไตรเวท ทั้งคนต้น คนกลาง และคนสุดท้ายก็ไม่เคย เห็นพระพรหม คำ�ำกล่าวของพราหมณ์เหล่านั้นจึงว่างเปล่า ๖. ตรัสถามต่อไปว่า พราหมณ์ผู้รู้ไตรเวทและคนอื่น ๆ ต่างเห็นดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ ขึ้ น และตกจึ ง พากั น สรรเสริ ญ ประคองอั ญ ชลี กราบไหว้ เพี ย งเท่ า นี้จ ะเพี ย งพอหรื อ ไม่ ที่พราหมณ์ผู้รู้ไตรเวทนั้นจะชี้ทางที่จะไปสู่ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ กราบทูลว่า ไม่พอ จึงตรัสสรูปในตอนนี้ว่า แม้เพียงมองเห็นก็ยังไม่พอที่จะชี้ทาง ก็พราหมณ์ผู้รู้ไตรเวท พร้อมทั้งอาจารย์ อาจารย์ของอาจารย์ เป็นต้น ไม่เคยเห็นพระพรหมเลย ก็ยังแสดงทาง ตรงไปสู่ความเป็นผู้ร่วมกับพระพรหมได้ ๗. จึงตรัสถามว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ถ้อยคำ�ำของพราหมณ์ผู้รู้ไตรเวท จึงชื่อว่าไม่มี ปาฏิหาริย์ (เลื่อนลอยไม่มีหลักฐาน) ใช่หรือไม่ กราบทูลว่า ใช่ จึงตรัสต่อไปว่า เมื่อไม่รู้ไม่เห็น แต่แสดงทางตรงเพื่อไปสู่ความอยู่ร่วมกับพระพรหม จึงมิใช่ฐานะที่จะเป็นจริงได้ อุปมา ๕ ข้อ ๑. ตรัสเปรียบการที่พราหมณ์ผู้รู้ไตรเวท ไม่เคยเห็นพระพรหม แต่แสดงทางไปสู่ ความอยู่ร่วมกับพระพรหมว่าเหมือนชายผู้รักหญิงงามชาวชนบท แต่ไม่รู้ว่าเป็นใคร ชื่อไร รูปร่างเป็นอย่างไร อยู่ที่ไหน ๒. หรือเปรียบเหมือนคนที่ตั้งบันไดขึ้นสู่ปราสาท ในทางสี่แพร่ง แต่ไม่รู้ว่าปราสาท นั้นอยูท่ ี่ไหน ๓. การที่พราหมณ์ผู้รู้ไตรเวท ละธรรมะที่ทำ�ำให้เป็นพราหมณ์ สมาทาน (ยึดถือ) ธรรมที่ไม่ทำ�ำให้เป็นพราหมณ์ แล้วพากันออกนามพระอินทร์ พระโสมะ พระวรุณ พระอีสาน พระปชาบดี พระพรหม พระมหินทร์ การออกนาม การอ้อนวอน การปรารถนา การยินดี ก็ไม่ทำ�ำให้ไปอยู่ร่วมกับพระพรหมได้เมื่อตายไป เปรียบเหมือนคนอ้อนวอนฝั่งน้�้ำำให้เข้ามาหา ก็ย่อมเข้ามาไม่ได้

443

๔. การที่พราหมณ์ผรู้ ู้ไตรเวท ยังหมกมุ่น สยบอยู่ บริโภคกามคุณ ๕ (คือ รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส อันน่าปรารถนารักใคร่ชอบใจ) ซึ่งนับเป็นเครื่องจองจำ�ำผูกมัดในอริยวินัย จะไปสู่ความเป็นผู้ร่วมกับพระพรหมย่อมเป็นไปไม่ได้ เปรียบเหมือนคนต้องการข้ามแม่น้�้ำำ แต่เอาเชือกมัดมือไพล่หลังตัวเองอย่างแน่นหนาอยูท่ ี่ฝั่งนี้ จะข้ามไปสู่ฝั่งโน้นไม่ได้ ๕. การที่พราหมณ์ผู้รู้ไตรเวทถูกนีวรณ์ ๕ (กิเลสที่กั้นจิตมิให้บรรลุความดี อันเป็น กิเลสชั้นกลางคือความพอใจในกาม ความพยาบาท เป็นต้น) รัดรึงไว้ จะเข้าสู่ความเป็นผู้ร่วมกับ พระพรหม ย่อมเป็นไปไม่ได้ เปรียบเหมือนคนที่ต้องการข้ามแม่น้�้ำำ แต่เอาผ้าคลุมศีรษะ นอนเสียทางฝั่งนี้ กจ็ ะข้ามไปสู่ฝั่งโน้นไม่ได้ คุณสมบัติของพระพรหมกับพราหมณ์ ตรัสถามว่า พราหมณ์ผู้ใหญ่ผู้สูงอายุที่เป็นชั้นอาจารย์ของอาจารย์เคยกล่าวถึง พระพรหมว่า ๑. มีสิ่งหวงแหน (เช่น สตรี) หรือไม่ ๒. มีจิตผูกเวรหรือไม่ ๓. มีจิตพยาบาทหรือไม่ ๔. มีจิตเศร้าหมอง (ด้วยกิเลส) หรือไม่ ๕. ทำ�ำจิตให้เป็นไปในอำ�ำนาจได้หรือไม่ มาณพกราบทูลตอบว่า พระพรหมตามคำ�ำกล่าวของพราหมณ์ผู้ใหญ่ไม่เป็นเช่นนั้น ๔ ข้อ ข้อที่ ๕ เป็นเช่นนั้น (คือมีคุณสมบัติในทางดีงาม) แล้วตรัสถามว่า พราหมณ์ผู้รู้ไตรเวท เป็นอย่างพระพรหมหรือไม่ ก็ตอบในทางตรงกันข้าม คือยังมีสิ่งหวงแหน มีจิตผูกเวร มีจิต พยาบาท มีจิตเศร้าหมอง ไม่สามารถคุมจิตไว้ในอำ�ำนาจได้ ตรัสถามต่อไปว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ พราหมณ์ผู้รู้ไตรเวทจะเปรียบเทียบเข้ากันได้กับ พระพรหมหรือไม่ ตอบว่า ไม่ได้ จึงตรัสสรูปว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ เมื่อตายแล้ว พราหมณ์ผู้รู้ ไตรเวท จะเข้าถึงความเป็นผู้ร่วมกับพระพรหมนั้น จึงมิใช่ฐานะที่เป็นไปได้ ตรัสต่อไปว่า พราหมณ์ผู้รู้ไตรเวท เข้าไปใกล้ จมลงไป ถึงความวิบัติ (ในทางที่ผิด) แต่ก็สำ�ำคัญว่าข้ามไปสู่แดนที่มีความสุขยิ่งกว่า๑ เพราะฉะนั้น เราจึงเรียกว่าเป็นป่าไตรเวท ที่ไม่มีบ้าน เป็นป่าไตรเวท ที่ไม่มีน้�้ำำ เป็นความเสื่อมแห่งไตรเวท ๑

เปรียบเหมือนคนที่ถูกภาพลวง เห็นทะเลทรายเป็นน้�้ำำ

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๙ ทีฆนิกาย สีลขันธวัคค์ เตวิชชสูตร

444

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

มาณพถามถึงทางไปสู่พระพรหม วาเสฏฐมาณพกราบทูลถามถึงทางที่จะไปสู่ความเป็นผู้ร่วมกับพระพรหม พระผู้มี พระภาคตรัสตอบว่า พระองค์ทรงรู้จักพระพรหม พรหมโลก ข้อปฏิบัติเพื่อให้ไปสู่พรหมโลก ตลอดจนพระพรหมผู้ปฏิบัติอย่างไรจึงจะเข้าถึงพรหมโลกได้ เมื่อมาณพขอให้ทรงแสดง จึงตรัสถึงการที่พระพุทธเจ้าเกิดขึ้นในโลก บุคคลฟัง ธรรมออกประพฤติพรหมจรรย์ ตั้งอยู่ในศีล (รายละเอียดดั่งที่กล่าวในพรหมชาลสูตรและ สามัญญผลสูตร) ละนีวรณ์ ๕ ได้ แผ่เมตตาจิตไปสู่ ๔ ทิศ นี้เป็นทางไปสู่ความเป็นผู้ร่วมกับ พระพรหม เมื่อปฏิบัติได้อย่างนี้ ก็ช่ือว่ามีคุณสมบัติเปรียบเทียบเข้ากันได้กับพระพรหม (เป็นการถามตอบคุณสมบัตขิ องภิกษุผปร ู้ ะพฤติตนดี เจริญเมตตาเจโตวิมตุ เิ ทียบกับคุณสมบัติ ของพระพรหมตามตำ�ำรับโบราณทีละข้อ ซึ่งมาณพก็กราบทูลรับรองว่าเข้ากันได้) จึงตรัสสรูปในที่สุดว่า ภิกษุเช่นนั้นเมื่อตายไป ย่อมมีฐานะที่จะเข้าสู่ความเป็นผู้ ร่วมกับพระพรหมได้ มาณพ ๒ คนกราบทู ลสรร เสริ ญ พระธรรมเทศนา แสดงตนเป็ น อุ บ าสกถึ ง พระรัตนตรัยตลอดชีวิต (หมายเหตุ : พระสู ต รนี้ หรื อ หลาย ๆ สู ต รที่ แ ล้ วม าแสดงว่ า การถื อ ศาสนา ตามตำ� ำร า เช่ น เรื่ อ งพระพรหมนั้ น ยั ง ไม่ พ อ ควรเอาความรู ้ คว ามประพฤติ เ ข้ า จั บ ด้ ว ย หมายความว่า ต้องรู้ ต้องเข้าใจปฏิบัติให้เห็นผลได้จริง ๆ ไม่ใช่ทำ�ำอะไรตาม ๆ กัน โดยไม่รู้ อะไรจริง) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๙

เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ ได้กล่าวไว้แล้วว่า ทีฆนิกาย เป็นที่รวมแห่งพระสูตรขนาดยาว และคำ�ำว่า มหาวัคค์ ตั้งชื่อตามสูตรแรกที่มีคำ�ำว่า มหา อยู่หน้า คือมหาปทานสูตร อนึ่ง ในวรรคนี้มีสูตรที่มีคำ�ำว่า มหา อยู่หน้าหลายสูตรด้วยกัน และพระสูตรทั้งสิบสูตรในเล่มนี้มีลำ�ำดับดังต่อไปนี้ ๑. มหาปทานสู ต ร ว่ า ด้ ว ย ‘ข้ อ อ้ า งใหญ่ ’ กล่ า วถึ ง ประวั ติ แ ละเรื่ อ งเกี่ ย วข้ อ ง กั บ พระพุ ทธ เจ้ า ๗ พระองค์ และพระประวั ติ ล ะเอี ย ดของพระวิ ป ั สสี สัมมาสัมพุทธเจ้า ๒. มหานิทานสูตร ว่าด้วย ‘ต้นเหตุใหญ่’ กล่าวถึงปฏิจจสมปุ บาท หรือกฎแห่งเหตุผล ที่เกี่ยวโยงกันเป็นลูกโซ่ รวมทั้งทฤษฎีเรื่องอัตตา ๓. มหาปรินพพ ิ านสูตร ว่าด้วย ‘มหาปรินพพ ิ านของพระพุทธเจ้า’ เริ่มด้วยเหตุการณ์ ก่อนปรินพพ ิ านจนถึงแจกพระบรมสารีริกธาตุ ๔. มหาสุทัสสนสูตร ว่าด้วย ‘ประวัติพระเจ้ามหาสุทัสสนะ จักรพรรดิ’ เป็นเรื่อง ตรัสเล่าแก่พระอานนท์ในเวลาใกล้ปรินิพพาน ๕. ชนวสภสูตร ว่าด้วย ‘ยักษ์ช่อื ชนวสภะ’ กราบทูลเรื่องราวต่าง ๆ แด่พระพุทธเจ้า พระองค์ตรัสเล่าแก่พระอานนท์อีกต่อหนึ่ง ๖. มหาโควินทสูตร ว่าด้วย ‘มหาโควินทพราหมณ์’ ๗. มหาสมยสูตร ว่าด้วย ‘การประชุมใหญ่’ เป็นการประชุมของเทวดาซึ่งมาเฝ้า พระพุทธเจ้า ๘. สักกปัญหสูตร ว่าด้วย ‘ปัญหาของท้าวสักกะ’ ๑๐ ข้อ ๙. มหาสติปัฏฐานสูตร ว่าด้วย ‘การตั้งสติแบบใหญ่’ ๔ อย่าง คือการตั้งสติกำ�ำหนด พิจารณา กาย เวทนา จิต และธรรม ๑๐. ปายาสิราชัญญสูตร๑ ว่าด้วย ‘พระเจ้าปายาสิ’ ผูไ้ ม่เชือ่ เรือ่ งตายแล้วเกิด แสดงการ โต้ตอบระหว่าง พระกุมารกัสสปกับพระเจ้าปายาสิอย่างละเอียด ๑

ฉบับยุโรปเป็นปายาสิสูตร

446

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ขยายความ ๑. มหาปทานสูตร (สูตรว่าด้วยข้ออ้างใหญ่) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ กเรริกุฎี (กุฎีมีมณฑปทำ�ำด้วยไม้กุ่มตั้งอยู่เบื้องหน้า) ในเชตวนารามของอนาถปิณฑิกคฤหบดี ใกล้กรุงสาวัตถี ณ โรงโถงที่ทำ�ำด้วยไม้กุ่มนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะภิกษุทั้งหลายผู้สนทนากัน ถึงเรื่อง ”ปุพเพนิวาส„ คือความเป็นไปในชาติก่อน โดยทรงเล่าเรื่องพระพุทธเจ้าในอดีต ๖ พระองค์ รวมทั้งพระองค์เองด้วยเป็น ๗ พระองค์ดังต่อไปนี้ ประวัติพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์ (๑) พระวิปัสสี พระวิปัสสีพุทธเจ้าทรงสมภพในสกุลกษัตริย์ ในกัปป์ที่ ๓๑ ก่อนหน้ากัปป์ปัจจุบันนี้ มีพระนามโดยพระโคตรว่า โกณฑัญญะ มีประมาณแห่งอายุ ๘ หมื่นปี ตรัสรู้ ณ โคนไม้ แคฝอย มีคู่แห่งอัครสาวกนามว่า ขัณฑะ กับติสสะ มีการประชุมสาวก ๓ ครั้ง การประชุม สาวก มีภิกษุ ๖ ล้าน ๘ แสนรูปครั้งหนึ่ง มีภิกษุ ๑ แสนรูปครั้งหนึ่ง มีภิกษุ ๘ หมื่นรูป ครั้งหนึ่ง ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสามครั้ง มีภิกษุเป็นยอดพุทธอุปฐาก๑ ชื่ออโสกะ มีพระ พุทธบิดาพระนามว่า พันธุมา พระพุทธมารดาพระนามว่า พันธุมตี มีพันธุมตีนครเป็นราชธานี (๒) พระสิขี พระสิขีพุทธเจ้าทรงสมภพในสกุลกษัตริย์ ในกัปป์ที่ ๓๑ ก่อนหน้ากัปป์ปัจจุบันนี้ มีพระนามโดยพระโคตรว่า โกณฑัญญะ มีประมาณแห่งอายุ ๗ หมื่นปี ตรัสรู้ ณ โคนต้น บุณฑรีก มีคู่แห่งอัครสาวกนามว่า อภิภู กับสมภวะ มีการประชุมอัครสาวก ๓ ครั้ง การประชุม สาวกมีภิกษุ ๑ แสนรูปครั้งหนึ่ง ๘ หมื่นรูปครั้งหนึ่ง ๗ หมื่นรูปครั้งหนึ่ง ล้วนเป็นพระขีณาสพ ทั้งสามครั้ง มีภิกษุเป็นยอดพุทธอุปฐาก ชื่อเขมังกระ มีพระพุทธบิดาพระนามว่า อรุณะ พระพุทธมารดาพระนามว่า ปภาวตี มีอรุณวตีนครเป็นราชธานี ๑

ผู้รับใช้พระพุทธเจ้า

447

(๓) พระเวสสภู พระเวสสภูพุทธเจ้าทรงสมภพในสกุลกษัตริย์ ในกัปป์ที่ ๓๑ ก่อนหน้ากัปป์ปัจจุบันนี้ มีพระนามโดยพระโคตรว่า โกณฑัญญะ มีประมาณแห่งอายุ ๖ หมื่นปี ตรัสรู้ที่โคนไม้สาละ มีคู่แห่งอัครสาวกนามว่าโสณะกับอุตตระ มีการประชุมสาวก ๓ ครั้ง การประชุมสาวกมีภิกษุ ๘ หมื่ น รู ปครั้ ง หนึ่ ง ๗ หมื่ น รู ปครั้ ง หนึ่ ง ๖ หมื่ น รู ปครั้ ง หนึ่ ง ล้ ว นเป็ น พระขี ณ าสพ ทั้งสามครั้ง มีภิกษุเป็นยอดพุทธอุปฐาก ชื่ออุปสันตะ มีพระพุทธบิดาพระนามว่า สุปปตีตะ พระพุทธมารดาพระนามว่า ยสวตี มีอโนมนครเป็นราชธานี (๔) พระกกุสันธะ พระกกุสันธพุทธเจ้าทรงสมภพในสกุลพราหมณ์ ในภัททกัปป์นี้ มีพระนามโดย พระโคตรว่า กัสสปะ มีประมาณแห่งอายุ ๔ หมื่นปี ตรัสรู้ ณ โคนไม้ซึก มีคู่แห่งอัครสาวก นามว่ า วิ ธู ร ะ กั บ สั ญ ชี ว ะ มี ก ารประชุ มส าวกครั้ ง เดี ย ว มี ภิ ก ษุ ๔ หมื่ น รู ป ล ้ ว นเป็ น พระขีณาสพ มีภิกษุเป็นยอดพุทธอุปฐาก ชื่อวุฑฒิชะ มีพระพุทธบิดาเป็นพราหมณ์นามว่า อัคคิทัตตะ มีพระพุทธมารดาเป็นพราหมณีนามว่า วิสาขา มีเขมวตีนครของพระเจ้าเขมะ เป็นราชธานี (๕) พระโกนาคมนะ พระโกนาคมนพุทธเจ้าทรงสมภพในสกุลพราหมณ์ ในภัททกัปป์นี้ มีพระนามโดย พระโคตรว่ า กั สสป ะ มี ปร ะมาณแห่ ง อายุ ๓ หมื่ น ปี ตรั สรู ้ ณ โคนไม้ ม ะเดื่ อ มี คู ่ แ ห่ ง อัครสาวกนามว่า ภิยโยสะ กับอุตตระ มีการประชุมสาวกครั้งเดียว มีภิกษุ ๓ หมื่นรูป ล้วนเป็น พระขีณาสพ มีภิกษุเป็นยอดพุทธอุปฐาก ชื่อโสตถิชะ มีพระพุทธบิดาเป็นพราหมณ์นามว่า ยัญญทัตตะ พระพุทธมารดาเป็นพราหมณีนามว่า อุตตรา มีโสภวตีนครของพระเจ้าโสภะ เป็นราชธานี (๖) พระกัสสปะ พระกั สสปพุ ทธ เจ้ า ทรงสมภพในสกุ ลพร าหมณ์ ในภั ทท กั ปป ์ นี้ มี พร ะนามโดย พระโคตรว่า กัสสปะ มีประมาณแห่งอายุ ๒ หมื่นปี ตรัสรู้ ณ โคนไม้นิโครธ (ไทร) มีคู่แห่ง อัครสาวกนามว่า ติสสะ กับภารัทวาชะ มีการประชุมสาวกครั้งเดียว มีภิกษุ ๒ หมื่นรูป ล้ ว นเป็ น พระขี ณ าสพ มี ภิ ก ษุ เ ป็ น ยอดพุ ทธ อุ ป ฐาก ชื่ อ สั พพมิ ต ตะ มี พร ะพุ ทธ บิ ด าเป็ น พราหมณ์นามว่า พรหมทัตตะ พระพุทธมารดาเป็นพราหมณีนามว่า ธนวตี มีพาราณสีนคร ของพระเจ้ากิงกิเป็นราชธานี

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหาปทานสูตร

448

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๗) พระองค์เอง (พระโคตมะ) พระองค์​์เองทรงสมภพในสกุ​ุลกษั​ัตริ​ิย์​์ ในภั​ัททกั​ัปป์​์นี้​้� มี​ีพระนามโดยพระโคตร ว่า โคตมะ มีปริมาณแห่งอายุน้อย ผู้ใดมีชีวิตอยู่นานก็เพียง ๑๐๐ ปี ที่เกินกว่านั้นมีน้อย ตรัสรู้ ณ โคนไม้อัสสัตถะ (โพธิ์) มีคู่แห่งอัครสาวกนามว่า สาริบุตร กับโมคคัลลานะ มีการ ประชุมสาวกครั้งเดียว มีภิกษุ ๑๒๕๐ รูป ล้วนเป็นพระขีณาสพ มีภิกษุเป็นยอดพุทธอุปฐาก ชื่ อ อานนท์ มี พร ะพุ ทธ บิ ด าพระนามว่ า สุ ท โธทนะ พระพุ ทธม ารดาพระนามว่ า มายา มีกบิลพัสดุ์นครเป็นราชธานี เมื่อตรัสเล่าอย่างนี้แล้ว ก็เสด็จจากอาสนะเข้าสู่วิหาร ต่อมาได้ตรัสเล่าประวัติ พระวิปสส ั พี ุทธเจ้าโดยแสดงว่าเป็นธรรมดาของผูจ้ ะเป็นพระพุทธเจ้า ดังต่อไปนี้ ธรรมดาของพระโพธิสัตว์ ๑. พระโพธิสัตว์จุติจากดุสิต มีสติสัมปชัญญะ ลงสู่พระครรภ์พระมารดา ๒. เมื่อพระโพธิสัตว์ลงสู่พระครรภ์พระมารดา จะมีแสงสว่างอันโอฬารปรากฏในโลก หมื่นโลกธาตุสะเทือนสะท้านหวั่นไหว ๓. มี เ ทพบุ ต ร ๔ ตนมาอารั ก ขาทั้ ง สี่ทิ ศ เพื่ อ ป้ อ งกั น มนุ ษ ย์ แ ละอมนุ ษ ย์ มิ ใ ห้ เบียดเบียนพระโพธิสัตว์หรือพระมารดา ๔. พระมารดาพระโพธิสัตว์ทรงตั้งอยู่ในศีล ๕ โดยปกติ ๕. พระมารดาพระโพธิสัตว์ไม่ทรงมีความรู้สึกทางกามในบุรุษทั้งหลาย และจะเป็น ผู้อันบุรุษใด ๆ ผู้มีจิตกำ�ำหนัดก้าวล่วงไม่ได้ ๖. พระมารดาพระโพธิสัตว์มีลาภ บริบูรณ์ด้วยกามคุณ ๕ (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ) ๗. พระมารดาพระโพธิสัตว์ไม่มีโรค มองเห็นพระโพธิสัตว์ในพระครรภ์เหมือนเห็น เส้นด้ายในแก้วไพฑูรย์ (ตั้งแต่ข้อ ๓ ถึง ๗ หมายถึงระหว่างทรงพระครรภ์) ๘. เมื่อพระโพธิสัตว์ประสูติได้ ๗ วันแล้ว พระมารดาย่อมสวรรคต เข้าสู่สวรรค์ ชั้นดุสิต ๙. สตรีอื่นบริหารครรภ์ ๙ เดือนบ้าง ๑๐ เดือนบ้างจึงคลอด ส่วนพระมารดา พระโพธิสัตว์บริหารพระครรภ์ ๑๐ เดือนพอดีจึงคลอด ๑๐. สตรีอื่นนั่งหรือนอนคลอด ส่วนพระมารดาพระโพธิสัตว์ยืนคลอด ๑๑. เมื่อประสูติ เทวดารับก่อน มนุษย์รับภายหลัง

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหาปทานสูตร

449

วิปัสสีกุมารประสูติจนถึงเสด็จออกผนวช เมื่อวิปัสสีกุมารประสูติแล้ว พระเจ้าพันธุมา พุทธบิดา ก็ตรัสให้เชิญพวกพราหมณ์ ผู้รู้ลักษณะมาทำ�ำนาย พวกพราหมณ์พิจารณาแล้วกราบทูลว่า พระราชกุมารประกอบด้วย มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ถ้าครองเรือนจักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ถ้าเสด็จออกผนวช จักเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระราชบิดาจึงให้ถนอมเลี้ยงพระราชกุมารเป็นอันดี พระราชกุมารนั่งบนตักของพระราชบิดาในการวินิจฉัยอรรถคดีก็ทรงพิจารณาวินิจฉัยได้ดี ด้วยพระญาณปรีชา จึงได้รับขนานนามว่า ‘วิปัสสี’ (ผู้เห็นแจ้ง) ต่ อ จากนั้ น เล่ า เรื่ อ งวิ ป ั สสี กุ ม ารเสด็ จสู ่ ร าชอุ ท ยาน พร้ อ มด้ ว ยนายสารถี ได้ ทอดพระเนตรเห็นคนแก่ คนเจ็บ คนตาย และนักบวช จึงเสด็จออกผนวช พระวิปัสสีตรัสรู้และแสดงธรรม เมื่อผนวชแล้ว ทรงพิจารณาหลักธรรมเรื่องปฏิจจสมุปบาท (ธรรมที่เกิดขึ้น เพราะ อาศัยเหตุที่เกี่ยวโยงกันเหมือนลูกโซ่) ทรงพิจารณาความเกิดความดับแห่งขันธ์ ๕ ก็ได้ตรัสรู้ เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ครั้งแรกจะทรงงดแสดงธรรม เพราะเห็นว่า ธรรมะที่ตรัสรู้ นั้นลึกซึ้ง แต่ในที่สุดทรงเห็นว่า ผู้ที่พอจะรู้ตามได้ก็มี จึงทรงแสดงธรรม และได้โปรดราชบุตร ชื่อขัณฑะ และปุโรหิตชื่อติสสะ ให้ได้ดวงตาเห็นธรรม ขอบรรพชาอุปสมบท และได้สำ�ำเร็จเป็น พระอรหันต์ในที่สุด ต่อมาได้มีผู้ออกบวชมากขึ้น จึงทรงส่งสาวกไปประกาศศาสนา ต่อเมื่อ ครบ ๖ ปี จึ ง ให้ ก ลั บ มากรุ ง พั น ธุ ม ตี เพื่ อ ฟั ง ปาฏิ โ มกข์ ซึ่ ง พระวิ ป ั สสี สั มม าสั มพุ ทธ เจ้ า ทรงแสดงในภิกษุสงฆ์ (มีเนื้อความเช่นเดียวกับโอวาทปาฏิโมกข์)

ทีฆนิกาย

๑๒. เมื่อประสูติ จากพระครรภ์ ยังไม่ทันถึงพื้น เทพบุตร ๔ ตนจะรับวางไว้เบื้องหน้า พระมารดา และบอกให้ทราบว่า พระโอรสที่เกิดมีศักดิ์ใหญ่ ๑๓. เมื่อประสูติ พระโพธิสัตว์เป็นผู้บริสุทธิ์สะอาด ไม่แปดเปื้อนด้วยคัพภมลทิน ๑๔. เมื่อประสูติ จะมีธารน้�้ำำร้อนน้�้ำำเย็นตกลงมาสนานพระกายพระโพธิสัตว์และ พระมารดา ๑๕. ทันใดที่ประสูติ พระโพธิสัตว์จะผินพระพักตร์ทางทิศเหนือ ดำ�ำเนินด้วยพระบาท ๗ ก้าว เปล่งพระวาจาประกาศเรื่องที่จะทรงเป็นเลิศในโลก และเรื่องชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย ๑๖. เมื่อพระโพธิสัตว์ประสูติ จะมีแสงสว่างอันโอฬารปรากฏในโลก และหมื่นโลกธาตุ สะเทือนสะท้าน

450

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงแสดงว่าเรื่องเหล่านี้นอกจากทรงทราบด้วยพระองค์เอง เพราะทรงเข้าใจแจ่มแจ้ง ซึ่งธรรมธาตุเป็นอย่างดี แม้เทพดาก็เคยมากราบทูลเรื่องเหล่านี้ เช่น ในสมัยที่ประทับ ณ โคนไม้สาละใหญ่ในสุภวันใกล้เมืองอุกกัฏฐา (หมายเหตุ : พระสูตรนี้ อาจจะมีรายละเอียดที่ทำ�ำให้เกิดปัญหาการถอดความหมาย หรือการตีความเป็นธรรมะ เช่น บางท่านได้ถอดความว่า ที่ว่ามีแสงสว่างเกิดขึ้นหรือแผ่นดินไหว เทียบด้วยจะช่วยโลกให้เกิดปัญญา และมีข่าวใหญ่แพร่ไปในโลก เป็นที่น่าตื่นเต้นในคุณความดี คล้ายแผ่นดินไหว เป็นต้น แต่หลักการใหญ่ผู้เขียนเห็นว่า ไม่ใช่อยู่ที่รายละเอียด เรื่องชื่อ เรื่องสาวกของพระพุทธเจ้าพระองค์ต่าง ๆ แต่อยู่ที่แสดงว่า ในพระพุทธศาสนาไม่มีการ ผูกขาดความรู้ ความฉลาด ความสามารถตรัสรู้สัจจธรรม เพื่อผู้หนึ่งผู้ใดโดยเฉพาะ ผู้ใด บำ�ำเพ็ญบารมีเพียงพอ ก็อาจเป็นพระพุทธเจ้าได้ทั้งนั้น หลักธรรมจึงเป็นของกลาง ท่านผู้ใด พินิจพิจารณาค้นคว้าก็อาจตรัสรู้ได้)

๒. มหานิทานสูตร (สูตรว่าด้วยต้นเหตุใหญ่) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ นิคม ชื่อกัมมาสธัมมะ ในแคว้นกุรุ พระอานนท์เข้าไปเฝ้า กราบทูลว่า แม้ปฏิจจสมุปบาท (ธรรมที่เกิดขึ้นอาศัยกันและกัน) เป็นของลึกซึ้งและมีเงาลึกซึ้ง แต่ปรากฏเป็นของตื้นสำ�ำหรับท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสห้ามว่า อย่าพูดอย่างนั้น๑ ปฏิจจสมุปบาท นี้ลึกซึ้ง และมีเงาลึกซึ้ง เพราะไม่ตรัสรู้ธรรมนี้ สัตว์จึงไม่ล่วงพ้นอบาย (ภูมิอันเสื่อม) ทุคคติ (ที่ไปอันชั่ว) วินิบาต (สภาพอันตกต่�่ำำ) สงสาร (การท่องเที่ยวเวียนว่ายตายเกิด) ยุ่งเหยิง สับสน เหมือนต้นหญ้า (ที่ตกเกลื่อนกลาดอยู่ ยากที่จะจัดระเบียบต้นปลาย) ปฏิจจสมุปบาท (อะไรเป็นปัจจัยแห่งอะไร) ต่อจากนั้น ทรงแนะนำ�ำเรื่องปฏิจจสมุป บาทต่ อ ไป ถ้ า มี ผู้ ถามว่ า ความแก่คว าม ตายมีปัจจัยหรือไม่ พึงตอบว่า มี โดยชี้ไปที่ความเกิด (ชาติ) ว่า ๑. เพราะความเกิดเป็นปัจจัย จึงมีความแก่และความตาย ๒. เพราะภพ (ความมีความเป็น) เป็นปัจจัย จึงมีชาติ (ความเกิด) ๓. เพราะอุปาทาน (ความยึดถือ) เป็นปัจจัย จึงมีภพ ๑

อรรถกถาแก้ว่า เป็นของง่าย และตื้นสำ�ำหรับพระอานนท์จริง แต่ยากสำ�ำหรับคนทั่วไป ทั้งนี้เพราะพระอานนท์เป็น พหูสูตผู้สดับตรับฟังมาก และมีปัญญา

451

๔. เพราะตัณหา (ความทะยานอยาก) เป็นปัจจัย จึงมีอปุ าทาน ๕. เพราะเวทนา (ความรู้สึกที่เกิดจากสัมผัสทางตา หู เป็นต้น) เป็นปัจจัย จึงมีตัณหา ๖. เพราะผัสสะ (ความถูกต้อง) เป็นปัจจัย จึงมีเวทนา ๗. เพราะรูปนาม (สิ่งที่ไม่มีรูปร่าง มีแต่ช่ือ เรียกว่านาม ได้แก่เวทนา ความรู้สึก

อารมณ์ สัญญา ความจำ�ำได้หมายรู้ เจตนา ความจงใจ ผัสสะ ความถูกต้อง มนสิการ ความทำ�ำไว้ในใจ ส่วนสิ่งที่เป็นรูป คือธาตุ ๔ และรูปอันปรากฏเพราะ อาศัยธาตุ ๔) เป็นปัจจัย จึงมีผสส ั ะ ๘. เพราะวิญญาณ (ปฏิสนธิวิญญาณ) คือธาตุรู้ที่ถือกำ�ำเนิด๑ เป็นปัจจัย จึงมีรูปนาม ๙. เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ๑๐. เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป ๑๑. เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ ๑๒. เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา ๑๓. เพราะมีเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา ๑๔. เพราะมีตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน ๑๕. เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ ๑๖. เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ ๑๗. เพราะชาติ (ความเกิด) เป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ (ความแก่ ความตาย) (ในตอนนี้พึงสังเกตว่า ทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทในลักษณะพิเศษ เพราะสาวไป ไม่ถึงอวิชชา หากวนเป็นเหตุปัจจัยกันอยู่ระหว่างนามรูปกับวิญญาณ โปรดดูข้อ ๙ ข้อ ๑๐ ต่างฝ่ายเป็นปัจจัยของกันและกัน แล้วจึงต่อเนื่องไปถึงอันอื่น) (ต่อจากนั้นทรงอธิบายรายละเอียด พร้อมทั้งเหตุผลประกอบหัวข้อทั้งสิบเจ็ดข้อนั้น แต่มีข้อน่าสังเกตที่ทรงใช้ศัพท์เกี่ยวกับสัมผัส คือทรงอธิบายสัมผัสว่า มี ๖ มีสัมผัสทางตา จนถึงสัมผัสทางใจ แล้วทรงใช้คำ�ำว่า อธิวจนสัมผัส ซึ่งอรรถกถาอธิบายว่า เป็นสัมผัสทางใจ และ ปฏิฆสัมผัส ซึ่งอรรถกถาอธิบายว่า เป็นสัมผัสที่เนื่องด้วยรูปขันธ์ คือสัมผัสทางร่างกาย คำ�ำอธิบายปฏิจจสมุปบาทโดยละเอียด จักมีแจ้งในการย่อความเล่ม ๑๖ เพราะในเล่มนั้น ทั้งเล่มว่าด้วยปฏิจจสมุปบาทตลอด) ๑

คำ�ำว่า วิญญาณ ในที่น้ ี หมายถึงปฏิสนธิวิญญาณ เพราะทรงใช้คำ�ำว่า วิญญาณ ก้าวลงในท้องของมารดา ในตอน ขยายความต่อจากนี้ แต่ในสังยุตตนิกาย สํ.นิ. ๑๖/๒๓/๕ ทรงอธิบายวิญญาณว่า ได้แก่วิญญาณ ๖ อันหมายถึง ธาตุรู้ที่ปรากฏทางตา หู เป็นต้น

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหานิทานสูตร

452

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ในที่สุดตรัสสรูปในชั้นนี้ก่อนว่า ข้อที่วิญญาณ กับ นามรูป ต่างเป็นปัจจัยของกัน และกันนี้ ย่อมเป็นเหตุให้สัตว์เกิด แก่ ตาย จุติ อุปบัติ๑ เป็นเหตุให้มีทางแห่งคำ�ำเรียกชื่อ มีทางแห่งการพูดจา มีทางแห่งการบัญญัต ม ิ ีการรู้ได้ด้วยปัญญา และมีวัฏฏะ ความหมุนเวียน และมีความเป็นอย่างนี้ การบัญญัติและไม่บัญญัติอัตตา ต่อจากนั้นทรงแสดงการบัญญัติอัตตา ๔ ประการ คือ ๑. บัญญัติอัตตา ‘เล็กน้อย’ ว่ามีรูป ๒. บัญญัติอัตตา ‘หาที่สุดมิได้’ ว่ามีรูป ๓. บัญญัติอัตตา ‘เล็กน้อย’ ว่าไม่มีรูป และ ๔. บัญญัติอัตตา ‘หาที่สุดมิได้’ ว่าไม่มีรูป๒ การบัญญัติอย่างนี้ย่อมมี ๓ ประการ คือ (๑) บัญญัติอัตตา เฉพาะในปัจจุบันนี้เท่านั้น (เพราะมีความเห็นว่าตายแล้วสูญ) (๒) บัญญัตอิ ตั ตา ที่มคว ี ามเป็นอย่างนัน้ (เพราะมีความเห็นว่าเทีย่ ง ไม่เปลีย่ นแปลง) (๓) บัญญัติด้วยต้องการจะลบล้างความเห็นผิดของฝ่ายอื่น จูงมาสู่ความเห็น ของตน (ซึ่งเข้าใจว่าถูก) ส่วนการไม่บญ ั ญัตอิ ตั ตา ก็เป็นไปในทางตรงกันข้ามกับการบัญญัตอิ ตั ตาทีก่ ล่าวมาแล้ว ความคิดเห็นเรื่องเวทนาเกี่ยวกับอัตตา ครั้นแล้วทรงแสดงความคิดเห็นของบุคคล ๓ ข้อเกี่ยวกับเวทนา และอัตตา คือ ๑. เห็นว่าเวทนา (ความรู้สึกอารมณ์เป็นสุข เป็นทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข) เป็นอัตตา (ตัวตน) ของเรา ๒. เห็นว่าเวทนามิใช่อัตตาของเรา อัตตาของเราไม่รู้สึกอารมณ์ ๓. เห็ น ว่ า เวทนามิ ใ ช่ อั ต ตาของเรา อั ต ตาของเราไม่ รู ้ สึ ก อารมณ์ ก็ มิ ใ ช่ อั ต ตา ของเราย่อมเสวยอารมณ์ อัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา ๑ อุปบัติ อ่านว่า อุปะบัด เป็นคำ�ำคู่กับจุติ จุติ หมายถึงเคลื่อนจากฐานะเดิม อุปบัติ หมายถึงเข้าถึงฐานะใหม่ ๒

คำ�ำว่า อัตตาเล็กน้อย ถ้าเทียบกับศาสนาพราหมณ์ น่าจะหมายถึงอัตตาของแต่ละคน ส่วนอัตตาหาที่สุดมิได้ หรืออนันตอัตตา น่าจะหมายถึงอัตตาใหญ่ หรืออัตตาสากล ที่เรียกว่าปรมาตมัน แต่อรรถกถาอธิบายว่า ผู้ไม่ได้ เจริญกสิณนิมิต ย่อมบัญญัติอัตตาเล็กน้อย ถ้าได้เจริญกสิณนิมิต ย่อมบัญญัติอัตตาหาที่สุดมิได้

453

แล้​้วทรงแสดงเหตุ​ุผลให้​้เห็​็นจริ​ิงทั้​้�งสามข้​้อว่​่า ไม่​่ควรยึ​ึดถื​ืออย่​่างนั้​้�น ในที่​่�สุ​ุดตรั​ัส สรู​ูปว่​่า ภิ​ิกษุ​ุผู้​้�ไม่​่เห็​็นทั้​้�งสามอย่​่างนั้​้�น ย่​่อมไม่​่ยึ​ึดถื​ืออะไร ๆ ในโลก เมื่​่�อไม่​่ยึ​ึดถื​ือ ก็​็ไม่​่สะดุ้​้�ง ดิ้นรน เมื่อไม่สะดุ้งดิ้นรน ก็ดับสนิทเฉพาะตน รู้ว่าชาติสิ้นแล้ว ได้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ได้ทำ�ำหน้าที่เสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้ไม่มีอีก ภิกษุผู้หลุดพ้นแล้วเช่นนี้ ไม่ควร ที่ใคร ๆ จะกล่าวว่า ท่านมีความเห็นว่าสัตว์ตายแล้วเกิด สัตว์ตายแล้วไม่เกิด สัตว์ตายแล้ว ทั้งเกิดและไม่เกิด และสัตว์ตายแล้วเกิดก็ไม่ใช่ ไม่เกิดก็ไม่ใช่ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะวัฏฏะ ย่อมหมุนเวียนไปตราบเท่าที่ยังมีทางแห่งคำ�ำเรียกชื่อ มีทางแห่งคำ�ำพูดจา มีบัญญัติ มีทาง แห่งการบัญญัติ มีการนัดกันรู้ มีการรู้ได้ด้วยปัญญา และยังมีการหมุนเวียนอยู ภ ่ ิกษุผู้หลุดพ้น เพราะรู้ความจริงนั้น ไม่ควรที่ใคร ๆ จะมีความเห็นว่าท่านไม่รู้ไม่เห็น (หมายเหตุ : การที่พระอรหันต์ไม่ติดอยู่ในความเห็นข้อใดข้อหนึ่ง ที่ว่าสัตว์ตายแล้ว เกิดหรือไม่นั้น เป็นเพราะไม่ติดอยู่ในสมมติบัญญัติเกี่ยวกับกระแสหมุนเวียน เมื่อรู้เท่า กระแสหมุนเวียนและหลุดพ้นได้ จึงไม่ควรที่จะกล่าวว่าท่านไม่รู้ไม่เห็น) ที่ตั้งแห่งวิญาณ ๗ อย่าง ต่อจากนั้นทรงแสดงวิญญาณฐิติ (ที่ต้งั แห่งวิญญาณ) ๗ อย่าง คือ ๑. สัตว์เหล่าหนึ่งมีกายต่างกัน มีสัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้) ต่างกัน เช่น มนุษย์ เทวดาบางพวก และเปรตบางพวก๑ ๒. สัตว์เหล่าหนึ่งมีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่น เทพ พวกพรหม ที่เกิด ด้วยปฐมฌานและสัตว์ที่อยู่ในอบาย ๔ ๓. สัตว์เหล่าหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาต่างกัน เช่น เทพพวกอาภัสสรพรหม ๔. สั ต ว์ เ หล่ า หนึ่ ง มี ก ายอย่ า งเดี ย วกั น มี สั ญ ญาอย่ า งเดี ย วกั น เช่ น เทพพวก

สุภกิณหพรหม ๕. สัตว์เหล่าหนึ่งก้าวล่วงความกำ�ำหนดหมายในรูป ทำ�ำในใจว่า อากาศหาที่สุดมิได้

เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ (เป็นพรหมไม่มีรูปพวกที่ ๑) ๖. สัตว์เหล่าหนึ่งก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะ ทำ�ำในใจว่า วิญญาณหาที่สุดมิได้

เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ (เป็นพรหมไม่มีรูปพวกที่ ๒) ๗. สั ต ว์ เ หล่ า หนึ่ ง ก้ า วล่ ว งวิ ญ ญาณั ญ จายตนะ ทำ� ำ ในใจว่ า ไม่ มี อ ะไร เข้ า ถึ ง

อากิญจัญญายตนะ (เป็นพรหมไม่มีรูปพวกที่ ๓) ๑

อรรถกถาอธิบายว่า ได้แก่ พว กเวมานิกเปรต คือ เปรตที่ได้ วิมาน ซึ่ งได้รับความสุ ขคว ามทุกข์สลับกันไป เปรตพวกนี้ ไม่จัดอยู่ในอบายภูมิ ดูอรรถกถา สุ.วิ. ๒/๑๗๖ (สุมงฺคลวิลาสินี)

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหานิทานสูตร

454

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อายตนะ ๒ (พวกมีวิญญาณไม่ปรากฏ กับปรากฏแต่ไม่ชัด) ครั้นแล้วทรงแสดงอายตนะ ๒ คือ ๑. อสัญญีสัตตายตนะ อายตนะ หรือที่ต่อ คืออสัญญีสัตว์ (อสัญญีสัตว์เป็นพวกมี แต่รูป ไม่มีวิญญาณ จึงไม่จัดเข้าในวิญญาณฐิติ ๗ อย่าง แต่เรียกว่าอายตนะ) ๒. เนวสัญญานาสัญญายตนะ อายตนะ หรือที่ต่อ คือที่มีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญา ก็ไม่ใช่ (นี้เป็นพรหมไม่มีรูป พวกที่ ๔ เพราะเหตุที่วิญญาณในอรูปพรหมชั้นนี้ สุขุมละเอียดอ่อนมาก จึงไม่ควรกล่าวว่ามีวิญญาณ หรือไม่มีวิญญาณ ฉะนั้น จึงไม่จัดเข้าในวิญญาณฐิติ ๗ แต่เรียกว่าอายตนะ เป็นอันว่า ต้องกล่าวว่า วิญญาณฐิติ ๗ และอายตนะ ๒ จึงจะครอบคลุมสัตวโลกได้หมดทุกชนิด) ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ตรัสสรูปเฉพาะตอนนี้อีกว่า ผู้ใดรู้วิญญาณฐิติทั้ง ๗ รู้อายตนะทั้ง ๒ รู้ความเกิดขึ้น รู ้ คว ามดั บ ไป รู ้ คว ามพอใจ รู ้ โ ทษ และรู ้ ก ารแล่ น ออก (หลุ ด พ้ น ) จากวิ ญ ญาณฐิ ติ ๗ และอายตนะ ๒ แล้ ว ควร หรื อ ที่จ ะชื่ น ชมยิ น ดี วิ ญ ญาณฐิ ติ ๗ และอายตนะ ๒ นั้ น พระอานนท์กราบทูลว่า ไม่ควร จึงตรัสว่า ภิกษุผู้รู้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ ย่อมหลุดพ้น เพราะไม่ถือมั่น (ด้วยอุปาทาน) เรียกว่าเป็นปัญญาวิมุติ (ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา) วิโมกข์ (ความหลุดพ้น) ๘ ทรงแสดงวิโมกข์ ๘ แก่พระอานนท์ต่อไป คือ ๑. บุคคลมีรูป เห็นรูป ๒. บุคคลมีความกำ�ำหนดหมายในสิ่งไม่มีรูป เห็นรูปภายนอก ๓. บุคคลน้อมใจว่า ”งาม„ ๔. บุคคลทำ�ำไว้ในใจว่า อากาศไม่มีที่สุด เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ ๕. บุคคลทำ�ำไว้ในใจว่า วิญญาณไม่มีที่สุด เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ ๖. บุคคลทำ�ำไว้ในใจว่า ไม่มีอะไร เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ ๗. บุคคลก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะ เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ๘. บุคคลก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะ เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ๑ ๑

คำ�ำแปลศัพท์ ดูการบัญญัติความสุขในพระพุทธศาสนา หน้า ๑๙๓ - ๑๙๕ ข้อ (๖) (๗) (๘) (๙) (๑๐) - ม.พ.ป.

455

สรูปเกี่ยวกับวิโมกข์ ๘ ภิกษุผู้เข้าสู่วิโมกข์ ๘ นี้ ได้ทั้งอนุโลม (ตามลำ�ำดับ) และปฏิโลม (ถอยกลับจากหลัง ไปหาหน้า) เข้าได้ออกได้ตามต้องการ ย่อมทำ�ำให้แจ้ง (บรรลุ) ความหลุดพ้นด้วยสมาธิ (เจโตวิมุติ) และความหลุดพ้นด้วยปัญญา (ปัญญาวิมุติ) อันไม่มีอาสวะ เพราะสิ้นอาสวะได้ ในปัจจุบัน ภิกษุน้ ี เรียกว่าอุภโตภาควิมุต (ผู้พ้นทั้งสองทาง) ไม่มีอุภโตภาควิมุตอย่างอื่น ยอดเยี่ยมกว่า ประณีตกว่า เมื่อจบพระธรรมเทศนา พระอานนท์ก็ชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค (หมายเหตุ : มหานิทานสูตรนี้ เป็นการแสดงเรื่องความเวียนว่ายตายเกิด โดยเเสดง เงื่อนต้น ที่วิญญาณและนามรูป ต่างเป็นปัจจัยของกันและกัน ทำ�ำให้เวียนว่ายตายเกิด และ เป็นเหตุให้มีการบัญญัติอัตตาตัวตน ผู้รู้แจ้งความจริงย่อมไม่ติดในบัญญัติน้ัน ๆ ในที่สุดได้ แสดงถึงวิญญาณฐิติ คือที่ตั้งแห่งวิญญาณ หรือประเภทแห่งสัตวโลก ๗ กับแสดงอายตนะ ๒ คือพวกที่วิญญาณไม่ปรากฏ กับปรากฏ แต่ไม่ชัด ๒ พวก ในที่สุดได้แสดงวิโมกข์ คือ ความหลุดพ้น ๘ ประการ ที่ผู้เข้าออกได้คล่องแคล่ว จะชื่อว่าผู้พ้นด้วยสมาธิและปัญญา ความจริงควรจะได้อธิบายรายละเอียดว่า ข้อไหนมีความพิสดารอย่างไร แต่ถ้าทำ�ำอย่างนั้น จะไม่จบตามกำ�ำหนด จึงต้องขอผ่านไป เสนอแต่ความสำ�ำคัญ)

๓. มหาปรินิพพานสูตร (สูตรว่าด้วยมหาปรินิพพานของพระพุทธเจ้า) เริ่มเรื่องเล่าว่า พระพุทธเจ้าประทับ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ พระเจ้า อชาตศัตรูกษัตริย์แคว้นมคธ ต้องการจะตีแคว้นวัชชีไว้ในอำ�ำนาจ๑ จึงส่งวัสสการพราหมณ์ ให้ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค เล่าความให้ทรงทราบแล้ว ให้วัสสการพราหมณ์ฟังดูว่าจะทรง พยากรณ์อย่างไร เพราะเชื่อว่าจะไม่ตรัสผิดความจริง วัสสการพราหมณ์เข้าไปเฝ้ากราบทูลเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคก็ตรัสถามพระอานนท์ ทีละข้อถึงธรรมะ ๗ ประการที่ชาววัชชีประพฤติกัน อันจะหวังความเจริญได้โดยส่วนเดียว ไม่ มี เ สื่ อ ม ว่ า พระอานนท์ เ คยได้ ฟ ั ง บ้ า งหรื อ เปล่ า พระอานนท์ ก็ ก ราบทู ลว ่ า เคยได้ ฟ ั ง ธรรมะ ๗ ประการนั้น คือชาววัชชี ๑

แคว้นมคธ มีกรุงราชคฤห์เป็นราชธานี แคว้นวัชชี มีกรุงเวสาลีเป็นราชธานี

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหาปรินิพพานสูตร

456

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑. จะหมั่นประชุมกันเนืองนิตย์ ๒. จะพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำ�ำกิจ ของชาววัชชี ๓. จะไม่บัญญัติสิ่งที่มิได้บัญญัติไว้ จะไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว จะประพฤติ ปฏิบัติในวัชชีธรรมอันเป็นของเก่า ๔. จะเคารพเชื่อฟังชาววัชชีผู้แก่เฒ่า ๕. จะไม่ก้าวล่วงข่มเหงกุลสตรี (หญิงที่มีสามีแล้ว) และกุลกุมารี (หญิงสาวที่ยัง ไม่มีสามี) ๖. จะเคารพนับถือเจดีย์ของชาววัชชีทั้งภายในและภายนอก ไม่ละเลยพลีกรรมอัน เป็นธรรมที่เคยให้เคยทำ�ำ ๗. จะจัดการรักษาคุ้มครองอันเป็นธรรมในพระอรหันต์ของชาววัชชี จะตั้งใจว่า พระอรหันต์ที่ยังไม่มา ขอให้มา ที่มาแล้ว ขอให้เป็นสุข ครั้นแล้วได้ตรัสแก่วัสสการพราหมณ์ว่า พระองค์เคยตรัสแสดงวัชชีอปริหานิยธรรม (ธรรมะอันเป็นที่ตั้งแห่งความไม่เสื่อมของชาววัชชี) ๗ ประการ เมื่อประทับ ณ สารันทเจดีย์ วัสสการพราหมณ์ก็กราบทูลว่า เพียงข้อใดข้อหนึ่งก็หวังความเจริญได้ ไม่มีเสื่อม จะกล่าวไยถึง ๗ ข้อ พระเจ้าอชาตศัตรูไม่ควรทำ�ำการรบกับชาววัชชี เว้นไว้แต่ใช้วิธียุและ ทำ�ำให้แตกกัน แล้วกราบทูลลากลับไป เมื่อวัสสการพราหมณ์กลับไปแล้ว จึงตรัสให้เรียกประชุมภิกษุที่อยู่กรุงราชคฤห์ ทั้งหมด แล้วทรงแสดงธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความไม่เสื่อมของภิกษุ ๗ อย่าง รวม ๕ นัย ๖ อย่าง ๑ นัย (รวมเป็น ๔๑ ข้อ) ระหว่างที่ประทับ ณ เขาคิชฌกูฏใกล้กรุงราชคฤห์น้ัน ทรงแสดงเรื่องศีล สมาธิ ปัญญา โดยมาก เสด็จสวนมะม่วงหนุ่มและเมืองนาฬันทา ต่อ จากนั้นเสด็จสวนมะม่ วงหนุ่ม แสดงธรรมเรื่ องศีล สมาธิ ป ัญญา โดยมาก แล้วเสด็จเมืองนาฬันทา พระสาริบุตรเข้าไปเฝ้ากราบทูลสรรเสริญพระผู้มีพระภาค พระองค์ ตรัสโต้ตอบด้วย และในที่น้นั ก็ทรงแสดงธรรมเรื่องศีล สมาธิ ปัญญา โดยมาก

457

เสด็จปาฏลิคาม ครั้นแล้วเสด็จสู่ปาฏลิคาม อุบาสกชาวปาฏลิคาม มาเฝ้ากราบทูลเชิญให้เข้าพักใน ที่พัก ทรงแสดงโทษของความวิบัติจากศีล ๕ ประการ คือ ๑. เสื่อมทรัพย์ ๒. มีกิตติศพท ั ์ในทางชั่ว ๓. เมื่อเข้าสู่บริษัทไม่องอาจ มีอาการเก้อเขิน ๔. เป็นผู้หลง ถึงแก่ความตาย ๕. เมื่อตายแล้ว ก็เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต๑ นรก แล้วทรงแสดงอานิสงส์แห่งความสมบูรณ์ด้วยศีล ๕ ประการ ในทางตรงกันข้ามกับ ศีลวิบัติ กล่าวถึงสุนิธพราหมณ์และวัสสการพราหมณ์ มหาอำ�ำมาตย์ชาวมคธ มาสร้างเมือง ในปาฏลิคามเพื่อป้องกันชาววัชชี (ชายแดนมคธกับวัชชี ตรงนั้นมีแม่น้�้ำำคงคากั้นเป็นเขตแดน ทางมคธจึงสร้างเมืองยุทธศาสตร์ไว้ที่ปาฏลิคาม) และได้นิมนต์พระผู้มีพระภาค พร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์ฉันภัตตาหาร ณ ที่อยู่ของตน เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จไปฉันเสร็จแล้ว ทรง อนุโมทนา และเสด็จเดินทางต่อไป มหาอำ�ำมาตย์ทั้งสองตามส่งเสด็จ และตั้งชื่อประตูที่เสด็จ ผ่านว่า ประตูโคดม ตั้งชื่อท่าน้�้ำำที่เสด็จข้ามแม่น้�้ำำคงคาว่า ท่าโคดม เสด็จโกฏิคามและนาทิกคาม เมื่อเสด็จข้ามแม่น้�้ำำคงคาแล้ว ได้เสด็จต่อไป (ในแคว้นวัชชี) สู่โกฏิคาม ณ ที่น้ันทรง แสดงธรรมเรื่องอริยสัจจ์ ๔ และแสดงเรื่องศีล สมาธิ ปัญญา โดยมาก ต่อจากนั้นได้เสด็จไป พัก ณ โรงพักคนเดินทางทำ�ำด้วยอิฐ ในนาทิกคาม ณ ที่น้ันทรงแสดงธรรมปรารภคำ�ำถาม ของพระอานนท์ที่ว่า ผู้นั้นผู้น้ตี ายไป มีคติเป็นอย่างไร โดยแสดงหลักธรรมที่ผปร ู้ ะพฤติปฏิบัติ อาจพยากรณ์ตนเองได้ว่า จะพ้นคติที่ตกต่�่ำำหรือไม่ และแม้ ณ นาทิกคามนั้น ก็ทรงแสดง เรื่องศีล สมาธิ ปัญญา โดยมาก ๑

คำ�ำว่า วินิบาต หมายถึงไปเกิดเป็นเวมานิกเปรต มีสุขทุกข์สลับกัน คืออาจอยู่วิมานสมัยหนึ่ง ทนทุกข์ทรมาน สมัยหนึ่ง

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหาปรินิพพานสูตร

458

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เสด็จป่ามะม่วงของนางอัมพปาลี จากนาทิกคามได้เสด็จไปพัก ณ ป่ามะม่วงของนางอัมพปาลี และได้แสดงธรรมแก่ ภิกษุทั้งหลายให้มีสติสัมปชัญญะ และโดยเฉพาะได้แสดงการตั้งสติ (สติปัฏฐาน) ๔ ประการ นางอัมพปาลี ซึ่งเป็นหญิงนครโสเภณี ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเสด็จมาประทับ ณ ป่ามะม่วงของตน ก็สั่งเตรียมยานอย่างดี เดินทางไปเฝ้า และนิมนต์พระผู้มีพระภาคไปฉัน ที่บ้านของตน พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ในวันรุ่งขึ้น ฝ่ายกษัตริย์ลิจฉวีทั้งหลายทราบว่าพระผู้มีพระภาคเสด็จมาประทับ ณ ป่ามะม่วง ของนางอัมพปาลีใกล้กรุงเวสาลี ก็สั่งเตรียมยานอย่างดี แต่งกายงดงาม ออกเดินทางไป สวนทางกับยานของนางอัมพปาลี ถามทราบความว่า นางอัมพปาลีนิมนต์พระพุทธเจ้า พร้อม ด้วยภิกษุสงฆ์ฉันในวันรุ่งขึ้น จึงขอร้องให้มอบให้ตนเป็นผู้ถวายอาหารแทน โดยจะให้เงิน แสนหนึ่ง นางอัมพปาลีตอบว่า แม้จะให้เมืองเวสาลี พร้อมทั้งอาหารก็ไม่ยอมให้ถวายอาหาร แทนตน เมื่อกษัตริย์ลิจฉวีไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ก็กราบทูลนิมนต์ฉันในวันรุ่งขึ้น พระผู้มี พระภาคตรัสตอบว่า นางอัมพปาลีนมิ นต์ไว้แล้ว ก็ดีดมือแสดงความเสียดาย เมื่อไปฉันที่บ้านนางอัมพปาลีในวันรุ่งขึ้น นางอัมพปาลีก็ได้ถวายป่ามะม่วงแก่ ภิกษุสงฆ์ ณ ป่ามะม่วงนั้น ทรงแสดงธรรมเรื่องศีล สมาธิ ปัญญา โดยมาก เสด็จจำ�ำพรรษา ณ เวฬุวคาม ต่อจากนั้นได้เสด็จไปยังเวฬุวคาม (หมู่บ้านไม้มะตูม) และตรัสอนุญาตให้ภิกษุสงฆ์ จำ�ำพรรษารอบเมืองเวสาลีได้ตามอัธยาศัย ในระหว่างพรรษาทรงประชวร แต่ทรงเห็นว่า ยังไม่ได้ลาอุปฐาก (ผู้รับใช้) ยังไม่ได้ลาภิกษุสงฆ์ ยังไม่สมควรปรินิพพาน จึงทรงขับไล่อาพาธ ด้วยความเพียร อธิษฐานชีวิตสังขาร (ตั้งพระหฤทัยให้ดำ�ำรงชีวิตอยู่) เมื่อหายประชวรแล้ว พระอานนท์เข้าเฝ้ากราบทูลความกังวลใจที่เห็นทรงประชวร ตรัสตอบว่า พระองค์ได้ทรง แสดงธรรมไม่มภี ายใน ไม่มภี ายนอก ไม่มกำี ำม � อื ของอาจารย์ในธรรมทัง้ หลาย (ไม่ปดิ บังธรรมะ) ไม่ได้ทรงยึดถือว่าบริหารภิกษุสงฆ์ และมิได้ทรงยึดถือว่าภิกษุสงฆ์เป็นผู้เล่าเรียนจากพระองค์ ทรงเปรียบพระองค์ซ่ึงแก่เฒ่าล่วงวัย มีพระชนมายุถึง ๘๐ ปีว่า เหมือนเกวียนเก่าที่ซ่อมด้วย ไม้ไผ่ ตรัสเตือนให้พึ่งตน พึ่งธรรมะ และตรัสสอนสติปัฏฐาน ๔ ทรงปลงอายุสังขาร เมื่อเสด็จพักผ่อนกลางวัน ณ ปาวาลเจดีย์ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิมิตโอภาส อันชัดเจน (บอกใบ้อย่างชัดเจน) แก่พระอานนท์ว่า ผู้ใดเจริญอิทธิบาท (ธรรมที่ให้บรรลุ

459

ความสำ�ำเร็จผล) ๔ ประการดีแล้ว ถ้าปรารถนาก็อาจมีอายุยืนอยู่ได้ถึงกัปป์หรือเกินกัปป์๑ แต่พระอานนท์นึกไม่ถึง จึงมิได้กราบทูลอาราธนา เมื่อพระอานนท์ออกไปจากที่เฝ้า มาร๒ จึงมาอาราธนาให้นิพพาน พระองค์ทรงมี สติสัมปชัญญะปลงอายุสังขาร ณ ปาวาลเจดีย์นั้น (ปลงพระหฤทัยว่า ต่อไปนี้อีก ๓ เดือน จะเสด็จปรินพพ ิ าน) ก็เกิดแผ่นดินไหวมหัศจรรย์ เป็นต้น พระอานนท์กราบทูลถาม จึงตรัสตอบถึงเหตุแห่งแผ่นดินไหว แล้วทรงแสดงบริษัท ๘ มีขัตติยบริษัท เป็นต้น และการที่พระองค์เคยเสด็จเข้าไปสู่บริษัทเหล่านั้น ทำ�ำพระองค์ให้ เข้ากันได้กับบริษัทเหล่านั้นแล้วทรงแสดงอภิภายตนะ (อารมณ์อันครอบงำ�ำธรรมะที่เป็นข้าศึก หรือธรรมะฝ่ายต่�่ำำ) ๘ ประการ วิโมกข์ (ธรรมะเป็นเครื่องหลุดพ้นจากธรรมะที่เป็นข้าศึก) ๘ ประการ แล้ ว ตรั ส เล่ า เรื่ อ งที่ทร งปลงอายุ สั ง ขาร พระอานนท์ จึ ง กราบทู ล อาราธนาให้ ทร ง พระชนมชีพอยู่อีก ตรัสว่า มิใช่กาลที่จะขอร้องเสียแล้ว เพราะได้ทรงแสดงนิมิต (เครื่องหมาย) แสดงโอภาส (แสงสว่าง – หมายถึงการบอกใบ้) อย่างชัดเจนแล้วหลายครั้ง คือที่กรุงราชคฤห์ ๑๐ แห่ง ที่กรุงเวสาลี ๖ แห่ง แต่พระอานนท์ก็มิได้อาราธนา บัดนี้พระองค์ทรงปลงอายุสังขาร เสียแล้ว จึงมิใช่ฐานะที่จะทรงคืนความตั้งพระหฤทัย เสด็จป่ามหาวันประชุมภิกษุสงฆ์ ต่ อ จากนั้ น เสด็ จสู ่ เ รื อ นยอด ณ ป่ า มหาวั น ทรงเรี ย กประชุ มภิ ก ษุ ส งฆ์ ที่ อ ยู ่ ใ น กรุงเวสาลีทั้งหมด ณ ที่นั้น แล้วทรงแสดงสติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๔ อย่าง สัมมัปปธาน (ความเพียรชอบ) ๔ อย่าง อิทธิบาท (ธรรมอันให้บรรลุความสำ�ำเร็จ) ๔ อย่าง อินทรีย์ (ธรรมอัน เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน) ๕ อย่าง พละ (ธรรมอันเป็นกำ�ำลัง) ๕ อย่าง โพชฌงค์ (ธรรมอันเป็น องค์ประกอบให้ได้ตรัสรู้) ๗ อย่าง และมรรค (ข้อปฏิบัติหรือทางดำ�ำเนิน) ๘ อย่าง (รวม ๓๗ ประการ) ว่าเป็นอภิญญาเทสิตธรรม (ธรรมที่ทรงแสดงแล้วด้วยความรู้ย่ิง) แล้วตรัสเตือน ภิกษุทั้งหลายให้ต้งั อยู่ในความไม่ประมาท อีก ๓ เดือนต่อแต่นี้ พระองค์จะปรินพพ ิ าน ๑ อรรถกถาแก้ว่า อยู่ได้อีกร้อยปีหรือยิ่งกว่า ๒

คำ�ำว่า มาร อาจหมายได้หลายอย่าง ทั้งเทวปุตตมารและมัจจุมาร สุดแต่จะอธิบายให้เหมาะสมเป็นปุคคลาธิษฐาน คือแสดงบุคคลเป็นที่ตั้ง หรือธรรมาธิษฐาน แสดงธรรมะเป็นที่ตั้ง

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหาปรินิพพานสูตร

460

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เสด็จภัณฑคามและที่อื่น ๆ แล้วเสด็จจากกรุงเวสาลีสู่ภัณฑคาม ทรงแสดงอริยธรรม (ธรรมอันประเสริฐ) ๔ ประการ คือ ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุติ (ความหลุดพ้น) และทรงแสดงเรื่องศีล สมาธิ ปัญญา โดยมาก ต่อจากนั้นเสด็จสู่หัตถิคาม อัมพคาม ชัมพุคาม และโภคนคร โดยลำ�ำดับ ณ โภคนคร ทรงแสดงมหาปเทส (หลักอ้างอิงสำ�ำหรับสอบสวนข้อกล่าวอ้างของผู้อ่นื ที่ว่า เป็นธรรมเป็นวินัย เป็นคำ�ำสอนของพระพุทธเจ้า) ๔ ประการ โดยให้สอบกับพระสูตรเทียบกับพระวินัยก่อน เสด็จกรุงปาวา ฉันอาหารของนายจุนทะ ครั้นแล้วเสด็จสู่กรุงปาวา นายจุนทะบุตรช่างทองนิมนต์ฉัน ก็เสด็จไปฉัน พร้อมด้วย ภิกษุทั้งหลาย ตรัสเรียกให้นำ�ำสูกรมัททวะ (มีผู้แปลว่า มังสะสุกรอ่อนบ้าง เห็ดชนิดหนึ่งบ้าง) มาที่พระองค์ให้ถวายอาหารอื่นแด่พระสงฆ์ เมื่อฉันแล้วตรัสสั่งให้นำ�ำสูกรมัททวะนั้นไปฝังเสีย ต่อมาทรงประชวรลงพระโลหิตมีเวทนากล้า แต่ก็ทรงมีสติสัมปชัญญะอดกลั้นอาพาธนั้น ไม่ทรงเดือดร้อน ระหว่างที่เสด็จสู่กรุงกุสินารา ทรงเดินทางต่อไปยังกรุงกุสินารา ทรงแวะจากทาง ให้พระอานนท์ปูผ้าสังฆาฏิ ๔ ชั้น ถวาย แล้วตรัสสั่งพระอานนท์ให้ไปตักน้�้ำำมา ครั้งแรกน้�้ำำขุ่นเพราะเกวียนประมาณ ๕๐๐ ผ่านไป พระอานนท์จึงไม่ตักกราบทูลเชิญให้เสด็จต่อไปยังกกุธานที แต่ตรัสซ้�้ำำให้ไปตักน้�้ำำมา คราวนี้กลับได้น้�้ำำใส ณ ที่น้ัน ปุกกุสะ มัลลบุตร เดินทางจะไปกรุงปาวา เข้าไปเฝ้าสนทนาด้วย พระองค์ ก็รับสั่งโต้ตอบด้วย เมื่อจะจากไปได้ถวายผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองคู่หนึ่งแด่พระผู้มีพระภาค ตรัสแนะให้ถวายพระองค์ผืนหนึ่ง ถวายพระอานนท์ผืนหนึ่ง เมื่อปุกกุสะไปแล้ว พระอานนท์ ก็นำ�ำ ผ้ าผื นที่ได้ รับไปถวายพระผู้มีพระภาค และกราบทู ลว่ า พระฉวีวรร ณผ่ อ งใสยิ่ง นั ก ตรัสตอบว่า พระฉวีวรรณของพระองค์ย่อมผ่องใสเป็นพิเศษ ๒ คราว คือในคืนที่จะตรัสรู้ กับในคืนที่จะปรินพพ ิ าน ต่อจากนั้นเสด็จข้ามแม่น้�้ำำกกุธา ตรัสสั่งพระอานนท์ให้บอกแก่นายจุนทะ อย่าให้ เดือดร้อนว่าพระองค์ฉันอาหารของเขาแล้วปรินิพพาน ให้ชี้แจงว่า บิณฑบาตที่ถวายก่อน ตรัสรู้และก่อนปรินพพ ิ านนั้นมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ครั้นแล้วเสด็จเลียบฝั่งนอกของแม่น้�้ำำหิรัญญวดี สู่ป่าไม้สาละของมัลลกษัตริย์ ใกล้ ก รุ ง กุ สิ น ารา ให้ ต้ั ง เตี ย งผิ น พระเศี ย รไปทางทิ ศ อุ ด ร ทรงบรรทมมี ส ติ สั มป ชั ญ ญะ ตรัสปรารภการบูชาด้วยการประพฤติธรรมว่ายอดเยี่ยม

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหาปรินิพพานสูตร

461

สถานที่ควรสังเวช ๔ แห่ง ทรงแสดงสั ง เวชนี ย สถาน คื อ สถานที่ควรสั ง เวช ๔ คื อ ที่ที่พร ะตถาคตประสู ติ ตรั สรู ้ แสดงธรรมจั ก ร และปริ นิ พพ าน ว่ า เมื่ อ ภิ ก ษุ ภิ ก ษุ ณี อุ บ าสก อุ บ าสิ ก า จาริ ก ไป มีจิตเลื่อมใส และตายลง ก็จะเข้าสู่สุคติโลกสวรรค์

ผู้ควรแก่สตูป ทรงแสดงถึงบุคคลผู้เป็นถูปารหะ (ผู้ควรแก่สตูป) ๔ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจก พุทธเจ้า สาวกของพระพุทธเจ้า และพระเจ้าจักรพรรดิ ตรัสสรรเสริญพระอานนท์ พระอานนท์เข้าไปสู่วิหารเหนี่ยวสลักเพชร (หัวลิ่มประตู ทำ�ำรูปเป็นศีรษะวานร) ยืนร้องไห้ ด้วยคิดว่า ท่านยังเป็นเสขะ (ผู้ยังต้องศึกษา คือเป็นเพียงพระโสดาบัน ยังไม่ บรรลุอรหัตตผล) แต่พระผูม้ ีพระภาคผู้ทรงอนุเคราะห์ท่าน จักปรินพพ ิ านเสียแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงทราบ ตรัสเรียกให้เข้าเฝ้า แล้วตรัสปลอบใจว่า เป็นธรรมดา ที่จะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจ จะปรารถนาให้สิ่งที่มีความทรุดโทรมเป็นธรรมดา มิให้ทรุดโทรม ย่อมเป็นไปไม่ได้ แล้วตรัสสรรเสริญพระอานนท์ว่า ตั้งเมตตาทางกาย วาจา ใจ ในพระองค์มาตลอดกาลนาน ได้ชื่อว่าทำ�ำบุญไว้แล้ว จงเริ่มตั้งความเพียรเถิด จะเป็นผู้สิ้น อาสวะโดยพลัน ครัน้ แล้วตรัสเรียกภิกษุทงั้ หลายมา ตรัสสรรเสริญพระอานนท์วา่ ภิกษุผอู้ ปุ ฐาก (รับใช้) พระพุทธ เจ้าทั้งในอดีตและในอนาคต ก็อ ย่ า งยิ่ง เพี ยงเท่ า พระอานนท์ ทร งสรรเสริ ญ ว่ า พระอานนท์เป็นบัณฑิต รู้กาลที่ควรจะจัดให้ใครเข้าเฝ้า และเป็นที่พอใจใคร่สดับธรรมของ บริษัท ๔

ทีฆนิกาย

วิธีปฏิบัติในสตรีและพระพุทธสรีระ ทรงแสดงวิธีปฏิบัติในสตรี (มาตุคาม) ตามที่พระอานนท์กราบทูลถามว่า ไม่ควรมอง ถ้าจำ�ำเป็นจะมอง ก็ไม่ควรพูดด้วย ถ้าจำ�ำเป็นจะพูดด้วย ก็ให้ตั้งสติ แล้วทรงแสดงวิธีปฏิบัติ ต่อพระพุทธสรรี ะ เช่นเดียวกับพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ ในเมือ่ พระอานนท์กราบทูลถาม โดยทรงแสดงว่า ให้ห่อด้วยผ้าใหม่ แล้วห่อด้วยสำ�ำลี แล้วห่อด้วยผ้าใหม่ แล้วห่อด้วยสำ�ำลี รวม ๕๐๐ ชั้ น แล้ ว ใส่ ใ นรางเหล็ ก เต็ ม ด้ ว ยน้�้ำำมั น ปิ ด ด้ ว ยรางเหล็ ก ทำ� ำจิ ต กาธานด้ ว ย ของหอมแล้ว ทำ�ำการเผา สร้างสตูปไว้ในทางสี่แพร่ง

462

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสเรื่องกรุงกุสินารา พระอานนท์กราบทูลว่า อย่าปรินิพพานในกรุงกุสินารานี้ ซึ่งเป็นเมืองเล็ก เมือง ดอย เป็นกิ่งเมือง ขอให้เสด็จไปปรินิพพานในเมืองใหญ่ ๆ เช่น จัมปา ราชคฤห์ สาวัตถี โกสัมพี พาราณสี แต่ตรัสตอบว่า กรุงกุสินารา เคยเป็นราชธานีนามว่า กุสาวตี ซึ่งพระเจ้า มหาสุ ทั สส นะจั ก รพรรดิ ทร งปกครอง เคยเจริ ญ รุ ่ ง เรื อ งยิ่ ง มาแล้ ว ครั้ น แล้ ว ตรั สสั่ ง ให้ พระอานนท์ไปแจ้งข่าวที่จะปรินิพพานแก่มัลลกษัตริย์ซึ่งพากันเศร้าโศก และมาเฝ้าในราตรีน้ัน พระอานนท์กจ็ ัดให้เข้าถวายบังคมเป็นครอบครัวไป เสร็จสิ้นภายในยามแรกแห่งราตรี โปรดสุภัททปริพพาชก ครั้งนั้น ปริพพาชก (นักบวชนอกพระพุทธศาสนา) คนหนึ่ง ชื่อสุภัททะ มาเฝ้า พระอานนท์จะไม่ให้เข้าเฝ้า แต่พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงทรงอนุญาตให้เข้าเฝ้าได้ เมื่อ กราบทูลถาม ทรงโต้ตอบแสดงธรรมให้ฟัง ก็ขอบวชและเพียรพยายามจนได้บรรลุอรหัตตผล ในไม่ช้า นับเป็นพระสาวกองค์สุดท้ายที่ทันเห็นพระพุทธเจ้า พระดำ�ำรัสตรัสสั่ง ครั้นแล้วตรัสสั่งความแก่พระอานนท์ ดังต่อไปนี้ ๑. ธรรมและวินัยที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้ว จักเป็นพระศาสดาของท่านทั้งหลาย เมื่อเราล่วงลับไป ๒. เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ภิกษุทั้งหลายไม่พึงเรียกกันด้วยคำ�ำว่า อาวุโส เช่น ที่ เรียกกันอยูใ่ นบัดนี้ พงึ เรียกภิกษุออ่ นกว่า โดยชือ่ โดยโคตร หรือ ด้วยคำ�ำวา่ อาวุโส (ผูม้ ีอายุ) พึงเรียกภิกษุผู้แก่กว่า ภันเต (ท่านผู้เจริญ) หรือ อายัสมา (ท่านผูม้ ีอายุ) ๓. เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว เมื่อสงฆ์ปรารถนาก็จงถอนสิกขาบทเล็กน้อยเสียได้ ๔. เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว สงฆ์พึงลงพรหมทัณฑ์แก่พระฉันนะ คือปล่อยให้ทำ�ำอะไร ตามชอบใจ ไม่พึงว่ากล่าวตักเตือน ทรงเปิดโอกาสให้ซักถาม ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายแล้ว ทรงเปิดโอกาสว่า ถ้าภิกษุแม้รูปหนึ่งมีความสงสัย เคลือบแคลงในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติ ก็ให้ถามได้ อย่า เดือดร้อนใจว่า ศาสดาอยู่ต่อหน้า แต่มิได้ถามในที่ต่อหน้า แต่ก็ไม่มีผู้ใดถาม พระอานนท์ จึงกราบทูลแสดงความอัศจรรย์ ตรัสตอบว่า เพราะภิกษุที่ประชุมกันอยู่ถึง ๕๐๐ นี้ อย่างต่�่ำำ ก็เป็นพระโสดาบัน

463

ปัจฉิมโอวาท ครั้ น แล้ ว ตรั สว ่ า ”ดู ก ่ อ นภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย บั ด นี้ เ ราเตื อ นท่ า น สั ง ขารทั้ ง หลายมี ความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ท่านทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อม (สมบรูณ์) เถิด„ นี้เป็นปัจฉิมวาจาของพระตถาคต ลีลาในการปรินิพพาน ครั้นแล้วทรงเข้าฌานที่ ๑ ออกจากฌานที่ ๑ เข้าสู่ฌานที่ ๒ เป็นลำ�ำดับไปจนครบ รูปฌาน (ฌานมีรูปเป็นอารมณ์) ๔ อรูปฌาน (ฌานมีสิ่งมิใช่รูปเป็นอารมณ์) ๔ และสัญญา เวทยิตนิโรธ (สมาบัติที่ดับสัญญาความกำ�ำหนดหมาย และเวทนา ความรู้สึกสุข ทุกข์ ไม่ทุกข์ ไม่สุข)๑ ต่อจากนั้นทรงออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธ ย้อนกลับเข้าสู่อรูปฌานที่ ๔ (คล้ายกับ ออกจากตึกชั้นที่ ๙ ย้อนลงสู่ช้ันที่ ๘) โดยนัยนี้ ทรงย้อนกลับไปถึงฌานที่ ๑ ออกจากฌาน ที่ ๑ เข้าสู่ฌานที่ ๒ เรื่อยไปจนถึงฌานที่ ๔ เมื่อออกจากฌานที่ ๔ แล้วก็ปรินิพพาน (เป็น การไม่ติดในรูปฌานหรือในอรูปฌาน เพราะนิพพานในระหว่างแห่งรูปฌานและอรูปฌาน) เมื่ อพระผู ้ มีพร ะภาคปริ นิ พพ านแล้ ว ก็ เ กิ ด แผ่ น ดิ น ไหว และมี ห ลายท่ า นกล่ า ว ภาษิ ต ในทางธรรม เหตุ ก ารณ์ นี้ ยั ง ความโศกสลดให้ เ กิ ด แก่ ภิ ก ษุ ผู ้ ยั ง ไม่ ปร าศจากราคะ และยังธรรมสังเวชให้เกิดแก่ภิกษุผปร ู้ าศจากราคะแล้ว การถวายพระเพลิง มัลลกษัตริย์ก็จัดการถวายพระเพลิงพระศพพระผู้มีพระภาค ภายหลังที่ต้ังพระศพ จัดเครื่องสักการะบูชาครบ ๗ วัน และภายหลังที่พระมหากัสสปเถระ พร้อมด้วยภิกษุบริษัท มาถวายบังคมพระศพเสร็จแล้ว อนึ่ง ในบริษัทของพระมหากัสสปนั้น ขณะที่ภิกษุทั้งหลาย กำ�ำลังร้องไห้คร่�่ำำครวญในข่าวปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ก็มีภิกษุรูปหนึ่งผู้บวชเมื่อแก่ ชื่อสุภัททะ กล่าวห้ามภิกษุเหล่านั้นมิให้เศร้าโศก ควรจะดีใจว่า ต่อไปจะไม่มีใครมาห้ามทำ�ำ อย่างนั้นอย่างนี้ ปรารถนาจะทำ�ำอะไรก็ทำ�ำได้ตามพอใจ (ซึ่งพระมหากัสสปได้ปรารภเป็นเหตุ เสนอให้สงฆ์ทำ�ำสังคายนา ดังปรากฏในหน้า ๓๙๓ หมายเลข ๗) เมื่ อ ถวายพระเพลิ ง แล้ ว ก็ มี ก ษั ต ริ ย ์ แ ละพราหมณ์ จ ากแคว้ น ต่ า ง ๆ มาขอ พระสารีริกธาตุ (พระอัฏฐิ) ครั้งแรกมัลลกษัตริย์จะไม่ให้ แต่โทณพราหมณ์พูดเกลี้ยกล่อมให้ เห็นแก่ความสงบ จึงได้ตกลงแบ่งให้ไป ต่างก็นำำ� ไปทำ�ำสตูปบรรจุและทำ�ำการฉลองในนครของตน ๑

รวมทั้ง ๙ ข้อนี้ เรียกอนุบุพพวิหาร คือธรรมเป็นเครื่องอยู่แห่งจิตใจโดยลำ�ำดับ คล้ายวิหาร ๙ ชั้น แต่ละชั้นมี อารมณ์แห่งจิตต่างกันไป

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหาปรินิพพานสูตร

464

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. มหาสุทัสสนสูตร (สูตรว่าด้วยพระเจ้ามหาสุทัสสนะจักรพรรดิ) (พระสูตรนีเ้ ท่ากับเป็นการขยายความในมหาปรินพพ ิ านสูตร ตอนทีต่ รัสตอบพระอานนท์ เรือ่ งกรุงกุสนิ าราเคยเป็นราชธานีนามว่า กุสาวตี ซึง่ พระเจ้ามหาสุทสส ั นะจักรพรรดิทรงปกครอง) พระผู้มีพระภาคทรงพรรณนาความมั่งคั่งสมบูรณ์ของกรุงกุสาวตี และทรงพรรณนา ถึงรัตนะ ๗ ประการ ที่เกิดขึ้นแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะจักรพรรดิ คือ ๑. จักรแก้ว ซึ่งหมุนไปในทิศต่าง ๆ ได้ นำ�ำชัยชนะมาสู่ ๒. ช้างแก้ว เป็นช้างเผือก ชื่ออุโบสถ ๓. ม้าแก้ว สีขาวล้วน ชื่อวลาหก ๔. แก้วมณี เป็นแก้วไพฑูรย์ ๕. นางแก้ว รูปร่างงดงาม มีสัมผัสนิ่มนวล ๖. ขุนคลังแก้ว (คหปติรตนะ) ช่วยจัดการทรัพย์สินอย่างดีเลิศ ๗. ขุนพลแก้ว (ปริณายกรตนะ)๑ บัณฑิตผู้สั่งสอนแนะนำ�ำ อนึ่ง พระเจ้ามหาสุทัสสนะจักรพรรดิ ทรงมีความสำ�ำเร็จ (ฤทธิ์) ๔ ประการ คือ ๑. รูปงาม ๒. อายุยืน ๓. มีโรคน้อย ๔. เป็นที่รักของพราหมณ์และคฤหบดี (ประชาชน) นอกจากนั้นยังทรงพรรณนาถึงสระโบกขรณี ทรัพย์สิน ปราสาท อันวิจิตรงดงาม น่าชื่นชม การบำ�ำเพ็ญฌานและพรหมวิหาร ครั้นแล้วทรงแสดงว่าพระเจ้ามหาสุทัสสนะจักรพรรดิทรงเห็นว่า ผลดีต่าง ๆ เหล่านั้น เกิดขึ้นเพราะผลแห่งกรรมดีคือทาน (การให้) ทมะ (การฝึกจิต) และ สัญญมะ (การสำ�ำรวมจิต) จึ ง ทรงบำ� ำ เพ็ ญ ฌานสงบความตรึ ก ทางกาม ความตรึ ก ทางพยาบาท และความตรึ ก ทาง เบียดเบียน ได้บรรลุฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ ทรงแผ่พระมนัสอันประกอบด้วยเมตตา (คิดให้ เป็นสุข) กรุณา (คิดให้พ้นทุกข์) มุทิตา (พลอยยินดีเมื่อผู้อ่ืนได้ดี) และอุเบกขา (วางใจ เป็นกลาง) ไปทั้งสี่ทิศ ๑

คำ�ำวา่ ขุนพลแก้ว ในทีน่ ใี้ ช้ตามทีโ่ บราณเคยใช้มา ตามคำ�ำอธิบายแท้ ๆ หมายถึงบัณฑิตผูเ้ ป็นที่ปรกึ ษาทีฉ่ ลาดสามารถ แต่ในตอนต่อไปแสดงว่าเป็นผู้จัดกองทัพในการไปไหนด้วย คำ�ำโบราณที่ใช้ว่าขุนพลแก้วจึงมีทางเป็นไปได้

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหาสุทัสสนสูตร

465

ตรัสสรูปเป็นคำ�ำสอน ครั้นแล้วพระผู้มีพระภาคตรัสสรูปว่า พระองค์เองได้เป็นพระเจ้ามหาสุทัสสนะ จั ก รพรรดิ นั้ น พรั่ ง พร้ อ มสมบู ร ณ์ ด ้ ว ยสมบั ติ น านาประการ แม้ จ ะมี น ครอยู ่ ใ นปกครอง มากหลาย๑ ก็อยู่ครอบครองได้เพียงนครเดียว คือนครกุสาวตี แม้จะมีปราสาทมากหลาย แต่ก็อยู่ครอบครองได้เพียงปราสาทเดียว คือธัมมปราสาท แม้จะมีเรือนยอดมากหลาย แต่ก็ อยู่ครอบครองได้เพียงหลังเดียว คือเรือนยอดชื่อมหาวิยูหะ แม้จะมีบัลลังก์มากหลาย แต่ก็ ได้ใช้คราวละเพียงบัลลังก์เดียว แม้มีช้างมากหลาย แต่ก็ขึ้นขี่ได้เพียงคราวละตัวเดียว คือ พญาช้างอุโบสถ แม้จะมีม้ามากหลาย แต่ก็ขึ้นขี่ได้เพียงคราวละตัวเดียว คือพญาม้าวลาหก แม้จะมีรถมากหลาย แต่ก็ขึ้นสู่ได้เพียงคราวละคันเดียว คือรถเวชยันต์ แม้จะมีสตรีมากหลาย แต่ก็มีสตรีที่ปฏิบัติรับใช้เพียงคราวละคนเดียว แม้จะมีคู่ผ้า (ผ้านุ่งผ้าห่ม) มากหลาย แต่ก็ นุ่งห่มเพียงคราวละคู่เดียว แม้จะมีถาดอาหารมากหลาย แต่ก็บริโภคได้อย่างมากเพียง จุทะนานเดียว พร้อมทั้งกับข้าว ดูเถิด อานนท์ สังขารทั้งปวงเหล่านั้น ล่วงไปแล้ว ดับแล้ว ปรวนแปรแล้ว สังขาร ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่น่าวางใจอย่างนี้ จึงควรที่จะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง ควรเพื่อจะ คลายกำ�ำหนัด ควรเพื่อจะพ้นไปเสีย ๑

คำ�ำว่า มากหลาย เป็นการถือเอาความจากคำ�ำว่า แปดหมื่นสี่พัน คือไม่จำ�ำเป็นต้องมีตัวเลขเท่านั้น ใช้เป็นสำ�ำนวน สำ�ำหรับหมายความว่ามาก

ทีฆนิกาย

ทรงสั่งลดการเข้าเฝ้าให้น้อยลง (เพื่อทรงมีเวลาอบรมทางจิตใจได้มากขึ้น) ภายหลัง พระราชเทวีพระนามว่า สุภัททา สั่งจัดจตุรังคินีเสนา (ทัพช้าง ทัพม้า ทัพรถ ทัพเดินเท้า) ซึ่งขุนพลแก้วก็จัดให้ พระนางเดินทางไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ขอให้ทรงเห็นแก่สมบัติ เห็นแก่ชีวิต แต่กลับตรัสตอบขอให้พระราชเทวีทรงขอร้องใหม่ในทางตรงกันข้าม คืออย่า เห็ น แก่ สม บั ติ อย่ า เห็ น แก่ ชี วิ ต เพราะการพลั ด พรากจากของรั ก ของชอบใจเป็ น ของ ธรรมดา การตายของผู้มีความกังวล ห่วงใย เป็นทุกข์ และถูกติเตียน พระราชเทวีก็ทรงพระกันเเสง และฝืนพระหฤทัย เช็ดน้�้ำำพระเนตร ขอร้องใหม่ ตามที่พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงแนะนำ�ำนั้น และต่อมาไม่ช้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะก็สวรรคต และเข้าถึงพรหมโลก เพราะทรงเจริญพรหมวิหาร

466

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๕. ชนวสภสูตร (สูตรว่าด้วยยักษ์ชอื่ ชนวสภะ) (พระสูตรนี้ก็มีข้อความขยายความแห่งมหาปรินิพพานสูตรเช่นเดียวกัน คือเล่าเรื่อง ที่พระผู้มีพระภาคตรัสเมื่อประทับ ณ โรงพักคนเดินทาง ทำ�ำด้วยอิฐที่นาทิกคาม ระหว่างเสด็จ สู่กรุงเวสาลี) พระอานนท์กราบทูลถามถึงว่า ผู้นั้นผู้นี้ตายไปเกิดที่ไหน และพระผู้มีพระภาคตรัส ตอบเป็นราย ๆ ไป ในส่วนที่เกี่ยวกับพระเจ้าพิมพิสาร พระผู้มีพระภาคตรัสเล่าว่า ได้มาปรากฏต่อ พระองค์ ประกาศตนว่าไปเกิดเป็นยักษ์๑ ชื่อชนวสภะ และว่าตนมีความหวังจะได้บรรลุความ เป็นพระสกทาคามี (คือพระเจ้าพิมพิสารเป็นพระโสดาบันอยู่แล้ว จึงหวังจะได้บรรลุขั้นต่อไป คือการเป็นพระสกทาคามี ได้แก่พระอริยบุคคลผู้จะมาเกิดเพียงครั้งเดียว) แล้วเล่าว่า ตนได้ เคยไปประชุมที่ธรรมสภาในดาวดึงสเทวโลก ได้เห็นว่าผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค ซึ่งไปเกิดในที่น้ันรุ่งเรืองเหนือเทพอื่น ๆ ทั้งโดยผิวพรรณ และโดยยศ พร้อมทั้งได้เล่าถึง ภาษิตต่าง ๆ ของสนังกุมารพรหม ซึ่งกล่าวในธรรมสภา มีใจความดังต่อไปนี้ ๑. ผู้ถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เป็นสรณะ ทำ�ำให้บริบูรณ์ในศีล ย่อมเข้าถึง

ความเป็นสหายของเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตตี (สูงสุดในชั้นกาม) ลงมาถึงชั้น

จาตุมมหาราช (เทพประจำ�ำทศิ ทัง้ สี)่ อย่างต่�่ำำที่สดุ ก็เป็นคนธรรพ์ (เทพที่สงิ อยู่ ณ ต้นไม้) ๒. อิทธิบาท (คุณให้บรรลุความสำ�ำเร็จ ๔ อย่าง) ทำ�ำให้สมณพราหมณ์ในอดีต อนาคต ปัจจุบันแสดงฤทธิ์ได้ด้วยประการต่าง ๆ ๓. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสรู้โดยลำ�ำดับ ซึ่งการบรรลุโอกาส ๓ เพื่อบรรลุความสุข

โอกาส ๓ คือ (๑) คนที่เคยคลุกคลีด้วยกาม ด้วยอกุศลธรรม ภายหลังไม่คลุกคลี ย่อมได้ สุขโสมนัส (สุขกาย สุขใจ หมายถึง บรรลุฌานที่ ๑) (๒) คนที่มีเครื่องปรุงกาย เครื่องปรุงวาจา เครื่องปรุงจิตอันหยาบ อันไม่สงบ ระงับ ภายหลังสงบระงับได้ ย่อมได้สุขโสมนัสยิ่งขึ้น (หมายถึงได้บรรลุ ฌานที่ ๒ ถึงที่ ๔) ๑

คำ�ำว่า ยักษ์ ในที่น้ ี หมายถึงเทวดาชั้นจาตุมหาราช โดยปกติคำ�ำว่า ยักษ์ แปลได้หลายอย่าง เช่น สัตว์ เทพ พระขีณาสพ รากษส สุดแต่ความหมายในที่นั้น ๆ

467

(๓) คนที่ไม่รู้จักสิ่งที่เป็นกุศล อกุศล มีโทษ ไม่มีโทษ ควรเสพ ไม่ควรเสพ เลว ประณีต ดำ�ำ ขาว และมีส่วนเปรียบ๑ ตามความเป็นจริง ภายหลังได้ สดับอริยธรรม ปฏิบตั ธรรมสมควร ิ แก่ธรรม จงึ รูจ้ กั สิง่ เหล่านัน้ ตามความจริง ก็จะละอวิชาเสียได้ วิชชาก็จะเกิดขึ้น เมื่อเป็นเช่นนี้ก็จะมีสุขโสมนัสยิ่งขึ้น (หมายถึงได้บรรลุอรหัตตมรรคอรหัตตผล) ๔. พระผูม้ ีพระภาคทรงบัญญัตสิ ติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๔ อย่างไว้ดีแล้ว (ทรงแสดง การตั้งสติพิจารณากาย เวทนา จิต ธรรม ทั้งภายในภายนอก) ๕. ธรรม ๗ ประการ คือ ความเห็นชอบ ความดำ�ำริชอบ การเจรจาชอบ การกระทำ�ำ ชอบ การเลี้ยงชีพชอบ ความเพียรชอบ การตั้งสติชอบ เป็นบริขารของสมาธิ เป็นไปเพื่อเจริญสมาธิ ทำ�ำสมาธิให้บริบูรณ์ ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง อัน แวดล้อมด้วยองค์ ๗ เหล่านี้ ชื่อว่าอริยสมาธิ อันเรียกว่า มีอุปนิสัย (บริวาร) บ้าง

มีบริขาร (เครื่องประกอบ) บ้าง (หมายเหตุ : ในพระสูตรนี้ เรื่องที่เกี่ยวกับเทวดาและสวรรค์เป็นเรื่องที่พึงศึกษาและ พิจารณา แต่สาระสำ�ำคัญเห็นได้ว่า อยูท่ ี่ข้อธรรมอันพึงปฏิบัตทิ ี่ย่อไว้ รวม ๕ ข้อดังกล่าวมาแล้ว)

๖. มหาโควินทสูตร (สูตรว่าด้วยมหาโควินทพราหมณ์) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ บุตรแห่งคนธรรพ์ ชื่ อ ปั ญ จสิ ข ะเข้ า ไปเฝ้ า กราบทู ล เล่ า เรื่ อ งที่ ไ ด้ พ บเห็ น มาจากเทพชั้น ดาวดึ ง ส์ ในที่ปร ะชุ ม ชื่อสุธัมมสภา ท้าวสักกะได้กล่าวพรรณนาพระคุณของพระพุทธเจ้า ๘ ประการ คือ ๑. ทรงปฏิบัติเพื่อประโยชน์และความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เทวาและมนุษย์ ๒. ทรงแสดงธรรมอันเห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกมาดู ควร น้อมเข้ามาในตนเป็นต้น ๓. ทรงแสดงธรรมอั น เป็ น กุ ศ ล อกุ ศ ล มี โ ทษ ไม่ มี โ ทษ ควรเสพ ไม่ ควร เสพ เลว ประณีต ดำ�ำ ขาว และมีส่วนเปรียบ ๑

มีส่วนเปรียบ หมายความว่า เป็นธรรมที่เปรียบกันได้ เทียบกันได้ ยกเว้นนิพพาน ซึ่งเปรียบหรือเทียบกับอะไร ไม่ได้ - ม.พ.ป.

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหาโควินทสูตร

468

ปัจจุบัน

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. ทรงบั ญ ญั ติ ด ้ ว ยดี ซึ่ ง ข้ อ ปฏิ บั ติ อั น จะนำ� ำ ไปสู ่ พร ะนิ พพ านแก่ พร ะสาวก พระนิพพานและข้อปฏิบัติก็เข้ากันได้เหมือนน้�้ำำในแม่น้�้ำำคงคากับยมุนา ๕. ทรงได้สหาย คือพระเสขะ๑ ผู้ปฏิบัติ และพระอรหันต์ผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว แต่ก็ทรงปลีกพระองค์จากสหายเหล่านั้น ทรงประกอบความยินดีในการอยู่ แต่พระองค์เดียว๒ ๖. ทรงมีลาภ และชื่อเสียงอันเพียบพร้อม มีกษัตริย์ เป็นต้น รักใคร่ แต่ก็เสวย กระยาหารอย่างปราศจากความเมา ๗. ทรงพูดอย่างใดทำ�ำอย่างนั้น ทำ�ำอย่างใดพูดอย่างนั้น ๘. ทรงข้ามความสงสัย ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำ�ำริอันสำ�ำเร็จสมบูรณ์ (ไม่ติดอยู่เพียงขั้นใดขั้นหนึ่ง) ทั้งแปดข้อนี้ ท้าวสักกะกล่าวว่า ไม่มีศาสดาใดเทียบพระผู้มีพระภาคทั้งในอดีตและ

ต่อมามีแสงสว่างอันโอฬารปรากฏขึ้น สนังกุมารพรหมก็นิรมิตอัตตภาพอันหยาบให้ ปรากฏแก่เทพชั้นดาวดึงส์ ถามทราบความว่า กำ�ำลังสนทนากันเรื่องอะไร แล้วสนังกุมารพรหม ก็เล่าเรื่องโชติปาลมาณพผู้เป็นบุตรของโควินทพราหมณ์ ปุโรหิตของพระเจ้าทิสัมปติ ผู้ได้รับ แต่งตั้งให้เป็นปุโรหิตแทนบิดาของตน เมื่อท่านถึงแก่กรรม เมื่อได้รับแต่งตั้งแล้วก็ทำ�ำหน้าที่ เจริญรอยตามบิดา จนคนทั้งหลายขนานนามว่า มหาโควินทพราหมณ์ ต่อมาเมื่อพระเจ้าทิสัมปติสวรรคต เรณุราชกุมารผู้เป็นพระราชโอรส และเป็น พระสหายของมหาโควินทพราหมณ์ขึ้นเสวยราชย์ ก็ตรัสสั่งโควินทพราหมณ์ให้แบ่งราชสมบัติ ออกเป็น ๗ ส่วน ส่วนหนึ่งเพื่อพระองค์ อีก ๖ ส่วนเพื่อกษัตริย์ราชกุมารอื่น ๆ ที่เป็น พระสหายรักใคร่ จึงมี ๗ แคว้น ๗ ราชธานี ดังนี้ ๑. แคว้นกาลิงคะ ราชธานี ชื่อทันตปุระ ๒. แคว้นอัสสกะ ราชธานี ชื่อโปตนะ ๓. แคว้นอวันตี ราชธานี ชื่อมาหิสสติ๓ ๑ พระเสขะ คือพระอริยบุคคลชั้นต่�่ำำกว่าพระอรหันต์ ยังต้องศึกษาเพื่อบรรลุธรรมอันสูงขึ้นไป ๒ อรรถกถาแก้ว่า แม้จะอยู่ในท่ามกลางสาวกเหล่านั้น ก็ทรงเข้าผลสมาบัติ ไม่ติดหมู่คณะ ๓

ในอรรถกถาว่า มเหสยะ

469

๔. แคว้นโสจิระ๑ ราชธานี ชื่อโรรุกะ๒ ๕. แคว้นวิเทหะ ราชธานี ชื่อมิถลิ า ๖. แคว้นอังคะ ราชธานี ชื่อจัมปา ๗. แคว้นกาสี ราชธานี ชื่อพาราณสี มหาโควินทพราหมณ์เป็นปุโรหิตถวายอนุสาสน์แด่พระมหากษัตริย์ทั้งเจ็ดแคว้นนั้น ต่อมาได้กราบทูลลาพระมหากษัตริย์ทั้งเจ็ดออกบวช ประพฤติพรหมจรรย์ เป็นที่เคารพนับถือ ของคนทั้งหลาย เป็นราชาของราชาทั้งหลาย เป็นพรหมของพวกพราหมณ์ และเป็นเทวดาของ พวกคฤหบดี ใครไอ จาม หรือพลาดหกล้มก็เปล่งวาจาว่า ขอนมัสการมหาโควินทพราหมณ์ บ้าง สัตตปุโรหิต (ปุโรหิตของพระราชาทั้งเจ็ด) บ้าง มหาโควินทพราหมณ์ได้เจริญฌานมี พรหมวิหาร ๔ เป็นอารมณ์ มีสาวกปฏิบัติตามได้ผลเป็นอันมาก นี้เป็นเรื่องเล่าของสนังกุมาร พรหมในเทวสภาในดาวดึงส์ ปัญจสิขะ บุตรแห่งคนธรรพ์ เล่าถวายพระผู้มีพระภาคอีกต่อหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า พระองค์เองได้เสวยพระชาติเป็นมหาโควินทพราหมณ์ ในครั้งนั้น แต่ในครั้งนั้น ทรงชี้ทางแก่สาวกเพียงแค่ที่จะไปอยู่ร่วมกับพรหมได้ แต่ในชาตินี้ ทรงแสดงมรรค ๘ อันเป็นไปเพื่อพระนิพพาน (สูงกว่าพรหมโลก)

๗. มหาสมยสูตร (สูตรว่าด้วยการประชุมใหญ่) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่ามหาวัน ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ พร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประมาณ ๕๐๐ รูป ครั้งนั้น เทพชั้นสุทธาวาส ๔ ตน คิดว่า เทวดาจาก ๑๐ โลกธาตุประชุมกันเพื่อเฝ้า พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ น่าที่พวกตนจะไปเฝ้า และกล่าวคาถาคนละบทในสำ�ำนัก พระผู้มีพระภาค คิดแล้วจึงไปปรากฏเบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค แล้วกล่าวคาถากันคนละบท โดยใจความพรรณนาความประสงค์ที่มา ความประพฤติชอบของพระสงฆ์ และพรรณนาว่า ผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะย่อมไม่ไปสู่อบาย ๑ หมายเหตุในอรรถกถาว่า โสวีระ ๒

หมายเหตุในอรรถกถาว่า โรทุกะ เรื่องชื่อแคว้น ชื่อเมือง นำ�ำมากล่าวไว้ในที่นี้เพื่อประโยชน์ทางโบราณคดีด้วย

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหาสมยสูตร

470

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ต่อจากนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย ตรัสเล่าว่า เทวดามาประชุม ครั้งใหญ่ แล้วตรัสประกาศชื่อของเทวดาเหล่านั้นโดยละเอียด (หมายเหตุ : พระสูตรนี้แสดงหลักทางพระพุทธศาสนาว่า พุทธะ คือท่านผู้ตรัสรู้น้ัน เป็ น ผู ้ สู ง กว่ า เทวดาทุ ก ประเภท ไม่ ว ่ า เทวดาชั้ น ต่�่ำำสุ ด หรื อ สู ง สุ ด ถึ ง ชั้ น พรหมก็ พ ากั น นอบน้อมต่อพุทธะหรือพระพุทธเจ้า เพราะพุทธะเป็นสัญญลักขณ์ของความบริสุทธิ์สะอาด ปราศจากกิเลสเครื่องเศร้าหมองทั้งปวง และเป็นสัญญลักขณ์แห่งปัญญาความรู้เท่าทัน ความจริง ที่เป็นเหตุให้หลุดพ้นจากทุกข์ได้)

๘. สักกปัญหสูตร (สูตรว่าด้วยปัญหาของท้าวสักกะ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ถ้�้ำำอินทสาละ ใกล้เวทิยกบรรพต ทางทิศเหนือของ หมู่บ้านพราหมณ์ ชื่ออัมพสณฑ์ ซึ่งตั้งอยู่ทางด้านตะวันออกของกรุงราชคฤห์ แคว้นมคธ ท้าวสักกะใคร่จะไปเฝ้าพระผูม้ ีพระภาค จึงเรียกปัญจสิขะบุตรคนธรรพ์มา ชวนให้ไป เฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยกัน ปัญจสิขะถือพิณมีสีเหลืองเหมือนผลมะตูมไปด้วย เมื่อไปถึง ที่ปร ะทั บ แล้ ว ท ้ า วสั ก กะจึ ง ให้ ป ั ญ จสิ ข ะบุ ต รคนธรรพ์ ห าทางทำ� ำคว ามพอพระทั ย ให้ พระผู้มีพระภาคก่อนที่จะได้เข้าเฝ้า ปัญจสิขะบุตรคนธรรพ์ถือพิณเข้าไปยืน ณ ที่ควรส่วนหนึ่ง ไม่ไกลหรือใกล้เกินไป ดีดพิณ กล่าวคาถาเกี่ยวด้วยพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ พระอรหันต์ และกาม พระผู้มีพระภาคตรัสชมแก่ปัญจสิขะบุตรคนธรรพ์ว่า เสียงพิณกับเสียงเพลงขับเข้า กันดี แล้วตรัสถามว่า คาถาอันเกีย่ วด้วยพระพุทธ เป็นต้นนี้ แต่งไว้แต่ครงั้ ไร ปัญจสิขะกราบทูล ว่า ตั้งแต่ครั้งพระผูม้ ีพระภาคตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับที่ต้นอชปาลนิโครธ ใกล้ฝั่งน้�้ำำเนรัญชรา ครั้นได้โอกาส ท้าวสักกะพร้อมด้วยบริวารก็เข้าไปเฝ้า เมื่อได้ตรัสสัมโมทนียกถา พอสมควรแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ทรงเปิดโอกาสให้ท้าวสักกะกราบทูลถามปัญหาได้ ต่อไปนี้ เป็นคำ�ำถามและพระพุทธดำ�ำรัสตอบ ๑. ถาม เทวา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และหมู่สัตว์เป็นอันมากอื่น ๆ ถูกอะไร ผูกมัดแม้ตั้งใจว่าจะไม่จองเวร ไม่ใช้อาชญา ไม่มีศัตรู ไม่เบียดเบียน อยู่ อย่างไม่มเี วร แต่กต็ อ้ งจองเวร ใช้อาชญา มีศตั รู เบียดเบียน และอยูอ่ ย่างมีเวร ตอบ มีความริษยาและความตระหนี่ เป็นเครื่องผูกมัด

471

๒. ถาม ความริษยาและความตระหนี่ เกิดจากอะไร ตอบ เกิดจากสิ่งเป็นที่รักและสิ่งอันไม่เป็นที่รัก เมื่อไม่มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็น ที่รัก ก็ไม่มีความริษยาและความตระหนี่ ๓. ถาม สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก เกิดจากอะไร ตอบ เกิดจากความพอใจ เมื่อไม่มีความพอใจ ก็ไม่มีสิ่งที่เป็นที่รักและไม่เป็น ที่รัก๑ ๔. ถาม ความพอใจ เกิดจากอะไร ตอบ เกิดจากความตรึก (วิตก) เมื่อไม่มีความตรึก ก็ไม่มีความพอใจ ๕. ถาม ความตรึก เกิดจากอะไร ตอบ เกิดจากปปัญจสัญญาสังขานิทาน คือส่วนแห่งความกำ�ำหนดหมายกิเลส (ตัณหา ความทะยานอยาก มานะ ความถือตัว ทฏิ ฐิ ความเห็น) เป็นเหตุให้ เนิ่นช้า๒ ๖. ถาม ภิกษุปฏิบัติอย่างไร จึงชื่อว่าปฏิบัติข้อปฏิบัติที่สมควร ที่ให้ถึงความดับ ส่วนแห่งความกำ�ำหนดหมายกิเลสเป็นเหตุให้เนิ่นช้า ตอบ โสมนัส (ความดีใจ) โทมนัส (ความเสียใจ) อุเบกขา (ความวางเฉย) มีอยู่ ๒ อย่าง อย่างหนึง่ ควรส้องเสพ อีกอย่างหนึง่ ไม่ควรสอ้ งเสพ คือเมือ่ ส้องเสพโสมนัส เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึง่ กุศลธรรมเสือ่ มไป อกุศลธรรม เจริญขึน้ สิง่ นัน้ ก็ไม่ควรสอ้ งเสพ ถ้าอกุศลธรรมเสือ่ มไป กุศลธรรมเจริญ ขึ้นสิ่งนั้นก็ควรส้องเสพ ธรรมที่ควรส้องเสพนั้น คือที่มีวิตก (ความตรึก) มีวิจาร (ความตรอง) ที่ไม่มีวิตก วิจาร ที่ไม่มีวิตก วิจาร แต่ประณีต ขึ้นไปกว่า (หมายถึงโสมนัส เป็นต้น อันเกิดเพราะเนกขัมมะบ้าง เพราะ วิปสส ั นาบ้าง เพราะอนุสสติบา้ ง เพราะปฐมฌาน เป็นต้นบ้าง - อรรถกถา) ภิกษุปฏิบัติอย่างนี้ ชื่อว่าปฏิบัติข้อปฏิบัติที่สมควร ที่ให้ถึงความดับส่วน แห่งความกำ�ำหนดหมายกิเลสเป็นเหตุให้เนิ่นช้า ๑

คำ�ำวา่ ความพอใจ แปลจากคำ�ำวา่ ฉันทะ อรรถกถาอธิบายว่า ฉันทะมี ๕ ประการ คือ (๑) ปริเยสนฉันทะ ความพอใจ ในการแสวงหา (๒) ปฏิลาภฉันทะ ความพอใจในการได้มา (๓) ปริโภคฉันทะ ความพอใจในการบริโภค หรือ ใช้สอย (๔) สันนิธิฉันทะ ความพอใจในการสะสม (๕) วิสัชชนฉันทะ ความพอใจในการสละ ๒ คำ�ำว่า เนิ่นช้า อรรถกถาแก้ว่า ทำ�ำให้มัวเมาประมาท ซึ่งหมายถึงกิเลส ๓ ชนิด คือ ตัณหา มานะ ทิฏฐิ - ม.พ.ป.

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ สักกปัญหสูตร

472

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๗. ถาม ภิกษุปฏิบตั อิ ย่างไร จึงชือ่ ว่าปฏิบตั เิ พือ่ สำ�ำรวมปาฏิโมกข์ (ศีลทเี่ ป็นใหญ่เป็น ประธาน) ตอบ ความประพฤติทางกาย (กายสมาจาร) ความประพฤติทางวาจา (วจีสมาจาร) และการแสวงหา (ปริเยสนา) อย่างหนึ่งควรส้องเสพ อีกอย่างหนึ่งไม่ควร ส้องเสพ คือเมือ่ ส้องเสพความประพฤติทางกาย เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึง่ กุศลธรรมเสือ่ มไป อกุศลธรรมเจริญขึน้ สิง่ นัน้ ก็ไม่ควรสอ้ งเสพ ถ้าอกุศล ธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น สิ่งนั้นก็ควรส้องเสพ ภิกษุผู้ปฏิบัติ อย่างนี้ ช่อื ว่าปฏิบัติเพื่อสำ�ำรวมปาฏิโมกข์ ๘. ถาม ภิกษุปฏิบัติอย่างไร จึงชื่อว่าปฏิบัติเพื่อสำ�ำรวมอินทรีย์ (คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) ตอบ อารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ นั้น มี ๒ อย่าง อย่างหนึ่ง ควรส้องเสพ อีกอย่างหนึ่งไม่ควรส้องเสพ (พอตรัสถึงเพียงนี้ ท้าวสักกะ ก็กราบทูลว่า เข้าใจความหมายว่า ที่ไม่ควรส้องเสพ และควรส้องเสพ นั้น กำ�ำหนดด้วย เมื่อส้องเสพแล้วอกุศลธรรมหรือกุศลธรรมจะเจริญ กันแน่) ๙. ถาม สมณพราหมณ์ ทั้ ง ปวง มี ว าทะ มี ศี ล มี ฉั น ทะ มี จุ ด หมายปลายทาง อย่างเดียวกันใช่หรือไม่ ตอบ ไม่ใช่ เพราะโลกมีธาตุเป็นอเนก มีธาตุต่าง ๆ กัน สัตว์ยึดถือธาตุอันใด ก็กล่าวเพราะความยึดถือธาตุนั้นว่า นี้แลจริง อย่างอื่นเป็นโมฆะ ๑๐. ถาม สมณพราหมณ์ ทั้ ง ปวง มี คว ามสำ� ำ เร็ จ มี คว ามปลอดโปร่ ง จากกิ เ ลส เครื่องยึด (โยคักเขมี) เป็นพรหมจารี มีที่สุดล่วงส่วน ใช่หรือไม่ (คำ�ำว่า ล่วงส่วน หมายความว่า เด็ดขาด ไม่กลับกำ�ำเริบหรือแปรปรวนอีก) ตอบ ไม่ใช่ จะมีความสำ�ำเร็จ เป็นต้น ล่วงส่วน ก็เฉพาะผู้ที่พ้นแล้วจากตัณหา (ความทะยานอยาก) เท่านั้น ท้าวสักกะจึงกราบทูลว่า ตัณหาอันทำ�ำให้หวั่นไหว เป็นโรค เป็นหัวฝี เป็นลูกศร ย่อม ฉุดคร่า บุรุษเพื่อให้เกิดในภพนั้น ๆ ถึงความสูงบ้าง ต่�่ำำบ้าง ครั้นแล้วได้แสดงความพอใจ ที่พระผู้มีพระภาคทรงตอบปัญหาแก้ความสงสัยได้ เท่าที่เคยไปถามสมณพราหมณ์เหล่าอื่น แทนที่จะตอบ กลับมาย้อนถามว่า เป็นใคร ครั้นรู้ว่าเป็นท้าวสักกะ ก็กลับถามปัญหายิ่ง ๆ ขึ้น

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ มหาสติปัฏฐานสูตร

473

ว่า ทำ�ำกรรมอะไรไว้จึงเกิดเป็นท้าวสักกะ ท้าวสักกะก็ตอบไปตามที่ได้ฟัง ที่เล่าเรียนมา สมณพราหมณ์เหล่านั้น ก็อ่มิ เอิบใจ ว่าได้เห็นท้าวสักกะ ได้ถามปัญหา และท้าวสักกะได้ตอบ แก่เรา กลายมาเป็นสาวกของข้าพระองค์ไป ครั้ น แล้ ว ได้ ก ล่ า ววาจาสุ ภ าษิ ต อี ก หลายประการ ในที่สุ ด ได้ เ อามื อ ลู บ แผ่ น ดิ น แล้วเปล่งอุทานว่า นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพทุ ฺธสฺส รวม ๓ ครั้ง หมายเหตุ : พระสูตรนี้ มีท่วงทำ�ำนอง จะแก้ความเคารพบูชาเทวดาสำ�ำคัญ ๆ เช่น พระอินทร์หรือท้าวสักกะของบุคคลส่วนใหญ่ โดยชี้ให้เห็นว่าในพระพุทธศาสนา เทวดา เหล่านั้น ยังต่�่ำำกว่าพระพุทธเจ้า ผู้มีพระปัญญาตรัสรู้ เท่ากับเป็นหลักการอันหนึ่งที่แสดงว่า ท่านผู้เป็นพุทธะ เป็นผู้ตรัสรู้หมดกิเลส มีความบริสุทธิ์สะอาดสูงกว่าเทวดาทั้งปวง

พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ นิคม ชื่อกัมมาสธัมมะ แคว้นกุรุ ตรัสสอนภิกษุทั้งหลาย ว่า หนทางเป็นที่ไปอันเอกเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศก ความคร่�่ำำครวญ เพื่อให้ความทุกข์กายทุกข์ใจตั้งอยู่ไม่ได้ เพื่อบรรลุธรรมที่ถูกต้อง เพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน คือการตั้งสติ ๔ อย่างได้แก่ ๑. ตั้งสติกำ�ำหนดพิจารณา กายในกาย (กายส่วนย่อยในกายส่วนใหญ่๑) ๒. ตั้งสติกำ�ำหนดพิจารณา เวทนาในเวทนา (ความรู้สึกอารมณ์ส่วนย่อยในความรู้สึก อารมณ์ส่วนใหญ่) ๓. ตั้งสติกำ�ำหนดพิจารณา จิตในจิต (จิตส่วนย่อยในจิตส่วนใหญ่ คือจิตดวงใด ดวงหนึ่ง ในจิตที่เกิดขึ้นดับไปมากดวง) ๔. ตั้งสติกำ�ำหนดพิจารณา ธรรมในธรรม (ธรรมส่วนย่อยในธรรมส่วนใหญ่) การพิจารณากายแบ่งออกเป็น ๖ ส่วน ๑. พิจารณากำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก (อานาปานบรรพ) ๒. พิจารณาอิริยาบถของกาย เช่น ยืน เดิน นั่ง นอน (อิริยาปถบรรพ) ๑

การอธิ บ ายไว้ ใ นวงเล็ บ อย่ า งนี้ เป็ น ไปตามบาลี พุ ทธภ าษิ ต ในพระไตรปิ ฎ ก สํ.มหา.๑๙/๑๓๕๘/๓๔๑ พิจารณากายในกาย เพียงพิจารณาลมหายใจเข้าออก ก็ถือว่าลมหายใจเป็นกายอย่างหนึ่ง ลมหายใจจึงเป็นกาย ส่วนย่อยในกายส่วนใหญ่

ทีฆนิกาย

๙. มหาสติปัฏฐานสูตร (สูตรว่าด้วยการตั้งสติอย่างใหญ่)

474

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. พิจารณารู้ตัวในความเคลื่อนไหว เช่น ก้าวไป ก้าวมา คู้แขน เหยียดแขน กิน ดื่ม เป็นต้น (สัมปชัญญบรรพ) ๔. พิจารณาความน่าเกลียดของร่างกาย ซึ่งแบ่งออกเป็นส่วนย่อยต่าง ๆ มีผม ขน เป็นต้น (ปฏิกลม ู นสิการบรรพ) ๕. พิจารณาร่างกายโดยความเป็นธาตุ (ธาตุบรรพ) ๖. พิจารณาร่างกายที่เป็นศพ มีลักษณะต่าง ๆ ๙ อย่าง (นวสีวถิกาบรรพ) การพิจารณาเวทนา (ความรู้สึกอารมณ์) ๙ อย่าง (๑) สุข (๒) ทุกข์ (๓) ไม่ทุกข์ไม่สุข (๔) สุขประกอบด้วยอามิส (เหยื่อล่อมีรูป เสียง เป็นต้น) (๕) สุขไม่ประกอบด้วยอามิส (๖) ทุกข์ประกอบด้วยอามิส (๗) ทุกข์ไม่ประกอบด้วย อามิส (๘) ไม่ทุกข์ไม่สุขประกอบด้วยอามิส (๙) ไม่ทุกข์ไม่สุขไม่ประกอบด้วยอามิส การพิจารณาจิต ๑๖ อย่าง (๑) จิตมีราคะ (๒) จิตปราศจากราคะ (๓) จิตมีโทสะ (๔) จิตปราศจากโทสะ (๕) จิตมี โมหะ (๖) จิตปราศจากโมหะ (๗) จิตหดหู่ (๘) จิตฟุ้งสร้าน (๙) จิตใหญ่ (จิตในฌาน) (๑๐) จิต ไม่ใหญ่ (จิตที่ไม่ถึงฌาน) (๑๑) จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า (๑๒) จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า (๑๓) จิตตั้งมั่น (๑๔) จิตไม่ตั้งมั่น (๑๕) จิตหลุดพ้น (๑๖) จิตไม่หลุดพ้น การพิจารณาธรรมแบ่งออกเป็น ๕ ส่วน ๑. พิจารณาธรรมที่กั้นจิตมิให้บรรลุสมาธิ ที่เรียกว่านีวรณ์ ๕ (นีวรณบรรพ) ๒. พิจารณาขันธ์ ๕ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ (ขันธบรรพ) ๓. พิจารณาอายตนะภายใน ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ (อายตนบรรพ) ๔. พิจารณาธรรมที่เป็นองค์แห่งการตรัสรู้ ๗ ที่เรียกว่าโพชฌงค์ (โพชฌงคบรรพ) ๕. พิจารณาอริยสัจจ์ ๔ (สัจจบรรพ) อนึ่ง การพิจารณากาย เวทนา จิต ธรรม ทั้งสี่ข้อนี้ นอกจากมีรายการพิเศษดังกล่าว มาแล้ว ยังมีรายการพิจารณาที่ตรงกันอีก ๖ ประการ คือ ๑. ที่อยู่ภายใน ๒. ที่อยู่ภายนอก ๓. ที่อยู่ทั้งภายในภายนอก ๔. ที่มีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ๕. ที่มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ๖. ที่มีทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ ปายาสิราชัญญสูตร

475

อานิสงส์สติปัฏฐาน ครั้นแล้วทรงสรูปผลของการปฏิบัติ ในการตั้งสติ ๔ อย่างนี้ว่า จะเป็นเหตุให้ได้ บรรลุผลอย่างใดอย่างหนึ่ง คือบรรลุอรหัตตผลในปัจจุบัน ถ้ายังมีเชื้อเหลือ ก็จะได้บรรลุ ความเป็นพระอนาคามี (ผู้ไม่กลับมาเกิดในโลกนี้อีก) ภายใน ๗ ปี หรือลดลงมาโดยลำ�ำดับถึง ภายใน ๗ วัน

เหตุการณ์เกิดขึ้นในแคว้นโกศล พระกุมารกัสสป พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประมาณ ๕๐๐ รูป จาริกไปในแคว้นนั้น แวะพัก ณ ป่าไม้สีเสียด อันตั้งอยู่ทิศเหนือของ เสตัพยนคร สมัยนั้น พระเจ้าปายาสิ (เป็นเพียงราชัญญะ คือพระราชาที่มิได้อภิเษก) ได้รับ พระราชทานจากพระเจ้าปเสนทิโกศลให้ครอบครองเสตัพยนคร พระเจ้าปายาสิมีความเห็นผิดเกิดขึ้นว่า โลกอื่นไม่มี สัตว์เป็นอุปปาติกะ (เกิดใหญ่โต ขึ้นทันที เช่น เทพ) ไม่มี ผลของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี เมื่อได้สดับกิตติศัพท์อันงามของพระกุมารกัสสป พราหมณ์คฤหบดีทั้งหลายก็พากัน เดินทางไปหาเป็นกลุ่ม ๆ พระเจ้าปายาสิทอดพระเนตรเห็นเช่นนั้น ตรัสถามทราบความก็เสด็จ ไปด้วย เมื่อผู้ที่ไปกล่าวสัมโมทนียกถาปราศรัยตามสมควรแล้ว พระเจ้าปายาสิก็ประกาศทิฏฐิ ของพระองค์ดังกล่าวแล้วแก่พระเถระ ซึ่งจะย่อคำ�ำโต้ตอบเป็นข้อ ๆ ดังต่อไปนี้ ๑. พระเถระถามว่า ที่ทรงเห็นว่าโลกอื่นไม่มี เป็นต้นนั้น พระจันทร์พระอาทิตย์เป็น เทวดาหรือมนุษย์ ในโลกนี้หรือโลกอื่น ตรัสตอบว่า พระจันทร์พระอาทิตย์อยู่ใน โลกอื่น มิใช่เทวดาหรือมนุษย์ในโลกนี้ ๒. ตรัสเล่าว่า มีมิตรอำ�ำมาตย์ญาติสาโลหิตของพระองค์ที่ประพฤติช่วม ั ีประการ ต่าง ๆ เมือ่ บุคคลเหล่านัน้ เจ็บไข้ ซึง่ พระองค์เห็นว่าจะไม่หายแน่ ก็เสด็จไปหา และ สั่งว่า ถ้าไปตกนรก เพราะประพฤติชั่วตามคำ�ำของสมณพราหมณ์แล้ว ขอให้กลับ มาบอก พวกเหล่านั้นรับคำ�ำแล้ว ก็ไม่มีใครมาบอกเลย พระองค์จึงไม่เชื่อโลกอื่นมี พระเถระกล่าวว่า เปรียบเหมือนโจรที่ทำ�ำผิดราชบุรุษจับได้ ก็นำ�ำตระเวนไปสู่ที่ ประหารชีวิต โจรเหล่านั้นจะขอผัดผ่อนให้ไปบอกพวกพ้องก่อนจะได้หรือไม่ ตรัสตอบว่า ไม่ได้ พระเถระจึงกล่าวว่า พวกที่ทำำ� ชั่วก็เช่นกัน ถ้าไปตกนรก ก็คงไม่

ได้รับอนุญาตจากนายนิรยบาลให้มาบอก

ทีฆนิกาย

๑๐. ปายาสิราชัญญสูตร (สูตรว่าด้วยพระเจ้าปายาสิ)

476

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. ตรัสเล่าว่า พระองค์เคยสัง่ คนที่ทำำคว � ามดีวา่ ถ้าตายได้ไปสูส่ คุ ติโลกสวรรค์ เพราะ ประพฤติดตี ามคำ�ำของสมณพราหมณ์แล้ว ขอให้กลับมาบอก พวกนัน้ รับคำ�ำ ก็ไม่มี ใครมาบอกเลย พระองค์จึงไม่เชื่อว่าโลกอื่นมี พระเถระทูลว่า เปรียบเหมือนคน ตกลงไปในหลุมอุจจาระมิดศีรษะ พระองค์สั่งให้ราชบุรุษช่วยยกขึ้นจากหลุมนั้น เอาซีไ่ ม้ไผ่ปาดอุจจาระออก ทำ�ำความสะอาดหมดจดแล้ว นำำพว � งมาลัยเครือ่ งลูบไล้ และผ้ามีราคาแพงมาให้นุ่งห่ม พาขึ้นสู่ปราสาท บำ�ำเรอด้วยกามคุณ ๕ บุรุษนั้นจะ อยากลงไปอยู่ในหลุมอุจจาระอีกหรือไม่ ตรัสตอบว่า ไม่อยาก ถามว่า เพราะ เหตุไร ตรัสตอบว่า เพราะหลุมอุจจาระไม่สะอาด มีกลิน่ เหม็น ปฏิกล พร ู ะเถระทูล ว่า มนุษย์ก็เป็นผู้ไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น ปฏิกูล สำ�ำหรับเทวดาทั้งหลาย พวกทำ�ำ

ความดีที่ไปสู่สุคติโลกสวรรค์ จะกลับมาบอกอย่างไร ๔. ตรัสเล่าว่า พระองค์เคยสั่งคนที่ทำ�ำความดีว่า สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวว่า ผู้ทำ�ำความดีจะไปสู่สุคติโลกสวรรค์ ถึงความเป็นสหายของเทพชั้นดาวดึงส์ เมื่อ ท่านทั้งหลายไปเกิดเช่นนั้นแล้ว ขอให้กลับมาบอกด้วย พวกนั้นรับคำ�ำแล้ว ก็ไม่มี ใครมาบอกเลย พระองค์จงึ ไม่เชือ่ ว่าโลกอืน่ มี พระเถระทูลวา่ ร้อยปีของมนุษย์เป็น

คืนหนึ่งกับวันหนึ่งของเทพชั้นดาวดึงส์ ๓๐ ราตรี เป็น ๑ เดือน ๑๒ เดือน เป็น ๑ ปี ๑ พันปีทิพย์เป็นประมาณแห่งอายุของเทพชั้นดาวดึงส์ ผู้ทำ�ำความดีที่ไป เกิดในที่น้ันคิดว่า อีกสัก ๒ - ๓ วัน จะไปบอกพระเจ้าปายาสิ จะมาบอกได้ หรือไม่ ตรัสตอบว่า มาไม่ได้ เพราะข้าพเจ้าคงตายไปนานแล้ว แต่ก็ใครบอกแก่

ท่านเล่าว่า เทพชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนขนาดนั้น ข้าพเจ้าไม่เชื่อเลย พระเถระทูลว่า เปรียบเหมือนคนที่เสียจักษุแต่กำ�ำเนิด มองไม่เห็นอะไรเลย จึงกล่าวว่า สีดำ�ำ ขาว เขียว เหลือง แดง แสดไม่ม ค ี นทีเ่ ห็นสีเช่นนัน้ ก็ไม่ม ี ดวงดาว พระจันทร์ พระอาทิตย์ ไม่มี ผู้เห็นดวงดาว พระจันทร์ พระอาทิตย์ก็ไม่มี เพราะข้าพเจ้าไม่รู้ไม่เห็นสิ่งนั้น จึงไม่มดี งั นี้ ผูน้ น้ั จะชือ่ ว่ากล่าวชอบหรือไม่ ตรัสตอบว่า กล่าวไม่ชอบ พระเถระจึง ทูลวา่ พระองค์ที่ปฏิเสธเรือ่ งเทพชัน้ ดาวดึงส์กเ็ ป็นเช่นนัน้ สมณพราหมณ์บางพวก ที่เสพเสนาสนะป่าอันสงัด ไม่ประมาท ทำ�ำความเพียร ชำ�ำระทิพยจักษุ มองเห็น โลกนี้โลกอื่นและสัตว์อุปปาติกะด้วยจักษุอันเป็นทิพย์ เหนือจักษุของมนุษย์มีอยู่ เรื่องของปรโลกพึงเห็นอย่างนี้ ไม่พึงเข้าใจว่าจะเห็นได้ด้วยตาเนื้อนี้ ๕. ตรัสเล่าว่า พระองค์เคยเห็นสมณพราหมณ์ที่มีศีลมีธรรมอันงาม ใคร่มีชีวิต ไม่อยากตาย ใคร่ความสุข เกลียดทุกข์ จึงทรงคิดว่า ถ้าสมณพราหมณ์ผู้มีศีล

477

มีธรรมอันงามเหล่านี้ รู้ตัวว่าตายไปแล้ว จะดีกว่าชาตินี้ ก็ควรจะกินยาพิษ เชือดคอตาย ผูกคอตาย หรือโดดเหวตาย แต่เพราะไม่รู้ว่าตายไปแล้วจะดีกว่า ชาตินี้ จึงรักชีวิต ไม่อยากตาย ใคร่ความสุข เกลียดทุกข์ ข้อนี้เป็นเหตุให้พระองค์

ไม่ทรงเชือ่ ว่าโลกอืน่ มี สัตว์อปป ุ าติกะ (เกิดเติบโตขึน้ ทันที) มี ผลแห่งกรรมดีกรรม ชั่วมี พระเถระทูลเปรียบเทียบถวายว่าพราหมณ์คนหนึ่งมีภริยา ๒ คน คนหนึ่ง มีบุตรอายุ ๑๐ หรือ ๑๒ ปี อีกคนหนึ่งมีครรภ์จวนคลอด พราหมณ์นั้นถึง แก่ ก รรม มาณพผู ้ เ ป็ น บุ ต รจึ ง พู ด กั บ มารดาเลี้ ย งว่ า ทรั พ ย์ สม บั ติ ทั้ ง ปวงนี้ ตกเป็นของข้าพเจ้าทั้งหมดของท่านไม่มีเลย ขอท่านจงมอบความเป็นทายาท ของบิดาแก่ข้าพเจ้า นางพราหมณีผู้เป็นมารดาเลี้ยงตอบว่า เจ้าจงรอก่อนจนกว่า เราจะคลอด ถ้าคลอดเป็นชาย ก็จะได้สว่ นแบ่งส่วนหนึง่ ถ้าเป็นหญิง แม้นอ้ งหญิง นั้นก็จะต้องตกเป็นของเจ้า ๑ แต่มาณพนั้นก็เซ้าซี้อย่างเดิม แม้ครั้งที่ ๒ แม้ ครัง้ ที่ ๓ นางพราหมณีจงึ ถือมีดเข้าไปในห้อง ผ่าท้องเพือ่ จะรูว้ า่ เด็กในท้องเป็นชาย หรือหญิง เป็นการทำ�ำลายตัวเอง ทำ�ำลายชีวติ ทำ�ำลายเด็กในครรภ์ และทำ�ำลายทรัพย์ สมบั ติ เพราะเป็ น ผู ้ เ ขลา แสวงหาสมบั ติ โ ดยไม่ แ ยบคาย จึ ง ถึ ง ความพิ น าศ สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีธรรมอันดี ที่เป็นบัณฑิต ย่อมไม่ชิงสุกก่อนสุก ย่อมรอ จนกว่าจะสุก สมณพราหมณ์เหล่านี้ดำำร � งชีวติ อยูน่ านเพียงใด ผูอ้ นื่ ก็ได้ประสบบุญ มากเพียงนั้น และท่านก็ปฏิบัติเพื่อประโยชน์และความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวาและมนุษย์ ทั้งหลาย ๖. ตรั​ัสแย้​้งต่​่อไปว่​่า เคยตรั​ัสสั่​่�งให้​้ลงโทษโจรที่​่�จั​ับได้​้ โดยให้​้ใส่​่ลงไปในหม้​้อทั้​้�งเป็​็น ปิ​ิดฝาแล้​้วเอาหนั​ังสดรั​ัด เอาดิ​ินเหนี​ียวที่​่�เปี​ียกยาให้​้แน่​่น ยกขึ้​้�นสู่​่�เตาแล้​้วจุ​ุดไฟ เมื่อรู้ว่าผู้น้ันตายแล้ว ก็ให้ยกหม้อลง กะเทาะดินที่ยาออก เปิดฝาค่อย ๆ มองดู

เพื่อจะได้เห็นชีวะของโจรนั้นออกไปก็ไม่เห็นเลย จึงทำ�ำให้ไม่เชื่อว่ามีโลกอื่น พระเถระทูลถามว่า ทรงระลึกได้หรือไม่ว่า เคยบรรทมหลับกลางวัน แล้วทรงฝัน เห็นสวน ป่า ภูมิสถานและสระน้�้ำำอันน่ารื่นรมย์หรือไม่ ตรัสว่า ระลึกได้ ถามว่า ในสมัยนั้น คนค่อม คนเตี้ย หรือเด็กหญิง เด็กสาว เฝ้าพระองค์อยู่ใช่หรือไม่ ๑

พึงสังเกตว่า วัฒธรรมเกี่ยวกับการจัดมรดกตามคติน้ ี หญิงไม่มีสิทธิอะไรในทรัพย์สินของบิดาเลย สุดแต่ชาย ผู้เป็นพี่จะจัด เพราะตัวเองก็ตกอยู่ในฐานะที่พี่ชายจะใช้สอย หรือถือเอาเป็นภริยาได้ (ถ้าเป็นน้องต่างมารดา)

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ ปายาสิราชัญญสูตร

478

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสตอบว่า ใช่ ถามว่า พวกเหล่านัน้ เห็นชีวะของพระองค์เข้าออกหรือไม่ ตรัสตอบ ว่ า ไม่ เ ห็ น พระเถระจึ ง ทู ลว ่ า คนมี ชี วิ ต ยั ง ไม่ เ ห็ น ชี ว ะของพระองค์ ผู ้ ทร ง พระชนมชีพอยู่เข้าออก เหตุไฉนพระองค์จะทรงเห็นชีวะของคนตายเข้าออกเล่า ๗. ตรัสแย้งต่อไปว่า เคยตรัสสั่งให้ลงโทษโจรที่จับได้ ให้ชั่งน้�้ำำหนักดูเมื่อเป็น แล้ว ให้เอาเชือกรัดคอให้ตายแล้วชั่งดูอีก ในขณะที่เป็นมีน้�้ำำหนักเบากว่า อ่อนกว่า ใช้ การงานได้ดีกว่าเมื่อตายแล้ว เหตุน้จี ึงไม่ทรงเชื่อเรื่องโลกอื่น พระเถระทูลถามว่า

พึงชั่งก้อนเหล็กที่เผาไฟตลอดวัน ร้อนลุกโพลง กับก้อนเหล็กที่เย็นเทียบกันดู อย่างไหนจะเบากว่า อ่อนกว่า ใช้การงานได้ดกี ว่า ตรัสตอบว่า ก้อนเหล็กที่ประกอบ กับธาตุไฟ ธาตุลม ร้อนลุกโพลง เบากว่า อ่อนกว่า ใช้การงานได้ดีกว่า พระเถระ ทูลต่อไปว่า ร่างกายก็เหมือนกัน ประกอบด้วยอายุ (เครือ่ งสืบต่อหล่อเลีย้ ง) ประกอบ ด้วยไออุ่น ประกอบด้วยวิญญาณ ก็เบากว่า อ่อนกว่า ใช้การงานได้ดีกว่า ๘. ตรัสแย้งต่อไปว่า เคยตรัสสั่งให้ลงโทษโจรที่จับได้ ให้ฆ่าโดยไม่กระทบกระทั่ง ผิว หนัง เนือ้ เอ็น กระดูก เยือ่ ในกระดูก เพือ่ จะดูชวี ะออกไป (จากร่าง) เมือ่ เขาทำ�ำ อย่างนั้น และเมื่อโจรนั้นจะตายแน่กส็ ั่งจับให้นอนหงาย เพื่อจะดูชีวะออกไป ก็ไม่ เห็นชีวะออกไป สัง่ ให้จับนอนตะแคงทีละข้าง ให้ยกขึ้นให้เอาศีรษะลง ให้ใช้ฝา่ มือ ก้อนดิน ท่อนไม้ ศัสตราเคาะดู ให้ดึงเข้า ให้ผลักออก ให้พลิกไปมา เพื่อจะดูชวี ะ ออกไป ก็ไม่เห็นชีวะออกไป โจรนั้นมีตา หู จมูก ลิ้น กาย มีรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ แต่ก็ไม่รู้สึกอายตนะนั้น ๆ (คือไม่รู้สึกเห็นรูป ฟังเสียง ดมกลิ่น ลิ้มรส ถูกต้องโผฏฐัพพะ) พระเถระทูลเปรียบเทียบถวายว่า เปรียบเหมือนคน เป่าสังข์เดินทางไปชนบทชายแดนแห่งหนึ่ง เป่าสังข์ขึ้น ๓ ครั้ง แล้ววางสังข์ไว้ บนดิน ชาวบ้านได้ยินเสียงสังข์ชอบใจก็พากันมารุมถามว่าเสียงอะไร เขาตอบว่า เสียงสังข์น้ัน ชาวบ้านก็จับสังข์หงาย พร้อมทั้งพูดว่า ”สังข์เอ๋ยจงเปล่งเสียง„ แต่สังข์ก็ไม่เปล่งเสียง จึงจับคว่�่ำำ จับตะแคงยกขึ้น เอาหัวลง เอาฝ่ามือ ก้อนดิน ท่อนไม้ ศัสตราเคาะ ดึงเข้ามา ผลักออกไป จับพลิกไปมา เพื่อจะให้สังข์นั้น เปล่งเสียง สังข์น้นั ก็ไม่เปล่งเสียง คนเป่าสังข์เห็นว่า คนเหล่านั้นเป็นคนบ้านนอก เป็นคนเขลาหาเสียงสังข์โดยไม่แยบคาย จึงหยิบสังข์ขึ้นมาเป่า ๓ ครั้งให้เห็นแล้ว ก็หลีกไป คนเหล่านั้นจึงรู้ว่า สังข์นี้ประกอบด้วยคน ประกอบด้วยความพยายาม ประกอบด้วยลม จึงเปล่งเสียงได้ ถ้าไม่ประกอบด้วยเหตุเหล่านั้นก็เปล่งเสียง ไม่ได้ กายก็เช่นเดียวกัน ประกอบด้วยอายุ ประกอบด้วยไออุ่น ประกอบด้วย วิญญาณ จึงก้าวเดินถอยหลัง ยืน นั่ง นอนได้ เห็นรูป ฟังเสียง ดมกลิ่น ลิ้มรส

479

ถูกต้องโผฏฐัพพะ รู้ธรรมะ (อารมณ์ที่เกิดกับใจ) ได้ ถ้าไม่ประกอบด้วยสิ่ง เหล่านั้น ก็ทำ�ำอะไรไม่ได้ ๙. ตรัสแย้งต่อไปว่า เคยตรัสสั่งให้ลงโทษโจรที่จับได้ โดยให้ตัดผิวหนัง ตัดหนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก เพือ่ จะดูชวี ะ ก็ไม่เห็นชีวะ จึงไม่ทรงเชือ่ ว่าโลกอื่น มี เป็นต้น พระเถระทูลเปรียบเทียบถวายว่า มีชฎิล (นักบวชเกล้าผมเป็นเชิง) ผู้ บูชาไฟรูปหนึ่ง อยู่ในกุฎ ม ี ุงด้วยใบไม้ในป่า พวกเดินทางพักแรมชาวชนบทคณะ ๑ หนึง่ ออกเดินทางมาพักแรมคืน รอบอาศรมของชฎิลผูบ้ ชู าไฟนัน้ แล้วจากไป ชฎิล จึงเดินไปในที่ที่เขาพักแรมด้วยหวังว่าจะได้เครื่องใช้อะไรบ้างในที่นั้น (ที่เขาทิ้ง แต่อาจเป็นประโยชน์แก่ชฎิลผูอ้ ยูป่ า่ ) เมือ่ เข้าไปก็เห็นเด็กแดง ๆ คนหนึง่ เป็นเด็ก ชายนอนหงายอยู่ จึงนำ�ำมาเลี้ยงไว้จนเติบโต มีอายุได้ ๑๐ ปี หรือ ๑๒ ปี ต่อมา ชฎิลมีธุระที่จะต้องไปในชนบท จึงเรียกเด็กมาสั่งให้บูชาไฟ (คอยเอาไฟใส่ใน กองไฟ) อย่าให้ดับได้ ถ้าไฟดับ มีดอยู่น่ ี ไม้อยู่น่ ี ไม้สีไฟอยู่น่ จ ี งจุดไฟให้ติด บูชา ไฟต่อไป เมื่อสั่งเสร็จและไปแล้ว เด็กมัวเล่นเพลินไป ไฟก็ดับ เด็กคิดถึงคำ�ำสั่ง จึง

เอามีดมาถากไม้สีไฟด้วยหวังจะได้ไฟ ก็ไม่ได้ไฟ จึงผ่าไม้สีไฟออกเป็น ๒ ซีก ๓ ซีก จนถึง ๒๐ ซีก ทำ�ำเป็นชิ้น ๆ ใส่ครกตำ�ำ แล้วเอามาโรยที่ลมด้วยหวังจะได้ไฟ แต่ก็ไม่ได้ ชฎิลกลับมาเห็นเช่นนั้น ถามทราบความแล้ว จึงคิดว่า เด็กนี้ยังอ่อน ไม่ฉลาด จะหาไฟโดยวิธีที่ไม่ถูกได้อย่างไร จึงเอาไม้สีไฟมาสีให้เด็กดูถึงวิธีทำ�ำไฟ ให้ติด พระองค์ก็เช่นเดียวกัน ทรงหาโลกอื่นโดยวิธีที่ไม่ถูก ในที่สุดได้แนะให้ พระเจ้าปายาสิทรงสละความเห็นผิดนั้นเสีย แต่พระเจ้าปายาสิทรงอ้างว่า ทรงสละไม่ได้ เพราะพระเจ้าปเสนทิโกศล และพระราชา ในรัฏฐะอื่น ๆ ก็ทรงทราบกันทั่วไปว่า พระองค์มีความเห็นอย่างนี้ ก็จะพากันติเตียนได้ พระกุมารกัสสปเถระจึงยกอุปมา เพื่อจูงใจให้ทรงละความเห็นผิดนั้น ๆ แต่เมื่อยังไม่ทรงยอม ก็ยกอุปมาอื่นอีก โดยนัยนี้เป็นอุปมา ๔ ข้อดังต่อไปนี้ ๑. เปรียบเหมือนพ่อค้าเกวียนหมู่ใหญ่ เดินทางจากภาคตะวันออกไปภาคตะวันตก

แล้วได้แบ่งกองเกวียนออกเป็น ๒ กอง กองละประมาณ ๕๐๐ เล่ม ให้ขบวนหนึ่ง ๑

อาจจะเป็นพวกเร่ร่อน กางเต๊นท์พักแรมในที่ต่าง ๆ

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ ปายาสิราชัญญสูตร

480

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ล่วงหน้าไปก่อน อีกขบวนหนึ่งจะตามไปภายหลัง ขบวนที่ล่วงหน้าไปก่อนถูกคน เดินสวนทางหลอกให้ทิ้งหญ้าทิ้งน้�้ำำ เล่าว่าข้างหน้าฝนตกในทางกันดาร พุ่มไม้ หญ้า ไม้ และน้�้ำำบริบูรณ์ หัวหน้ากองเกวียนหลงเชื่อจึงพาพวกไปตายหมดสิ้น เพราะทิ้งหญ้าทิ้งน้�้ำำแล้วก็หาน้�้ำำและหญ้าข้างหน้าไม่ได้ พวกไปทีหลังไม่ยอมเชื่อ คนหลอก ไม่ยอมทิ้งหญ้าทิ้งน้�้ำำ จึงเดินทางข้ามทางกันดารโดยสวัสดี แล้วเปรียบ ว่าพระองค์แสวงหาโลกอื่นโดยไม่แยบคาย จะพลอยให้คนที่เชื่อถือพากันถึง ความพินาศไปด้วย เหมือนนายกองเกวียนคณะแรก ๒. เปรียบเหมือนชายเลี้ยงหมูคนหนึ่ง ไปสู่หมู่บ้านอื่น เห็นคูถ (อุจจาระ) แห้ง ที่เขา ทิง้ ไว้เป็นอันมากก็คลผี่ า้ ห่มออก เอาคูถแห้งใส่แล้วห่อทูนเหนือศีรษะมา ในระหว่าง ทางฝนตก คู ถ นั้ น ก็ ไ หลเลอะเปรอะไป คนทั้ ง หลายจึ ง พากั น ติ เ ตี ย นว่ า เป็นบ้า หรือไปแบกห่อคูถมาทำ�ำไม เขากลับตอบว่า ท่านต่างหากเป็นบ้าเพราะ ของที่แบกมานี่เป็นอาหารของหมู พระองค์ก็เปรียบเหมือนอย่างนั้น ขอจงทรง สละความเห็นผิดนั้นเสียเถิด ๓. เปรียบเหมือนนักเลงสกา ๒ คนเล่นสกากัน คนหนึ่งย่อมกลืนลูกโทษที่มาถึงตัว๑

(หมายถึงลูกสกาที่จะทำ�ำให้แพ้) อีกคนหนึ่งบอกว่า ท่านชนะเรื่อยข้างเดียว ขอลูก สกาให้ข้าพเจ้าทำ�ำพิธีบ้าง คนชนะจึงส่งให้ไป นักเลงคนที่ ๒ จึงเอายาพิษทาลูกสกา เมื่อเล่นครั้งที่ ๒ นักเลงสกาคนแรกก็กลืนลูกโทษที่มาถึงนั้นอีก (และตายเพราะ กลืนยาพิษเข้าไปด้วย) พระองค์กเ็ ปรียบเหมือนนักเลงสกา (ทีก่ ลืนยาพิษไปกับลูก สกาด้วย) ขอจงทรงสละความเห็นผิดนั้นเสียเถิด ๔. เปรียบเหมือนชาย ๒ คนชวนกันไปยังชนบทเพื่อหาทรัพย์ ไปพบป่านในระหว่าง ทางก็ห่อป่านเดินทางไป ครั้นไปพบด้ายที่ทอจากป่าน คนหนึ่งเห็นด้ายมีราคากว่า ก็ทิ้งป่านห่อด้ายไป อีกคนหนึ่งไม่ยอมทิ้ง ด้วยถือว่าแบกมาไกลแล้ว ผูกรัดไว้ดี แล้ว โดยนัยนี้ไปพบผ้าเปลือกไม้ ผ้าฝ้าย เหล็ก โลหะ ดีบุก ตะกั่ว เงิน ทอง ๑

แสดงว่าลูกสกาเป็นแบบลูกเต๋า ในอรรถกถาแก้ว่า เล่นด้วยลูกสี่เหลี่ยม (ลูกเต่า) ก็มี เล่นด้วยลูกขลุบ หรือลูกคลี (คุล) ก็มี การกลืนลูกสกา อาจเป็นเคล็ดให้ได้ชัยชนะเรื่อย ๆ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๐ ทีฆนิกาย มหาวัคค์ ปายาสิราชัญญสูตร

481

คนหนึ่งทิ้งของเก่าถือเอาของใหม่ที่มีราคากว่า แต่อีกคนหนึ่งไม่ยอมทิ้ง ถือว่า แบกมาไกลแล้วผูกรัดไว้ดแี ล้ว เมือ่ กลับไปถึงบ้าน บุตร ภริยา เพือ่ นฝูงของผูแ้ บก ห่อป่าน ก็ไม่ช่ืนชม แต่บุตร ภริยาเพื่อนฝูงของผู้แบกห่อทองกลับมา ต่างชื่นชม พระองค์จะเป็นอย่างผู้แบกห่อป่าน ขอจงทรงสละความเห็นผิดนั้นสียเถิด พระเจ้ า ปายาสิ ทร งเลื่ อ มใสในพระกุ ม ารกั สสป เถระ สรรเสริ ญ ภาษิ ต ประกาศ พระองค์เป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดพระชนมชีพ แล้วทรงถามถึงวิธีบูชายัญ ซึ่งพระเถระก็ถวายคำ�ำแนะนำ�ำให้บูชาโดยไม่มีการฆ่าสัตว์ พระเจ้าปายาสิก็ทรงปฏิบัติตาม โดย ให้มีการแจกทาน (ทำ�ำงานสังคมสงเคราะห์) แล้วเพิ่มของที่ให้ดีขึ้นโดยลำ�ำดับ

ทีฆนิกาย

จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๑๐

เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ พระไตรปิฎกเล่มนี้ ยังอยู่ในประเภท ‘ทีฆนิกาย’ คือ ‘หมวดพระสูตรขนาดยาว’ และปาฏิกวัคค์ คือวรรคที่เริ่มต้นด้วยปาฏิกสูตร ในวรรคนี้มี ๑๑ สูตร ตามลำ�ำดับดังนี้ ๑. ปาฏิกสูตร ว่าด้วย ‘ชีเปลือยบุตรแห่งปาฏิกะ (ช่างทำ�ำถาด)’ ผู้คุยโอ่ยกตนเสมอ ด้วยพระพุทธเจ้า ๒. อุทุมพริกสูตร๑ ว่าด้วย ‘เหตุการณ์ในปริพพาชการาม ซึ่งพระนางอุทุมพริกา สร้างถวาย’ กล่าวถึงการโต้ตอบระหว่างพระพุทธเจ้า กับนิโครธปริพพาชก เรื่อง นักบวช ๓. จักกวัตติสูตร๒ ว่าด้วย ‘พระเจ้าจักรพรรดิ’ และความเสื่อม ความเจริญแห่ง ศีลธรรม และเรื่องพระเมตไตรยพุทธเจ้า ๔. อัคคัญญสูตร ว่าด้วย ‘บุคคลผู้เลิศกว่าคนอื่น’ ด้วยความรู้และความประพฤติ แสดงถึงเรื่องวรรณะ หรือชั้นแห่งบุคคล ๔ ประเภท รวมทั้งที่มาเดิมของโลก ซึ่ง เป็นต้นเรื่องของวรรณะ ๔ ๕. สัมปสาทนียสูตร ว่าด้วย ‘คุณธรรมที่น่าเลื่อมใส’ กล่าวถึงคำ�ำพรรณนาพระคุณ อันน่าเลื่อมใสของพระพุทธเจ้า ซึ่งพระสาริบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาค ๖. ปาสาทิกสูตร ว่าด้วย ‘พระธรรมเทศนาที่น่าเลื่อมใส’ กล่าวถึงธรรมวินัยที่กล่าว ไว้ไม่ดี และที่กล่าวไว้ดี พร้อมทั้งข้อปฏิบัตขิ องสาวก ๗. ลักขณสูตร ว่าด้วย ‘มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ’ พร้อมด้วยเหตุผลที่ให้เกิด ลักษณะนั้น ๆ ๘. สิงคาลกสูตร๓ ว่าด้วย ‘สิงคาลกมาณพ’ ส่วนใหญ่เป็นการสอนธรรมะของผู้ ครองเรือน และเรื่องทิศ ๖ ที่อปม ุ าด้วยบุคคล ๖ ประเภท ๙. อาฏานาฏิยสูตร ว่าด้วย ‘การรักษาในอาฏานาฏานคร’ ซึ่งท้าวจาตุมหาราช กราบทูลพระผูม้ ีพระภาค ๑ ฉบับยุโรป ชื่ออุทุมพริก สีหนาทสูตร ๒ ฉบับยุโรป ชื่อจักกวัตติ สีหนาทสูตร ๓

ฉบับยุโรป ชื่อสิงคาโลวาทสูตร สูตรว่าด้วยการประทานโอวาทแก่มาณพชื่อสิงคาลกะ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ ปาฏิกสูตร

483

๑๐. สังคีติสูตร ว่าด้วย ‘การร้อยกรองหรือสังคายนาคำ�ำสอน’ พระสาริบุตรได้แสดง ธรรมเป็นตัวอย่าง ในการจัดประเภทคำ�ำสอนของพระพุทธเจ้าให้เป็นหมวดหมู่ ซึ่ง เป็นแบบอย่างของการสังคายนาในภายหลัง ๑๑. ทสุตตรสูตร ว่าด้วย ‘หมวดธรรมอันยิ่งขึ้นไปจนถึงสิบ’ เป็นการแสดงธรรมของ พระสาริบุตรจำ�ำแนกธรรมหมวดหนึ่ง หมวดสอง จนถึงหมวดสิบ ซึ่งเป็นตัวอย่าง แห่งการร้อยกรองพระธรรมวินัยได้ดี เช่น สังคีตสิ ูตร

ขยายความ

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ นิคมชื่ออนุปปิยะ แคว้นมัลละ เช้าวันหนึ่งเสด็จออก บิณฑบาต แต่ยังเช้าอยู่ จึงเสด็จแวะไปยังอารามของภัคควโคตรปริพพาชก ตรัสสนทนากับ ภัคควโคตรปริพพาชก ผู้ทูลถามเรื่องบุตรลิจฉวีช่ือสุนักขัตตะ ผู้เข้ามาบวชแล้วสึกไป โดยให้ เหตุผลว่า ๑. ตนจะไม่อยู่อุทิศพระผู้มีพระภาคต่อไป ๒. เพราะพระผูม้ ีพระภาคไม่ทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ให้ดู ๓. เพราะไม่ทรงบัญญัติสิ่งที่เป็นเลิศ (ไม่ชี้สิ่งประเสริฐสุด หรือสิ่งที่เป็นต้นเดิม ของสิ่งทั้งหลายว่าได้แก่อะไร) ซึ่งพระผูม้ ีพระภาคได้ตรัสเล่าว่า ในข้อ ๑ พระองค์ได้ตรัสถามเขาว่า พระองค์ได้เคย ขอร้องให้เขามาอยู่อุทิศพระองค์๑ หรือว่าเขาเคยเข้ามากราบทูลว่า จะอยู่อุทิศพระองค์บ้าง หรือเปล่า เขาตอบว่า เปล่า เมื่อเป็นเรื่องเปล่า จึงมิไช่เรื่องที่ใครจะบอกเลิกใคร ในข้อ ๒ ตรัสถามเขาว่า พระองค์เคยตรัสหรือไม่ว่าจงมาอยู่อุทิศพระองค์เถิด แล้ว พระองค์จะทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ให้ดู ก็ตอบว่า เปล่า ตรัสถามต่อไปว่า ถ้าแสดงฤทธิ์ให้ดู หรือไม่แสดงก็ตาม จะทำ�ำให้สิ้นทุกข์ได้หรือไม่ ตอบว่า ไม่ทำ�ำให้สิ้นทุกข์ได้ จึงตรัสว่า ถ้า อย่างนั้น การแสดงฤทธิ์จะทำ�ำอะไรได้ ๑

เป็นสำ�ำนวน หมายความว่า มาบวช

ทีฆนิกาย

๑. ปาฏิกสูตร (สูตรว่าด้วยชีเปลือยบุตรเเห่งปาฏิกะ ช่างทำ�ำถาด)

484

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ในข้อ ๓ ตรัสถามเขาว่า พระองค์เคยตรัสหรือไม่ว่าจงมาอยู่อุทิศพระองค์เถิด แล้ว พระองค์จะทรงบัญญัติสิ่งที่เลิศเเก่เขา เขาตอบว่า เปล่า ตรัสถามต่อไปว่า จะบัญญัติสิ่งที่เลิศ หรือไม่ก็ตาม จะทำ�ำให้สิ้นทุกข์ได้หรือไม่ ตอบว่า ไม่ทำ�ำให้สิ้นทุกข์ได้ จึงตรัสว่า ถ้าอย่างนั้น การบัญญัติสิ่งที่เลิศจะทำ�ำอะไรได้ อนึ่ง ได้ตรัส (เป็นเชิงทบทวนความทรงจำ�ำ) ว่า สุนักขัตตะ เคยกล่าวพรรณนาคุณพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ไว้ เป็นอเนกประการในวัชชีคาม เรื่องชีเปลือยชื่อโกรักขัตติยะ ตรัสเล่าต่อไปว่า เคยตรัสแก่สุนักขัตตลิจฉวีบุตร ถึงชีเปลือยชื่อโกรักขัตติยะ ผู้ ประพฤติวัตรดั่งลูกสุนัข คือลงคลาน ๔ เท้า กินอาหารที่ตกอยู่บนพื้นดิน ด้วยใช้ปากงับ (ไม่ใช้มือหยิบเข้าปาก) ว่าจะตายด้วยโรคท้องอืดในวันที่ ๗ แล้วถูกนำ�ำไปทิ้งในป่าช้า ซึ่งมี กอหญ้าคมบาง สุนักขัตตลิจฉวีจึงไปหาชีเปลือยชื่อโกรักขัตติยะเล่าคำ�ำของเราให้ฟัง และ แนะนำ�ำให้บริโภคอาหารพอประมาณ ดื่มน้�้ำำพอประมาณ เพื่อจะให้ถ้อยคำ�ำของเราคลาดเคลื่อน ครั้นในวันที่ ๗ ชีเปลือยนั้นก็ตายและถูกนำ�ำไปทิ้งไว้ในป่าช้า ซึ่งมีกอหญ้าคมบาง เราจึงย้อน ถามสุนักขัตตลิจฉวีว่า ที่เป็นอย่างนี้ ชื่อว่าเราแสดงอิทธิปาฏิหาริย์แล้วหรือยัง สุนักขัตตลิจฉวี ก็รับว่าแสดงแล้ว เรื่องชีเปลือยชื่อกฬารมัชฌกะ ตรัสเล่าถึงชีเปลือยชื่อกฬารมัชฌกะ ผู้เลิศด้วยลาภ ยศ อาศัยอยู่ในวัชชีคาม ใกล้ กรุงเวสาลี เป็นผู้ถือข้อปฏิบัติ ๗ ประการ คือ (๑) เปลือยกาย (๒) ประพฤติพรหมจรรย์ ไม่ เสพเมถุนธรรม (๓) ดื่มสุราและกินเนื้อสัตว์ตลอดชีวิต ไม่กินข้าวสุก ขนมสด (๔) ไม่ล่วงเกิน อุเทนเจดีย์ ซึ่งตั้งอยู่ทิศบูรพา (ตะวันออก) (๕) ไม่ล่วงเกินโคตมกเจดีย์ ซึ่งตั้งอยู่ทิศทักษิณ (ใต้) (๖) ไม่ล่วงเกินสัตตัมพเจดีย์ ซึ่งตั้งอยูท่ ิศประจิม (ตะวันตก) (๗) ไม่ล่วงเกินพหุปุตตกเจดีย์ ซึ่งตั้งอยู่ทิศอุดร (เหนือ) ของกรุงเวสาลี๑ เราเคยกล่าวกะสุนักขัตตลิจฉวีว่า กฬารมัชฌกะ จะนุ่งผ้า มีภริยา กินข้าวสุก ขนมสด (เพิ่มขึ้นจากสุรา และเนื้อสัตว์) ล่วงเกินเจดีย์ทั้งปวงใน กรุงเวสาลี เสื่อมจากยศและตาย เหตุการณ์ก็เป็นจริงดั่งที่เรากล่าว เราจึงถามสุนักขัตตลิจฉวี ว่า ที่เป็นอย่างนี้ ช่อื ว่าเราแสดงอิทธิปาฏิหาริย์แล้วหรือยัง สุนักขัตตลิจฉวีกร็ ับว่าแสดงแล้ว ๑

เรื่องนี้มีประโยชน์ทางภูมิศาสตร์ จึงนำ�ำรายละเอียดมาลงไว้ดว้ ย

485

เรื่องชีเปลือยชื่อปาฏิกบุตร (บุตรช่างทำ�ำถาด) ตรัสเล่าถึงชีเปลือยชื่อปาฏิกบุตร ผู้เลิศด้วยลาภ ยศ อาศัยอยู่ในวัชชีคาม ใกล้ กรุงเวสาลี ชีเปลือยผูน้ เ้ี ปล่งวาจาในท่ามกลางบริษทว ั า่ พระโคดมเป็นญาณวาทะ (ผูก้ ล่าวรับรอง ญาณความรู้) ตนก็เป็นญาณวาทะ ควรจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ด้วยกันได้ พระสมณโคดมมา ครึ่งทาง ตนจะไปครึ่งทาง พระสมณโคดมแสดงอิทธิปาฏิหาริย์กี่อย่าง ตนก็จะแสดงเพิ่มขึ้น เป็นทวีคูณ เมื่อสุนักขัตตลิจฉวีมาเล่าให้ฟัง เราจึงกล่าวชีเปลือยชื่อปาฏิกบุตรไม่ละทิ้งถ้อยคำ�ำ นั้นความคิดนั้น ไม่สละความเห็นนั้น ก็ไม่ควรมาอยู่ต่อหน้าเรา ถ้าขืนมาศีรษะก็จะแตก สุนักขัตตลิจฉวีขอให้เรารักษาถ้อยคำ�ำที่เราพูดไว้ เราจึงให้สุนักขัตตลิจฉวีไปบอกแก่ชีเปลือย ชื่อปาฏิกบุตร เช้าวันรุ่งขึ้น เมื่อกลับจากบิณฑบาตในกรุงเวสาลี เราจึงเข้าไปพักกลางวันใน อารามของชีเปลือยชื่อปาฏิกบุตร สุนักขัตตลิจฉวีก็รีบเที่ยวไปบอกพวกกษัตริย์ลิจฉวี รวมทั้ง พราหมณมหาศาล๑ คฤหบดีมหาศาล และสมณพราหมณ์ เจ้าลัทธิต่าง ๆ ให้รีบไปดูการแสดง อิทธิปาฏิหาริยร์ ะหว่างเรากับชีเปลือยชื่อปาฏิกบุตร เมื่ อ ชี เ ปลื อ ยชื่ อ ปาฏิ ก บุ ต รทราบว่ า มี ค นมาประชุ ม เพื่ อ จะคอยดู ก็ ต กใจกลั ว จึงเดินทางไปยังอารามของปริพพาชกชื่อติณฑุกขานุ (ตอไม้มะพลับ) พวกบริษัทก็ไปตาม พูดขอร้องให้ไปแสดงตัว ชีเปลือยผู้นั้นก็พูดว่า จะไป แต่กระเสือกกระสนอยู่ในที่นั้น ลุกขึ้น ไม่ได้ มหาอำ�ำมาตย์ของเจ้าลิจฉวีไปตาม เขาก็พูดอย่างนั้น แต่ลุกขึ้นไม่ได้ ชาลิยะศิษย์ของ ปริพพาชกผู้ใช้บาตรไม้ จึงไปตาม และพูดว่าอย่างเจ็บ ๆ แต่ก็ไม่สำ�ำเร็จ ชีเปลือยไม่ยอมไป แสดงตัว เราจึงแสดงธรรมแก่บริษทท ั ไี่ ปประชุมนัน้ แล้วกลับที่พกั และเราได้ถามสุนกั ขัตตลิจฉวี ว่า ที่เป็นอย่างนี้ ช่อื ว่าเราแสดงอิทธิปาฏิหาริย์แล้วหรือยัง สุนักขัตตลิจฉวีก็รับว่าแสดงแล้ว เรื่องของสิ่งที่เลิศหรือเป็นต้นเดิม (อัคคัญญะ) ตรัสต่อไปว่า ”เรารู้จักสิ่งที่เลิศ รู้จักสิ่งที่เลิศยิ่งขึ้นไปกว่านั้น แต่รู้แล้วก็ไม่ยึดถือ เมื่อไม่ยึดถือก็รู้แจ้งนิพพานเฉพาะตน เมื่อรู้จึงไม่ประสบความเสื่อม„ ครั้นแล้วทรงแสดงสิ่งที่ เลิศตามทัศนะของศาสนาอื่นต่อไปว่า ๑

คำ�ำว่า มหาศาล หมายความว่า มีทรัพย์มาก

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ ปาฏิกสูตร

486

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑. สมณพราหมณ์บางพวกบัญญัติสิ่งที่เลิศอันเป็นคำ�ำสอนของอาจารย์ คือเรื่องที่

พระอิศวร๑ สร้าง (อิสสรกุตตะ) พระพรหมสร้าง (พรหมกุตตะ) คือเมือ่ โลกหมุนเวียน เปลี่ยนไป บางครั้งพรหมวิมานว่างไม่มีใคร ผู้ที่ไปเกิดในที่น้ันคนแรกก็นึกว่าตน เป็นมหาพรหมผู้ย่ิงใหญ่ ผู้ไปเกิดทีหลังก็นึกว่าตนเป็นผู้ที่มหาพรหมสร้างขึ้น ต่อมาพวกเหล่านั้นมาเกิดในโลกนี้ ออกบวชบำ�ำเพ็ญเพียร ระลึกชาติได้ ก็เอาความ เข้าใจสมัยที่เกิดในพรหมโลกนั้นมากล่าวว่า มีผสร ู้ ้างและผู้ถูกสร้าง ๒. สมณพราหมณ์บางพวกบัญญัติสิ่งที่เลิศอันเป็นคำ�ำสอนของอาจารย์เกี่ยวกับเทพ

พวกขิฑฑาปโทสิกะ (ผูเ้ สียหายหรือมีโทษเพราะการเล่น) คือเมือ่ มาออกบวชบำ�ำเพ็ญ เพียร ระลึกชาติได้วา่ ตนเคยเป็นเทพพวกขิฑฑาปโทสิกะ ต้องจุต ค ิ อื พ้นฐานะเดิม เพราะการเล่นสนุกสนาน จึงเห็นว่าเทวดาพวกอืน่ เทีย่ ง พวกขิฑฑาปโทสิกะไม่เทีย่ ง ๓. สมณพราหมณ์บางพวกบัญญัติสิ่งที่เลิศอันเป็นคำ�ำสอนของอาจารย์เกี่ยวกับเทพ

พวกมโนปโทสิกะ (ผู้เสียหายหรือมีโทษเพราะคิดร้ายผู้อ่ืน) คือเมื่อมาออกบวช บำ�ำเพ็ญเพียร ระลึกชาติได้วา่ ตนเคยเป็นเทพพวกมโนปโทสิกะ ต้องจุต ค ิ อื พ้นจาก ฐานะเดิม เพราะคิดร้ายผูอ้ นื่ จึงเห็นเทวดาพวกอืน่ เทีย่ ง พวกมโนปโทสิกะไม่เทีย่ ง ๔. สมณพราหมณ์บางพวก บัญญัตสิ ิ่งที่เลิศ อันเป็นคำ�ำสอนของอาจารย์เกี่ยวกับการ มีเป็นขึ้นเอง โดยไม่มีเหตุ (อธิจจสมุปปันนะ) คือเมื่อมาออกบวชบำ�ำเพ็ญเพียร ระลึ ก ชาติ ไ ด้ ว ่ า ตนเคยมี สั ญ ญาเกิ ด ขึ้ น ขณะเป็ น อสั ญ ญี สั ต ว์ ไม่ มี สั ญ ญา พอเกิดสัญญาขึ้นก็จุติ จึงระลึกได้ สิ้นสุดลงเพียงเมื่อจะจุติเท่านั้น ย้อนหลังไป กว่านั้นไม่เห็นมีอะไร จึงเห็นว่าสิ่งต่าง ๆ มีขึ้นเองโดยไม่มีเหตุ (ข้อบัญญัตทิ งั้ ๔ นี้ เป็นทิฏฐิความเห็นที่มมี ลู ฐานมาจากความรูเ้ พียงเปลาะใดเปลาะหนึง่ ไม่รู้ตลอดสาย ทำ�ำให้เข้าใจผิด ดูพรหมชาลสูตรประกอบ ซึ่งย่อไว้แล้วใน หน้า ๔๑๐ - ๓๑๓) ครั้นแล้วตรัสเรื่องสุภวิโมกข์ (ซึ่งอรรถกถาอธิบายว่า การบำ�ำเพ็ญกสิณ คือการเพ่ง รูปนิมิต แบบใช้สีเป็นอารมณ์) เมื่อจบพระพุทธดำ�ำรัส ภัคควโคตรปริพพาชกชื่นชมภาษิต ของพระผูม้ ีพระภาค (หมายเหตุ : เป็นอันทรงตอบข้อกล่าวหาของสุนักขัตตลิจฉวี ที่ว่าไม่ทรงแสดง อิทธิปาฏิหาริย์ และไม่แสดงสิ่งที่เลิศ หรือสิ่งที่เป็นต้นเดิมของสิ่งทั้งหลายว่าได้ทรงแสดงแล้ว อย่างไร) ๑

อรรถกถาแก้ว่า ได้แก่พระพรหม เพราะคำ�ำว่า อิสสระ แปลว่า ผู้เป็นใหญ่ ในที่น้ไี ด้แปลตามศัพท์ที่น่าจะเป็นไปได้

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ อุทุมพริกสูตร

487

พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ เขาคิชฌกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ สันธานคฤหบดี๑ ออกจาก กรุงราชคฤห์จะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคในเวลากลางวัน และแวะไปหานิโครธปริพพาชก ซึ่ง กำ�ำลังอยู่กับบริษัทใหญ่ประมาณ ๓ พันคนกำ�ำลังกล่าวถ้อยคำ�ำ ที่เป็นเรื่องภายนอกของสมณะ (ติรัจฉานกถา) ด้วยเสียงอันดัง เมื่อเห็นสันธานคฤหบดีเข้ามา ก็สั่งกันและกันให้สงบเสียง เพราะคฤหบดีผู้นี้เป็นสาวกฝ่ายคฤหัสถ์ที่อยู่ในกรุงราชคฤห์คนหนึ่งของพระสมณโคดม และ เป็นพวกที่ไม่ชอบเสียงดัง พรรณนาคุณของความเป็นผู้มีเสียงน้อย เมื่อรู้ว่าบริษัทมีเสียงน้อย ก็จะพึงเข้ามาหา เมื่อสันธานคฤหบดีเข้าไปหานิโครธปริพพาชก กล่าวสัมโมทนียกถาปราศรัยกัน เสร็จแล้ว ก็กล่าวว่า นักบวชลัทธิอ่ืน (อัญญเดียรถีย์ปริพพาชก) ที่ประชุมกัน ส่งเสียงอื้ออึง เป็นคนละอย่างกับพระผูม้ ีพระภาค ผู้เสพเสนาสนะอันสงัด นิโครธปริพพาชกจึงตอบว่า พระสมณโคดมจะสนทนาโต้ตอบ แสดงความสามารถ ทางปัญญากับใครได้ ปัญญาของพระสมณโคดมถูกกำ�ำจัดเสียแล้วในเรือนว่าง จึงไม่กล้า ก้าวลงสู่บริษัท ไม่ควรที่จะโต้ตอบ ได้แต่เสพเสนาสนะอันสงัด เหมือนโคตาบอดที่หนีไปอยู่ ป่าลึก เสพเสนาสนะอันสงัด (โดยใจความว่า การที่เสพเสนาสนะอันสงัด ก็เพราะไม่มีปัญญา จะโต้ ต อบกั บ ใคร จึ ง ต้ อ งเลี่ ย งหนี ปร ะชุ ม ชน เหมื อ นโคตาบอดที่ ก ลั ว ถู ก ทำ� ำร ้ า ย ต้ อ ง หลบซ่อนตัวอยู่ในที่เปลี่ยว) ขอให้สมณโคดมมาสู่บริษัทนี้เถิด เราจะสนทนาด้วยสักปัญหา หนึ่ง จะหมุนเสียให้เหมือนหม้อเปล่าทีเดียว๒ พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับถ้อยคำ�ำสนทนาของทั้งสองฝ่ายด้วยพระโสตธาตุอัน เป็นทิพย์ จึงเสด็จลงจากเขาคิชฌกูฏ เสด็จจงกรมในที่แจ้ง ริมฝั่งน้�้ำำสุมาคธา นิโครธปริพพาชก เห็นเช่นนั้นก็เตือนบริษัทให้สงบเสียงแล้วกล่าวว่า ถ้าพระสมณโคดมเสด็จมา ตนจะถาม ปัญหาเรื่องธรรมะที่ทรงแสดงแก่สาวกให้มีความปลอดโปร่งใจในการประพฤติพรหมจรรย์ เบื้องต้น ๑

สันธานคฤหบดีผู้นี้เป็นคนสำ�ำคัญ มีบริวารมาก เป็นอนาคามีบุคคล คือพระอริยบุคคลชั้นที่ ๓ รองลงมาจาก พระอรหันต์ พระผู้มีพระภาคตรัสสรรเสริญ ปรากฏในพระไตรปิฏก องฺ.ฉกฺก. ๒๒/๓๙๖/๔๒๖ ว่าประกอบด้วย คุณธรรม ๖ อย่าง คือ มีความเลื่อมใสในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์อย่างไม่หวั่นไหว มีศีลอันประเสริฐ มีญาณความรู้อันประเสริฐ มีวิมุตคว ิ ามหลุดพ้นอันประเสริฐ ๑ จะทำ�ำให้หัวหมุน มึนงง - ม.พ.ป.

ทีฆนิกาย

๒. อุทุมพริกสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ในปริพพาชการาม ซึ่งนางอุทุมพริกาสร้างถวาย)

488

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑. พระผู้มีพระภาคเสด็จมาหานิโครธปริพพาชก ได้รับการต้อนรับปราศรัยเป็นอันดี

ได้รบั นิมนต์ให้นงั่ บนอาสนะ ส่วนนิโครธปริพพาชกนัง่ บนอาสนะที่ต่�่ำำกว่า๑ เมือ่ พระ ผูม้ พร ี ะภาคตรัสไต่ถามว่า สนทนาอะไรค้างอยู ปร ่ พพ ิ าชกจึงกราบทูลวา่ พูดกันว่า ถ้าพระองค์เสด็จมา จะถามเรือ่ งธรรมทีแ่ สดงแก่สาวก ให้มคว ี ามปลอดโปร่งใจใน การประพฤติพรหมจรรย์เบื้องต้น ตรัสตอบว่า เป็นการยากที่ท่านผู้มีความเห็น อย่างอื่น มีความพอใจอย่างอื่น มีความประพฤติอย่างอื่น มีอาจารย์อย่างอื่น จะ เข้าใจได้ ทา่ นจงถามปัญหาในลัทธอิ าจารย์ของท่านเอง อันเกีย่ วด้วยการเกลียดชัง ความชั่วโดยการบำ�ำเพ็ญตบะดีกว่า พวกปริพพาชกก็ออื้ อึงขึน้ กล่าวกันว่า น่าอัศจรรย์ ที่พระสมณโคดมเป็นผูม้ ฤี ทธิม์ าก มีอานุภาพมาก ไม่ตอบปัญหาในลัทธขิ องตนแต่ กลับปวารณา (ขอให้ถาม) ในลัทธิของผู้อื่น ๒. นิโครธปริพพาชกสั่งให้ปริพพาชกเหล่านั้นสงบเสียงแล้วถามว่า พวกข้าพเจ้ามี

วาทะเกลียดชังความชั่วโดยการบำ�ำเพ็ญตบะ (ตโปชิคจุ ฉวาทะ) ยึดความเกลียดชัง ความชั่วโดยใช้ตบะหรือความเพียรอยู่ ประพฤติอย่างไรจึงจะสมบูรณ์ อย่างไรจึง ไม่สมบูรณ์ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสตอบตามลัทธิของเขา เช่น เปลือยกายยืนถ่าย อุจจาระปัสสาวะ และกินอาหารเลียมือทีเ่ ลอะอาหารแทนการล้าง เป็นต้น แล้วตรัส ถามว่า ประพฤติอย่างนี้ ช่อื ว่าบริบูรณ์หรือยัง ปริพพาชกกราบทูลว่า บริบูรณ์แล้ว แต่กลับตรัสว่า จะทรงชี้ข้อเศร้าหมองในการปฏิบัติอย่างนี้ที่ (ถือกันว่า) บริบูรณ์ แล้วให้ฟัง ๓. ปริพพาชกถามว่า จะทรงชี้ข้อเศร้าหมองในการปฏิบัติน้อี ย่างไร ตรัสตอบว่า (๑) การที่บำ�ำเพ็ญตบะแล้วอิ่มเอิบใจ เต็มความปรารถนาด้วยตบะนั้น (๒) ยกตน ข่มผู้อ่นื เพราะตบะนั้น (๓) มัวเมา เพราะตบะนั้น (๔) ทำ�ำลาภสักการะและชื่อเสียงให้เกิด เพราะตบะนั้น แล้วอิ่มเอิบใจ เต็มความ ปรารถนาด้วยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น (๕) ยกตน ข่มผู้อ่นื เพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น ๑

มี ห ลายสู ต รที่ เ จ้ า สำ� ำ นั ก ปริ พพ าชกเชิ ญ ให้ พร ะพุ ทธ เจ้ า ประทั บ บนอาสนะ แล้ ว ตนเองนั่ง บนอาสนะต่�่ำำ กว่ า จะเป็นด้วยถือว่าทรงเป็นกษัตริย์หรืออย่างไร เป็นเรื่องน่าสังเกต เท่าที่ย่อมาแล้ว มีโปฏฐปาทสูตร (หน้า ๔๓๑) และปาฏิกสูตร ก่อนสูตรหน้านี้ (หน้า ๔๘๓)

489

(๖) มัวเมา เพราะลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น (๗) แบ่งแยกในเรื่องอาหารว่า นี้ชอบใจ นี้ไม่ชอบใจ อันไหนไม่ชอบใจก็เพ่งเล็ง ละทิ้ง อันไหนชอบใจก็ติดใจ ไม่เห็นโทษ (๘) บำ�ำเพ็ญตบะเพราะใคร่จะได้ลาภชือ่ เสียง เพือ่ ให้พระราชา มหาอำ�ำมาตย์ กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี เดียรถียส์ ักการะตน (๙) รุกรานสมณพราหมณ์บางพวกด้วยเรื่องการบริโภคพืชผลไม้ (๑๐) ริษยาและตระหนี่ในสกุล๑ เมื่อเห็นสมณพราหมณ์บางพวกมีผู้สักการะ เคารพนับถือ (๑๑) นั่งแสดงตนในทาง (ที่คนผ่านไปมา) (๑๒) พูดไม่ตรงความจริง ชอบว่าไม่ชอบ ไม่ชอบว่าชอบ (๑๓) เมือ่ ตถาคตหรือสาวกของตถาคตแสดงธรรม ไม่ยอมรับปริยายที่ควรยอมรับ๒ (๑๔) เป็นคนมักโกรธ และผูกโกรธ (๑๕) เป็นคนมักลบหลู่บุญคุณท่านและตีเสมอ (๑๖) เป็นคนมักริษยาและตระหนี่ (๑๗) เป็นคนโอ้อวดและมีมายา (๑๘) เป็นคนกระด้างและดูหมิ่นท่าน (๑๙) มีความปรารถนาลามก ตกอยู่ใต้อำ�ำนาจของความปรารถนาลามก (๒๐) มีความเห็นผิด ประกอบด้วยความเห็นยึดส่วนสุด (๒๑) ยึดแต่ความเห็นของตน ถือมั่น สลัดยาก แต่ละอย่างนี้เป็นความเศร้าหมองของผูบำ้ �ำเพ็ญตบะ ครั้นแล้วตรัสถามว่า การเกลียดชังความชั่วโดยบำ�ำเพ็ญตบะดังกล่าวมานี้ จะนับว่า เศร้าหมองหรือไม่ นิโครธปริพพาชกยอมรับว่าเป็นความเศร้าหมอง มีฐานะที่ผู้บำ�ำเพ็ญตบะ บางคนอาจประกอบด้วยความเศร้าหมองครบทุกข้อ จึงไม่ต้องกล่าวถึง เพียงข้อใดข้อหนึ่ง (ว่าจะมีใครไม่มีความเศร้าหมองนี้บ้างเลย) ๑ หมายความว่า หวง หรือไม่อยากให้ใครอื่นมาเกี่ยวข้อง - ม.พ.ป. ๒

ในพระพุทธศาสนา ถ้าใครกล่าวถูกตรงตามความจริง ก็ถือว่ากล่าวถูกต้อง ไม่มีการปฏิเสธความจริงเพียงเพราะ ผู้พูดเป็นคนในศาสนาอื่น

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ อุทุมพริกสูตร

490

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. ต่อจากนั้นทรงแสดงการบำ�ำเพ็ญตบะที่บริสุทธิ์ คือที่ตรงกันข้ามกับ ๒๑ ข้อ ข้างต้น นิโครธปริพพาชกยอมรับว่าเป็นการเกลียดชังความชั่ว โดยบำ�ำเพ็ญตบะที่ บริสุทธิ์ ถึงความเป็นยอดและสาระ แต่พระผูม้ พร ี ะภาคก็ตรัสวา่ ยังไม่ใช่ถงึ ความ เป็นยอดหรือสาระ แต่ถึงความเป็นสะเก็ดเท่านั้น ๕. นิโครธปริพพาชกขอให้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวิธีบำ�ำเพ็ญตบะ ที่ถึงความเป็น ยอดหรือเป็นแก่น จึงทรงแสดงความสังวร ๔ ประการ คือ (๑) ไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ใช้ให้ฆ่า ไม่ยินดีต่อผู้ฆ่า (๒) ไม่ลักทรัพย์ ไม่ใช้ให้ลัก ไม่ยินดีต่อผู้ลัก (๓) ไม่พูดปด ไม่ใช้ให้พูดปด ไม่ยินดีต่อผู้พูดปด (๔) ไม่เสพกามคุณ ไม่ใช้ให้ผู้อ่นื เสพ ไม่ยินดีต่อผู้เสพ และทรงแสดงการเสพเสนาสนะ (ที่นอนที่นั่งหรือที่อยู่อาศัย) อันสงัด นั่งทำ�ำ

สติกำ�ำจัดนีวรณ์ ๕ คือ (๑) อภิชฌา๑ (ความอยากได้) (๒) พยาบาท (ความปองร้าย) (๓) ถีนมิทธะ (ความหดหู่งว่ งงุน) (๔) อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งสร้านรำ�ำคาญใจ) (๕) วิจิกจิ ฉา (ความลังเลสงสัย) เมื่อละนีวรณ์ ๕ ได้ เมื่อความเศร้าหมองแห่งจิตลดน้อยลงเพราะปัญญาแล้ว ก็เจริญ พรหมวิหาร ๔ แผ่ไปทั่วทุกทิศ สู่โลก ทั้งสิ้น ครั้นแล้วตรัสถามว่า เท่านี้ การบำ�ำเพ็ญตบะจะชื่อว่า บริสุทธิ์หรือไม่ กราบทูลว่า บริสุทธิ์ ถึงความเป็นยอดเป็นสาระ แต่ตรัสตอบว่า ยังไม่ถึงความ เป็นยอดเป็นสาระ ถึงเพียงแค่เปลือกเท่านั้น ๖. นิโครธปริพพาชกขอให้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวิธีบำ�ำเพ็ญตบะที่ถึงความ เป็นยอดหรือเป็นแก่น จึงตรัสแสดงข้อปฏิบัติต่อไป โดยเท้าความการปฏิบัติข้าง ต้น แล้วแสดงการได้ผล คือการระลึกชาติได้ ตั้งแต่ ๑ ชาติถึงแสนชาติและ หลายกัปป์ แล้วตรัสว่า เป็นเพียงกะพี้ ๗. เมื่อทรงถูกขอร้องให้แสดงต่อไปอีก จึงตรัสถึงการได้ผล คือทิพยจักษุ แล้วทรง

สรุปว่าการบำ�ำเพ็ญตบะอย่างนี้ ถึงความเป็นยอดเป็นแก่น ๑

พึงสังเกตว่า ในที่น้ ี ไม่ใช้คำ�ำว่า กามฉันท์ ความพอใจในกาม แต่ใช้ อภิชฌา แทน

491

แล้วทรงสรูปต่อไปว่า เป็นอันตอบปัญหาครั้งแรกที่นิโครธปริพพาชกทูลถามที่ว่า ทรงแนะนำ�ำสาวกด้วยธรรมอะไร ให้มีความปลอดโปร่งใจในการปฏิบัติพรหมจรรย์เบื้องต้น คือทรงแนะนำ�ำถึงฐานะอันยิ่งกว่า ประณีตกว่าที่แสดงไว้นี้อีก ปริพพาชกทั้งหลายก็แสดงความประหลาดใจที่ตนไม่เห็นไม่รู้ฐานะที่ยิ่งขึ้นไปกว่านี้ (ยิ่งกว่าการได้ทิพยจักษุที่ว่าเป็นยอด แล้วยังมีอะไรยอดขึ้นไปอีก๑) สันธานคฤหบดีจึงกราบทูลทบทวนถึงข้อที่นิโครธปริพพาชกกล่าวกระทบกระทั่ง พระผู ้ มี พร ะภาคในตอนแรก ซึ่ ง ทำ� ำ ให้ นิ โ ครธปริ พพ าชกนั่ ง นิ่ ง เก้ อ เขิ น พระผู ้ มี พร ะภาค ตรัสถามว่า กล่าวไว้อย่างนั้นจริงหรือไม่ นิโครธปริพพาชกรับว่าจริง และกราบทูลขออภัย จึงตรัสถามให้ตอบด้วยความจริงใจ ถึงถ้อยคำ�ำของพวกปริพพาชกเก่า ๆ ว่า เขากล่าวถึง พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในอดีตว่าชอบส่งเสียงดัง พูดเรื่องไร้สาระหรือว่าชอบสงบอยู่ เสนาสนะอั น สงั ด นิ โ ครธปริ พพ าชกก็ ย อมรั บ ว่ า เคยได้ ยิ น ได้ ฟ ั ง มาว่ า พระอรหั น ต สัมมาสัมพุทธเจ้าในอดีต ทรงปฏิบัติเหมือนอย่างพระผู้มีพระภาคในปัจจุบันนี้ จึงตรัสสรูปว่า วิญญูชนผูส้ ูงอายุน้นั (หมายถึงปริพพาชกโบราณ) มิได้คิดว่า ”พระผูม้ ีพระภาคทรงตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความตรัสรู้ ทรงฝึกพระองค์แล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการฝึก (ให้ผู้อื่นฝึกตนเอง) ทรงสงบระงับแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความสงบระงับ ทรงข้ามพ้นแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการข้ามพ้น ทรงดับเย็นแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความดับเย็น„ นิโครธปริพพาชกจึงกราบทูลขออภัยซ้�้ำำอีก พระผู้มีพระภาคตรัสประทานอภัยแล้ว จึงทรงแสดงการปฏิบัติอย่างได้ผลในพระธรรมวินัยนี้ภายใน ๗ ปี ถึง ๗ วัน แล้วตรัสว่า มิได้ ทรงประสงค์จะได้เขามาเป็นศิษย์ มิได้ทรงประสงค์จะให้เขาเลิกเรียน (แบบปริพพาชก) จะให้ เลิกจากอาชีวะ (การดำ�ำรงชีวิตแบบปริพพาชก) มิได้ทรงประสงค์จะให้ต้ังอยู่ในอกุศลธรรม ถ่ายถอนจากกุศลธรรม หากทรงแสดงธรรมเพื่อให้ละอกุศลธรรม เมื่อปฏิบัติอย่างไรจะ ละอกุศลธรรมได้ ธรรมอันผ่องแผ้วจะเจริญขึน้ ก็จงทำ�ำให้ปญ ั ญาบริบรู ณ์ ทำำ� ให้แจ้งความไพบูล อยู่ในปัจจุบันเถิด ๑

เรื่องนี้เป็นการตอบปัญหาทีเดียวได้ผล ๒ ทาง คือตอบปัญหาแบบชี้ให้เห็นความบกพร่องในลัทธิของปริพพาชก นั้ น ด้ ว ยความรั บ รองของพวกเขาเองอย่ า งหนึ่ง อี ก อย่ า งหนึ่ ง เป็ น การตอบปั ญ หาเดิ มที่ เ ขาถามเกี่ ย วกั บ พระพุทธศาสนาด้วย

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ อุทุมพริกสูตร

492

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. จักกวัตติสูตร (สูตรว่าด้วยพระเจ้าจักรพรรดิ) พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ นครมาตุลา แคว้นมคธ ตรัสสอนภิกษุทั้งหลายให้พึ่งตน พึ่งธรรมและเจริญสติปัฏฐาน ๔๑ แล้วตรัสเล่าเรื่องรัตนะ ๗ ประการของพระเจ้าจักรพรรดิ พระนามว่า ทัฬหเนมิ คือ ๑. จักร (ลูกล้อรถ) แก้ว (จักกรัตนะ) ๒. ช้างแก้ว (หัตถิรัตนะ) ๓. ม้าแก้ว (อัสสรัตนะ) ๔. แก้วมณี (มณีรัตนะ) ๕. นางแก้ว (อิตถีรัตนะ) ๖. ขุนคลังแก้ว (คหปติรัตนะ) ๗. ขุนพลแก้ว (ปริณายกรัตนะ) พระเจ้าทัฬหเนมิตรัสสั่งบุรุษคนหนึ่งให้คอยดูว่า จักรแก้วเคลื่อนจากฐานเมื่อไร ให้มาบอก จำ�ำเนียรกาลล่วงมา เมื่อจักรแก้วเคลื่อนจากที่ บุรุษนั้นก็ไปกราบทูล พระองค์จึง ตรัสเรียกพระราชบุตรองค์ใหญ่มอบราชสมบัติให้แล้วปลงพระเกสาเเละพระมัสสุ ทรงผ้า กาสายะ (ผ้าย้อมฝาด) ออกผนวชเป็นบรรพชิต เมื่อออกผนวชเป็นราชฤษีได้ ๗ วัน จักรแก้ว ก็อันตรธานหายไป พระราชา (พระองค์ใหม่) ก็ทรงเสียพระราชหฤทัยเข้าไปเฝ้าพระราชฤษี เล่าความ ถวาย พระราชฤษีก็ตรัสปลอบว่า จักรแก้วเป็นของให้กันไม่ได้ และทรงแนะนำ�ำให้บำ�ำเพ็ญ จักกวัตติวัตร คือข้อปฏิบัติของพระเจ้าจักรพรรดิ มีฐานะอยู่ที่เมื่อปฏิบัติแล้ว จักรแก้วอัน เป็นทิพย์ มกำี ำ� ตัง้ พัน มีกง ดุมสมบูรณ์ดว้ ยอาการทัง้ ปวง จักปรากฏขึน้ แก่พระราชาผูร้ กั ษาอุโบสถ ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่�่ำำ ผู้ขึ้นสู่ช้ันบนปราสาท กราบทูลถามว่า วัตรอันประเสริฐของพระเจ้า จักรพรรดิเป็นอย่างไร ตรัสตอบว่า ๑. จงอาศัยธรรมสักการะเคารพนับถือธรรม ให้ความคุ้มครองอันเป็นธรรมแก่มนุษย์ แลสัตว์ ไม่ยอมให้ผู้ทำ�ำการอันเป็นอธรรมเป็นไปได้ในแว่นแคว้น๒ ๑ โปรดดูมหาสติปัฏฐานสูตร หน้า ๔๗๓ เพื่อเข้าใจว่าเจริญสติปัฏฐาน ๔ นั้นทำ�ำอย่างไร ๒

ข้อนี้เก็บใจความจริง ๆ สำ�ำนวนบาลียาวมาก

493

๒. ผู้ใดไม่มีทรัพย์ก็มอบทรัพย์ให้ ๓. เข้าไปหาสมณพราหมณ์ผู้เว้นจากความเมา ประมาท ตั้งอยู่ในขันติ (ความอดทน)

โสรัจจะ (ความสงบเสงี่ยม) และถามถึงสิ่งเป็นกุศล อกุศล มีโทษ ไม่มีโทษ ควรเสพ ไม่ควรเสพ อะไรทำ�ำเข้าเป็นไปเพื่อเสียประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน อะไรทำ�ำเข้าเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อสุขตลอดกาลนาน เมื่อฟังแล้ว ก็รับเอาสิ่งที่ เป็นกุศลมาประพฤติ นี้แลคือวัตรอันประเสริฐของพระเจ้าจักรพรรดินั้น„ (หมายเหตุ : ข้าพเจ้าย่อวัตรของพระเจ้าจักรพรรดิได้ ๓ อย่าง แต่ในอรรถกถาแจก ไปตามพยัญชนะได้ถึง ๑๐ อย่าง คือ ให้อารักขาอันเป็นธรรมแก่ ๑. พลกาย หรือกองทหารที่อยู่ใกล้ชิด (เป็นอันโตชน) ๒. กษัตริย์ (น่าจะหมายถึงพระราชวงศ์และกษัตริย์เมืองขึ้น) ๓. ผู้ติดตาม ๔. พราหมณ์ คฤหบดี ๕. ชาวนิคมชนบท ๖. สมณพราหมณ์ ๗. เนื้อและนก ๘. ขัดขวางผู้ทำ�ำการที่ไม่เป็นธรรม ๙. เพิ่มให้ทรัพย์แก่ผู้ไม่มีทัรพย์ ๑๐. เข้าไปหาสมณพราหมณ์แล้วถามปัญหา และแล้วอธิบายต่อไปว่า แยกเป็น ๑๒ ข้อก็ได้ คือแยก คฤหบดีออกจากพราหมณ์ และแยกนกออกจากเนื้อ แต่ที่ข้าพเจ้าย่อเหลือเพียง ๓ ก็เพราะประเด็นแรกมุ่งในทางเคารพธรรม ให้ความ คุ้มครองอันเป็นธรรม และปราบอธรรม จัดเป็นข้อที่ ๑ - ผูจ้ ัดทำ�ำ) เมื่อพระราชา (ผู้เป็นราชบุตร) กระทำ�ำตาม จักรแก้วก็ปรากฏขึ้นตามที่พระราชฤษี ทรงกล่าวไว้ พระราชาจึงทรงถือเต้าน้�้ำำด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงหมุนจักรแก้วไปด้วยพระหัตถ์ เบื้องขวา รับสั่งว่า จักรแก้วอันเจริญจงหมุนไปเถิด จงมีชัยเถิด แล้วยกกองทัพมีองค์ ๔ ติดตามไปทั้งสี่ทิศจนจดสมุทร สั่งสอนพระราชาในทิศนั้น ๆ ให้ตั้งอยู่ในศีล ๕ แล้วมอบให้ ครอบครองสมบัติต่อไปตามเดิม (เพียงให้ยอมแพ้เท่านั้น) เมื่อได้ชัยชนะทั้งสี่ทิศแล้ว ก็เสด็จ กลับสู่ราชธานีตามเดิม

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ จักกวัตติสูตร

494

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พระเจ้าจักรพรรดิ พระองค์ที่ ๒ - ๓ - ๔ - ๕ - ๖ และที่ ๗ ก็เป็นอย่างนี้ พระเจ้า จักรพรรดิที่ ๗ เมื่อออกผนวชและมอบราชสมบัติแก่พระราชโอรสแล้ว จักรแก้วก็อันตรธาน หายไป พวกอำ�ำมาตย์ราชบริพารก็ถวายคำ�ำแนะนำ�ำเรื่องวัตรของพระเจ้าจักรพรรดิ ความผิดพลาดในพระราชาองค์ที่ ๘ พระราชาสดับแล้ว ก็ทรงจัดการรักษาคุ้มครองอันเป็นธรรม แต่ไม่พระราชทาน ทรัพย์แก่ผู้ไม่มีทรัพย์ (ในข้อนี้เมื่อเทียบกับเหตุการณ์ในปัจจุบันก็คือ ไม่จัดการด้านสังคม สงเคราะห์ ไม่มีการช่วยเหลือผู้ตกทุกข์ได้ยาก) ความยากจนก็ไพบูล เมื่อความยากจนไพบูล คนก็ลักทรัพย์ของผู้อ่ืน ราชบุรุษจับได้ก็นำ�ำมาถวายให้ทรงจัดการ เมื่อทรงไต่ส่วนได้ความ เป็นสัตย์ และทราบว่าเพราะไม่มีอาชีพ ก็พระราชทานทรัพย์ให้ไปเลี้ยงตน เลี้ยงมารดาบิดา บุตรภรรยา ประกอบการงานและบำ�ำรุงสมณพราหมณ์ ต่อมามีคนลักทรัพย์ของผู้อ่ืนและ ถูกจับได้อีก ทรงไต่สวนได้ความเป็นสัตย์อย่างเดิม ก็พระราชทานทรัพย์อีก ข่าวก็ลือกันไปว่า ถ้าใครลักทรัพย์กจ็ ะได้พระราชทานทรัพย์ คนก็ปรารถนาจะลักทรัพย์กันมากขึ้น ต่อมา ราชบุรษุ จับคนลักทรัพย์ได้อกี แต่คราวนี้พระราชาทรงเกรงว่า ถ้าพระราชทานทรัพย์ การลักทรัพย์ก็จักเพิ่มยิ่งขึ้น จึงตรัสสั่งให้มัด โกนศีรษะ พาตระเวนไปตามถนนหนทาง ด้ ว ยบั ณ เฑาะว์ เ สี ย งกร้ า ว ๑ นำ� ำ ออกทางประตู พร ะนครด้ า นใต้ ปร าบกั น อย่ า งถอนราก ตัดศีรษะเสีย เมื่อมนุษย์ได้ทราบข่าว ก็พากันสร้างศัสตราอันคมขึ้น และคิดว่า ถ้าลักทรัพย์ใคร ก็จะต้องตัดศีรษะเจ้าทรัพย์บ้าง จึงเกิดการปล้นหมู่บ้านนิคมนครและการปล้นในหนทาง อายุลด อธรรมเพิ่ม จากการที่ไม่ให้ทรัพย์แก่ผู้ไร้ทรัพย์ ก็มากด้วยความยากจน มากด้วยการลักทรัพย์ มากด้วยการใช้ศัสตรา มากด้วยการฆ่า มากด้วยการพูดปด อายุผิวพรรณของสัตว์ทั้งหลาย ก็เสื่อมลง คือมนุษย์มีอายุ ๘ หมื่นปี บุตรมีอายุเพียง ๔ หมื่นปี และลดลงเรื่อย ๆ ในเมื่อ ความชั่วเกิดมากขึ้น เช่น การพูดเท็จอย่างจงใจ การพูดส่อเสียด การประพฤติผิดในกาม เมื่ออายุลดลงเหลือ ๕ พันปี มากไปด้วยธรรม ๒ อย่าง คือการพูดคำ�ำหยาบ และการพูด เพ้อเจ้อ เมื่ออายุลดลงมาถึง ๒๕๐๐ ปี มากไปด้วยธรรม ๒ อย่าง คือโลภอยากได้ของเขา ๑

แปลจากคำ�ำว่า ขรสฺสเรน ปณเวน อรรถกถาอธิบายว่า ด้วยใช้กลองเสียงหยาบ ที่ใช้สำ�ำหรับคนจะถูกฆ่า บัณเฑาะว์ เป็นกลองชนิดหนึ่ง

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ จักกวัตติสูตร

495

เหลืออายุ ๑๐ ปี เกิดมิคสัญญี จักมีสมัยที่บุตรของมนุษย์มีอายุ ๑๐ ปี หญิงสาวอายุ ๕ ปี ก็มีสามีได้ รสเหล่านี้จะอันตรธานไป คือ เนยใส เนยข้น น้�้ำำมัน น้�้ำำผ้งึ น้�้ำำอ้อย รสเค็ม เมล็ดพืช ชื่อกุทรุสกะ (ไทยแปลกันว่า ข้าวหญ้ากับแก้) จะเป็นโภชนะอันเลิศ เสมือน หนึ่งข้าวสุกแห่งข้าวสาลีและเนื้อสัตว์เป็นโภชนะอันเลิศในสมัยนี้ (คือของเลวสมัยนี้กลาย เป็นของดีในสมัยเสื่อม) กุสลกัมมบถ (ทางแห่งกุศล) ๑๐ ประการ จะอันตรธาน อกุสลกัมมบถ (ทางแห่งอกุศล) ๑๐ ประการ จะรุ่งเรืองยิ่ง แม้คำ�ำว่า กุศล ก็ไม่มี ผู้ทำ�ำกุศลจะมีแต่ที่ไหน การไม่ปฏิบัติชอบในมารดาบิดา ในสมณะ ในพราหมณ์ การไม่อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ ในสกุล จะได้รับการบูชาสรรเสริญ ซึ่งตรงกันข้ามกับปัจจุบันนี้ จะไม่มีคำ�ำว่า มารดา น้า บิดา ป้า อา ภริยาของอาจารย์ ภริยาของครู โลกจะเจือปนกัน เหมือนสัตว์ เช่น แพะ ไก่ สุกร จักมีอาฆาต พยาบาท มุ่งร้ายกัน คิดฆ่ากันอย่างรุนแรง แม่คิดต่อลูก ลูกคิดต่อแม่ พ่อคิดต่อลูก ลูกคิดต่อพ่อ พี่ชายคิดต่อน้องหญิง น้องหญิงคิดต่อพี่ชาย ๑ เช่น ไม่เลือกว่าเป็นมารดา ป้า น้า บิดา ลุง อา เป็นต้น - อรรถกถา ๒

ธรรม ในที่นี้หมายถึง เรื่องราว หรือการกระทำ�ำทั่ว ๆ ไป - ม.พ.ป.

ทีฆนิกาย

และพยาบาทปองร้ายเขา เมื่ออายุลดลงมาถึง ๑ พันปี มากไปด้วยมิจฉาทิฏฐิ ความเห็นผิด คลองธรรม เมื่ออายุลดลงมาถึง ๕๐๐ ปี มากไปด้วยธรรม ๓ อย่าง คือ ๑. ความกำ�ำหนัดที่ผิดธรรม๑ (อธมฺมราค) ๒. ความโลภรุนแรง (วิสมโลภ) ๓. ธรรมะที่ผิด (อรรถกถาอธิบายว่า ความกำ�ำหนัดพอใจผิดปกติ เช่น ชายในชาย หญิงในหญิง) เมื่ออายุลดลงมาถึง ๒๕๐ ปี มากไปด้วยธรรม๒ คือการไม่ปฏิบัติชอบในมารดา บิดา ในสมณะ ในพราหมณ์ การไม่อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในสกุล เมื่อเสื่อมลงอย่างนี้ทั้งอายุและ ผิวพรรณ มนุษย์มีอายุ ๒๕๐ ปี บุตรก็มีอายุเพียง ๑๐๐ ปี

496

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

จะเกิดมีสัตถันตรกัปป์๑ คือกัปป์ที่อยู่ในระหว่างศัสตรา ๗ วัน คนทั้งหลายจะมี ความสำ�ำคัญในกันและกันว่าเป็นเนื้อ (มิคสัญญา๒) จะมีศสั ตรา อันคมเกิดขึ้นในมือ ฆ่ากันและกันด้วยสำ�ำคัญว่าเนื้อ กลับเจริญขึ้นอีก มีบุคคลบางคนหลบไปอยู่ในป่าดง พงชัฏ กินเหง้าไม้ ผลไม้ในป่า เมื่อพ้น ๗ วัน แล้วออกมา ก็ดีใจร่าเริงที่รอดชีวิต จึงตั้งใจทำ�ำกุศลกรรม ละเว้นการฆ่าสัตว์ และบำ�ำเพ็ญกุศล กรรม ละเว้นอกุศลกรรม เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ อายุก็ยืนขึ้นเรื่อย ๆ จนถึง ๘ หมื่นปี พระเจ้าจักรพรรดิอีกพระองค์หนึ่ง พระเจ้าสังขะ เมื่อมนุษย์มีอายุยืน ๘ หมื่นปีนั้น หญิงสาวอายุ ๕ พันปีจึงมีสามีได้ มนุษย์จะมีโรค เพียง ๓ อย่าง คือ ๑. ความปรารถนา (อยากอาหาร) ๒. ความไม่อยากกินอาหาร (เกียจคร้านอยากจะนอน) ๓. ความแก่ ชมพูทวีปนี้จะมั่งคั่งรุ่งเรือง มีคามนิคมราชธานีแบบไก่บินถึง (ใกล้เคียงกัน) ยัดเยียด ไปด้วยมนุษย์ กรุงพาราณสีจะเป็นราชธานีนามว่า เกตุมตี อันมั่งคั่ง มีคนมาก อาหารหาง่าย จั ก มี พร ะเจ้ า จั ก รพรรดิ พร ะนามว่ า สั ง ขะ เป็ น พระราชาผู ้ ป กครองโดยธรรม มี ชั ย ชนะ จบ ๔ ทิศ ปกครองชนบทถาวรสมบูรณ์ด้วยรัตนะทั้งเจ็ด พระเมตไตรยพุทธเจ้า เมื่อมนุษย์มีอายุยืน ๘ หมื่นปีน้ัน พระผู้มีพระภาคพระนามว่า เมตไตรย จักบังเกิด ในโลกเป็นพระอรหันตสั มมาสั มพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชา (ความรู้) จรณะ (ความ ประพฤติ) เป็นต้น แสดงธรรมไพเราะในเบื้องต้น ท่ามกลาง และเบื้องปลาย พร้อมทั้งอรรถะ พยัญชนะ บริหารภิกษุสงฆ์มีพันเป็นอเนก๓ เช่นเดียวกับที่เราบริหารภิกษุสงฆ์มีร้อยเป็น ๑

คำ�ำว่า สัตถันตรกัปป์นี้ อรรถกถาอธิบายว่า อันตรกัปป์ที่พินาศในระหว่าง คือโลกยังไม่ถึงสังวัฏฏกัปป์ ก็พินาศ ด้วยศัสตราเสียในระหว่าง อันตรกัปป์มี ๓ อย่าง คือ ทุพภิกขันตรกัปป์ กัปป์พินาศในระหว่างเพราะอดอาหาร โรคันตรกัปป์ กัปป์พินาศในระหว่างเพราะโรค สัตถันตรกัปป์ กัปป์พินาศในระหว่างศัสตราเป็นผลแห่งกรรมชั่ว ของมนุษย์ คือถ้าโลภจัด ก็พินาศเพราะอดอาหาร หลงจัด ก็พินาศเพราะโรค ถ้าโทสะจัด ก็พินาศเพราะศัสตรา ๒ คำ�ำว่า มิคสัญญา แปลว่า ความสำ�ำคัญว่าเนื้อ ถ้าใช้เป็นคุณศัพท์ ก็ใช้ว่า มิคสัญญี แปลว่า ผู้มีความสำ�ำคัญว่าเนื้อ ๓ พันเป็นเอนก หมายความว่า มิใช่พันเดียวหรือเป็นจำ�ำนวนมาก - ม.พ.ป.

497

อเนก พระเจ้าสังขจักรพรรดิจักให้ยกปราสาทที่พระเจ้ามหาปนาทะให้สร้างขึ้น ครอบครอง แจกจ่ายทาน และออกผนวชในสำ�ำนักพระเมตไตรยพุทธเจ้า ในไม่ช้าก็จะทำ�ำให้แจ้งซึ่งที่สุด แห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมด้วยความรู้ย่งิ ด้วยพระองค์เอง (คือสำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์) ครั้นแล้วตรัสสอนให้ภิกษุทั้งหลายพึ่งตน พึ่งธรรม เจริญสติปัฏฐาน ๔ และสอนให้ ท่องเที่ยวไปในโคจรของบิดา (ดำ�ำเนินตามพระองค์) ก็จักเจริญด้วยอายุ วรรณะ (ผิวพรรณ) สุข โภคะ (ทรัพย์สมบัติ) และพละ (กำ�ำลัง) ๑. ทรงแสดงการเจริญอิทธิบาท (คุณให้บรรลุความสำ�ำเร็จ) ๔ ประการ ว่าเป็นเหตุให้ ดำ�ำรงอยู่ได้ ตลอดกัปป์หรือกว่ากัปป์ ๒. ทรงแสดงการมีศีล สำ�ำรวมในปาฏิโมกข์ (ศีลที่เป็นประธาน) ว่าเป็นเหตุให้มี วรรณะ ๓. ทรงแสดงการเจริญฌานทั้ง ๔ ว่าเป็นเหตุให้มีสุข ๔. ทรงแสดงการเจริญพรหมวิหาร ๔ ว่าเป็นเหตุให้มีโภคะ (ทรัพย์สมบัติ) ๕. ทรงแสดงการทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ (ความหลุดพ้นเพราะสมาธิ) ปัญญาวิมุติ (ความหลุดพ้นเพราะปัญญา) อันไม่มีอาสวะอยู่ในปัจจุบัน ว่าเป็นเหตุให้มีพละ (กำ�ำลัง) ตรัสในที่สุดว่า ไม่ทรงเห็นกำ�ำลังอย่างอื่น สักอย่างหนึ่งที่จะครอบงำ�ำได้ยากเท่ากับ กำ�ำลังของมาร๑ เพราะสมาทานกุศลธรรม บุญก็จะเจริญยิ่ง

๔. อัคคัญญสูตร (สูตรว่าด้วยสิ่งที่เลิศ หรือที่เป็นต้นเดิม) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ปราสาทของนางวิสาขาในบุพพาราม ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้นสามเณรชื่อวาเสฏฐะและภารัทวาชะ (เดิมนับถือศาสนาอื่น) อยู่ปริวาส (อบรม) ในภิกษุ ทั้งหลาย ปรารถนาความเป็นภิกษุ ชวนกันไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ผู้กำ�ำลังจงกรมอยู่ในที่แจ้ง เพื่อฟังธรรม พระผู้มีพระภาคตรัสว่าพวกท่านมีชาติเป็นพราหมณ์ มีสกุลเป็นพราหมณ์ ออกบวช พวกพราหมณ์ที่เป็นชั้นหัวหน้า ไม่ด่าไม่บริภาษบ้างหรือ กราบทูลตอบว่า ด่าอย่าง เต็มที่ ตรัสถามว่า ด่าอย่างไร กราบทูลว่า ด่าว่าพราหมณ์เป็นวรรณะประเสริฐ เป็นวรรณะ ขาว บริสุทธิ์ วรรณะอื่นเลว เป็นวรรณะดำ�ำ ไม่บริสุทธิ์ พราหมณ์เป็นบุตรของพรหม เกิดจาก ๑

มาร หมายถึง กิเลส ในที่นี้หมายความว่า กิเลสมีกำ�ำลังที่เอาชนะได้ยาก - ม.พ.ป.

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ อัคคัญญสูตร

498

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ปากพรหม เป็นพรหมทายาท พวกท่านละวรรณะอันประเสริฐ ไปเข้าสู่วรรณะเลว คือ พวก สมณะศีรษะโล้น ซึ่งเป็นพวกไพร่ พวกดำ�ำ พวกเกิดจากเท้าของพระพรหม ซึ่งเป็นการไม่ดี ไม่สมควรเลย พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า พราหมณ์พวกนั้นลืมตน เกิดจากองค์กำ�ำเนิด ของพราหมณีแท้ ๆ ยังกล่าวว่าประเสริฐสุด เกิดจากปากพรหม เป็นต้น ซึ่งเป็นการกล่าวตู่ พระพรหมและพูดปด๑ แล้วตรัสเรื่องมนุษย์ ๔ วรรณะ ที่ทำ�ำชั่วทำ�ำดีได้อย่างเดียวกัน และเรื่องที่พระเจ้า ปเสนทิโกศล (ผู้เป็นกษัตริย์) แต่ปฏิบัติต่อพระองค์ ซึ่งพวกพราหมณ์ถือว่าเป็นพวกดำ�ำ (เพราะปลงศีรษะออกบวช) อย่างเต็มไปด้วยความเคารพ ครั้นแล้วตรัส (เป็นเชิงปลอบใจ หรือให้หลักการใหม่) ว่า ท่านทั้งหลายมาบวช จาก โคตร จากสกุลต่าง ๆ เมื่อมีผู้ถามว่า เป็นใคร ก็จงกล่าวตอบว่า พวกเราเป็นสมณะศากยบุตร ผู ้ ใ ดมี ศ รั ทธ าตั้ ง มั่ น ในตถาคตผู ้ น้ั น ย่ อ มควรที่จ ะกล่ า วว่ า เราเป็ น บุ ต ร เป็ น โอรสของ พระผู้มีพระภาค เป็นผู้เกิดจากธรรม อันธรรมสร้างเป็นธรรมทายาท (ผู้รับมรดกธรรม) ทั้งนี้ เพราะคำ�ำว่า ธัมมกาย (กายธรรม) พรหมกาย (กายพรหม) และผู้เป็นธรรม ผู้เป็นพรหม นี้เป็น ชื่อของตถาคต (เป็นการแก้ข้อด่าของพวกพราหมณ์ โดยสร้างหลักการใหม่ให้พวกมาบวชจากทุก วรรณะได้ช่อื ว่ามีกำ�ำเนิดใหม่ที่ไม่แพ้พวกพราหมณ์) ครั้นแล้วตรัสเรื่อง สมัยหนึ่งโลกหมุนเวียนไปสู่ความพินาศ สัตว์ทั้งหลายไปเกิดใน ชั้นอาภัสสรพรหมกันโดยมาก เมื่อโลกหมุนกลับ (คือเกิดใหม่ภายหลังพินาศ) สัตว์เหล่านั้น ก็จุติมาสู่โลกนี้ เป็นผู้เกิดขึ้นจากใจ กินปีติเป็นภักษา (ยังมีอำ�ำนาจฌานอยู่) มีแสงสว่างในตัว ไปได้ในอากาศ (เช่นเดียวกับเมื่อเกิดในชั้นอาภัสสรพรหม) อาหารชั้นแรก แล้วเกิดมีรสดิน (หรือเรียกว่าง้วนดิน) อันสมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น รส สัตว์ทั้งหลาย เอานิ้วจิ้มง้วนดินลิ้มรสดูก็ชอบใจ เลยหมดแสงสว่างในตัว เมื่อแสงสว่างหายไป ก็มีพระจันทร์ พระอาทิตย์ มีดาวนักษัตร มีคืนวัน มีเดือน มีกึ่งเดือน มีฤดู และปี เมื่อกินง้วนดินเป็น อาหาร กายก็หยาบกระด้าง ความทรามของผิวพรรณก็ปรากฏ พวกมีผิวพรรณดี ก็ดูหมิ่น ๑

เรือ่ งนีไ้ ด้แปลพระพุทธภาษิตไว้โดยละเอียด ในหน้า ๒๐๒ - ๒๐๔ หมายเลข ๒๒๑ ๒๒๒ ๒๒๓ ในทีน่ ี้จงึ กล่าวโดย รวบรัด

499

พวกมีผิวพรรณทราม เพราะดูหมิ่นผู้อ่ืนเรื่องผิวพรรณ เพราะความถือตัวและดูหมิ่นผู้อื่น ง้วนดินก็หายไป ต่างก็พากันบ่นเสียดาย แล้วก็เกิดสะเก็ดดินที่สมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น และรส ขึ้นแทน ใช้เป็นอาหารได้ แต่เมื่อกินเข้าไปแล้วร่างกายก็หยาบกระด้างยิ่งขึ้น ความทรามของ ผิวพรรณก็ปรากฏชัดขึ้น เกิดการดูหมิ่น ถือตัว เพราะเหตุผิวพรรณนั้นมากขึ้น สะเก็ดดินก็ หายไป เกิดเถาไม้สมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น และรส ขึ้นแทน ใช้กินเป็นอาหารได้ ความหยาบ กระด้างของกาย และความทรามของผิวพรรณก็ปรากฏมากขึ้น เกิดการดูหมิ่น ถือตัว เพราะ เหตุผิวพรรณนั้นมากขึ้น เถาไม้ก็หายไป ข้าวสาลี ไม่มีเปลือก มีกลิ่นหอม มีเมล็ดเป็นข้าวสาร ก็เกิดขึ้นแทน ใช้เป็นอาหารได้ ข้าวนี้เก็บเย็นเช้าก็แก่แทนที่ขึ้นมาอีก ไม่ปรากฏพร่องไปเลย ความหยาบกระด้างของกาย ความทรามของผิวพรรณก็ปรากฏมากขึ้น เพศหญิงเพศชาย จึงปรากฏเพศหญิงเพศชาย เมื่อต่างเพศเพ่งกันแลกันเกินขอบเขต ก็เกิดความ กำ�ำหนัดเร่าร้อนและเสพเมถุนธรรมต่อหน้าคนทั้งหลาย เป็นที่รังเกียจ และพากันเอาสิ่งของ ขว้างปา เพราะสมัยนั้นถือการเสพเมถุนเป็นอธรรม เช่นกับที่สมัยนี้ถือว่าเป็นธรรม (ถูกต้อง) ต่อมาจึงรู้จักสร้างบ้านเรือน ปกปิดซ่อนเร้น การสะสมอาหาร ต่อมามีผู้เกียจคร้านที่จะนำ�ำข้าวสาลีมาตอนเช้าเพื่ออาหารเช้า นำ�ำมาตอนเย็นเพื่อ อาหารเย็น จึงนำ�ำมาครั้งเดียวให้พอทั้งเช้าทั้งเย็น ต่อมาก็นำ�ำมาครั้งเดียวให้พอสำ�ำหรับ ๒ วัน ๔ วัน ๘ วัน มีการสะสมอาหาร จึงเกิดมีเปลือกห่อหุ้มข้าวสาร ที่ถอนแล้วก็ไม่งอกขึ้นแทน ปรากฏความพร่อง (เป็นตอน ๆ ที่ถูกถอนไป) มนุษย์เหล่านั้นจึงประชุมกันปรารภความเสื่อม ลงโดยลำ�ำดับ แล้วมีการแบ่งข้าวสาลีกำ�ำหนดเขต (เป็นของคนนั้นคนนี้) อกุศลธรรมเกิดขึ้น กษัตริย์เกิดขึ้น ต่อมาบางคนรักษาส่วนของตน ขโมยของคนอื่นมาบริโภค เมื่อถูกจับได้ ก็เพียงแต่ สั่งสอนกันไม่ให้ทำ�ำอีก เขาก็รับคำ�ำ ต่อมาขโมยอีก ถูกจับได้ถึงครั้งที่ ๓ ก็สั่งสอนเช่นเดิมอีก แต่บางคนก็ลงโทษ ตบด้วยมือ ขว้างด้วยก้อนดิน ตีด้วยไม้ เขาจึงประชุมกันปรารภว่า การ ลักทรัพย์ การติเตียน การพูดปด การจับท่อนไม้เกิดขึ้น ควรจะแต่งตั้งคนขึ้นให้ทำ�ำหน้าที่ติคน ที่ควรติ ขับไล่คนที่ควรขับไล่ โดยพวกเราจะแบ่งส่วนข้าวสาลีให้ จึงเลือกคนที่งดงามมีศักดิ์ใหญ่ แต่งตั้งเป็นหัวหน้า เพื่อปกครองคน (ติและขับไล่คนที่ทำ�ำผิด) คำ�ำว่า ”มหาสมมต„ (ผู้ที่มหาชน แต่งตั้ง) กษัตริย์ (ผู้เป็นใหญ่แห่งนา) ราชา (ผู้ทำ�ำความอิ่มใจ สุขใจแก่ผู้อ่นื ) จึงเกิดขึ้น กษัตริย์

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ อัคคัญญสูตร

500

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ก็เกิดขึ้นจากคนพวกนั้น มิใช่พวกอื่น๑ จากคนเสมอกัน มิใช่คนไม่เสมอกัน เกิดขึ้นโดยธรรม มิใช่เกิดขึ้นโดยอธรรม ธรรมะจึงเป็นสิ่งประเสริฐสุดในหมู่ชนทั้งในปัจจุบันและอนาคต เกิดพราหมณ์ แพศย์ ศูทร ยังมีคนบางกลุ่มออกบวชมุ่งลอยธรรมที่ชั่วเป็นอกุศล จึงมีนามว่า พราหมณ์ (ผู้ ลอยบาป) สร้างกุฎีหญ้าขึ้น เพ่งในกุฎีน้ัน จึงมีนามว่า ฌายกะ (ผู้เพ่ง) บางคนไปอยู่รอบ หมู่บ้านรอบนิคม แต่งตำ�ำรา (อรรถกถาว่า แต่งพระเวทและสอนให้ผู้อ่ืนสวดสาธยาย) คน จึงกล่าวว่า ไม่เพ่ง นามว่า อัชฌายกะ (ผู้ไม่เพ่ง) จึงเกิดขึ้น เดิมหมายความเลว แต่บัดนี้หมาย ความดี (อัชฌายกะ ปัจจุบันนี้แปลว่า ผู้สาธยาย) ยังมีคนบางกลุ่ม ถือการเสพเมถุนธรรม ประกอบการงานเป็นส่วน ๆ จึงมีชื่อว่า เวสสะ (แพศย์ = ประกอบการค้า) ยั​ังมี​ีคนบางกลุ่​่�ม ถื​ือการเสพเมถุ​ุนธรรม อาศั​ัยการล่​่าสั​ัตว์​์เลี้​้�ยงชี​ีวิ​ิต จึ​ึงมี​ีชื่​่�อว่​่าศู​ูทร (พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับไทยตกหาย ข้​้อความวรรคนี้​้�ทั้​้�งวรรค จึ​ึงต้​้องแปลตามฝรั่​่�ง๒ อรรถกถาอธิ​ิบาย คำ�ำว่า สุทท (ศูทร) ว่าเพี้ยนมาจากคำ�ำว่า ลุทท (นายพราน) หรือ ขุทท (งานเล็ก ๆ น้อย ๆ) เป็นเชิงว่าพวกแพศย์ คือผู้ทำ�ำงานสำ�ำคัญ แต่พวกศูทรทำ�ำงานเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่เข้าใจกันทั่วไป คือศูทรเป็นพวกคนงานหรือคนรับใช้) ครั้นแล้วตรัสสรูปว่า ทั้งพราหมณ์ แพศย์ ศูทร ก็เกิดจากพวกคนพวกนั้น มิใช่เกิด จากคนพวกอื่น เกิดจากคนที่เสมอกัน มิใช่เกิดจากคนที่ไม่เสมอกัน เกิดขึ้นโดยธรรม มิใช่ เกิดขึ้นโดยอธรรม (แสดงว่าการแบ่งชั้นวรรณะนั้น ในชั้นเดิมได้มาจากหลักการอื่น นอกจาก การแบ่งงานหรือแบ่งหน้าที่กันตามความสมัครใจ แล้วก็ไม่ใช่ว่าใครวิเศษกว่าใครมาแต่ต้น แท้ จริง ก็ ค นชั้น เดี ย วกั น มาแต่ เ ดิ ม ทั้ง นี้ เ ป็ น การทำ� ำล ายทิ ฏ ฐิ ม านะ ช่ ว ยให้ ล ดการดู ห มิ่ น กันแลกัน เป็นการปฏิเสธหลักการของพราหมณ์ ที่ว่าใครเกิดจากส่วนไหนของพระพรหม ซึ่งสูงต่�่ำำกว่ากัน) ๑ คำ�ำว่า มิใช่พวกอื่น เติมตามฉบับยุโรป สงสัยว่าฉบับไทย จะตกคำ�ำว่า มิใช่ ๒

ฝรั่งแปลว่า เดินเท้าไปประกอบการค้าต่าง ๆ จากคำ�ำว่า วิสํุ กมฺมนฺเต ปโยเชสํุ แต่อรรถกถาแก้ว่า ประกอบการงาน ที่เด่น หรือชั้นสูง มีการเฝ้าหรือรักษา และการค้า เป็นต้น โคปกวาณิชกมฺมาทิเก วิสฺสุเต อุคฺคเต กมฺมนฺเต ปโยเชสํุ

501

สมณมณฑล แล้วตรัสต่อไปว่า มีสมัยซึ่งบุคคลในวรรณะทั้งสี่มีกษัตริย์ เป็นต้น ไม่พอใจธรรมะ ของตน ออกบวชไม่ครองเรือน จึงเกิดสมณมณฑล หรือคณะของสมณะขึ้น จากคณะทั้ง ๔ คือเกิดจากคนเหล่านั้น มิใช่เกิดจากคนพวกอื่น เกิดจากคนที่เสมอกัน มิใช่เกิดจากคนที่ ไม่เสมอกัน เกิดขึ้นโดยธรรม มิใช่เกิดขึ้นโดยอธรรม (อันนี้เป็นการพิสูจน์อีกว่า คนชั้นสมณะ ที่พวกพราหมณ์ดูหมิ่นอย่างยิ่งนั้น ก็เกิดจากวรรณะทั้งสี่ ซ่งึ มีมูลเดิมมาด้วยกัน ไม่ใช่ใครสูงต่�่ำำ กว่ากัน) การได้รับผลเสมอกัน ครั้นแล้วตรัสสรูปว่า ทั้งกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร และสมณะ๑ ถ้าประพฤติ ทุจจริตทางกาย วาจา ใจ มีความเห็นผิด ประกอบกรรมซึ่งเกิดจากความเห็นผิด เมื่อตายไป ก็จะเข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก เหมือนกัน ถ้าตรงกันข้าม คือประพฤติสุจริตทางกาย วาจา ใจ มีความเห็นชอบ ประกอบกรรม ซึ่งเกิดจากความเห็นชอบ เมื่อตายไป ก็จะเข้าถึง สุคติโลกสวรรค์เหมือนกัน หรือถ้าทำ�ำทั้งสองอย่าง (คือชั่วก็ทำ�ำ ดีก็ทำ�ำ) ก็จะได้รับทั้งสุขทั้งทุกข์ เหมือนกัน อนึง่ วรรณะทัง้ สีน่ ้ ี ถา้ สำ�ำรวมกาย วาจา ใจ อาศัยการเจริญโพธิปกั ขิยธรรม ๗ ประการ๒ ก็จะปรินพพ ิ านได้ในปัจจุบันเหมือนกัน และวรรณะทั้งสี่เหล่านี้ ผู้ใดเป็นภิกษุ เป็นพระอรหันต์ขีณาสพ หมดกิจ ปลงภาระ หลุดพ้น เพราะรู้โดยชอบ ผู้น้ันก็นับว่าเป็นยอดแห่งวรรณะเหล่านั้นโดยธรรม มิใช่โดย อธรรม เพราะธรรมะเป็นสิ่งประเสริฐสุดในหมู่ชนทั้งในปัจจุบันและอนาคต ในที่สุดตรัสย้�้ำำถึงภาษิตของสนังกุมารพรหมและของพระองค์ ที่ตรงกันว่า ”กษัตริย์ เป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่ชนผู้ถือโคตร แต่ผู้ใดมีวิชชา (ความรู้) จรณะ (ความประพฤติ) ผู้น้ัน เป็นผู้ประเสริฐสุดในเทวดาและมนุษย์„ (หมายเหตุ : พระสูตรนี้ มีลีลาแสดงความเป็นมาของโลก แต่แสดงแล้ว ก็ยกธรรมะ เป็นจุดสูงสุดในเทวดาและมนุษย์ วรรณะทั้งสี่ก็มาจากคนพวกเดียวกัน ไม่มีใครวิเศษกว่ากัน แต่ภายหลังคนเข้าใจผิดดูหมิ่นกันไปเอง การแสดงเรื่องความเป็นมาของโลก อาจวินิจฉัยได้ ๑ ฉบับที่ฝรั่งแปล ไม่มีคำ�ำว่า สมณะ ถ้าเป็นเช่นนั้น พระไตรปิฎกฉบับยุโรปก็ตกที่สำ�ำคัญหลายวรรค ๒

อรรถกถาแก้ว่า ได้แก่โพธิปักขิยธรรมทั้งสามสิบเจ็ดนั่นแหละ แต่ถ้าจัดตามหัวข้อใหญ่ก็มี ๗ มีสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน เป็นต้น ดูหน้า ๔๕๙ (เสด็จป่ามหาวันประชุมภิกษุสงฆ์) - ม.พ.ป.

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ อัคคัญญสูตร

502

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เป็น ๒ ประการ คือประการแรก เป็นการเอาหลักของศาสนาพราหมณ์มาเล่า แต่อธิบายหรือ ตีความเสียใหม่ให้เข้ารูปเข้ารอยกับคติธรรมทางพระพุทธศาสนา อันชี้ให้เห็นว่าพราหมณ์เข้าใจ ของเก่าผิด จึงหลงยกตัวเองว่าประเสริฐ อีกอย่างหนึ่ง เป็นการเล่าโดยมิได้อิงคติของพราหมณ์ โดยถือเป็นของพระพุทธศาสนาแท้ ๆ ก็แปลกดีเหมือนกัน เพราะถ้าเทียบส่วนใหญ่กับส่วนเล็ก ในทางวิทยาศาสตร์แล้วปรมาณูที่มีโปรตอนเป็นศูนย์กลาง มีอีเล็กตรอน เป็นตัววิ่งวน รวมทั้ง มีนิวตรอนเป็นส่วนประกอบด้วยนั้น มีลักษณะใกล้เคียงกับสุริยะระบบ ซึ่งมีดวงอาทิตย์เป็น จุดศูนย์กลาง มีดาวเคราะห์ (PLANETS) เช่นโลกเรา และดาวพระศุกร์ พระเสาร์ เป็นต้น วนรอบคล้ายอีเล็กตรอน มีบางโอกาสที่ปรมณูอาจถูกแยก ถูกทำ�ำลาย เพราะเหตุภายนอก เช่ น ที่ นั ก วิ ท ยาศาสตร์ จัด ทำ� ำ ฉั น ใด สุ ริ ย ะระบบ หรื อ SOLAR SYSTEM ก็ เ ช่ น เดี ย วกั น อาจถูกทำ�ำลายหรือสลายตัว แล้วเกิดใหม่ได้ เพราะมีระบบสุริยะอื่นเข้ามาใกล้หรือมีเหตุอื่น เกิดขึ้น ในการเกิดก็เช่นเดียวกัน เมื่อทำ�ำลายได้ก็อาจรวมตัวได้ ในเมื่อธาตุไฮโดรเยนกับ ออกซิเยนรวมตัวกันเป็นน้�้ำำ พวกฝุ่นผงที่แหลกก็เข้ามารวมตัวกับน้�้ำำได้และแข้นแข็งขึ้นในที่สุด เป็นเรื่องเสนอชวนให้คิด แต่มิได้ชวนให้ติดในเกร็ด เพราะสาระสำ�ำคัญอยู่ที่การถือธรรมะ เป็นใหญ่เป็นหลักของสังคมทุกชั้น)

๕. สัมปสาทนียสูตร (สูตรว่าด้วยคุณธรรมที่น่าเลื่อมใสของพระพุทธเจ้า) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่ามะม่วงซึ่งเศรษฐีขายผ้าเป็นผู้ถวาย (ปาวาริกัมพวัน) พระสาริบุตรเข้าไปเฝ้ากราบทูลว่า ท่านเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคว่า ไม่มีสมณพราหมณ์ใดใน อดีต อนาคต ปัจจุบัน ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางตรัสรู้ พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ท่าน เปล่งวาจาอย่างอาจหาญ บรรลือสีหนาทยืนยันแน่ลงไปโดยส่วนเดียว ท่านกำ�ำหนดรู้จิตของ พระผู้มีพระภาคในอดีต อนาคต ปัจจุบัน หรือว่ามีศีล มีธรรม มีปัญญา มีธรรมเป็นเครื่องอยู่ และหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ๆ พระสาริบุตรตอบว่า เปล่า พระเจ้าข้า จึงตรัสถามว่า เมื่อเป็น เช่นนั้น เหตุไฉนจึงเปล่งวาจาอย่างอาจหาญ บรรลือสีหนาท ยืนยันแน่ลงไปโดยส่วนเดียว อย่างนี้ พระสาริบุตรแสดงความแน่ใจ พระสารีบุตรกราบทูลแสดงความแน่ใจของท่านว่า เปรียบเหมือนนายประตูผู้ฉลาด เฝ้าอยู่ทางประตูเข้าออก ไม่เห็นทางอื่น เช่น ที่ต่อกำ�ำแพง หรือช่องกำ�ำแพง แม้ที่แมวจะเข้าออก ได้ เขาย่อมแน่ใจว่าสัตว์ตัวใหญ่ย่อมเข้าออกพระนครนี้ทางประตูนี้เท่านั้น ตัวท่านเองก็เป็น

503

เช่นนั้น รู้นัยแห่งธรรมว่า พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งในอดีต อนาคต ปัจจุบัน ทรงละ นีวรณ์ ๕ อันเป็นครื่องเศร้าหมองแห่งจิต อันทำ�ำปัญญาให้อ่อนกำ�ำลัง ทรงตั้งจิตไว้ด้วยดีใน สติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามเป็นจริงแล้ว จึงได้บรรลุอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ๑ อันยอดเยี่ยม ท่านได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อสดับธรรม เมื่อสดับธรรมแล้วก็รู้ย่ิง ธรรมบางอย่างในธรรมนั้น ถึงความสำ�ำเร็จใน (อริยสัจจ) ธรรม เลื่อมใสในพระศาสดาว่า พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ตรัสรู้เองโดยชอบ พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคแสดงดีแล้ว พระสงฆ์ ปฏิบัติดีแล้ว พระสาริบุตรแสดงข้อน่าเลื่อมใส ๑๕ ข้อ ครั้นแล้วท่านได้แสดงธรรมะอันยอดเยี่ยมที่พระผู้มีพระภาคแสดงแก่ท่าน ซึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสรู้อย่างไม่มีส่วนเหลือ ไม่มีข้อที่ควรรู้ยิ่งขึ้นไปอีก ซึ่งจะพึงมีสมณพราหมณ์ อื่นยิ่งไปกว่า เป็นข้อ ๆ ดังต่อไปนี้ ๑. กุศลธรรม (เเสดงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการตามหัวข้อใหญ่ มีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น จนถึงมรรคมีองค์ ๘ ดูหน้า ๔๕๙ เสด็จป่ามหาวันประชุมภิกษุสงฆ์) ๒. ธรรมในการบัญญัติอายตนะ (ทั้งภายในและภายนอก คือตากับรูป หูกับเสียง จมูกกับกลิ่น ลิ้นกับรส กายกับโผฏฐัพพะ และใจกับธรรมะ) ๓. ธรรมในการก้าวลงสู่ครรภ์ (มี ๔ ชนิด มีการก้าวลงสู่ครรภ์ การตั้งอยู่ การออก จากครรภ์ โดยไม่มีความรู้สึกตัว รู้ตัวในข้อแรก ไม่รู้ตัวใน ๒ ข้อหลัง รู้ตัวใน ๒ ข้อแรก ไม่รู้ตัวในข้อหลัง รู้ตวท ั ั้งสามข้อ) ๔. ธรรมในการแสดงวิ​ิธี​ีดั​ักใจคน (อาเทศนาวิ​ิธี​ี) (๔ อย่​่าง คื​ือ ด้​้วยนิ​ิมิ​ิต ด้​้วยได้​้ ฟั​ังเสี​ียง ด้​้วยเสี​ียงละเมอ ของผู้​้�วิ​ิตก วิ​ิจาร ด้​้วยการกำหนดรู้​้�ใจของผู้​้�ได้​้สมาธิ​ิ) ๕. ธรรมในทัสสนสมาบัติ (เข้าฌานที่มีการเห็นอารมณ์ต่าง ๆ รวม ๔ อย่าง คือเห็น อาการ ๓๒ มีผม ขน เป็นต้น พิจารณากระดูก พิจารณากระแสวิญญาณของบุรษุ อันตั้งอยู่ในโลกนี้และโลกอื่น พิจารณาวิญญานของบุรุษอันไม่ต้ังอยู่ในโลกนี้ และโลกอื่น ความพิสดารโปรด ดูอรรถกถา สุ.วิ. ๓/๑๑๗) ๑

ในตอนนี้มคำี ำท � ี่ควรชี้ความหมาย ๔ คือ (๑) นีวรณ์ กิเลสอันกัน้ จิตมิให้บรรลุคณ ุ ความดี (๒) สติปฏั ฐานการตัง้ สติ (๓) โพชฌงค์องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้ และ (๔) อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ญาณคือการตรัสรู้เองโดยชอบอัน ยอดเยี่ยม

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ สัมปสาทนียสูตร

504

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๖. ธรรมในการบัญญัติบุคคล (มี ๗ อย่าง มีอุภโตภาควิมุต ผู้พ้นโดยส่วนทั้งสอง เป็นต้น จนถึง สัทธานุสารี ผู้แล่นไปตามศรัทธา) ๗. ธรรมในกลุ่มที่เป็นประธาน (คือโพชฌงค์องค์แห่งปัญญาเป็นเครื่องตรัสรู้ ๗ อย่าง มีสติ เป็นต้น) ๘. ธรรมในข้อปฏิบัติ (มี ๔ อย่าง มีปฏิบัตลำิ �ำบากและรู้ได้ช้า เป็นต้น) ๙. ธรรมในความประพฤติเกี่ยวกับคำ�ำพูด (มี ๔ อย่าง คือ ไม่พูดเท็จ ไม่พูดส่อเสียด คือไม่ยุให้แตกร้าวกัน ไม่พูดแข่งดีหวังจะได้ชัยชนะ เช่น เมื่อถูกว่า ท่านเป็นคน ทุศล ี ก็ตอบว่า ท่านน่ะสิทศุ ล ี อาจารย์ของท่านก็ทศุ ล พ ี ดู ด้วยใช้ปญ ั ญา มีขอ้ อ้างอิง ถูกต้องตามกาล) ๑๐. ธรรมในวิธกี ารสัง่ สอน (คือรูว้ ธิ สี งั่ สอนให้เป็นพระอริยบุคคล ๔ ชัน้ มีพระโสดาบัน เป็นต้น) ๑๑. ธรรมในการรู้ความหลุดพ้นของผู้อ่นื (รู้ความหลุดพ้นของพระอริยบุคคล ๔) ๑๒. ธรรมในสั สส ตวาทะ คื อ ลั ทธิ ที่ เ ห็ น ว่ า เที่ ย ง (มี ๓ อย่ า ง คื อ เห็ น ว่ า ตนและ โลกเที่ยง เพราะระลึกชาติได้ ดูหน้า ๔๑๐ - ๔๑๑ ข้อ ๑ (๑) (๒) (๓)) ๑๓. ธรรมในญาณหยั่งรู้ความจุติ (เคลื่อนหรือตาย) และอุปบัติ (เกิดขึ้น) ของสัตว์ ทั้งหลาย มีทิพยจักษุ เห็นสัตว์ได้ชั่วได้ดีตามกรรมของตน) ๑๔. ธรรมในการแสดงฤทธิ์ (ทั้งฤทธิ์ที่มีอาสวะและกิเลส และฤทธิ์ที่ไม่มีอาสวะ และกิเลส) ๑๕. พระผู้มีพระภาคทรงบรรลุธรรมที่บุรุษผู้มีศรัทธาพึงบรรลุด้วยความเพียร ด้วย เรี่ยวแรง ด้วยความบากบั่นของบุรุษ ไม่ทรงประกอบพระองค์ให้ชุ่มด้วยกาม ไม่ ทรงประกอบการทรมานพระองค์ให้ลำ�ำบาก ทรงได้ฌาน ๔ อันเป็นเรื่องของจิตใจ ชั้นสูง อันเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันตามพระประสงค์ โดยไม่ยากลำ�ำบาก ครั้นแล้วท่านก็ย้�้ำำความแน่ใจของท่านว่า เมื่อมีใครถาม ท่านก็จะยืนยันว่า ไม่มี สมณพราหมณ์ทั้งในอดีต อนาคต ปัจจุบันจะยิ่งไปกว่าพระผู้มีพระภาคในทางตรัสรู้ แต่ถ้า ถามว่า มีสมณพราหมณ์ในอดีต ในอนาคต ที่เสมอด้วยพระผู้มีพระภาคในทางตรัสรู้หรือไม่ ก็จะตอบว่า มี แต่ถ้าถามถึงปัจจุบันก็จะตอบว่าไม่มี ถ้าถูกถามอีกว่า ทำ�ำไมจึงเป็นเช่นนั้น ก็จะ ตอบว่า เคยได้สดับมาในที่เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า มีพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ในอดีต อนาคต ที่เสมอด้วยพระองค์ในทางตรัสรู้ และได้เคยสดับในที่เฉพาะพระพักตร์ พระผู ้ มี พร ะภาค (เช่ น เดี ย วกั น ) ว่ า มิ ใ ช่ ฐ านะ มิ ใ ช่ โ อกาสที่ ใ นโลกธาตุ เ ดี ย วกั น จะมี

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ ปาสาทิกสูตร

505

พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเกิดขึ้นพร้อมกัน ๒ พระองค์ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสรับรองภาษิต ของพระสาริบุตร คำ�ำของพระอุทายี พระอุทายีก็กราบทูลสรรเสริญพระผู้มีพระภาคว่า เป็นที่น่าอัศจรรย์ที่ทรงมีความ ปรารถนาน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา ทั้ง ๆ ที่ทรงมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก แต่ก็ไม่ทรง ทำ�ำพระองค์ให้ปรากฏ (โอ้อวด)

พระผู้มีพระภาคประทับในปราสาท ในป่ามะม่วงของเจ้าศากยะผู้เชี่ยวชาญในวิชาธนู (เวธญฺ  า สกฺ ย า) ครั้ ง นั้ น นิ คร นถนาฏบุ ต ร (เจ้ า ลั ทธิ ค นหนึ่ ง ของศาสนานิ คร นถ์ หรื อ ศาสนาเชน) ถึงแก่กรรมที่กรุงปาวา พวกนิครนถ์เกิดแตกกันเป็นสองฝ่าย ทะเลาะวิวาทกัน อย่างรุนแรง พระจุนทะ๑ (น้องชายพระสาริบุตร) จำ�ำพรรษาใกล้กรุงปาวาจนตลอดพรรษาแล้ว ก็ไปหาพระอานนท์ ณ สามคาม ไหว้พระอานนท์แล้วเล่าความให้ฟัง พระอานนท์จึงชวน พระจุนทะไปเฝ้าพระผูม้ ีพระภาค กราบทูลให้ทรงทราบ ศาสดา หลักธรรม สาวก พระผู ้ มี พร ะภาคจึ ง ตรั ส ถึ ง ศาสดา หลั ก ธรรมคำ� ำส อนและสาวก แบ่ ง ออกเป็ น ประเภทดังนี้ ๑. ศาสดาไม่ดี หลักธรรมไม่ดี สาวกไม่ดี ก็เป็นที่ติเตียนทั้งสามฝ่าย ใครปฏิบัติตาม ก็ประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก ๒. ศาสดาไม่ ดี หลั ก ธรรมไม่ ดี แม้ ส าวกจะดี คื อ ปฏิ บั ติ ต าม ก็ เ ป็ น ที่ ติ เ ตี ย น ทั้งสามฝ่าย ใครทำ�ำความเพียรตาม ก็ประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก ๓. ศาสดาดี หลักธรรมดี สาวกไม่ดี ศาสดาและหลักธรรมย่อมได้รับสรรเสริญ แต่สาวกถูกติเตียน ใครปฏิบัติตาม ก็ได้ประสบบุญเป็นอันมาก ๔. ศาสดาดี หลักธรรมดี สาวกดี ย่อมได้รับสรรเสริญทั้งสามฝ่าย ใครทำ�ำความเพียร ตาม ก็ได้ประสบบุญเป็นอันมาก ๑

ในสำ�ำนวนบาลี เรียกเป็นจุนทะ สมณุทเทส (สามเณรจุนทะ เป็นคำ�ำเรียกติดปากมาจากสมัยที่ท่านเป็นสามเณร)

ทีฆนิกาย

๖. ปาสาทิกสูตร (สูตรว่าด้วยพระธรรมเทศนาที่น่าเลื่อมใส)

506

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๕. ศาสดาดี หลักธรรมดี สาวกไม่เข้าใจเนื้อความ (แห่งธรรม) แจ่มแจ้ง เมื่อศาสดา ตายแล้ว สาวกก็เดือดร้อนภายหลัง ๖. ศาสดาดี หลักธรรมดี สาวกเข้าใจเนื้อความ (แห่งธรรม) แจ่มแจ้ง เมื่อศาสดา ตายแล้ว สาวกก็ไม่เดือดร้อนภายหลัง พรหมจรรย์บริบูรณ์หรือไม่ ตรัสต่อไปอีกว่า พรหมจรรย์ที่ประกอบด้วยองค์เหล่านี้แล้ว ๑. แต่ถ้าศาสดามิใช่เป็นเถระ ผูร้ ู้เห็นเหตุการณ์มานาน บวชนาน ก็ยังชื่อว่าบกพร่อง ในข้อนี้ ถ้าศาสดาเป็นเถระ เป็นต้น จึงชื่อว่าบริบูรณ์ในข้อนี้ ๒. ถ้าศาสดาเป็นเถระ เป็นต้น แต่ภิกษุผู้เป็นสาวกชั้นเถระไม่ฉลาดอาจหาญ ไม่ บรรลุธรรมอันเกษม ไม่สามารถจะบอกเล่าว่า สัทธรรมย่�่ำำยปร ี ัปวาท (ข้อกล่าวหา ของผู้อื่น) ก็ยังชื่อว่าบกพร่องในข้อนี้ ถ้าสาวกชั้นเถระเป็นผู้ฉลาดอาจหาญ เป็นต้น จึงชื่อว่าบริบูรณ์ในข้อนี้ ๓. ถ้าศาสดาและสาวกชั้นเถระเข้าลักษณะที่ดี แต่ภิกษุผู้เป็นสาวกชั้นกลางยังไม่ดี (เหมือนชัน้ เถระ) ก็ยงั ชือ่ ว่าบกพร่องในข้อนี้ โดยนัยนี้ กนิ ความถึงภิกษุผเู้ ป็นสาวก ทีบ่ วชใหม่ นางภิกษุณผี เู้ ป็นสาวิกาชัน้ เถระ ชัน้ กลาง ผูบ้ วชใหม่ อุบาสกผูปร ้ ะพฤติ พรหมจรรย์ ผู้บริโภคกาม อุบาสิกาผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ผู้บริโภคกาม๑ ถ้ายัง ไม่ดีสมบูรณ์ พรหมจรรย์ก็ยังไม่สมบูรณ์ ต่อเมื่อดีสมบูรณ์ พรหมจรรย์จึงชื่อว่า สมบูรณ์ ๔. ครั้นแล้วตรัสถึงพระองค์ พระธรรมคำ�ำสั่งสอน และพระสาวก ทั้งบรรพชิต และ คฤหัสถ์ ว่ามีคุณลักษณะสมบูรณ์ พรหมจรรย์จึงชื่อว่าสมบูรณ์ ๕. ตรัสถึงพระองค์และพระสงฆ์ ว่าถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภ ยศ แล้วตรัสถึงคำ�ำ ของอุททกดาบส รามบุตร ที่ว่าเห็นอยู่ แต่ไม่เห็น ซึ่งไขความว่า เห็นใบมีดโกนที่ ลับดีแล้ว แต่ไม่เห็นคมมีดโกนดังนี้ วา่ เป็นภาษิตไร้ประโยชน์ ทถี่ กู ควรจะหมายถึง ไม่เห็นพรหมจรรย์ ที่สมบูรณ์บริบูรณ์และประกาศดีแล้ว จึงจะชื่อว่ากล่าวชอบ

๑

มีข้อน่าสังเกตในที่นี้ คือคำ�ำว่า อุบาสก อุบาสิกา หรือสาวกฝ่ายคฤหัสถ์นั้น มีทั้งสองประเภท คือประเภทถือ พรหมจรรย์ และประเภทครองเรือนธรรมดา

507

ตรัสแนะให้จัดระเบียบหรือสังคายนาพระธรรม ตรัสแนะพระจุนทะให้เทียบเคียงธรรมที่ทรงแสดงแล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง พึงสังคายนา พึงวิจารอรรถะกับอรรถะ พยัญชนะกับพยัญชนะ เพื่อให้พรหมจรรย์ต้ังอยู่ย่ังยืน เป็นไปเพื่อ ประโยชน์ และความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล และความสุข แก่เทวาและมนุษย์๑ แล้วทรงชี้แจงว่า ธรรมที่ทรงแสดงด้วยปัญญาอันยิ่ง มีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น มีมรรคมีองค์ ๘ เป็นที่สุด (ที่เรียกว่าโพธิปักขิยธรรม คือธรรมอันเป็นฝักฝ่ายแห่ง ปัญญาตรัสรู้รวม ๓๗ ประการ ดูหน้า ๔๕๙ เสด็จป่ามหาวันประชุมภิกษุสงฆ์) ตรัสแนะลักษณะสอบสวนพระธรรม ตรัสแนะให้ศึกษาพระธรรม (ทั้งสามสิบเจ็ดประการเหล่านั้น (ดูหน้า ๔๕๙ เสด็จป่า มหาวันประชุมภิกษุสงฆ์) โดยพร้อมเพรียง ไม่วิวาทกันแล้วตรัสแนะวิธีสอบสวนพระธรรมเมื่อ พระสงฆ์พรหมจารีกล่าวธรรม ๑. ถ้ารู้สึกว่า ถือเอา อรรถะผิด ยกพยัญชนะผิด ก็ไม่พึงเห็นด้วย (อภินันท์) หรือ คัดค้าน พึงกล่าวกะเธอว่า พยัญชนะนี้กับพยัญชนะอีกอันหนึ่ง ของอรรถะนี้ และ อรรถะนีก้ บั อรรถะอีกอันหนึง่ ของพยัญชนะนี้ อย่างไหนจะชอบด้วยอุบายกว่ากัน ถ้าผู้กล่าวธรรมกล่าวว่า พยัญชนะนี้ อรรถะนี้ ชอบด้วยอุบายกว่าก็ไม่พึงยกย่อง หรือคัดค้าน พึงกำ�ำหนดหมายให้ดี เพื่อพิจารณาอรรถะและพยัญชนะนั้น ๆ (คำ�ำว่า พยัญชนะ หมายถึงตัวอักษรหรือถ้อยคำ�ำ อรรถะ หมายถึงความหมายของ ตัวอักษรหรือถ้อยคำ�ำ) ๒. ถ้ารู้สึกว่า ถือเอาอรรถะผิด ยกพยัญชนะถูก ก็พึงสอบถาม อรรถะของพยัญชนะ สองฝ่าย ว่าอันไหนจะชอบด้วยอุบายกว่ากัน แล้วพิจารณา (เหมือนข้อ ๑) ๓. ถ้ารู้สึกว่า ถือเอาอรรถะถูก ยกพยัญชนะผิด ก็พึงสอบถาม พยัญชนะสองฝ่าย ของอรรถะนี้ ว่าอันไหนจะชอบด้วยอุบายกว่ากัน แล้วพิจารณา (เหมือนข้อ ๑) ๔. ถ้ารู้สึกว่า ถือเอาอรรถะถูก ยกพยัญชนะถูก ก็พึงอนุโมทนา อาสวะปัจจุบันกับอนาคต แล้วตรัสว่า มิได้ทรงแสดงธรรมเพื่อให้สำ�ำรวมอาสวะ (กิเลสที่ดองสันดาน) ที่เป็น ปัจจุบัน หรือเพื่อให้ทำ�ำลายอาสวะที่เป็นอนาคตอย่างใดอย่างหนึ่งเท่านั้น แต่เพื่อทั้งสองอย่าง

๑

นี้เป็นที่มาสำ�ำคัญ ที่แสดงว่าพระพุทธเจ้าทรงแนะให้สังคายนาให้วิจารพระธรรมที่ทรงแสดงแล้ว ดั่งที่อ้างไว้หน้า ๘

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ ปาสาทิกสูตร

508

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

แล้วทรงแสดงการที่อนุญาตปัจจัย ๔ ว่า เพื่อบำ�ำบัดร้อนหนาวและเพื่อพอยังชีวิตให้ เป็นไป เป็นต้น ตรัสแนะข้อโต้ตอบกับเจ้าลัทธิอื่น ๑. ถ้านักบวชลัทธิอื่นกล่าวหาว่า สมณะศากยบุตรประกอบตนให้ชุ่มด้วยความสุข พึงถามว่าประกอบแบบไหน เพราะมีอยู่มากด้วยกัน คือบางคนฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ พูดปด บำ�ำเรอ (ตน) ด้วยกามคุณ อย่างนี้ชื่อว่าประกอบตนให้ชมุ่ ด้วยความสุขแบบชาวบ้าน ซึ่งไม่เป็นไป เพื่อนิพพาน ๒. ถ้านักบวชลัทธิอื่นกล่าวหาว่า สมณะศากยบุตรประกอบตนให้ชุ่มด้วยความสุข ๔ อย่าง (ดังกล่าวในข้อ ๑) ก็พึงปฏิเสธว่า ไม่เป็นจริง แล้วทรงแสดงการประกอบตนให้ชุ่ม ด้วยความสุข ที่เป็นไปเพื่อนิพพานว่าได้แก่ความสุขในฌาน ๔ ถ้านักบวชลัทธิอ่ืนกล่าวว่า สมณะศากยบุตรประกอบตนให้ชุ่มด้วยความสุข ๔ อย่างนี้ กพ็ ึงรับรองว่ากล่าวถูกต้อง ๓. ถ้านักบวชลัทธิอื่นถามถึงผลและอานิสงส์ (ผลดี) ที่ผู้ประกอบตนให้ชุ่มด้วย ความสุข (ในฌาน ๔) จะพึงหวังได้ ก็พึงตอบว่า มี ๔ อย่าง คือ (๑) เป็นพระโสดาบัน จะได้ตรัสรู้ต่อไป เพราะสิ้นสัญโญชน์ ๓ (๒) เป็นพระสกทาคามีผจู้ ะกลับมาเกิดเพียงครัง้ เดียว เพราะสิน้ สัญโญชน์ ๓ และ ทำ�ำราคะ โทสะ โมหะ ให้น้อยลง (๓) เป็นพระอนาคามีผู้ไม่กลับมาเกิดอีก เพราะสิ้นสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำทั้งห้า (๔) ทำ�ำให้แจ้งซึง่ เจโตวิมตุ ป ิ ญ ั ญาวิมตุ อิ นั ไม่มอี าสวะ เพราะสิน้ อาสวะอยูใ่ นปัจจบุ นั ๑ (เป็นพระอรหันต์) ๑

พระโสดาบันละกิเลสที่เรียกว่าสัญโญชน์ (เครื่องร้อยรัดหรือเครื่องผูก) ๓ อย่าง คือ (๑) สักกายทิฏฐิ ความเห็น เป็นเหตุถือตัวตน (๒) วิจิกิจฉา ความลังเลสงสัย (๓) สีลัพพตปรามาส ความเชื่อถือโชคลางหรือพิธีกรรม พระอนาคามีละเพิ่มได้อีก ๒ คือ (๔) กามราคะ ความกำ�ำหนัดด้วยอำ�ำนาจกิเลสกาม (๕) ปฏิฆะ ความขัดใจ พระอรหันต์ละสัญโญชน์ได้ทั้งสิบ คือ ๕ ข้อแรกที่กล่าวมาแล้ว และ (๖) รูปราคะ ความติดใจในรูป หมายถึง ติ ด รู ป ฌาน (๗) อรู ปร าคะ ความติ ด ใจในสิ่ ง ที่มิ ใ ช่ รู ป หมายถึ ง ติ ด อรู ป ฌาน (๘) มานะ ความถื อ ตั ว (๙) อุทธัจจะ ความฟุ้งสร้าน (๑๐) อวิชชา ความไม่รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง ๕ ข้อแรกเรียกสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ ข้อหลังเรียกสัญโญชน์เบื้องสูง

509

๔. นักบวชลัทธิอื่นกล่าวหาว่า สมณศากยบุตรมีธรรมอันไม่ต้ังมั่น พึงชี้แจงว่า ธรรมะที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแก่สาวก มิให้ก้าวล่วงจนตลอดชีวิต มีอยู่ คือภิกษุผู้เป็น พระอรหันต์ สิ้นอาสวะแล้วย่อมไม่ควรก้าวล่วงฐานะ ๙ อย่างจนตลอดชีวิต คือ (๑) ไม่ฆ่าสัตว์โดยจงใจ (๒) ไม่ลักทรัพย์ (๓) ไม่เสพเมถุน (๔) ไม่พูดปดทั้งที่รู้ (๕) ไม่สะสมอาหารบริโภคเหมือนคนที่เคยเป็นเจ้าหน้าที่เรือนคลัง (๖) ไม่ลำ�ำเอียงเพราะชอบ (๗) ไม่ลำ�ำเอียงเพราะชัง (๘) ไม่ลำ�ำเอียงเพราะหลง (๙) ไม่ลำ�ำเอียงเพราะกลัว ๕. นักบวชลัทธิอื่นอาจกล่าวหาว่า พระสมณโคดมบัญญัติญาณทัสสนะ (ความเห็น ด้วยญาณ) อันไม่มีขอบเขต ปรารภระยะกาลนานไกลอันเป็นอดีต ไม่ปรารภระยะกาลนาน ไกลอันเป็นอนาคต เพราะเป็นผู้เขลา ญาณหยั่งรู้ความเป็นไปในชาติก่อน ปรารภอดีตกาลนาน ไกลของพระตถาคต มีอยู่ ปรารถนาจะระลึกเท่าใด ก็ระลึกได้เท่านั้น ส่วนญาณที่เกิดจาก ปัญญาตรัสรู้ ที่ปรารภอนาคตกาลนานไกล ย่อมเกิดขึ้นแก่พระตถาคตว่า ชาติน้ีเป็นชาติ สุดท้าย ไม่มีการเกิดอีก ก. อดีต อนาคต ปัจจุบัน ที่ไม่จริง ไม่แท้ ไม่มีประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์ ข. อดีต อนาคต ปัจจุบัน ที่จริง แท้ แต่ไม่มีประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์ ค. อดีต อนาคต ปัจจุบัน ที่จริง แท้ มีประโยชน์ ตถาคตย่อมรู้กาลที่จะตอบ ปัญหานั้นในเรื่องนั้น ฆ. ตถาคตเป็นผู้กล่าวให้เหมาะแก่กาล กล่าวความจริง กล่าวสิ่งที่เป็นจริง กล่าว สิ่งมีประโยชน์ กล่าวเป็นธรรมกล่าวเป็นวินัย ในธรรมที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ฉะนั้น จึงเรียกว่าตถาคต ง. ตถาคตตรัสรู้โดยชอบสิ่งซึ่งโลก พร้อมทั้งเทวดา มาร พรหม สมณพราหมณ์ ได้รู้แจ้งด้วยอายตนะ ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ตรองถึงแล้ว ฉะนั้น จึงเรียกว่า ตถาคต

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ ปาสาทิกสูตร

510

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

จ. ตถาคตตรั ส แสดงถึ ง สิ่ ง ใดในระหว่ า งที่ ต รั สรู ้ จ นถึ ง ปริ นิ พพ านด้ ว ย อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ สิ่งนั้นย่อมเป็นอย่างนั้นทั้งหมด ไม่เป็นอย่างอื่น ฉะนั้น จึงเรียกว่าตถาคต ฉ. ตถาคตพูดได้อย่างใด ทำ�ำได้อย่างนั้น ทำ�ำได้อย่างใด พูดได้อย่างนั้น ฉะนั้น จึงเรียกว่าตถาคต ช. ตถาคตเป็นใหญ่ ไม่มีใครครอบงำ�ำได้ รู้เห็นตามเป็นจริง เป็นผู้มีอำ�ำนาจ (โดย คุณธรรม) ฉะนั้น จึงเรียกว่าตถาคต๑ ๖. ถ้านักบวชลัทธิอ่ืนถามว่า สัตว์ตายแล้วเกิด หรือไม่เกิด หรือว่าทั้งเกิดทั้งไม่เกิด หรือว่าเกิดก็ไม่ใช่ ไม่เกิดก็ไม่ใช่ พึงตอบว่า ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์๒ ๗. ถ้านักบวชลัทธิอื่นถามว่า เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงพยากรณ์ข้อนั้น (ที่กล่าวในข้อ ๖) พึงตอบว่า เพราะไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ประกอบด้วยธรรม ไม่เป็นไป เพื่อนิพพาน ถ้าถามว่าอะไรเล่าที่ทรงพยากรณ์ พึงตอบว่า ทุกข์ เหตุให้ทุกข์เกิด ความดับทุกข์ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ (อริยสัจจ์ ๔) ถ้าถามว่า เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึง พยากรณ์เรื่อง (อริยสัจจ์ ๔) นั้น พึงตอบว่า เพราะประกอบด้วยประโยชน์ ประกอบด้วยธรรม เป็นไปเพื่อนิพพาน ไม่ทรงอนุมัติทิฏฐิต่าง ๆ เพราะเหตุไร ทรงแสดงว่าเรื่องที่ควรพยากรณ์ ก็ทรงพยากรณ์ ไม่ควรพยากรณ์ จะทรงพยากรณ์ ทำ�ำไม ทรงแสดงทั้งทิฏฐิที่ปรารภที่สุดเบื้องต้น ทั้งทิฏฐิที่ปรารภที่สุดเบื้องปลาย (ดูพรหมชาล สูตร หน้า ๔๑๐ - ๔๑๓ ซึ่งในพระสูตรนี้นำ�ำมากล่าวเพียงบางส่วน) แล้วตรัสว่า ไม่ทรงอนุมัติ ตามคำ�ำกล่าวของสมณพราหมณ์เหล่านั้น เพราะที่ยืนยันลงไปอย่างนั้น ยังมีสัตว์ประเภทอื่นอีก ที่เป็นอย่างอื่น แล้วทรงแสดงสติปัฏฐาน (การตั้งสติ)๓ ๔ อย่างว่า เพื่อละ เพื่อก้าวล่วงทิฏฐิทั้งสอง ประเภทนั้น พระอุปทานะยืนถวายอยู่งานพัด ณ เบื้องพระปฤษฎางค์พระพุทธเจ้า กราบทูล สรรเสริญพระธรรมเทศนาว่า น่าอัศจรรย์ น่าเลื่อมใส (ปาสาทิกะ) พระผู้มีพระภาคจึงตรัสให้ เรียกชื่อธรรมปริยายนี้ว่า ”ปาสาทิกะ„ ๑ ควรดูหน้า ๘๘ หมายเลข ๑๒ ซึ่งนำ�ำข้อความพระไตรปิฎกเล่ม ๒๕ มาแปลไว้ดว้ ย ๒ ดูหน้า ๔๓๕ หมายเลข ๖ ด้วย ๓

ดูหน้า ๔๗๓ หมายเลข ๙ - ม.พ.ป.

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ สิงคาลกสูตร

511

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้กรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นตรัสแสดงมหาปุริสลักขณะ ๓๒ ประการ ที่ทำ�ำให้มหาบุรุษมีคติเป็น ๒ คือถ้าอยู่ ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ถ้าออกบวช จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มหาปุริสลักขณะ ๓๒ ประการ มีพระบาทตั้งลงด้วยดี (มีพื้นพระบาทเสมอ ไม่ แหว่งเว้า) เป็นข้อต้น มีพระเศียรประดับด้วยพระอุณหิส (กรอบพระพักตร์) เป็นข้อสุดท้าย แล้วทรงแสดงว่าลักษณะแต่ละอย่างที่เกิดขึ้นนั้น เกิดขึ้นเพราะกระทำ�ำกรรมดีต่าง ๆ ไว้ เช่นในข้อแรก เพราะเคยสมาทานมั่นในกุศลธรรม สมาทานมั่นในกุศลธรรมอันยิ่ง ข้อใดข้อหนึ่ง เช่น กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ในการจำ�ำแนกทาน สมาทานศีล รักษา อุโบสถ เกื้อกูลมารดา บิดา สมณพราหมณ์ และอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในสกุล ข้อสุดท้าย เพราะเคยเป็นหัวหน้าในการบำ�ำเพ็ญกุศลธรรม มีกายสุจริต เป็นต้น (หมายเหตุ : การเเสดงเหตุผลที่ได้มหาปุริสลักษณะแต่ละข้อ ในพระสูตรนี้มิได้ เป็นไปตามลำ�ำดับข้อและในที่นี้ได้นำ�ำมากล่าวอย่างย่นย่อที่สุด เพื่อสามารถย่อพระไตรปิฎก เล่มอื่น ๆ ได้อีก มิฉะนั้นจะต้องขยายอีกหลายเล่ม แต่ขอเสนอว่า ถ้าท่านผู้ใดสนใจจะอ่าน เรื่ อ งนี้ โ ดยละเอี ย ด อาจหาหนั ง สื อ ปฐมสมโพธิ ก ถาฉบั บ ที่สม เด็ จพร ะมหาสมณเจ้ า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงชำ�ำระ ซึ่งพิมพ์แพร่หลายพอสมควร๑ อ่านได้จุดสำ�ำคัญของ พระสูตรนี้ แสดงว่าการได้ดีไม่ใช่เกิดขึ้นลอย ๆ ต้องประกอบเหตุจึงได้รับผล)

๘. สิงคาลกสูตร (สูตรว่าด้วยสิงคาลกมาณพ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวัน (ป่าไผ่) ใกล้กรุงราชคฤห์ เช้าวันหนึ่งเสด็จสู่กรุง ราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต ได้ทอดพระเนตรเห็นสิงคาลกมาณพมีผ้าเปียก มีผมเปียก ไหว้ทิศ ทั้งหกอยู่ ตรัสถาม ทราบว่าเป็นการทำ�ำตามคำ�ำสั่งของบิดา จึงตรัสว่า ในอริยวินัยไม่พึงไหว้ทิศ แบบนี้ เมื่อมาณพกราบทูลถามว่า พึงไหว้อย่างไร จึงตรัสแสดงธรรมเป็นลำ�ำดับว่า เพราะเหตุ ที่อริยสาวก (สาวกของพระอริยะ) ละกรรมกิเลส ๔ ได้ ไม่ทำ�ำกรรมชั่วโดยฐานะ ๔ ไม่เสพ ปากทางแห่งความเสื่อมทรัพย์ (โภคานํ อปายมุขานิ) ๖ ประการ เขาปราศจากความชั่ว ๑๔ ๑

พิมพ์ พ.ศ.๒๔๗๘ จำ�ำนวน ๒,๐๐๐ ฉบับ โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร

ทีฆนิกาย

๗. ลักขณสูตร (สูตรว่าด้วยมหาปุริสลักขณะ ๓๒ ประการ)

512

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ดั่งกล่าวได้แล้ว เป็นผู้ปกปิดทิศ ๖ ชื่อว่าปฏิบัติเพื่อชัยชนะในโลกทั้งสอง คือโลกนี้และ โลกหน้า เมื่อตายไปก็จะเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ กรรมกิเลส ๔ กรรมกิเลส คือการกระทำ�ำที่เศร้าหมอง มี ๔ อย่างที่อริยสาวกละได้ คือ (๑) ฆ่าสัตว์ (๒) ลักทรัพย์ (๓) ประพฤติผิดในกาม (๔) พูดปด ไม่ทำ�ำความชั่วโดยฐานะ ๔ อริ ย สาวกไม่ ทำ� ำ กรรมชั่ว โดยฐานะ ๔ คื อ ถึ ง ความลำ� ำ เอี ย ง เพราะรั ก เพราะชั ง เพราะหลง เพราะกลัวทำ�ำกรรมชั่ว อบายมุข ๖ อริยสาวกไม่เสพปากทางแห่งความเสื่อมทรัพย์ ๖ อย่าง คือ (๑) เป็นนักเลงสุรา (๒) เที่ยวกลางคืน (๓) เที่ยวดูการเล่น (๔) เล่นการพนัน (๕) คบคนชั่วเป็นมิตร (๖) เกียจคร้าน ครั้นแล้วทรงแสดงโทษของอบายมุขแต่ละข้อ ข้อละ ๖ อย่าง มิตรเทียม ๔ ประเภท ทรงแสดงมิตรเทียม (มิตตปฏิรูปกะ) ๔ ประเภท คือ (๑) มิตรปอกลอก (๒) มิตร ดี แ ต่ พู ด (๓) มิ ต รหั วปร ะจบ (๔) มิ ต รชวนในทางเสี ย หาย พร้ อ มทั้ ง แสดงลั ก ษณะของ มิตรเทียมทั้งสี่ประเภทนั้น ประเภทละ ๔ ประการ มิตรแท้ ๔ ประเภท ทรงแสดงมิตรแท้ ๔ ประเภท คือ (๑) มิตรมีอุปการะ (๒) มิตรร่วมทุกข์ร่วมสุข (๓) มิตรแนะประโยชน์ (๔) มิตรอนุเคราะห์ (อนุกัมปกะ)๑ พร้อมทั้งแสดงลักษณะของมิตรแท้ ทั้งสี่ประเภทนั้น ประเภทละ ๔ ประการ ๑

ในนวโกวาทใช้ว่า มิตรมีความรักใคร่ คือ ทุกข์ ๆ ด้วย สุข ๆ ด้วย โต้เถียงคนที่ติเตียนเพื่อน รับรองคนที่พูด สรรเสริญเพื่อน ส่วนมิตรมีอุปการะประเภทแรก คือป้องกันเพื่อนผู้ประมาท ป้องกันทรัพย์ของเพื่อนผู้ประมาท เมื่อมีภัยเอาเป็นที่พึ่งได้ เมื่อมีธุระออกทรัพย์ช่วยเหลือเกินกว่าที่ออกปาก ในที่นี้ได้เทียบให้ดูมิตรมีอุปการะ กับ มิตรอนุเคราะห์ ซึ่งมีชื่อคล้ายกันว่ามีลักษณะต่างกันอย่างไร

513

ทิศ ๖ คือบุคคล ๖ ประเภท อริยสาวกเป็นผู้ปกปิด (ปฏิบัติชอบ) ทิศทั้งหก คือ ควรทราบว่า (๑) ทิศเบื้องหน้า ได้แก่มารดาบิดา (๒) ทิศเบื้องขวา ได้แก่อาจารย์ (๓) ทิศเบื้องหลัง ได้แก่บุตรภรรยา (๔) ทิศ เบื้องซ้าย ได้แก่มิตรอำ�ำมาตย์ (คำ�ำว่า อำ�ำมาตย์ เป็นสำ�ำนวนบาลี หมายถึงมิตรอย่างเดียว) (๕) ทิศเบื้องล่าง ได้แก่ทาส กรรมกร (๖) ทิศเบื้องบน ได้แก่สมณพราหมณ์ (คำ�ำว่า พราหมณ์ ก็เหมือนกัน เป็นสำ�ำนวนแฝดกับคำ�ำว่า สมณะ คงหมายเฉพาะสมณะ) ครั้นแล้วแสดงการปฏิบัติต่อบุคคลทั้งหกประเภท ที่เปรียบเหมือนทิศ ๖ เหล่านี้ ฝ่ายละ ๕ ประการ เป็นการถ้อยทีถ้อยปฏิบัติต่อกันทุกฝ่าย เช่น มารดาบิดากับบุตรธิดา อาจารย์กับศิษย์ สามีกับภรรยา มิตรกับมิตร นายจ้างกับลูกจ้าง สมณะกับประชาชน สิงคาลมาณพก็เลื่อมใสพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัย ตลอดชีวิต (หมายเหตุ : พระสูตรนี้ชาวยุโรปเลื่อมใสกันมากว่าจะแก้ปัญหาสังคมได้ เพราะเสนอ หลักทิศ ๖ อันแสดงว่าบุคคลทุกประเภทในสังคมควรปฏิบัติต่อกันในทางที่ดีงาม ไม่มีการ กดฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งลงไป อนึ่ง ในที่น้ีไม่ได้แปลรายละเอียดทั้งหมด เพื่อรวบรัด ผู้ต้องการ ทราบรายละเอียดโปรดอ่านหนังสือนวโกวาท ซึ่งพิมพ์แพร่หลายแล้วนับจำ�ำนวนล้านฉบับ)

๙. อาฏานาฏิยสูตร (สูตรว่าด้วยการรักษาในอาฏานาฏานคร) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เขาคิชฌกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ ในราตรีหนึ่งท้าวมหาราช ทั้ง ๔ พร้อมด้วยเสนารักษ์ คนธรรพ์ (รุกขเทวดา) กุมภัณฑ์และนาค มาเฝ้าพระผูม้ ีพระภาค เมื่อท้าวมหาราชทั้งสี่ถวายบังคมแล้ว ท้าวเวสสวัณ (มีนามอีกอย่างหนึ่งว่าท้าวกุเวร) กราบทูลว่า มียักษ์ชั้นผู้ใหญ่ชั้นกลางชั้นต่�่ำำ ที่เลื่อมใสพระผู้มีพระภาคก็มี ไม่เลื่อมใสก็มี แต่ ที่ไม่เลื่อมใสมีมาก เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม เพื่อเว้นจากฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดปด ดิ่มสุราเมรัย พวกยักษ์เหล่านั้นไม่เว้นจากสิ่งเหล่านี้โดยมาก จึงไม่ชอบ มีสาวกของพระผู้มีพระภาคเสพเสนาสนะอันสงัดในป่า ซึ่งพวกยักษ์ชั้นผู้ใหญ่ที่ ไม่เลือ่ มใสในพระธรรมวินยั ของพระผูม้ พร ี ะภาคอาศัยอยู่ เพือ่ คุมคร ้ องรักษาเพือ่ ไม่เบียดเบียน ๑

๑

ท้าวมหาราชทั้งสี่ คือ ท้าวธตรฐ มีคนธรรพ์เป็นบริวาร ครองทิศบูรพา ท้าววิรุฬหก มีกุมภัณฑ์เป็นบริวาร ครองทิศทักษิณ ท้าววิรูปักข์ มีนาคเป็นบริวาร ครองทิศประจิม ท้าวกุเวรหรือเวสสวัณ มียักษ์เป็นบริวาร ครองทิศอุดร

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ อาฏานาฏิยสูตร

514

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เพื่ออยู่เป็นสุขแห่งภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงเรียนการรักษา ชื่ อ อาฏานาฏิ ย า เพื่ อ ทำ� ำ ยั ก ษ์ เ หล่ า นั้ น ให้ เ ลื่ อ มใส พระผู ้ มี พร ะภาคทรงรั บ โดยดุ ษ ณี ภ าพ ท้าวเวสสวัณจึงกล่าวถึงการรักษา๑ ชื่ออาฏานาฏิยา ใจความแห่ง ”รักขา„ นั้น เป็นถ้อยคำ�ำนมัสการพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์ มีพระวิปัสสี เป็นต้น พระโคตมพุทธเจ้าเป็นองค์ที่สุด พร้อมทั้งพรรณนาถึงคุณลักษณะของพระองค์ มีการ กล่าวพรรณนาถึงท้าวมหาราชทั้งสี่องค์ ประจำ�ำทิศต่าง ๆ พร้อมด้วยบุตร ซึ่งเคารพ นมัสการ พระพุทธเจ้า เมื่อภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เรียน ”รักขา„ นี้ ท่องบ่นดีแล้ว อมนุษย์ใด ๆ จะเป็นยักษ์ คนธรรพ์ กุมภัณฑ์ นาค ตลอกจนพวกพ้อง ถ้ามีจิตประทุษร้าย เข้าไปใกล้ ผู้เรียน ”รักขา„ นี้ จะเข้าพวกไม่ได้ จะชื่อว่าประพฤติผิดเหมือนโจร จะถูกลงโทษ พวกยักษ์ มหายักษ์ เสนาบดี มหาเสนาบดีจะคอยชี้ความผิดของอมนุษย์เหล่านั้น พระผูม้ พร ี ะภาคจึงตรัสเล่าให้ภกิ ษุทง้ั หลายฟัง และทรงพระอนุญาตให้เรียน ”รักขา„ นีไ้ ด้ (หมายเหตุ : พระสูตรนี้ เมื่อพิจารณาอย่างกว้าง ๆ ย่อมแสดงถึงความเข้มแข็งของ พระพุทธศาสนาเป็นการเสนอหลักการให้ถอนความกลัวต่อภูตผีปีศาจ ซึ่งคนสมัยนั้นยังเชื่อ กันอยู่ทั่วไป เพราะเมื่อนายของพวกยักษ์ คนธรรพ์ กุมภัณฑ์ และนาคเองยังมาอ่อนน้อม กราบไหว้คุณความดีของพระพุทธเจ้า พวกบริวารก็เกะกะไม่ถนัดนัก เป็นการนำ�ำความดีช้ันสูง มาช่วยให้ผู้หวาดกลัวมีความอุ่นใจในคุณความดีที่เหนือกว่า เท่ากับเอาชนะความชั่วด้วย ความดี)

๑๐. สังคีติสูตร สูตรว่าด้วยการร้อยกรองหรือสังคายนาคำ�ำสอน พระผู้มีพระภาค พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จจาริกไปในแคว้นมัลละ ทรง แวะ ณ นครปาวา ประทับอยู่ในป่ามะม่วงของนายจุนทะบุตรช่างทอง ครั้ ง นั้ น มั ลล กษั ต ริ ย ์ สร ้ า งสั ณ ฐาคาร ๒ ขึ้ น ใหม่ ยั ง ไม่ มี ใ ครใช้ เมื่ อ ทราบว่ า พระผู้มีพระภาคเสด็จมาจึงนิมนต์ให้ทรงใช้ก่อน มัลลกษัตริย์จะใช้ภายหลัง พระผู้มีพระภาค ทรงรับนิมนต์แล้ว เสด็จไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ พระองค์เองประทับนั่งพิงเสากลาง ภิกษุสงฆ์ ๑ คำ�ำว่า ”รักขา„ มีลักษณะเดียวกับ ”ปริตร„ คือคำ�ำสวดสำ�ำหรับคุ้มครองป้องกันภัย ๒

โรงโถงหรือหอประชุม

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ สังคีติสูตร

515

(๑) อวิชชา (ความหลงไม่รู้จริง) (๒) ภวตัณหา (ความทะยานอยากมีอยากเป็น) (๑) ภวทิฏฐิ (ความเห็นที่ติดในความมีความเป็น) (๒) วิภวทิฏฐิ (ความเห็นที่ติดในความไม่มีไม่เป็น) ฯ ล ฯ หมวด ๓ รากเหง้าแห่งอกุศล ๓ อย่าง คือ (๑) โลภะ (อยากได้) (๒) โทสะ (คิดประทุษร้าย) (๓) โมหะ (หลง) รากเหง้าแห่งกุศล ๓ อย่าง คือ (๑) ไม่โลภ (๒) ไม่คิดประทุษร้าย (๓) ไม่หลง ฯ ล ฯ หมวด ๔ การตั้งสติ (สติปัฏฐาน ดูมหาสติปัฏฐานสูตร หน้า ๓๓๖) ๔ ความเพียรชอบ (สัมมัปปธาน ๔ คือ (๑) เพียรระวังไม่ให้บาปเกิดขึ้น (๒) เพียรละบาปที่เกิดขึ้นแล้ว (๓) เพียรทำ�ำกุศลให้เกิด (๔) เพียรทำ�ำกุศลที่เกิดขึ้นแล้วให้เจริญยิ่งขึ้น) ฯ ล ฯ หมวด ๕ ขันธ์ ๕ คือ (๑) รูปขันธ์ (กองรูป) (๒) เวทนาขันธ์ (กองเวทนา ความรู้สึกอารมณ์)

ทีฆนิกาย

นั่งพิงฝาด้านตะวันออก มัลลกษัตริย์น่ังพิงฝาด้านตะวันตก พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม จนดึก จึงตรัสให้มัลลกษัตริย์กลับได้ ครั้นทรงเห็นภิกษุสงฆ์ยังไม่ง่วง จึงตรัสสั่งพระสาริบุตร ให้แสดงธรรมแทน พระองค์เองทรงปูผ้าสังฆาฏิ ๔ ชั้น ทรงพักผ่อนสำ�ำเร็จสีหไสยา (บรรทม แบบราชสีห์ คือตะแคงขวา) พระสาริบุตรปรารภความที่นิครถนาฏบุตรถึงแก่กรรม สาวกแตกกันเป็นสองฝ่าย โต้เถียงกันด้วยเรื่องธรรมวินัย จึงสอนแนะให้ภิกษุทั้งหลายสังคายนาพระธรรมไม่วิวาทกัน เพื่อให้พรหมจรรย์ต้งั อยู่ยั่งยืน ครั้นแล้วท่านได้แสดงตัวอย่างการสังคายนาธรรมเป็นหมวด ๆ (ซึ่งจะนำ�ำมากล่าวในที่น้พี อเป็นตัวอย่าง) ดังต่อไปนี้ หมวด ๑ ธรรมอย่างหนึ่ง คือสัตว์เป็นอยู่ได้ดว้ ยอาหาร หมวด ๒ ธรรม ๒ อย่าง คือ (๑) นาม (๒) รูป

516

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๓) สัญญาขันธ์ (กองสัญญา ความจำ�ำได้หมายรู้) (๔) สังขารขันธ์ (กองสังขาร หรือความคิด หรือเจตนาที่ดีช่วั ) (๕) วิ ญ ญาณขั น ธ์ (กองวิ ญ ญาณ คื อ ความรู ้ แ จ้ ง อารมณ์ ท างตา หู ) เป็นต้น ฯ ล ฯ หมวด ๖ อายตนะภายใน ๖ คือ (๑) ตา (๒) หู (๓) จมูก (๔) ลิ้น (๕) กาย (๖) ใจ ฯ ล ฯ หมวด ๗ อริยทรัพย์ (ทรัพย์อันประเสริฐ) ๗ คือ (๑) ศรัทธา (เชื่อสิ่งที่ควรเชื่อ) (๒) ศีล (รักษากายวาจาให้เรียบร้อย) (๓) หิริ (ละอายต่อบาป) (๔) โอตตัปปะ (เกรงกลัวต่อบาป) (๕) สุตะ (ศึกษาหรือสดับตรับฟัง) (๖) จาคะ (เสียสละ) (๗) ปัญญา (รอบรู้สิ่งที่ควรรู้) ฯ ล ฯ หมวด ๘ ความผิด ๘ คือ (๑) มิจฉาทิฏฐิ (ความเห็นผิด) (๒) มิจฉาสังกัปปะ (ความดำ�ำริผิด) (๓) มิจฉาวาจา (วาจาผิด) (๔) มิจฉากัมมันตะ (การกระทำ�ำผิด) (๕) มิจฉาอาชีวะ (เลี้ยงชีพผิด) (๖) มิจฉาวายามะ (เพียรพยายามผิด) (๗) มิจฉาสติ (ระลึกผิด) (๘) มิจฉาสมาธิ (ตั้งใจมั่นผิด) ฯ ล ฯ หมวด ๙ ที่ตั้งแห่งความอาฆาต ๙ คือผูกอาฆาตว่า (๑) เขาได้ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ (เสียหาย) ต่อเรา (๒) เขากำ�ำลังประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ต่อเรา

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ ทสุตตรสูตร

517

(๓) เขาจักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ต่อเรา (๔) เขาได้ประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ต่อคนที่รักที่ชอบใจของเรา (๕) เขากำ�ำลังทำ�ำอย่างนั้น (๖) เขาจักทำ�ำอย่างนั้น (๗) เขาได้ประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์ต่อคนที่เราไม่รักไม่ชอบใจ (๘) เขากำ�ำลังทำ�ำอย่างนั้น (๙) เขาจักทำ�ำอย่างนั้น ฯ ล ฯ หมวด ๑๐ ธรรมะที่ทำ�ำที่พึ่ง (นาถกรณธรรม) ๑๐ คือ (๑) มีศล สำ ี �ำรวมปาฏิโมกข์ (ศีลที่เป็นประธาน) (๒) สดับตรับฟังมาก ทรงจำ�ำได้ดี (๓) คบเพื่อนที่ดี (๔) ว่าง่าย (๕) ขยันช่วยทำ�ำกิจธุระของเพื่อน (๖) ใคร่ในธรรม (๗) สันโดษ (ยินดีตามมีตามได้) (๘) ลงมือทำ�ำความเพียร (๙) มีสติ (๑๐) มีปัญญา ฯ ล ฯ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จลุกขึ้นจากบรรทม ก็ตรัสชมเชยว่า พระสาริบุตรได้กล่าว สังคีติปริยาย (บรรยายเรื่องสังคายนา) แก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอย่างดี

๑๑. ทสุตตรสูตร (สูตรว่าด้วยหมวดธรรมอันยิ่งขึ้นไปจนถึงสิบ) พระผู้มีพระภาค พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประทับ ณ ฝั่งสระน้�้ำำชื่อคัคครา ใกล้ กรุงจัมปา (ราชธานีแห่งแคว้นอังคะ)

ทีฆนิกาย

518

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พระสาริบุตรแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย (ทำ�ำนองเดียวกับสังคีติสูตร หน้า ๕๑๔ ซึ่งในที่นี้จะนำ�ำมากล่าวตั้งแต่หมวด ๑ ถึงหมวด ๑๐ พอเป็นตัวอย่าง) ดังต่อไปนี้ หมวด ๑ ธรรมอย่างหนึ่ง มีอุปการะมาก คือความไม่ประมาทในกุศลธรรม ฯ ล ฯ หมวด ๒ ธรรม ๒ อย่าง มีอุปการะมาก คือ (๑) สติ ความระลึกได้ (๒) สัมปชัญญะ ความรู้ตว ั ฯ ล ฯ หมวด ๓ ธรรม ๓ อย่าง มีอุปการะมาก คือ (๑) คบสัตบุรุษ (คนดี) (๒) ฟังธรรม (ของท่าน) (๓) ปฏิบัตธรรมสมควร ิ แก่ธรรม ฯ ล ฯ หมวด ๔ ธรรม ๔ อย่าง มีอปุ การะมาก คือจักร ๔ อันได้แก่ (๑) อยู่ในประเทศหรือที่อยู่อันสมควร (๒) คบ (หรือเข้าใกล้) สัตบุรุษ (๓) ตั้งตนไว้ชอบ (๔) ความเป็นผู้มีบุญอันได้ทำ�ำไว้ในกาลก่อน ฯ ล ฯ หมวด ๕ ธรรม ๕ อย่ า ง มี อุ ป การะมาก คื อ องค์ ๕ ที่ควร ตั้ ง ไว้ เ ป็ น ประธาน อันได้แก่ (๑) มีศรัทธาเชื่อปัญญาตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า (๒) มีโรคน้อย (๓) ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา (๔) ลงมือทำ�ำความเพียร (๕) มีปัญญาเห็นความเกิดความดับ ฯ ล ฯ หมวด ๖ ธรรม ๖ อย่าง มีอุปการะมาก คือสาราณิยธรรม ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่ง การทำ�ำกันแลกันให้ระลึกถึง อันได้แก่ (๑) ตั้งกายกรรมอันประกอบด้วยเมตตา (๒) ตั้งวจีกรรมอันประกอบด้วยเมตตา (๓) ตั้งมโนกรรมอันประกอบด้วยเมตตา

519

(๔) แบ่งปันลาภ (๕) มีศลี อันดีเสมอกัน (๖) มีทิฏฐิ (ความเห็น) อันดีเสมอกัน ฯ ล ฯ หมวด ๗ ธรรม ๗ อย่าง มีอุปการะมาก คืออริยทรัพย์ ๗ อย่าง (กล่าวไว้แล้ว ในสังคีติสูตร หน้า ๕๑๔) ธรรม ๗ อย่าง ควรเจริญ คือโพชฌงค์ (องค์ แห่งปัญญาเป็นเครื่องตรัสรู้) ๗ อันได้แก่ (๑) สติ (๒) ธัมมวิจยะ เลือกเฟ้นธรรม (๓) วิริยะ ความเพียร (๔) ปีติ ความอิ่มใจ (๕) ปัสสัทธิ ความสงบความอิ่มใจ (๖) สมาธิ ความตั้งใจมั่น (๗) อุเบกขา ความวางเฉยอย่างมีสติกำ�ำกับ ฯ ล ฯ หมวด ๘ ธรรม ๘ อย่าง มีอุปการะมาก คือเหตุ ๘ ปัจจัย ๘ อันเป็นไปเพื่อได้ ปัญญาซึ่งเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ที่ยังไม่ได้ ทำ�ำปัญญาที่ได้แล้วให้ เจริญบริบูรณ์ยิ่งขึ้น อันได้แก่ (๑) ตั้งความละอายใจ ความเกรงกลัว ความรัก ความเคารพในศาสดา เเละเพื่อนพรหมจารี (๒) เข้าไปหาไต่ถามเป็นครั้งคราว (๓) ฟังธรรมแล้ว ก็ทำ�ำความสงบกาย สงบใจ๑ ให้ถึงพร้อมทั้งสองอย่าง (๔) สำ�ำรวมในปาฏิโมกข์ (ศีลทเี่ ป็นประธาน) สมบูรณ์ดว้ ยอาจาระ (มารยาท) และโคจร (รู้จักที่ควรไปไม่ควรไป) (๕) สดับตรับฟังมาก (๖) ลงมือทำ�ำความเพียร ๑

กายวูปกาเสน จิตฺตวูปกาเสน เป็นคำ�ำนาม เมื่อเทียบกับคุณศัพท์ วูปกฏฺ

ทีฆนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ ทสุตตรสูตร

520

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๗) มีสติ (๘) เห็นความเกิดความดับในขันธ์ ๕ ฯ ล ฯ หมวด ๙ ธรรม ๙ อย่าง มีอุปการะมาก คือองค์แห่งความบริสุทธื์ที่ควรตั้งไว้เป็น ประธาน (ปาริสุทธิปธานิยังคะ) อันได้แก่ (๑) สีลวิสุทธิ ความหมดจดแห่งศีล (๒) จิตตวิสุทธิ ความหมดจดแห่งจิต (๓) ทิฏฐิวิสุทธิ ความหมดจดแห่งความเห็น (๔) กังขาวิตรณวิสุทธิ ความหมดจดแห่งญาณเป็นเหตุข้ามความสงสัย เสียได้ (๕) มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ความหมดจดแห่งการเห็นด้วยญาณ ซึ่งทางและมิใช่ทาง (๖) ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ความหมดจดแห่งการเห็นด้วยญาณซึ่ง ข้อปฏิบัติ (๗) ญาณทัสสนวิสุทธิ ความหมดจดแห่งการเห็นด้วยญาณ (๘) ปัญญาวิสุทธิ ความหมดจดแห่งปัญญา (๙) วิมุตติวิสุทธิ ความหมดจดแห่งความหลุดพ้น ฯ ล ฯ หมวด ๑๐ ธรรม ๑๐ อย่าง มีอุปการะมาก คือธรรมะที่ทำ�ำที่พึ่ง (นาถกรณธรรม) ๑๐ (ซึ่งกล่าวไว้แล้วในสังคีตสิ ูตร ดูหน้า ๕๑๕ - ๕๑๗) ฯ ล ฯ เมื่อแสดงธรรมจบ ภิกษุทั้งหลายก็ช่นื ชมภาษิตของพระสาริบุตร (หมายเหตุ : ข้อธรรมในทสุตตรสูตรนี้ ตั้งแต่หมวด ๑ ถึงหมวด ๑๐ ยืนตัวอยู่ ๑๐ หัวข้อ คือ ๑. ธรรมมีอปุ การะมาก ๒. ธรรมที่ควรเจริญ ๓. ธรรมที่ควรกำ�ำหนดรู้ ๔. ธรรมที่ควรละ ๕. ธรรมที่มีส่วนแห่งความเสื่อม

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ ทีฆนิกาย ปาฏิกวัคค์ ทสุตตรสูตร

521

๖. ธรรมที่มีส่วนแห่งความเจริญ ๗. ธรรมที่เข้าใจได้ยาก ๘. ธรรมที่ควรทำ�ำให้เกิดขึ้น ๙. ธรรมที่ควรรู้ย่งิ ๑๐. ธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้ง แล้วแจกรายละเอียดออกไปตามหมวดว่า หมวด ๑ ได้แก่อะไร หมวด ๒ ได้แก่อะไร จนถึงหมวด ๑๐ ได้แก่อะไร ในที่น้แี สดงพอเป็นตัวอย่าง)

ทีฆนิกาย

จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๑๑

มัชฌิมนิกาย๑

๑

มูลปัณณาสก์

มัชฌิมปัณณาสก์

อุปริปัณณาสก์

• มูลปรยิ ายวรรค ๑๐ สูตร • สีหนาทวรรค ๑๐ สูตร • โอปัมมวรรค ๑๐ สูตร • มหายมกวรรค ๑๐ สูตร • จูฬยมกวรรค ๑๐ สูตร

• คหปติวรรค ๑๐ สูตร • ภิกขุวรรค ๑๐ สูตร • ปริพพาชกวรรค ๑๐ สูตร • ราชวรรค ๑๐ สูตร • พราหมณวรรค ๑๐ สูตร

• เทวทหวรรค ๑๐ สูตร • อนุปทวรรค ๑๐ สูตร • สุญญตวรรค ๑๐ สูตร • วิภังควรรค ๑๒ สูตร • สฬายตนวรรค ๑๐ สูตร

มั​ัชฌิ​ิมนิ​ิกาย เป็​็นนิ​ิกายที่​่� ๒ ในสุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก เป็​็นพระสู​ูตรหรื​ือพระธรรมเทศนาขนาดกลาง มี​ีพระสู​ูตรรวม ๑๕๒ สู​ูตร จั​ัดพิ​ิมพ์​์เป็​็นคั​ัมภี​ีร์​์ ๓ เล่​่ม คื​ือ พระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๑๒ ถึ​ึง เล่​่ม ๑๔ เรี​ียงลำดั​ับเล่​่มคั​ัมภี​ีร์​์ดั​ังนี้​้�คื​ือ มั​ัชฌิ​ิมนิ​ิกาย มู​ูลปั​ัณณาสก์​์ เล่​่มที่​่� ๑๒ มั​ัชฌิ​ิมนิ​ิกาย มั​ัชฌิ​ิมปั​ัณณาสก์​์ เล่​่มที่​่� ๑๓ มั​ัชฌิ​ิมนิ​ิกาย อุ​ุปริ​ิปั​ัณณาสก์​์ เล่​่มที่​่� ๑๔

เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ พระสุตตันตปิฎก ตั้งแต่เล่ม ๙ ถึงเล่ม ๑๑ ที่ย่อมาแล้ว รวม ๓ เล่ม เป็นทีฆนิกาย คือหมวดหรือพวกแห่งพระสูตรขนาดยาว บัดนี้มาถึงหมวดถัดมา คือมัชฌิมนิกาย คือหมวด หรือพวกเเห่งพระสูตรขนาดกลาง ไม่ยาวหรือไม่สั้นเกินไป ถ้าพิจารณาดูตัวเลข หรือจำ�ำนวน พระสูตรในทีฆนิกายกับมัชฌิมนิกายเทียบเคียงกันดูแล้ว ก็พอจะเห็นได้ดังนี้ ทีฆนิกาย เล่ม ๙ มี ๑๓ สูตร เล่ม ๑๐ มี ๑๐ สูตร เล่ม ๑๑ มี ๑๑ สูตร รวม ๓ เล่ม มี ๓๔ สูตร ส่วนมัชฌิมนิกาย มี ๓ เล่มเช่นกัน คือ เล่ม ๑๒ มี ๕๐ สูตร เล่ม ๑๓ มี ๕๐ สูตร เล่ม ๑๔ มี ๕๒ สูตร รวม ๓ เล่ม มี ๑๕๒ สูตร เมื่อเทียบดูความต่างกันจากจำ�ำนวนสูตรแล้ว ก็จะเห็นได้ว่า ทีฆนิกายมีสูตรยาวกว่า สูตรในมัชฌิมนิกายประมาณ ๕ เท่า มีข้อที่ควรสังเกต คือพระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย ซึ่งแบ่งออกเป็น ๓ เล่มนั้น มีชื่อเรียกกำ�ำหนดด้วยคำ�ำว่า ปัณณาสก์ หรือปัณณาสกะ (หมวด ๕๐) เป็นหลัก เพราะมีเล่มละ ประมาณ ๕๐ สูตร เกินไปบ้างเล็กน้อยเพียง ๒ สูตร เฉพาะเล่มสดุ ท้าย เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ (หมวด ๕๐ ที่เ ป็นรากหรือโคน เทียบด้ว ยรากหรือโคนต้ นไม้) เล่ ม ๑๓ มั ช ฌิ ม นิ ก าย มั ช ฌิ มป ั ณ ณาสก์ (หมวด ๕๐ ที่ เ ป็ น ท่ อ นกลาง) เล่ ม ๑๔ มั ช ฌิ ม นิ ก าย อุปริปัณณาสก์ (หมวด ๕๐ ที่เป็นยอดหรือเป็นปลาย) อนึ่ง พึงทราบไว้ด้วยว่า เพื่อสะดวกแก่การท่องจำ�ำหรือกำ�ำหนดหมาย ในปัณณาสก์ หนึ่ง ๆ หรือเล่มหนึ่ง ๆ ซึ่งมี ๕๐ สูตรนั้น ท่านแบ่งออกเป็น ๕ วรรค วรรคละ ๑๐ สูตร (คงมีวรรคละ ๑๒ สูตร อยู่วรรคเดียวในเล่ม ๑๔ หรือเล่มสุดท้ายแห่งมัชฌิมนิกาย) ในทีฆนิกายเคยย่อไว้ก่อนว่า แต่ละเล่มมีสูตรชื่ออะไร ใจความว่าอย่างไรบ้าง ย่อ ๆ แล้วจึงขยายความภายหลัง แต่ในมัชฌิมนิกาย ซึ่งมีพระสูตรเพิ่มขึ้น ๕ เท่าตัว เราต้อง เจียดหน้ากระดาษไว้ย่อเล่มต่อไปอีกหลายเล่ม จึงของด ไม่นำ�ำชื่อพระสูตรย่อ ๆ มากล่าวไว้๑ จะย่อเป็นลำ�ำดับไปทีเดียว ท่านผู้ประสงค์จะทราบว่าในเล่ม ๑๒ ๑๓ และ ๑๔ มีสูตรอะไรบ้าง ก็อาจเปิดสารบาญดูได้ ทั้งนี้เพราะต้องการให้สามารถย่อพระไตรปิฎกฉบับบาลีให้หมดทั้ง ๔๕ เล่มลงใน ๑ เล่มภาษาไทยนี้ให้ได้ ๑

ในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ได้นำ�ำชื่อวรรค และจำ�ำนวนพระสูตรในแต่ละเล่มมาแสดงไว้ในหน้า ๕๒๒ - ม.พ.ป.

524

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ขยายความ มูลปริยายวรรค คือ วรรคที่มีมูลปริยายสูตรเป็นสูตรแรก มี ๑๐ สูตร ๑. มูลปริยายสูตร (สูตรว่าด้วยเรื่องราวอันเป็นมูลแห่งธรรมทั้งปวง) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ โคนไม้สาละใหญ่ ในป่าชื่อสุภคะ (ป่าโชคดี) ใกล้เมือง อุกกัฏฐา ณ ที่น้ันได้ทรงแสดงเรื่องราวอันเป็นมูลแห่งธรรมทั้งปวง (สัพพธัมมมูลปริยาย) มีใจความสำ�ำคัญแบ่งออกเป็น ๘ ส่วน หรือ ๘ นัย เนื่องด้วยบุถุชน (คนที่ยังหนาไปด้วยกิเลส) ๑ นัย เนื่องด้วยพระเสขะ (พระอริยบุคคลผู้ยังศึกษา หมายถึงพระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามี) ๑ นัย เนื่องด้วยพระขีณาสพ (พระอรหันต์ ผู้สิ้นอาสวะคือกิเลสที่ดอง สันดาน) ๔ นัย เนื่องด้วยพระศาสดา ๒ นัย (เมื่อกล่าวถึงบุคคลผู้เกี่ยวข้องแท้ ๆ ก็มีเพียง ๔ ประเภท) ๑. บุถุชนผู้มิได้สดับ ย่อมรู้ตามความจำ�ำ (สญฺชานาติ) ถึงสิ่งต่าง ๆ๑ แล้วยึดถือว่า เป็นของเรา เพราะไม่ได้กำ�ำหนดรู้ตามเป็นจริงซึ่งสิ่งนั้น นี้เป็นกำ�ำหนดภูมิบุถุชน นัยที่ ๑ ๒. ภิกษุผู้เป็นเสขะ รู้ยิ่งด้วยปัญญา (อภิชานาติ) ซึ่งสิ่งต่าง ๆ เพลา๒ การยึดถือว่า เป็นของเรา เพราะสิ่งนั้น ๆ พระเสขะควรกำ�ำหนดรู้ได้ นี้เป็นกำ�ำหนดภูมิพระเสขะ นัยที่ ๒ ๓. ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์ขีณาสพ รู้ยิ่งด้วยปัญญาซึ่งสิ่งต่าง ๆ ย่อมไม่ถือว่าเป็น ของเรา (๑) เพราะกำ�ำหนดรู้สิ่งนั้น ๆ แล้ว (๒) เพราะสิ้นราคะความกำ�ำหนัดยินดี (๓) เพราะสิ้นโทสะความคิดประทุษร้าย (๔) เพราะสิ้นโมหะความหลง นี้เป็นกำ�ำหนดภูมิพระขีณาสพนัยที่ ๓ ๔ ๕ และ ๖ ๑ คำ�ำว่า สิ่งต่าง ๆ เป็นคำ�ำรวบรัด ในบาลีแสดงไว้ถึง ๒๑ อย่าง มีดิน เป็นต้น มีนิพพานเป็นที่สุด ๒

เพลาการยึดถือ คือการยึดถือเหมือนกัน แต่เพลากว่าบุถุชน แต่ไม่ถึงกับละได้เหมือนพระอรหันต์

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มูลปริยายวรรค

525

๔. พระศาสดา รู้ย่งิ ด้วยปัญญาซึ่งสิ่งต่าง ๆ ไม่ยึดถือว่าเป็นของเรา (๑) เพราะกำ�ำหนดรู้สิ่งนั้น ๆ แล้ว (๒) เพราะสิ้นตัณหาด้วยประการทั้งปวง ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว

นี้เป็นกำ�ำหนดภูมิพระศาสดานัยที่ ๗ และ ๘

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนารามของอนาถปิณฑิกคฤหบดี ใกล้กรุงสาวัตถี ตรัสเทศนาเรื่องการสำ�ำรวมระวังอาสวะทุกชนิด มี ๗ หลักการใหญ่ คืออาสวะที่พึงละได้ดว้ ย ๑. การเห็น ๒. การสำ�ำรวมระวัง ๓. การส้องเสพ ๔. การอดทน ๕. การงดเว้น ๖. การบันเทา ๗. การอบรม พร้อมทั้งรายละเอียด (พระสูตรนี้แปลไว้ละเอียดแล้ว หน้า ๑๓๘ หมายเลข ๑๑๗)

๓. ธัมมทายาทสูตร (สูตรว่าด้วยผู้รับมรดกธรรม) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนภิกษุทั้งหลายให้เป็นผู้รับมรดก ธรรม (ธัมมทายาท) อย่าเป็นผู้รับมรดกอามิส (อามิสทายาท) ๑. แล้วตรัสยกตัวอย่างว่า พระองค์ฉันพระกระยาหารเหลือ ภิกษุ ๒ รูปหิวเป็น กำ�ำลังมาเฝ้าพระองค์ก็ทรงอนุญาตว่า ถ้าจะฉันก็ฉันได้ ถ้าไม่ฉันก็จะทรงเททิ้ง รูปหนึ่งทนหิว ไม่ฉัน ด้วยระลึกถึงพระพุทธพจน์ที่ให้รับมรดกธรรม ไม่รับมรดก อามิส อีกรูปหนึ่งฉันอาหารที่เหลือนั้น ตรัสว่า ทรงสรรเสริญภิกษุรูปที่ยอมหิว มากกว่า ๒. เมื่อพระศาสดาเสด็จหลีกไปแล้ว พระสาริบุตรได้ต้ังปัญหาถามภิกษุเหล่านั้นว่า ด้วยเหตุเพียงไร สาวกจะชื่อว่าไม่ศึกษาหรือศึกษาวิเวก (ความสงัด) ในเมื่อ พระศาสดาเป็นผู้สงัดแล้ว ภิกษุทั้งหลายขอให้พระสาริบุตรตอบเอง

มัชฌิมนิกาย

๒. สัพพาสวสังวรสูตร (สูตรว่าด้วยการสำ�ำรวมระวังอาสวะทุกชนิด)

526

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. พระสาริบุตรจึงเฉลยว่า เมื่อพระศาสดาเป็นผู้สงัดแล้ว แต่สาวก (๑) ไม่ศึกษาความสงัด (๒) ไม่ละธรรมที่พระศาสดาสอนให้ละ (๓) เป็นผู้มักมาก ย่อหย่อน เห็นแก่หลับนอน ทอดธุระในความสงัด ไม่ว่าจะเป็นภิกษุผู้เถระ ปูนกลาง๑ หรือบวชใหม่ ก็ถูกติเตียนโดยฐานะ ๓ เหล่านี้ ถ้าพระศาสดาเป็นผู้สงัดและสาวก (๑) ศึกษาความสงัด (๒) ละธรรมที่พระศาสดาสอนให้ละ (๓) ไม่มักมาก ไม่ย่อหย่อน ทอดธุระในการหลับนอน มีความสงัดเป็นเบื้องหน้า ก็เป็นที่สรรเสริญโดยฐานะ ๓ ทั้งภิกษุที่เป็นเถระ ปูนกลางและบวชใหม่ ๔. ครั้นแล้วได้แสดงทางสายกลาง คือมรรคมีองค์ ๘ มีความเห็นชอบ เป็นต้น สำ�ำหรับละธรรมทีช่ ั่ว คือ (๑) ความโลภและคิดประทุษร้าย (๒) ความโกรธและผูกโกรธ (๓) ลบหลู่บุญคุณท่านและตีเสมอ (๔) ริษยาและตระหนี่ (๕) มายาและโอ้อวด (๖) กระด้างและแข่งดี (๗) ถือตัวและดูหมิ่นท่าน (๘) มัวเมาและประมาท (ธรรมฝ่ายชั่วเหล่านี้ เมื่อคิดเป็นรายข้อจะรวมเป็น ๑๖ ข้อ เรียกว่าอุปกิเลส คือเครื่องเศร้าหมองแห่งจิตอันจะปรากฏในวัตถูปมสูตรที่ ๗ ในเล่ม ๑๒ นี้ ใน ที่น้แี สดงควบข้อละ ๒ ประการตามสำ�ำนวนบาลีเฉพาะสูตรนี้)

๑

ปูน หมายถึง คราว รุ่น เช่น ความหนุม คว ่ ามแก่ รุ่นหนุม ร ่ ุ่นแก่

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มูลปริยายวรรค

527

พระผู้​้�มี​ีพระภาคประทั​ับ ณ เชตวนาราม ชาณุ​ุสโสณิ​ิพราหมณ์​์เข้​้าไปเฝ้​้า กราบทู​ูล สรรเสริ​ิ ญ ว่​่ า ทรงเป็​็ น หั​ั ว หน้​้ า เป็​็ น ผู้​้�มี​ี อุ​ุ ป การะมาก เป็​็ น ผู้​้�แนะนำกุ​ุ ลบุ​ุ ต รที่​่� อ อกบวชอุ​ุ ทิ​ิ ศ พระองค์ แล้วกราบทูลต่อไปว่า เสนาสนะอันสงัดอันตั้งอยู่ในป่าและราวป่า อดทนได้ยาก๑ ความสงัด ความเป็นผู้อยู่ผู้เดียวทำ�ำได้ยาก ยินดีได้ยาก ประหนึ่งว่าป่าจะนำ�ำใจของภิกษุผู้ไม่ได้ สมาธิไปเสีย พระผู้มีพระภาคตรัสรับว่าเมื่อก่อนตรัสรู้ ยังเป็นพระโพธิสัตว์ พระองค์ก็เคยทรง คิดถึงเสนาสนะป่าเช่นนั้น แล้วได้ทรงแสดงความคิดของพระองค์ก่อนตรัสรู้ (๑๖ ข้อที่ เกี่ยวกับเสนาสนะป่า) ดังต่อไปนี้ (ข้อ ๑ ถึง ๑๖) ทรงคิดว่า สมณพราหมณ์บางพวก (๑) มีการงานทางกายไม่บริสุทธิ์ (๒) มีการงานทางวาจาไม่บริสุทธิ์ (๓) มีการงานทางใจไม่บริสุทธิ์ (๔) มีอาชีพไม่บริสุทธิ์ (๕) มีความอยากได้ มีราคะกล้าในกาม (๖) มีจิตพยาบาท (๗) มีความหดหู่งว่ งงุนรัดรึงจิต (๘) มีจิตไม่สงบ (๙) มีความลังเลสงสัย (๑๐) เป็นผู้ยกตน ข่มผู้อ่นื (๑๑) เป็นผูส้ ะดุ้งหวาดกลัว (๑๒) ใคร่ลาภสักการะชื่อเสียง (๑๓) เกียจคร้าน มีความเพียรเลว ๑

ทุรภิสมฺภวานิ อรรถกถาแก้ว่า ทุสฺสหานิ

มัชฌิมนิกาย

๔. ภยเภรวสูตร (สูตรว่าด้วยความกลัวและสิ่งที่น่ากลัว)

528

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๑๔) หลงลืมสติ (๑๕) มีจิตไม่ตั้งมั่น หมุนไปผิด (๑๖) มีปัญญาทราม น้�้ำำลายไหลเวลาพูด สมณพราหมณ์เหล่านีเ้ สพเสนาสนะอันสงัดอันตัง้ อยูใ่ นป่าและราวป่า ย่อมเรียกร้องเอา อกุศลเพราะเหตุโทษ ๑๖ ข้อนั้นมาเป็นความกลัวและสิ่งที่น่ากลัว แต่พระองค์ (พระโพธิสัตว์) ไม่มีโทษ๑ ๑๖ ข้อนั้น ทรงเห็นความสมบูรณ์ (อันตรงกับข้ามกับโทษ ๑๖ ข้อในพระองค์) จึงมี ขนตก (ไม่หวาดกลัว ไม่ขนพอง) อยู่ป่าได้ดีผู้หนึ่งในพระอริยเจ้าผู้เสพเสนาสนะอันสงัดอันตั้ง อยู่ในป่าทั้งหลาย การเผชิญความกลัว ครั้นแล้วทรงแสดงถึงความคิดของพระองค์ (เมื่อก่อนตรัสรู้) ต่อไปอีกว่า เมื่อถึง วัน ๑๔ ค่�่ำำ ๑๕ ค่�่ำำ และ ๘ ค่�่ำำแห่งปักษ์ ควรทดลองอยู่ในเสนาสนะที่น่ากลัวน่าขนพอง สยองเกล้า เช่น สวน ป่า ต้นไม้ ที่คนเข้าใจว่าศักดิ์สิทธิ์๒ เพื่อจะได้เห็นความกลัวและสิ่งที่ น่ากลัว เมื่อทดลองเข้าไปสู่ที่เช่นนั้น เมื่อสัตว์เดินมา นกยูงทำ�ำกิ่งไม้ตกลงมา หรือลมพัดถูก เศษใบไม้ เราก็คิดว่า ความกลัวและสิ่งที่น่ากลัวกำ�ำลังมา และมาในขณะที่เราอยู่ในอาการใด เช่ น กำ� ำลัง เดิ น ยื น นั่ ง หรื อ นอน เราก็ จ ะอยู ่ ใ นอาการนั้น ไม่ เ ปลี่ ย นอาการเป็ น อย่ า งอื่น ขจัดความกลัวและสิ่งที่น่ากลัวให้จงได้ แล้วเราก็ทำ�ำตามที่คิดนั้น บางพวกหลงวันหลงคืน สมณพราหมณ์บางพวกก็หลงกลางคืนว่าเป็นกลางวัน หลงกลางวันว่าเป็นกลางคืน แต่พระองค์มิได้เป็นเช่นนั้น ทรงแสดงข้อปฏิบัติของพระองค์ ครั้นแล้วทรงแสดงข้อปฏิบัติของพระองค์ คือการตั้งสติจนมีอารมณ์เป็นอันเดียว ได้ฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ แล้วทรงได้วิชชาและแสงสว่าง ประเภทระลึกชาติได้ในยามที่ ๑ ประเภททิพยจักษุ เห็นการเกิดการตายของสัตว์ทั้งหลายในยามกลาง ประเภททำ�ำอาสวะให้สิ้น ในยามสุดท้าย แล้วตรัสสรูปในที่สุดว่า อาจมีผู้คิดว่าพระองค์ยังไม่หมดราคะ โทสะ โมหะ จึงต้องเสพเสนาสนะอันสงัดอันตั้งอยู่ในป่า ซึ่งไม่ควรคิดเช่นนั้น พระองค์ทรงเห็นอำ�ำนาจ ประโยชน์ ๒ อย่าง จึงเสพเสนาสนะอันสงัดอันตั้งอยู่ในป่า คือ ๑ โทษ หมายถึง การกระทำ�ำมี่ผิด หรือสิ่งที่ผิด - ม.พ.ป. ๒

สวนศักดิ์สิทธิ์ (อารามเจติยานิ) ป่าศักดิส์ ิทธิ์ (วนเจติยานิ) ต้นไม้ศักดิส์ ิทธิ์ (รุกขฺ เจติยานิ) - ม.พ.ป.

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มูลปริยายวรรค

529

๑. ความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันของพระองค์เอง ๒. ทรงมุ่งอนุเคราะห์คนรุ่นหลัง (เพื่อให้ถือเป็นตัวอย่าง) ชาณุสโสณิพราหมณ์ก็รับรองว่า ทรงอนุเคราะห์คนรุ่นหลังอย่างแท้จริง แล้วประกาศ ความเลื่อมใสในพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยตลอดชีวิต

๑. พระผูม้ พร ี ะภาคประทับ ณ เชตวนาราม พระสาริบตุ รแสดงธรรมแก่ภกิ ษุทงั้ หลาย ถึงบุคคล ๔ ประเภท คือ (๑) มีกิเลส ไม่รู้ตามความจริงว่ามีกิเลส (๒) มีกิเลส รู้ตามความจริงว่ามีกิเลส (๓) ไม่มีกิเลส ไม่รู้ตามความจริงว่าไม่มีกิเลส (๔) ไม่มีกิเลส รู้ตามความจริงว่าไม่มีกิเลส ประเภทที่ ๑ เลว ประเภทที่ ๒ ประเสริ ฐ สุ ด ใน ๒ ประเภทที่มี กิ เ ลส ประเภทที่ ๓ เลว ประเภทที่ ๔ ประเสริฐสุดใน ๒ ประเภทที่ไม่มีกิเลส ๒. พระโมคคัลลานะกล่าวถามถึงเหตุผลที่บุคคลเหล่านั้นดีเลวกว่ากัน พระสาริบุตร ตอบโดยใจความว่า ๒ พวกที่ไม่รู้ตามความจริง จะเป็นผู้มีราคะ โทสะ โมหะ มีกิเลส มีจิต เศร้าหมองทำ�ำกาลกิริยา ส่วน ๒ พวกที่รู้ตามความจริง ถ้ามีกิเลสก็พยายามเพื่อละกิเลส ถ้าไม่มีกิเลส ราคะก็จะไม่ตามรบกวน ในที่สุดก็จะเป็นผู้ไม่มีราคะ โทสะ โมหะ ไม่มีกิเลส ไม่มีจิตเศร้าหมองทำ�ำกาลกิริยา ๓. แล้วพระสาริบุตรได้อธิบายว่า คำ�ำว่า อังคณะ (กิเลสที่เปรียบเหมือนเนิน) เป็นชื่อ ของอกุศล บาปธรรมอันเป็นที่ท่องเที่ยวแห่งความปรารถนา (มีความปรารถนาอย่างนั้นอย่างนี้ เป็นส่วนสำ�ำคัญ) ๔. ต่อไปได้แสดงตัวอย่างแห่งความปรารถนาของภิกษุซ่ึงเกิดขึ้นในทางที่ผิด รวม ๑๓ ตัวอย่าง พร้อมทั้งเกิดความโกรธ ความไม่พอใจตามมาด้วย แล้วสรูปในท้ายของทุกข้อ ว่า ความโกรธ และความไม่พอใจทั้งสองอย่างนั้น เป็นอังคณะ (กิเลสที่เปรียบเหมือนเนิน) ตัวอย่างแห่งความปรารถนา ๑๓ ข้อ เช่น ภิกษุต้องอาบัติ ก็ปรารถนาให้ภิกษุอ่นื อย่ารู้เรื่องเป็น ข้อแรก ปรารถนาให้ตนเท่านั้นได้ลาภ ภิกษุอื่นอย่าได้ลาภ เป็นข้อสุดท้าย ครั้นไม่สมปรารถนา ก็เกิดความโกรธ ทั้งความปรารถนาและความโกรธนั้นจัดเป็นอังคณะ (กิเลส) ด้วยกันทั้ง สองอย่าง

มัชฌิมนิกาย

๕. อนังคณสูตร (สูตรว่าด้วยบุคคลผู้ไม่มีกิเลส)

530

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๕. ครั้นแล้วแสดงต่อไปว่า แม้ภิกษุจะอยู่ป่า อยู่เสนาสนะอันสงัด นุ่งห่มผ้าสีหมอง (อันแสดงว่าเคร่ง) แต่ถ้าละอกุศลบาปธรรมที่มีความปรารถนาเป็นส่วนสำ�ำคัญเหล่านี้ไม่ได้ เพื่อนพรหมจารีก็ไม่เคารพนับถือ เปรียบเหมือนถาดสำ�ำริดที่ใส่ซากศพ ย่อมเป็นที่รังเกียจ ไม่ชวนให้บริโภค แต่ถ้าละอกุศลเหล่านี้ได้ แม้จะอยู่ใกล้บ้าน รับนิมนต์ ทรงคฤหบดีจีวร (ซึ่งไม่เคร่งเหมือนพระอยู่ป่า) แต่เพื่อนพรหมจารีก็เคารพนับถือ เปรียบเหมือนถาดสำ�ำริดที่ ใส่ข้าวสุกแห่งข้าวสาลี มีแกงและกับอันมากมาย ย่อมไม่เป็นที่รังเกียจ แต่กลับชวนให้บริโภค พระโมคคัลลานะก็กล่าวสรรเสริญพระสาริบุตรว่า เหมือนช่างถากไม้ที่ถากได้ดีถึงใจ สำ�ำหรับภิกษุที่ยังมีกิเลส ส่วนสำ�ำหรับภิกษุผู้ไม่มีกิเลส เปรียบเหมือนบุคคลได้พวงมาลัย ดอกไม้หอม เสมือนได้ด่มื กินธรรมปริยายนี้ดว้ ยปากและด้วยใจ

๖. อากังเขยยสูตร (สูตรว่าด้วยความหวังของภิกษุ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายให้สำ�ำรวม ในปาฏิโมกข์ (ศีลที่เป็นประธาน) สมบูรณ์ด้วยมารยาท และการรู้จักไปในที่อันควร เห็นภัย ในโทษแม้เล็กน้อย ต่อจากนั้นได้ทรงแสดงความหวัง ๑๗ ข้อ เริ่มต้นแต่ความหวังขนาดธรรมดา ให้เป็น ที่รักเคารพของเพื่อนพรหมจารีขึ้นไปจนถึงความหวังขั้นสูงสุด คือการทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ (เป็นพระอรหันต์) ว่า ถ้าหวังแต่ละข้ออย่างนั้น ก็พึงทำ�ำให้บริบูรณ์ ในศีล หมั่นประกอบความสงบจิต (เจโตสมถะ) ภายใน ไม่ปล่อยให้ฌานเสื่อม ประกอบด้วย วิปัสสนา เจริญการอยู่ในเรือนว่าง (ข้อปฏิบัตทิ ี่แสดงในที่นี้ คือ ศีล สมาธิ ปัญญา)

๗. วัตถูปมสูตร (สูตรว่าด้วยอุปมาด้วยผ้าที่ย้อมสี) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนภิกษุทั้งหลายว่า เมื่อจิต เศร้าหมอง ทุคคติเป็นอันหวังได้ เปรียบเหมือนผ้าที่เศร้าหมองมีมลทินจับ ช่างย้อมจะย้อม ในน้�้ำำสีใดก็ตาม ก็มีสีไม่ดี ไม่บริสุทธิ์ เมื่อจิตไม่เศร้าหมอง สุคติเป็นอันหวังได้ เปรียบเหมือน ผ้าที่บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ช่างย้อมจะย้อมในน้�้ำำสีใด ๆ ก็ตาม ก็มีสีดี บริสุทธิ์ ทั้งนี้เพราะผ้าไม่ บริสุทธิ์หรือบริสุทธิ์น่นั เอง

531

๒. ครั้นแล้วทรงแสดงอุปกิเลส (เครื่องเศร้าหมองจิต) ๑๖ ประการ คือ (๑) โลภ (๒) พยาบาท (๓) โกรธ (๔) ผูกโกรธ (๕) ลบหลู่บุญคุณท่าน (๖) ตีเสมอ (๗) ริษยา (๘) ตระหนี่ (๙) มายา (๑๐) โอ้อวด (๑๑) กระด้าง (๑๒) แข่งดี (๑๓) ถือตัว (๑๔) ดูหมิ่น (๑๕) มัวเมา (๑๖) ประมาท ๓. ภิกษุผู้รู้ความจริงเกี่ยวกับอุปกิเลสแห่งจิต ๑๖ อย่างเหล่านี้เเล้ว ย่อมละอุปกิเลส แห่งจิตเหล่านี้ (แต่ล ะอย่าง) เสียได้ เมื่อละได้แล้ ว ก็มีความเลื่ อมใสอันไม่หวั่ นไหวใน พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เพราะละกิเลสที่พึงละด้วยมรรคเบื้องต่�่ำำได้ (โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค และอนาคามิมรรค) จึงได้ความรูอ้ รรถ รูธรรมว ้ า่ ตนมีความเลือ่ มใสอันไม่หวัน่ ไหวในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม เกิดปีต ม ิ ีกาย อันสงบระงับ ได้เสวยสุข มีจิตตั้งมั่น ภิกษุมีศีล มีธรรม มีปัญญาอย่างนี้ ฉันบิณฑบาตข้าวสาลี มีแกงและกับมากมาย ก็ไม่มีอันตราย เป็นผู้เปรียบเหมือนผ้าอันบริสุทธิ์หรือทองเงินอันบริสุทธิ์ ๔. เธอมีจิตประกอบด้วยเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา แผ่ไป ๔ ทิศ รวมทั้ง เบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทั้งปวง รู้อริยสัจจ์ ๔ เมื่อรู้เห็นอย่างนี้ จิตก็หลุดพ้นจาก อาสวะ เมื่อหลุดพ้นก็เกิดญาณหยั่งรู้ ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ว่าชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์ได้อยู่ จบแล้ว ทำ�ำหน้าที่เสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก ภิกษุนี้ชื่อว่าอาบน้�้ำำแล้วด้วย การอาบน้�้ำำภายใน ๕. สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ นั่งอยู่ไม่ไกล จึงชวนพระผู้มีพระภาคไปสู่แม่น้�้ำำ พาหุกา เพื่อสนานกาย เมื่อตรัสถามเหตุผล พราหมณ์จึงกราบทูลว่า เพราะแม่น้�้ำำนี้ชนเป็น อันมากถือกันว่าเป็นบุญ ลอยบาปที่ทำ�ำไว้แล้วได้ พระผูม้ ีพระภาคจึงตรัสอธิบายว่า แม่น้�้ำำต่าง ๆ ที่มีชื่อนั้นไม่ทำ�ำให้คนพาลบริสุทธิ์ได้ แต่ถ้าไม่ทำ�ำความชั่วก็จะไปสู่แม่น้�้ำำคยาทำ�ำไม แม้น้�้ำำดื่ม ก็เป็นแม่น้�้ำำคยาอยู่แล้ว สุนทริกภารทวาชพราหมณ์เลื่อมใสทูลขอบวช เมื่อบวชแล้วไม่นาน ก็ได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มูลปริยายวรรค

532

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๘. สัลเลขสูตร (สูตรว่าด้วยการขัดเกลากิเลส) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม พระมหาจุนทะเข้าไปเฝ้า กราบทูล ถามปัญหาเรื่องการละ การสละทิฏฐิที่ประกอบด้วยอัตตวาทะ (วาทะเกี่ยวกับตน) โลกวาทะ (วาทะเกี่ยวกับโลก)๑ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า เมื่อเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามเป็นจริงว่า ทิฏฐินั้น ๆ ไม่ใช่ของเรา เราไม่ได้เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตวั ตนของเรา ก็จะละสละทิฏฐิเหล่านั้นได้ ๒. ตรัสต่อไปว่า ภิกษุเข้ารูปฌาน (ฌานมีรูปเป็นอารมณ์) ทั้งสี่แต่ละอย่าง แล้ว นึกว่าเราอยู่ด้วยการขัดเกลาดังนี้ ก็ยังไม่เรียกว่าเป็นการขัดเกลาในอริยวินัย เรียกได้แต่ว่า ธรรมะเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ๓. แล้วตรัสว่า ภิกษุเข้าอรูปฌาน (ฌานมีสิ่งมิใช่รูปเป็นอารมณ์) แล้วนึกว่าเรา อยู่ด้วยการขัดเกลาดังนี้ ก็ยังไม่เรียกว่าเป็นการขัดเกลาในอริยวินัย เรียกได้แต่ว่าธรรมะ เป็นเครื่องอยู่อันสงบระงับ ๔. ตรัสสอนให้ทำ�ำการขัดเกลาว่า คนอื่นเขาทำ�ำความชั่ว เราจักทำ�ำความดี (ทรงแสดง การเบียดเบียนและอกุศลกรรมบถ ๑๐ มีฆ่าสัตว์ เป็นต้น มีความเห็นผิดเป็นที่สุด มิจฉัตตะ ๑๐ (ความผิด) มีความเห็นผิด เป็นต้น มีความหลุดพ้นผิดเป็นที่สุด และทรงแสดงโทษอื่น ๆ อีก เช่น อุปกิเลส เป็นฝ่ายชั่ว ตรงกันข้ามเป็นฝ่ายดี รวมฝ่ายละ ๔๔ ข้อ) ๕. ตรัสสอนว่า เพียงแต่คิดในกุศลธรรม ก็ยังมีอุปการะมาก จึงไม่ต้องกล่าวถึงการ ลงมือทำ�ำด้วยกายและวาจา ฉะนั้น จึงควรคิดว่า คนอื่นเขาเบียดเบียน เราจักไม่เบียดเบียน เป็นต้น ๖. ตรัสว่า เปรียบเหมือนพึงมีทางเรียบอีกทางหนึ่ง เพื่อเลี่ยงทางไม่เรียบ พึงมีท่าน้�้ำำ ที่เรียบอีกท่าหนึ่ง เพื่อเลี่ยงท่าน้�้ำำที่ไม่เรียบ การทำ�ำความดี เช่น การไม่เบียดเบียน ก็เพื่อเลี่ยง ความชั่ว เช่น การเบียดเบียน ๗. ตรัสว่า อกุศลธรรมทั้งหมดมีการเบียดเบียน เป็นต้น มีความตกต่�่ำำเป็นที่ไป กุศลธรรมทั้งหมด มีการไม่เบียดเบียน เป็นต้น มีความสูงขึ้นเป็นที่ไป ๘. ตรัสว่า คนที่จม (ลงไปในหล่ม) จะอุ้มคนที่จม (ลงไปในหล่มด้วยกัน) ขึ้นมาได้ นั้น มิใช่ฐานะที่มีได้ คนที่ไม่จมจึงอุ้มคนที่จมขึ้นมาได้ คนที่ไม่ฝึก ไม่หัด ไม่ดับเย็นด้วย ๑

วาทะเกี่ยวกับตน เช่น เห็นรูปเป็นตน วาทะเกี่ยวกับโลก เช่น เห็นว่าตนและโลกเที่ยง เป็นต้น

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มูลปริยายวรรค

533

ตนเอง จะฝึก จะหัด จะทำ�ำให้คนอื่นดับเย็น มิใช่ฐานะที่มีได้ คนที่ฝึกหัดดับเย็นด้วยตนเอง จึงฝึกทำ�ำให้คนอื่นดับเย็นได้ และทรงแจกรายละเอียดว่า ความไม่เบียดเบียนจึงเป็นไปเพื่อ ดับเย็น (ปรินพพ ิ าน) ของผู้เบียดเบียน เป็นต้น (หมายเหตุ : คำ�ำสรูปท้ายพระสูตรนี้ คือบท ๔๔ สนธิ ๕ เรียกว่าสัลเลขสูตร ลึกซึ้ง เหมือนสาคร คำ�ำว่า บท ๔๔ คือความชั่ว ๔๔ อย่าง ตรงกันข้ามกับความดี ๔๔ อย่าง สนธิ ๕ คือที่ต่อ ๕ แห่ง ได้แก่เงื่อนไข ๕ ประการ พึงนับจากที่ย่อไว้ข้อ ๔ มาถึงข้อ ๘ ก็จะเห็น เงื่อนไขหรือสนธิ ๕)

พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม พระสาริบุตรได้แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ถึงเรื่องความเห็นชอบ โดยยกเอาการรู้จักอกุศลและมูลรากของอกุศล การรู้จักกุศลและมูลราก ของกุศลขึ้นแสดงก่อน เมื่อภิกษุทั้งหลายถามถึงปริยายอย่างอื่นอีก ก็แสดงยักย้ายนัยเรื่อย ๆ ไปอีก ๑๕ ข้อ (รวมเป็น ๑๖ ข้อทั้งนัยแรก) ๑๕ ข้อหลัง คือ ๑. อาหาร ๒. ทุกข์ ๓. ชรามรณะ (ความแก่ความตาย) ๔. ชาติ (ความเกิด) ๕. ภพ (ความมีความเป็น) ๖. อุปาทาน (ความยึดมั่นถือมั่น) ๗. ตัณหา (ความทะยานอยาก) ๘. เวทนา (ความรู้สึกอารมณ์ว่าทุกข์สุข เป็นต้น) ๙. ผัสสะ (ความถูกต้องทางตา เป็นต้น) ๑๐. สฬายตนะ (อายตนะ ๖ มีตา เป็นต้น) ๑๑. นามรูป (สิ่งที่เป็นเพียงชื่อ คือเรื่องของจิตใจ เรียกนาม สิ่งที่ถูกต้องได้เห็นได้ เรียกรูป) ๑๒. วิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางตา เป็นต้น) ๑๓. สังขาร (เครื่องปรุงแต่งกาย วาจา จิต)

มัชฌิมนิกาย

๙. สัมมาทิฏฐิสูตร (สูตรว่าด้วยความเห็นชอบ)

534

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑๔. อวิชชา (ความไม่รู้อริยสัจจ์ ๔) ๑๕. อาสวะ (กิเลสที่ดองสันดาน) โดยรูจ้ กั ตัวสงิ่ นัน้ เหตุเกิดของสิง่ นัน้ ความดับของสิง่ นัน้ ข้อปฏิบตั ใิ ห้ถงึ ความดับสิง่ นัน้

๑๐. สติปัฏฐานสูตร (สูตรว่าด้วยการตั้งสติ ๔ ประการ) ข้ อ ความในพระสู ต รนี้ซ้�้ำำ กั บ ข้ อ ความในมหาสติ ป ั ฏ ฐานสู ต ร ซึ่ ง อยู ่ ใ นเล่ ม ๑๐ สูตรที่ ๙ อันย่อไว้แล้วที่หน้า ๔๗๓ สีหนาทวรรค คือวรรคมีสีหนาทสูตรเป็นสูตรแรก มี ๑๐ สูตร

๑๑. จูฬสีหนาทสูตร (สูตรว่าด้วยการบรรลือสีหนาทเล็ก๑) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสกับภิกษุทั้งหลายว่า สมณะที่ ๑ ถึงที่ ๔ (โสดาบัน ถึงอรหันต์) มีเฉพาะในธรรมวินัยนี้เท่านั้น ลัทธิอื่นว่างจากสมณะเหล่านี้ ท่านทั้งหลายพึงบรรลือสีหนาทโดยชอบอย่างนี้เถิด ๒. ตรัสต่อไปว่า ถ้านักบวชลัทธิอ่ืนถามถึงเหตุผลที่กล่าวอย่างนี้ ก็พึงอ้างความ เลื่อมใสในศาสดา ในธรรม การทำ�ำให้สมบูรณ์ในศีล และอ้างผู้ร่วมประพฤติธรรม ซึ่งเป็นที่รัก ที่พอใจทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิต ถ้าเขาอ้างว่าในลัทธิของเขาก็มีเหมือนกัน จะมีอะไรทำ�ำให้ ต่างกัน ก็พึงถามว่า ความสำ�ำเร็จ (สูงสุด) ของท่านมีอย่างเดียวหรือหลายอย่าง ถ้าจะตอบให้ ชอบ เขาก็ควรตอบว่า มีอย่างเดียว พึงถามต่อไปว่า ความสำ�ำเร็จนั้น ๆ สำ�ำหรับผู้มีราคะ โทสะ โมหะ และกิเลสอื่น ๆ อีก หรือว่าสำ�ำหรับผู้ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ และกิเลสอื่น ๆ ถ้าจะ ตอบให้ชอบ เขาก็ควรตอบว่า สำ�ำหรับผู้ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ และกิเลสอื่น ๆ ๓. ตรัสถึงภวทิฏฐิ (ความเห็นยึดเรื่องความมีความเป็น) วิภวทิฏฐิ (ความเห็นยึด ความไม่มีไม่เป็น) สมณพราหมณ์ผู้ติดอย่างหนึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่ออีกอย่างหนึ่ง ถ้าไม่รู้เท่าทัน ตามเป็นจริง เรากล่าวว่าจะไม่หมดกิเลส ไม่พ้นไปจากความแก่ความตายและความทุกข์ได้ ต่อเมื่อรู้เท่าทันตามเป็นจริง จึงหมดกิเลส และพ้นไปจากความแก่ความตายและความทุกข์ได้ ๑

คำ�ำว่า เล็กหรือน้อย คู่กับใหญ่ หมายความว่ามีสูตรซ้�้ำำกัน ๒ สูตร ก็ต้องใช้คำ�ำว่า น้อย สูตรหนึ่ง ใหญ่ สูตรหนึ่ง เพื่อเป็นเครื่องหมายจำ�ำง่าย และเป็นเครื่องหมายยาวสั้นกว่ากันด้วย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สีหนาทวรรค

535

๑๒. มหาสีหนาทสูตร (สูตรว่าด้วยการบรรลือสีหนาทใหญ่) พระผูม้ ีพระภาคประทับในราวป่า ด้านตะวันตกแห่งพระนคร นอกกรุงเวสาลี ๑. สุนักขัตตลิจฉวี๑ ซึ่งหลีก ไปจากพระธรรมวิ นัย ได้ กล่ า ววาจาในที่ ชุมนุม ชน ในกรุงเวสาลีว่า พระสมณโคดมไม่มีอุตตริมนุสสธรรม (ฤทธิ์อำ�ำนาจพิเศษ) แสดงธรรมตามที่ นึ ก เดาเอา พิ จ ารณาเอาตามปฏิ ภ าณของตน แต่ ธรรม ะนั้น ก็ นำ�ำ ให้ ผู ้ ที่ทำ� ำ ตามพ้ น ทุ ก ข์ ไ ด้ พระสาริบุตรไปบิณฑบาตในกรุงเวสาลี ได้ทราบเรื่อง จึงนำ�ำความมากราบทูลพระผู้มีพระภาค ๒. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า สุนักขัตตลิจฉวีกล่าวด้วยความโกรธ คิดว่าจะกล่าวโทษ แต่ที่กล่าวว่า ธรรมะที่เราแสดงนำ�ำให้ผู้ทำ�ำตามพ้นทุกข์ได้นั้น ก็เป็นการกล่าวคุณ แล้วทรงแสดง ว่า สุนักขัตตลิจฉวีไม่มีญาณหยั่งรู้ธรรมเกี่ยวกับพระพุทธเจ้า เกี่ยวกับการแสดงฤทธิ์ได้ของ พระพุทธเจ้า เกี่ยวกับทิพยโสต (หูทิพย์) ของพระพุทธเจ้า เกี่ยวกับเจโตปริยญาณ (ญาณ กำ�ำหนดรู้จิตผู้อ่นื ) ของพระพุทธเจ้า ๑

เรื่องของสุนักขัตตลิจฉวี มีปรากฏในปาฏิกสูตรที่ ๑ แห่งเล่ม ๑๑ ซึ่งย่อไว้แล้ว หน้า ๔๘๓ โปรดดูประกอบด้วย

มัชฌิมนิกาย

๔. ทรงแสดงอุปาทาน (ความยึดมั่นถือมั่น) ๔ อย่าง คือความยึดมั่นถือมั่นในกาม ทิฏฐิ ศีลพรต (ข้อปฏิบัติประจำ�ำลัทธิ พิธี) และวาทะว่าตัวตน แล้วตรัสถึงสมณพราหมณ์ บางพวก ที่ปฏิญญาตนว่า กล่าวถึงการกำ�ำหนดรู้อุปาทานทั้งปวง แต่ก็ไม่บัญญัติการกำ�ำหนดรู้ อุปาทานทั้งปวงจริง คงบัญญัติอย่างเดียวบ้าง ๒ อย่างบ้าง ๓ อย่างบ้าง ขาดไป ๓ อย่างบ้าง ๒ อย่างบ้าง อย่างเดียวบ้าง (คืออุปาทานมี ๔ เมื่อบัญญัติการกำ�ำหนดรู้เพียงอย่างเดียว ก็ ขาดไป ๓ อย่าง บัญญัติการกำ�ำหนดรู้เพียง ๒ อย่าง ก็ขาดไป ๒ อย่าง และบัญญัติการ กำ�ำหนดรู้เพียง ๓ อย่าง ก็ขาดไปอย่างหนึ่ง ไม่สมบูรณ์ได้) ความเลื่อมใสในธรรมวินัยในศาสดา เป็นต้น จึงไม่ถึงความดีเลิศ (สัมมัคคตะ) เพราะข้อนั้นเป็นไปในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ไม่ดี ๕. ครั้นแล้วตรัสถึงอุปาทาน ๔ ว่าเกิดจากตัณหา ตัณหาเกิดจากเวทนา เวทนาเกิด จากผัสสะ ผัสสะเกิดจากอายตนะ ๖ อายตนะ ๖ เกิดจากนามรูป นามรูปเกิดจากวิญญาณ วิญญาณเกิดจากสังขาร สังขารเกิดจากอวิชชา เมื่อละอวิชชาได้ วิชชาก็เกิดขึ้น จึงทำ�ำให้ ไม่ถอื มัน่ ด้วยอุปาทานทัง้ สี่ เมือ่ ไม่มอี ปุ าทานก็ไม่ดน้ิ รน เมือ่ ไม่ดน้ิ รน ย่อมดับสนิท (ปรินพพ ิ าน) เฉพาะตน สิ้นชาติ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำ�ำหน้าที่เสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้ อีก (คำ�ำอธิบายศัพท์ในข้อ ๕ นี้ มีอยู่แล้วในสัมมาทิฏฐิสูตรที่ ๙ หน้า ๕๓๓ ซึ่งย่อมาแล้ว)

536

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

กำ�ำลังของพระตถาคต ๑๐ ประการ ๓. ทรงแสดงกำ�ำลังของพระตถาคต ๑๐ ประการ คือ (๑) ฐานาฐานญาณ (ญาณกำ�ำหนดรู้ฐานะและมิใช่ฐานะ) (๒) วิปากญาณ (ญาณกำ�ำหนดรู้ผลแห่งกรรมในอดีต อนาคตและปัจจุบัน) (๓) สัพพัตถคามินปี ฏิปทาญาณ (ญาณกำ�ำหนดรู้ทางไปสู่ภูมิทั้งปวง) (๔) นานาธาตุญาณ (ญาณกำ�ำหนดรู้ธาตุต่าง ๆ) (๕) นานาธิมุตติกญาณ (ญาณกำ�ำหนดรู้อธั ยาศัยต่าง ๆ ของสัตว์ทั้งหลาย) (๖) อินทริยปโรปริยตั ตญาณ (ญาณกำ�ำหนดรูคว ้ ามหย่อนและความยิง่ แห่งอินทรีย์ คือศรัทธา ความเพียร สติ สมาธิ ปัญญาของสัตว์ทั้งหลาย) (๗) ฌานาทิสังกิเลสาทิญาณ (ญาณกำ�ำหนดรู้อาการ มีความเศร้าหมอง เป็นต้น แห่งธรรมมีฌาน เป็นต้น) (๘) ปุพฺเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณกำ�ำหนดระลึกชาติหนหลังได้) (๙) จุตูปปาตญาณ หรือทิพยจักษุญาณ (ญาณกำ�ำหนดรู้ความจุติความเกิดของ สัตว์ทั้งหลาย) (๑๐) อาสวักขยญาณ (ญาณอันทำ�ำให้กิเลสที่หมักดองสันดานสิ้นไปได้) แล้ ว ตรั สสรู ป ในที่สุ ด ของแต่ ล ะข้ อ ว่ า เพราะมี ญ าณแต่ ล ะข้ อ นี้ จึ ง ปฏิ ญ ญา ความเป็นใหญ่๑ บรรลือสีหนาทในบริษัท ประกาศพรหมจักร (ธรรมะซึ่งเปรียบเหมือนลูกล้อ หมุนไปสู่ความเจริญอันประเสริฐ) ความแกล้วกล้า ๔ (เวสารัชชะ ๔) ๔. แล้วทรงแสดงความเป็นผู้แกล้วกล้า (เวสารัชชะ) ของพระตถาคต ๔ อย่าง ซึ่ง เป็นเหตุให้พระองค์ทรงปฏิญญาความเป็นใหญ่ บรรลือสีหนาทในบริษท ปร ั ะกาศพรหมจักร คือ ไม่ทรงเห็นว่าจะมีสมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกจะกล่าวทักท้วงได้โดย ชอบธรรมว่า (๑) ธรรมที่ทรงปฏิญญาว่าตรัสรู้แล้ว มิได้ทรงตรัสรู้ (๒) อาสวะที่ทรงปฏิญญาว่าสิ้นไปแล้ว ยังไม่สิ้นไป ๑

คำ�ำว่า ความเป็นใหญ่ แปลจากคำ�ำว่า อาสภณฺาน ซึ่งแปลตามตัวว่า ฐานะแห่งความเป็นโคผู้ (อุสภะ) โดยใจความ หมายถึงความเป็นหัวหน้า เป็นผู้นำ�ำ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สีหนาทวรรค

537

(๓) ธรรมที่ตรัสว่าทำ�ำอันตราย ไม่ทำ�ำอันตรายได้ (๔) ทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ไม่นำ�ำผู้น้ันซึ่งทำ�ำตามให้สิ้นทุกข์โดย ชอบได้

กำ�ำเนิด ๔ ๖. แล้วทรงแสดงกำ�ำเนิด ๔ คือกำ�ำเนิดจากไข่ (อัณฑชะ) กำ�ำเนิดจากปุ่มเปือก (เกิด จากครรภ์มารดา ชลาพุชะ) กำ�ำเนิดจากของโสโครก (สังเสทชะ เช่น ในของเปื่อยเน่า ในน้�้ำำครำ�ำ) และเกิดเติบโตขึ้นทันที (โอปปาติกะ เช่น เทพ สัตว์นรกบางจำ�ำพวก มนุษย์บางจำ�ำพวก เปรต บางจำ�ำพวก) คติ ๕ ๗. แล้วทรงแสดงคติ ๕ คือนรก กำ�ำเนิดเดียรัจฉาน ภูมิแห่งเปรต มนุษย์ เทพ ซึ่งพระองค์ทรงทราบ พร้อมทั้งทรงทราบหนทางและข้อปฏิบัติที่จะให้ไปเกิดในคติน้ัน ๆ นอกจากนั้นยังทรงแสดงด้วยว่า ทรงรู้จักนิพพาน (สภาพที่ดับเย็น ปราศจากกิเลสและความ ทุกข์) พร้อมทั้งหนทางและข้อปฏิบัตทิ ี่จะให้ถึงพระนิพพานด้วย การประพฤติพรหมจรรย์มีองค์ ๔ ๘. ทรงแสดงการประพฤติพรหมจรรย์มีองค์ ๔ ของพระองค์ คือ (๑) บำ�ำเพ็ญตบะอย่างยิ่ง (๒) เป็นผู้ปอนหรือเศร้าหมองอย่างยิ่ง (๓) เป็นผู้รังเกียจ (ในการทำ�ำลายชีวิตสัตว์) อย่างยิ่ง (๔) เป็นผู้สงัดอย่างยิ่ง

มัชฌิมนิกาย

บริษัท ๘ ๕. แล้วทรงแสดงถึงบริษัท ๘ ที่พระองค์ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้แกล้วกล้า ๔ ประการ เสด็จเข้าไปหา เคยประทับนั่งสนทนาสากัจฉา (ไต่ถาม โต้ตอบ) กับบริษัทเหล่านั้น นับจำ�ำนวนหลายร้อยบริษัท คือ กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี (ผู้ครองเรือน) สมณะ เทพชั้น จาตุมมหาราช เทพชั้นดาวดึงส์ มาร พรหม ไม่ทรงเห็นนิมิตหมายที่ว่าจะเกิดความกลัว ความหวาดแก่พระองค์ในบริษัทนั้น ๆ

538

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

แล้วทรงแสดงตัวอย่าง ในการบำ�ำเพ็ญตบะ เช่น ทดลองเปลือยกาย นั่งกระหย่ง นอนบนหนาม เป็นต้น ในการเป็นผู้ปอน เช่น ปล่อยให้ธุลีละอองหมักหมม จับกายอยู่จนเป็นสะเก็ด เหมือนสะเก็ดไม้โดยไม่คิดจะลูบทิ้ง ในการรังเกียจ เช่น มีสติก้าวเดิน ตั้งความเอ็นดู แม้ในหยดน้�้ำำ เพื่อมิให้สัตว์มีชีวิต ขนาดเล็กถึงความพินาศ ในการเป็นผู้สงัด เช่น ทรงเข้าไปอยู่ป่า หลีกเลี่ยงมิให้พบคนเลี้ยงโค เลี้ยงปศุสัตว์ คนหาหญ้าหาฟืน คนทำ�ำงานในป่า (นี้เป็นการแสดงว่าทรงทดลองหมดทุกอย่างที่นักบวชสมัยนั้นประพฤติปฏิบัติกัน อันเป็นประโยชน์อย่างยิ่งในภายหลังที่ทรงคัดค้านการทรมานตัว จะได้ทรงอ้างได้ว่า ทรง ทดลองมาแล้วไม่ได้ผล) การทรมานพระองค์อย่างอื่นอีก ทรงแสดงการทดลองของพระองค์เกี่ยวกับอาหาร คือมูลโค รวมทั้งมูตร แลกรีส (อุจจาระ) ของพระองค์เอง ทรงแสดงถึงการเข้าไปอยู่ในป่าที่น่ากลัว ซึ่งคนผู้ยังไม่ปราศจากราคะเข้าไปสู่ป่า เช่นนั้น ย่อมขนพองสยองเกล้าโดยมาก ทรงแสดงถึงการบรรทมหนุนกระดูกศพในป่าช้า บางครั้งเด็กเลี้ยงโคมาถ่มน้�้ำำลายรด ปัสสาวะรด เอาขี้ฝุ่นโรย เอาซี่ไม้ยอนช่องพระกรรณ แต่ก็ไม่ทรงมีจิตคิดร้ายในเด็กเหล่านั้น เป็นตัวอย่างแห่งการอยู่ดว้ ยอุเบกขา๑ ทรงทดลองความบริสุทธิ์เพราะเหตุต่าง ๆ ๑. สมณพราหมณ์ บ างพวกกล่ า วว่ า ความบริ สุ ทธิ์ มี ไ ด้ ด ้ ว ยอาหาร จึ ง ทรงยั ง พระชนมชีพด้วยผลกะเบา เคี้ยวผลกะเบา ผลกะเบาป่น ดื่มน้�้ำำกะเบา บริโภคกะเบาที่ทำ�ำ เป็นชนิดต่าง ๆ ทรงยังพระชนมชีพด้วยถั่ว งา ข้าวสาร (ลองเป็นอย่าง ๆ ไป) ลดลงจน เหลือเพียงกะเบา ถั่ว งา หรือข้าวสารเพียงเมล็ดเดียว เพราะขาดอาหารนั้น ทำ�ำให้พระกาย ๑

อรรถกถาเล่าว่า พวกเด็กเลี้ยงโคพยายามรังแกด้วยประการต่าง ๆ ด้วยต้องการจะให้รับสั่ง แต่ก็ทรงนิ่งเฉย อันเป็นพฤติการณ์ตอนหนึ่งระหว่างทรงค้นหาความจริงเพื่อตรัสรู้

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สีหนาทวรรค

539

คนหนุ่มจึงมีปัญญาจริงหรือ ๗. สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวว่า คนยังหนุ่มอยู่ในปฐมวัย จึงประกอบด้วยความ เป็นผู้เฉลียวฉลาดด้วยปัญญา เมื่ออายุถึง ๘๐ ๙๐ ๑๐๐ ก็เสื่อมจากความเป็นผู้เฉลียวฉลาด ด้วยปัญญานั้น ซึ่งไม่พึงเห็นเช่นนั้น เพราะพระองค์เองมีพระชนมายุ ๘๐ ดำ�ำเนิน พระสาวก ๔ รูปมีอายุถึง ๑๐๐ ก็ยังประกอบด้วย สติ คติ และความทรงจำ�ำอันยอดเยี่ยม ประกอบด้วย ความเป็นผู้เฉลียวฉลาดด้วยปัญญาอันยอดเยี่ยม สาวกเหล่านั้นทูลถามปัญหาเกี่ยวกับ สติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๔ ก็ทรงตอบไป เธอก็ทรงจำ�ำไว้ได้ ไม่ต้องถามเป็นครั้งที่สอง การ แสดงธรรม การแยกบทแห่งธรรม การตอบปัญหาของตถาคตไม่มีที่สิ้นสุด (คือดำ�ำเนินไปได้ ติดต่อกัน) เว้นไว้แต่กิน ดื่ม หรือถ่ายอุจจาระปัสสาวะ เป็นต้น สาวกทั้งสี่รูปนั้น ผู้มีอายุ ๑๐๐ ก็จะทำ�ำกาละเมื่อล่วง ๑๐๐ ปี แม้ท่านทั้งหลายจะหามตถาคตไปด้วยเตียง ความแปรเป็น อย่างอื่นแห่งความเป็นผู้เฉลียวฉลาดด้วยปัญญา ย่อมไม่มีเลยเเก่ตถาคต พระนาคสมาละถวายอยู่งานพัดอยู่เบื้องพระปฤษฎางค์ กราบทูลว่า ท่านสดับธรรม บรรยายนี้แล้วเกิดขนลุก ควรจะเรียกธรรมปริยายนี้ว่ากระไร ตรัสตอบว่า ควรเรียกได้ว่า โลมหังสนปริยาย (เรื่องที่ทำ�ำให้ขนลุก)

มัชฌิมนิกาย

ซูบซีด ซวนล้ม เมื่อลูบพระกาย พระโลมาซึ่งมีรากเน่าก็หลุดจากพระกาย แต่ก็มิได้ทรง บรรลุธรรมอันยิ่งของมนุษย์ เพราะมิได้ทรงบรรลุปัญญาอันประเสริฐอันจะทำ�ำให้ถึงที่สุด ทุกข์ได้ ๒. สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวว่า ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยสงสาร (การท่องเที่ยว เวียนว่ายตายเกิด) ก็ไม่มีการท่องเที่ยวไปในที่ใดที่ไม่ทรงเคยไป จะพึงหาได้ง่ายโดยกาล อันนานนี้ เว้นไว้แต่เทพชั้นสุทธาวาส เพราะถ้าท่องเที่ยวไปในเทพชั้นสุทธาวาส (ซึ่งเป็นที่อยู่ ของพระอนาคามี ผู้ไม่กลับมาสู่มนุษยโลกอีก) พระองค์กจ็ ะไม่มาสู่โลกนี้อีก ๓. และ ๔. สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวว่า ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยการเกิด (อุปบัติ) การอยู่ (อาวาส) ก็ไม่มีการเกิด การอยู่ ในที่ไหนที่ไม่ทรงเคยเกิด เคยอยู่ โดยกาลอันนานนี้ เว้นแต่เทพชั้นสุทธาวาส เพราะถ้าทรงเกิด ทรงอยู่ในเทพชั้นสุทธาวาส ก็จะไม่มาสู่โลกนี้อีก ๕. สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวว่า ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยยัญ ก็ไม่มียัญชนิดไหนที่ ไม่ทรงเคยบูชาโดยกาลอันนานนี้ ๖. สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวว่า ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยการบำ�ำเรอไฟ (คือหา เชื้อใส่ไฟตลอดเวลา) ก็ไม่มีไฟที่ไม่เคยทรงบำ�ำเรอโดยกาลอันนานนี้

540

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(หมายเหตุ : มหาสีหนาทสูตรนี้ สมเป็นการบรรลือสีหนาทที่ย่ิงใหญ่ เพราะเป็นการ เปล่งพระวาจาอย่างอาจหาญ เล่าความที่เคยทรงทดลองปฏิบัติมาแล้วทุกอย่าง ตามที่เข้าใจ กันว่า จะตรัสรู้ได้ แต่ก็ไม่สำ�ำเร็จ การค้านข้อปฏิบัติของสมณพราหมณ์ครั้งนั้น จึงเป็นการค้าน อย่างมีเหตุผลยิ่ง)

๑๓. มหาทุกขักขันธสูตร (สูตรว่าด้วยกองทุกข์ สูตรใหญ่) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสกะภิกษุทั้งหลาย ถึงเรื่องที่นักบวช ศาสนาอื่นกล่าวว่า พระสมณโคดมและพวกเขาบัญญัติข้อที่ควรกำ�ำหนดรู้เกี่ยวกับกาม (ความ ใคร่และสิ่งที่น่าใคร่) รูป (ธาตุทั้งสี่ ประชุมกันเป็นกาย) และเวทนา (ความรู้สึกเป็นสุขทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข) เหมือน ๆ กัน ไม่มีอะไรต่างกัน ๒. ตรัสสอนให้ภิกษุทั้งหลายลองย้อนถามดูว่า อะไรคือความพอใจ (อัสสาทะ) โทษ (อาทีนวะ) การพ้นไป (นิสสรณะ = แล่นออก) ของกาม รูป และเวทนา ซึ่งนักบวชลัทธิอื่นจะ ตอบไม่ได้ และมีความอึดอัดยิ่งขึ้น ทั้งนี้เพราะมิใช่ปัญหาในวิสัย ทรงยืนยันว่า ไม่มีใครตอบ ปัญหานี้ได้เป็นที่พอใจ เว้นไว้แต่ตถาคต สาวกของตถาคต หรือผู้ฟังจากศาสนานี้ ๓. ทรงแสดงกามคุณ ๕ คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ที่น่าปรารถนา รักใคร่ ชอบใจ ว่าเป็น ความพอใจ (อัสสาทะ) ของกาม ทรงแสดงการต้องประกอบอาชีพต่าง ๆ ลำ�ำบากตรากตรำ�ำ หนาวร้อน หิวกระหาย เป็นต้น การที่เพียรพยายาม แต่ไม่ได้ผล ต้อง เศร้าโศกเสียใจ เมื่อได้ผลแล้วก็ต้องทุกข์กายทุกข์ใจ เนื่องด้วยการอารักขา (สินทรัพย์ที่ เกิดขึ้น) เพื่อมิให้เป็นอันตราย เมื่อมีอันตรายเกิดขึ้นก็เศร้าโศกเสียใจ ทะเลาะวิวาทกับคน ทั้งหลาย แล้วทำ�ำร้ายร่างกายกัน ใช้อาวุธทำ�ำสงครามฆ่าฟันกัน ก่อสร้างป้อม ถูกลงโทษทรมาน ต่าง ๆ เพราะทำ�ำความผิด เช่น ตัดช่อง ปล้นสะดม เป็นต้น ที่มีกามเป็นเหตุว่า แต่ละอย่าง เหล่านี้ เป็นโทษของกาม เป็นกองทุกข์ที่เห็นทันตา เมื่อตายไปก็เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก เพราะประพฤติทุจจริตทางกายวาจาใจที่มีกามเป็นเหตุ เป็นโทษของกาม เป็นกองทุกข์ ในอนาคต ทรงแสดงการนำ�ำความพอใจความกำ�ำหนัดยินดีในกามออกเสียว่า เป็นการพ้นไป จากกาม สมณพราหมณ์ที่ไม่รู้เรื่องเหล่านี้ตามเป็นจริงที่จะกำ�ำหนดรู้กามด้วยตนเอง หรือ ชักชวนผู้อ่ืนเพื่อกำ�ำหนดรู้ ซึ่งผู้อื่นปฏิบัติตามแล้ว จักกำ�ำหนดรู้กาม ย่อมเป็นไปไม่ได้ ต่อเมื่อ รู้ตามความจริง จึงกำ�ำหนดรู้กามด้วยตนเองหรือชักชวนผู้อ่นื ให้กำ�ำหนดรู้ได้

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สีหนาทวรรค

541

๔. ทรงแสดงความสุขกายสุขใจ เพราะมีผิวพรรณงดงามว่าเป็นความยินดีแห่งรูป ทรงแสดงความแก่เฒ่า หลังโกง ฟันหัก ผมหงอก เป็นต้น จนถึงตายถูกทิ้งในป่าช้า มีกระดูก สีขาว ว่าเป็นโทษของรูป ทรงแสดงการนำ�ำความพอใจ ความกำ�ำหนัดยินดีในรูปออกเสียว่า เป็นการพ้นไปจากรูป แล้วตรัสเรื่องสมณพราหมณ์ที่ไม่รู้เรื่องเหล่านี้ตามเป็นจริง และที่รู้เรื่อง เหล่านี้ตามเป็นจริงเหมือนเรื่องกาม (ในข้อ ๓) ๕. ทรงแสดงการเข้าฌานทั้งสี่ ทีละข้อในสมัยที่เข้าฌานนั้น ๆ ย่อมไม่คิดเบียดเบียน ตน เบียดเบียนคนอื่น หรือเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย ย่อมเสวยเวทนาอันไม่มีการเบียดเบียน ว่าเป็นความยินดีแห่งเวทนา ทรงแสดงเวทนาที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็น ธรรมดา ว่าเป็นโทษของเวทนา แล้วทรงแสดงการนำ�ำความพอใจ ความกำ�ำหนัดยินดีในเวทนา ออกเสียว่า เป็นการพ้นไปจากเวทนา และสมณพราหมณ์ผู้ไม่รู้ตามเป็นจริงและรู้ตามเป็นจริง เกี่ยวกับเวทนา เช่นเดียวกับเรื่องกาม (ในข้อ ๓)

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ นิโครธาราม ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ตรัส แสดงธรรมแก่มหานามศากยะ ผู้กราบทูลถามว่า โลภะ โทสะ โมหะ เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่ง จิต ข้าพระองค์ละธรรมอะไรในภายในไม่ได้ บางคราวธรรมะคือโลภะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้าง จึงครอบงำ�ำจิตตั้งอยู่ ตรัสตอบว่า ละธรรมภายในนั้นไม่ได้จึงเป็นเช่นนั้น ถ้าละธรรมภายใน นั้นได้ ก็จะไม่ครองเรือน ไม่บริโภคกาม ๒. ตรัสถึงอริยสาวก และแม้พระองค์เอง เมื่อก่อนตรัสรู้ ถ้ายังไม่เห็นดีด้วยปัญญา อันชอบตามเป็นจริงว่า กามมีความยินดีน้อย มีทุกข์โทษมากแล้ว ก็ยังมิได้บรรลุความสุขอื่น จากกามหรืออกุศลธรรมหรือประณีตกว่านั้น ยังไม่หมดความเวียนมาในกาม ต่อเมื่อเห็นดี ด้วยปั ญญาอันชอบตามเป็น จริง แล้ว จึงได้ บรรลุ ความสุ ขที่อ่ืนจากกามหรื อ อกุ ศลธรรม หรือประณีตกว่านั้น หมดความเวียนมาในกาม ๓. แล้วตรัสแสดงความพอใจของกาม โทษของกาม การออกไปจากกาม เช่นเดียว กับมหาทุกขักขันธสูตรที่ย่อมาแล้ว ๑

เล็กหรือใหญ่ คำ�ำนี้มิได้หมายความว่ากองทุกข์เล็กหรือกองทุกข์ใหญ่ หมายถึงสูตรใหญ่ สูตรเล็ก ที่มีชื่ออย่าง เดียวกัน จึงต้องใช้คำ�ำว่า ใหญ่ เล็ก มาประกอบเพื่อจำ�ำง่าย

มัชฌิมนิกาย

๑๔. จูฬทุกขักขันธสูตร (สูตรว่าด้วยกองทุกข์ สูตรเล็ก๑)

542

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. แล้วตรัสเล่าเรื่องที่ทรงโต้ตอบกับพวกนิครนถ์ทรงเทียบให้ดูว่า พระองค์ทรง มีความสุขมากกว่าพระเจ้าพิมพิสารอย่างไร ซึ่งพวกนิครนถ์ได้ยอมรับว่าจริง

๑๕. อนุมานสูตร (สูตรว่าด้วยการอนุมาน) พระมหาโมคคัลลานะอยูใ่ นป่าชือ่ เภสกฬา อันเป็นทีใ่ ห้อภัยแก่เนือ้ ใกล้นครสุงสุมาคิระ แคว้นภัคคะ ท่านแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย พอจะกำ�ำหนดเป็นข้อ ๆ ดังต่อไปนี้ ๑. ท่านแสดงถึงภิกษุผู้ปวารณาตนให้ภิกษุอ่นื ว่ากล่าว แต่ก็เป็นผู้ว่ายาก จึงไม่มีใคร (เพือ่ นพรหมจารี) อยากว่ากล่าวตักเตือนหรือคุน้ เคยด้วย แล้วแสดงธรรมะที่ทำำ� ให้ ว่ายากหลายข้อ มีความปรารถนาลามกเป็นต้น มีการยึดแต่ความเห็นของตนเป็น ข้อสุดท้าย ๒. แสดงถึงภิกษุผู้แม้ไม่ปวารณาตนให้ภิกษุผู้อ่ืนว่ากล่าว แต่เป็นผู้ว่าง่าย จึงมีเพื่อน พรหมจารีอยากว่ากล่าวตักเตือนหรือคุ้นเคยด้วย แล้วแสดงธรรมะที่ทำ�ำให้ว่าง่าย ฝ่ายตรงกันข้าม ๓. สอนภิกษุทั้งหลายให้อนุมาน (คาดคะเน) ตนเองได้ด้วยตนว่า ถ้าประกอบด้วย ความชั่วมคว ี ามปรารถนาลามก เป็นต้น ก็คงไม่เป็นที่พอใจของผูอ้ นื่ จึงควรตัง้ จิต ที่จะไม่มีความปรารถนาลามก เป็นต้น ๔. สอนภิกษุทั้งหลายให้พิจารณาตนด้วยตนว่ามีความชั่ว เช่น ความปรารถนาลามก เป็นต้น หรือไม่ ถ้ามีกควรพ ็ ยายามละเสีย ถ้าไม่มกี ควร ็ ศึกษาเนือง ๆ ในกุศลธรรม ทั้งหลาย อยู่ดว้ ยความปีติปราโมทย์ ภิกษุทั้งหลายก็ช่นื ชมภาษิตของพระเถระ

๑๖. เจโตขีลสูตร (สูตรว่าด้วยกิเลสที่เปรียบเหมือนตอของจิต) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ถึง เรื่องที่ว่า ถ้าภิกษุยังละกิเลสที่เปรียบเหมือนตอของจิต (เจโตขีละ) ๕ ประการ และถอนกิเลส ที่เปรียบเหมือนเครื่องผูกมัดจิต (เจตโสวินิพันธะ) ๕ ประการไม่ได้ ก็มิใช่ฐานะที่ภิกษุนั้น จะถึงความเจริญงอกงามไพบูลในพระธรรมวินัยนี้

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สีหนาทวรรค

543

เครื่องผูกมัดจิต ๕ ๓. แล้วทรงแสดงกิเลสที่เปรียบเหมือนเครื่องผูกมัดจิต ๕ ประการ คือ (๑) ไม่ปราศจากความกำ�ำหนัดพอใจรักใคร่ในกาม (๒) ไม่ปราศจากความกำ�ำหนัดพอใจรักใคร่ในกาย (๓) ไม่ปราศจากความกำ�ำหนัดพอใจรักใคร่ในรูป (๔) กินแล้วก็ประกอบสุขในการนอน (๕) ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยหวังว่าจะไปเกิดในเทพพวกใดพวกหนึ่ง เมื่อมีกิเลสเหล่านี้ข้อใดข้อหนึ่ง จิตก็ไม่น้อมไปเพื่อความเพียร ๔. ถ้าละและถอนกิเลสข้างต้นเสียได้ ก็มีฐานะที่จะถึงความเจริญงอกงามไพบูล ในพระธรรมวินัยนี้ ๕. ทรงแสดงภิกษุผู้ประกอบด้วยอิทธิบาท คือคุณธรรมที่ให้ถึงความสำ�ำเร็จ ๔ ประการ คือ (๑) พอใจ (๒) เพียร (๓) คิด (๔) ไตร่ตรอง พร้อมทั้งมี ความกระตือรือร้น (อุสฺโสฬฺหิ) เป็น (๕) รวมเป็นมีคุณธรรม ๑๕ อย่าง คือละกิเลสอย่างละ ๕ สองอย่างข้างต้น กับมี คุณธรรมอีก ๕ อย่าง ก็สามารถจะตรัสรู้ได้ เปรียบเหมือนแม่ไก่กกไข่ดี แม้ไม่ปรารถนาอะไร มาก ลูกไก่ก็ออกมาได้ฉะนั้น

มัชฌิมนิกาย

ตอของจิต ๕ ๒. แล้วทรงแสดงกิเลสที่เปรียบเหมือนตอของจิต ๕ ประการ คือ (๑) สงสัยในพระศาสดา (๒) สงสัยในพระธรรม (๓) สงสัยในพระสงฆ์ (๔) สงสัยในสิกขา (ข้อที่จะต้องศึกษา คือ ศีล สมาธิ ปัญญา) (๕) โกรธเคืองในเพื่อนพรหมจารี เมื่ อ มี คว ามสงสั ย หรื อ ความโกรธเคื อ งข้ อ ใดข้ อ หนึ่ ง นี้ แ ล้ ว จิ ต ก็ ไ ม่ น ้ อ มไปเพื่ อ ความเพียร

544

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑๗. วนปัตถสูตร (สูตรว่าด้วยการอยู่ป่าของภิกษุ) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงธรรมเรื่องภิกษุผู้อยู่ป่า (๔ ประเภท) คือ (๑) ถ้าอยู่แล้ว สติไม่ต้ังมั่น จิตไม่เป็นสมาธิ อาสวะไม่สิ้น ไม่บรรลุธรรมอัน ปลอดโปร่งจากกิเลสอันยอดเยี่ยม ทั้งปัจจัย ๔ ก็หาได้ยาก ก็ควรหลีกไป จากป่านั้น ไม่ควรอยู่ในเวลากลางวันหรือกลางคืน (๒) ถ้าอยูแ่ ล้ว สติไม่ต้ังมั่น เป็นต้น แต่ปัจจัย ๔ หาได้ไม่ยาก ก็ควรพิจารณา ว่าตนไม่ได้บวชเพราะเหตุแห่งปัจจัย ๔ พิจารณาแล้วก็ควรหลีกไปจากป่า นั้น ไม่ควรอยู่ (๓) ถ้าอยู่แล้ว สติตั้งมั่น เป็นต้น แต่ปัจจัย ๔ หาได้ยากก็ควรพิจารณาว่าตน ไม่ได้บวชเพราะเหตุแห่งปัจจัย ๔ พิจารณาแล้วก็ควรอยู่ป่านั้น ไม่ควร หลีกไป (๔) ถ้าอยู่แล้ว สติตง้ั มัน่ เป็นต้น และปัจจยั ๔ ก็หาได้ไม่ยาก ก็ควรอยูใ่ นป่านัน้ แม้ตลอดชีวิต ไม่ควรหลีกไป ๒. ทรงแสดงถึงภิกษุผู้อยู่อาศัย คาม นิคม นคร ชนบท และ บุคคล โดยทำ�ำนอง เดียวกับการอยู่ป่า ๔ ข้อข้างต้น โดยเฉพาะที่เกี่ยวกับบุคคล หมายถึงการติดตาม (ทำ�ำนอง ศิษย์ติดตามอาจารย์) โดยทรงเล็งถึงการที่จะดีขึ้นทางคุณธรรมเป็นสำ�ำคัญ ส่วนปัจจัย ๔ หาได้ยากหรือไม่ยากไม่เป็นประมาณ

๑๘. มธุปิณฑิกสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะที่น่าพอใจเหมือนขนมหวาน) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ นิโครธาราม ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ตรัส ตอบคำ�ำถามของทัณฑปาณิศากยะ ที่ว่า ”ทรงมีวาทะอย่างไร ตรัสบอกอย่างไร„ โดยทรงชี้ไปว่า ทรงมีวาทะและตรัสบอกในทางที่จะไม่ทะเลาะกับใคร ๆ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก และในทางที่ สัญญา (ความกำ�ำหนดหมายด้วยกิเลส - กิเลสสัญญา - อรรถกถา) จะไม่แฝงตัวตาม๑ บุคคล ๑

คำ�ำว่า แฝงตัวตาม แปลจากคำ�ำว่า อนุเสนฺติ โดยพยัญชนะว่า นอนตาม คือมีอยู่อย่างไม่ค่อยปรากฏตัวเหมือน ตะกอนนอนก้นตุ่ม ต่อเมื่อมีอะไรมากวนจึงขุ่นขึ้น

545

ผู้อยู่อย่างไม่ประกอบด้วยกาม ผู้ลอยบาป ผู้สิ้นความสงสัย รังเกียจ ปราศจากความทะยาน อยากในภพน้อยใหญ่ ๒. ทรงเล่าเรื่องข้างต้นให้ภิกษุทั้งหลายฟัง เมื่อภิกษุรูปหนึ่งขอให้ทรงอธิบาย ก็ทรง อธิบายอย่างย่อ ๆ ภิกษุทั้งหลายจึงไปหาพระมหากัจจานเถระให้อธิบายโดยละเอียด พระเถระ จึงอธิบายขยายความของพระพุทธภาษิตสั้น ๆ ที่ว่า ”ส่วนแห่งความกำ�ำหนดหมายกิเลสเป็นเหตุ ให้เนิ่นช้า (ปปัญจสัญญาสังขา๑) ย่อมครอบงำ�ำบุรุษเพราะเหตุใด ถ้าไม่เพลิดเพลิน ไม่ยึดถือ ในเหตุน้ัน (อายตนะ ๑๒) ได้ นั่นแหละเป็นที่สุดแห่งกิเลสที่แฝงอยู่ (อนุสัย ๗ กิเลสที่นอน ซ่อนตัวอยู่ในสันดาน) นั่นแหละ เป็นที่สุดแห่งการจับท่อนไม้ ศัสตรา การทะเลาะวิวาท การ ชี้หน้าด่าทอ การส่อเสียด การพูดปด„ โดยขยายความแสดงลำ�ำดับธรรมะ ดังนี้ (๑) อาศัยอายตนะภายในอายตนะภายนอก เกิดความรูแ้ จ้งอารมณ์ เรียกว่าวิญญาณ (๒) รวมธรรม ๓ ประการ คืออายตนะภายใน อายตนะภายนอก และวิญญาณ เรียกว่าผัสสะ (ความถูกต้อง) (๓) เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงเกิดเวทนา (คือความรู้สึกสุข ทุกข์ ไม่ทุกข์ไม่สุข) (๔) รู้สึกอารมณ์ใด ก็จำ�ำอารมณ์นั้นได้ (มีเวทนาก็มีสัญญา) (๕) จำ�ำอารมณ์ใดได้ ก็ตรึกถึงอารมณ์นั้น (มีสัญญาก็มีวิตก) (๖) ตรึกอารมณ์ใด ก็เนิ่นช้าอยู่กับอารมณ์นั้น (๗) เนิ่นช้าอยู่กับอารมณ์ใด ส่วนแห่งความกำ�ำหนดหมายกิเลสเป็นเหตุให้เนิ่นช้า ในรูปที่พึงรู้ได้ด้วยตา เป็นต้น ที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ย่อมครอบงำ�ำเขา เพราะเหตุนั้น (๘) เมื่อมีอายตนะภายใน มีอายตนะภายนอก มีวิญญาณ ก็มีฐานะที่จักบัญญัติ ผัสสะได้ เมื่อมีการบัญญัติผัสสะ ก็มีฐานะที่จักบัญญัติเวทนาได้ เมื่อมีการ บัญญัติเวทนา ก็มีฐานะที่จักบัญญัติวิตก (ความตรึก) ได้ เมื่อมีการบัญญัติ วิตก ก็มฐี านะที่จกั บัญญัตกิ ารครอบงำ�ำของส่วนแห่งความกำ�ำหนดหมายกิเลส เป็นเหตุให้เนิ่นช้า ๓. พระผู้มีพระภาคทรงทราบก็ทรงอนุโมทนาว่า ถ้าให้พระองค์ทรงอธิบาย ก็จักตรัส อธิบาย เช่นเดียวกับพระมหากัจจานะ พระอานนท์ กราบทูลสรรเสริญคำ�ำอธิบายนี้ว่า เหมือนคน หิวระหายอ่อนกำ�ำลังได้ขนมหวาน จึงตรัสให้เรียกธรรมปริยายนี้ว่า มธุปิณฑิกปริยาย (บรรยายที่ เปรียบเหมือนขนมหวาน) ๑

คำ�ำนี้มีในสักกปัญหสูตรที่ ๘ หน้า ๔๗๐ แล้ว โปรดดูบันทึกทางวิชาการในภาค ๕ ด้วย

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สีหนาทวรรค

546

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑๙. เทวธาวิตักกสูตร (สูตรว่าด้วยความตรึกสองทาง) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนภิกษุทั้งหลายถึงความนึกคิด ที่เกิดขึ้นในสมัยที่ทรงเป็นพระโพธิสัตว์ยังมิได้ตรัสรู้ ทรงแบ่งความคิดนึก (วิตกความตรึก) ออกเป็น ๒ ส่วน คือ ฝ่ายชั่ว ได้แก่คิดนึกในกาม คิดนึกปองร้าย คิดนึกเบียดเบียน ฝ่ายดี ได้แก่คิดนึกออกจากกาม คิดนึกไม่ปองร้าย คิดนึกไม่เบียดเบียน เมื่อความคิดนึกฝ่ายชั่วเกิดขึ้นและทรงรู้เท่าทันก็ต้ังอยู่ไม่ได้ พระองค์จึงทรงละ ทรงบันเทา ทรงทำ�ำให้สิ้นสุดซึ่งความคิดนึกฝ่ายชั่วได้ ๒. ตรัสต่อไปว่า ภิกษุตรึกตรองถึงเรื่องใดมาก จิตก็จะน้อมไปทางนั้น (ทั้งทางคิดชั่ว และคิดดี) พระองค์ทรงเห็นโทษของอกุศลธรรม เห็นอานิสงส์ (ผลดี) ของกุศลธรรม เมื่อทรง ทราบว่า ความคิดฝ่ายดีกำ�ำลังเกิดขึ้น ก็ไม่ทรงเห็นภัย จากการคิดนั้น ไม่ว่าในกลางคืนกลางวัน หรือทั้งกลางคืนกลางวัน แต่ถ้าตรึกตรอง (วิตกวิจาร) นานเกินไป กายลำ�ำบาก จิตก็จะฟุ้งสร้าน เมื่อจิตฟุ้งสร้านก็จะห่างจากสมาธิ พระองค์จึงทรงตั้งจิตไว้ภายใน ทำ�ำให้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ทำ�ำให้เป็นสมาธิ ทรงเปรี ย บการเห็ น โทษของความชั่ว เห็ น คุ ณ ของความดี เหมื อ นคนเลี้ ย งโคที่ ต้อนโคไปให้พ้นที่ซึ่งเต็มไปด้วยข้าวกล้า เพราะเห็นโทษ (ซึ่งจะเกิดขึ้นเมื่อโคไปกินข้าวกล้า ของคนอื่น) ทรงเปรียบการทำ�ำสติถึงธรรมเหล่านั้น เหมือนคนเลี้ยงโคที่พัก ณ โคนไม้หรือ กลางแจ้ง ทำ�ำสติถึงโคเหล่านั้น ๓. ตรัสต่อไปถึงการที่ทรงมีความเพียร ตั้งสติมั่น มีกายสงบระงับ มีจิตตั้งมั่น มีอารมณ์เป็นหนึ่ง เข้าฌานที่ ๑ จนถึงฌานที่ ๔ ระลึกชาติได้ในยามแรก ได้จุตูปปาตญาณ (ญาณเห็นความตายความเกิดของสัตว์) หรือทิพยจักษุ (ตาทิพย์) ในยามกลาง ได้อาสวักขยญาณ (ญาณอันทำ�ำอาสวะให้สิ้น) รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง รู้จักอาสวะ เหตุเกิดอาสวะ ความดับอาสวะ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับอาสวะ ตามเป็นจริงในยามสุดท้าย แห่งราตรี ๔. ทรงเปรียบมารเหมือนผูค้ ิดร้าย ปิดทางดี เปิดทางไม่ดี ให้หมู่เนื้อไปสู่ความพินาศ และเปรียบพระตถาคตเหมือนผู้มุ่งดี ที่ปิดทางร้าย เปิดทางดีให้เนื้อเดินทางไปสู่ความเจริญ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ สีหนาทวรรค

547

แล้วตรัสว่า ได้ทรงทำ�ำหน้าที่ของศาสดาแล้ว นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง จงเพ่งเถิด อย่าประมาท อย่าเดือดร้อนภายหลังเลย นี่แหละคือคำ�ำสอนของเรา

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนว่า ภิกษุผู้ทำ�ำสมาธิ (ประกอบ อธิจิต) พึงใส่ใจเครื่องหมาย ๕ ประการอยู่เสมอ คือ ๑. เมื่อใส่ใจถึงเครื่องหมาย๑ ใด เกิดความคิดฝ่ายชั่ว๒ ขึ้น ให้เปลี่ยนเครื่องหมาย นัน้ ไปสูเ่ ครือ่ งหมายอืน่ อันประกอบด้วยกุศล ซึง่ จะเป็นเหตุให้ละความคิดฝ่ายชั่ว ทำ�ำจติ ให้เป็นสมาธิได้ เปรียบเหมือนนายช่าง เอาลิ่มเนือ้ ละเอียดมาตอกเอาลิ่มเนือ้ หยาบออกไปฉะนั้น ๒. เมื่อใส่ใจถึงเครื่องหมายอื่น อันประกอบด้วยกุศล ความคิดฝ่ายชั่วยังเกิดขึ้น ก็พงึ พิจารณาโทษของความคิดฝ่ายชั่ว ก็จะละความคิดฝ่ายชั่ว ทำำจ � ติ ให้เป็นสมาธิ ได้ เปรียบเหมือนชายหนุ่มหญิงสาวที่รักสวยรักงาม รังเกียจซากศพสัตว์ต่าง ๆ ที่มาคล้องอยู่ที่คอฉะนั้น ๓. เมื่อพิจารณาโทษของความคิดฝ่ายชั่วเหล่านั้น ความคิดฝ่ายชั่วยังเกิดขึ้น ก็พึง ไม่ระลึกไม่ใส่ใจความคิดฝ่ายชั่วเหล่านั้น ก็จะละความคิดฝ่ายชั่ว ทำ�ำจิตให้เป็น สมาธิได้ เปรียบเหมือนคนตาดี ไม่ต้องการเห็นรูป ก็หลับตาเสีย หรือมองไป ทางอื่น ๔. เมื่อไม่ระลึก ไม่ใส่ใจความคิดฝ่ายชั่วเหล่านั้น ความคิดฝ่ายชั่วยังเกิดขึ้น ก็พึง ใส่ใจถึงทีต่ งั้ แห่งเหตุของความคิด (วิตกั กสังขารสัณฐานะ คือให้ดวู า่ อะไรเป็นเหตุ ให้ความคิดฝ่ายชั่วเกิดขึ้น) ก็จะละความคิดฝ่ายชั่ว ทำ�ำจิตให้เป็นสมาธิได้ เปรียบ เหมือนคนเดินเร็ว เดินช้าลง หยุด ยืน นั่ง นอน สละอิริยาบถหยาบ ๆ ลง สำ�ำเร็จ อิริยาบถละเอียดขึ้น ๑ คำ�ำว่า เครื่องหมาย หรือนิมิต ก็คืออารมณ์ที่จะให้จิตกำ�ำหนดนั้นเอง ๒

มีข้อน่าสังเกตในที่นี้ คือแสดงความคิดฝ่ายชั่วว่าประกอบด้วยฉันทะ โทสะ โมหะ ตามธรรมดากิเลสฝ่ายชั่วเคย เรียงราคะ โทสะ โมหะ หรือโลภะ โทสะ โมหะ แต่ในที่นี้ใช้ ฉันทะ ความพอใจมาแทนราคะ หรือโลภะ

มัชฌิมนิกาย

๒๐. วิตักกสัณฐานสูตร (สูตรว่าด้วยที่ตั้งของความตรึกหรือความคิด)

548

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๕. เมื่อใส่ใจถึงที่ตั้งแห่งเหตุของความคิดฝ่ายชั่วเหล่านั้น ความคิดฝ่ายชั่วยังเกิดขึ้น ก็พึงเอาฟันกดฟัน เอาลิ้นกดเพดาน ข่มขี่บีบคั้นจิต เปรียบเหมือนคนมีกำ�ำลังกว่า จับคอคนมีกำ�ำลังน้อยกว่า ข่มขี่บีบคั้นฉะนั้น สรูป เมื่อทำ�ำได้อย่างนี้ ภิกษุนี้ก็ชื่อว่าชำ�ำนาญในทางที่เกี่ยวกับความคิด (วิตก ความตรึก) ประสงค์จะคิดเรื่องอะไร ก็คิดได้ ไม่ประสงค์จะคิดเรื่องอะไร ก็ไม่คิดได้ นับว่าตัดตัณหา ได้ คลายเครื่องรัดได้ ทำ�ำความทุกข์ให้ถึงที่สุดได้ ด้วยการตรัสรู้เรื่องของจิตใจโดยชอบ

โอปัมมวรรค คือวรรคที่กล่าวถึงข้ออุปมา มี ๑๐ สูตร ๒๑. กกจูปมสูตร (สูตรเปรียบด้วยเลื่อย) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนภิกษุช่ือโมลิยผัคคุ ผู้คลุกคลี ด้ ว ยนางภิ ก ษุ ณี ทั้ ง หลายจนเกิ น ขอบเขต เมื่ อ มี ใ ครติ เ ตี ย นนางภิ ก ษุ ณี ต ่ อ หน้ า เธอ เธอก็ โกรธเคืองก่ออธิกรณ์ หรือเมื่อมีใครติเตียนเธอต่อหน้าภิกษุณีทั้งหลาย นางภิกษุณีทั้งหลาย ก็โกรธเคืองก่ออธิกรณ์ โดยทรงสั่งสอนให้ละความพอใจแบบชาวบ้าน (เคหสิตะ = อาศัยบ้าน) เมื่อมีใครติเตียนหรือทำ�ำร้ายด้วยฝ่ามือ ด้วยก้อนดิน ด้วยไม้พลอง ด้วยศัสตรา ซึ่งนางภิกษุณี ทั้งหลายหรือแม้ซึ่งตัวเธอเอง ก็ให้สำ�ำเหนียกว่า จักไม่ให้จิตปรวนแปร จักไม่เปล่งวาจาชั่วร้าย จักมีเมตตาจิต หวังอนุเคราะห์ ไม่ตกอยู่ในระหว่างแห่งโทสะ ๒. ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย เล่าให้ฟังถึงเรื่องที่ภิกษุทั้งหลายเคยยังพระหฤทัยของ พระองค์ให้ยินดีมาแล้วในสมัยหนึ่ง๑ คือทรงแนะเรื่องฉันอาหารมื้อเดียว๒ ไม่ต้องสั่งสอน เพียงแต่แนะให้เกิดสติ เปรียบเหมือนสารถีขึ้นสู่รถที่เทียมไว้ดีแล้ว ให้รถแล่นไปแล่นกลับได้ ตามปรารถนา (ไม่ต้องเฆี่ยนตีม้า) ครั้นแล้วตรัสสอนให้ละอกุศล ทำ�ำความเพียรในกุศลธรรม ก็จะเจริญงอกงามในพระธรรมวินัยนี้ เปรียบเหมือนคนปรารถนาดี ถางป่าไม้สาละ ที่เต็ม ๑

หมายถึงสมัยแรก ๆ ภิกษุช้นั ดีมีมาก ไม่ต้องว่ากล่าวกันมาก เพียงแนะก็รับไปปฏิบัติ อรรถกถาเล่าเพื่อชี้ให้เห็นว่า พระโมลิยผัคคุเป็นพระดื้อว่ายาก ๒ เอกาสนโภชนํ (การฉันบนอาสนะเดียว) อรรถกถาแก้ว่า หมายถึงกำ�ำหนดเวลาฉันอาหารเช้าชั่วเที่ยง จะฉันสัก ๑๐ ครั้งในกำ�ำหนดนั้น ก็ชื่อว่าฉันมื้อเดียว เป็นเรื่องน่าพิจารณา

549

ไปด้วยละหุ่ง (อันเป็นภัยต่อไม้สาละ) ตัดต้นสาละหนุ่มที่คดออก บำ�ำรุงด้วยดีซึ่งต้นสาละหนุ่ม ที่ตรง ที่เกิดดีแล้ว ป่านั้นก็จะเจริญงอกงาม ๓. ตรัสเล่าเรื่อง แม่เจ้าเรือน ชื่อเวเทหิกา ซึ่งมีช่ือเสียงว่าสงบเสงี่ยม แต่ถูกนางทาสี ลองดี ก็ตีศรี ษะนางทาสีแตก เลยกลายเป็นคนมีชื่อเสียงว่าโหดร้าย แล้วตรัสสอนว่า จะพึงรู้ได้ ว่า ภิกษุสงบเสงี่ยมหรือไม่ ก็ต่อเมื่อมีถ้อยคำ�ำที่ไม่พอใจมากระทบ และตรัสว่า ยังไม่ตรัสว่า ภิกษุเป็นผู้ว่าง่ายเพราะเห็นแก่ปัจจัย ๔ เพราะถ้าไม่ได้ปัจจัย ๔ ก็ไม่ว่าง่าย แล้วตรัสสอนว่า เมื่อเคารพนบนอบธรรมก็ควรเป็นคนว่าง่าย ๔. ตรัสถึงถ้อยคำ�ำ (ศัพท์เต็ม วจนปถา = ทางแห่งถ้อยคำ�ำ) ๕ ประเภท คือ (๑) ถูกกาละ หรือไม่ถูกกาละ (๒) จริง หรือไม่จริง (๓) อ่อนหวาน หรือหยาบคาย (๔) ประกอบด้วยประโยชน์ หรือไม่ประกอบด้วยประโยชน์ (๕) พูดด้วยจิตเมตตา หรืออยู่ในระหว่างโทสะ ที่คนอื่นมาว่ากล่าวก็พึงสำ�ำเหนียกว่าจักคุมจิตไม่ให้ปรวนแปร จักไม่เปล่งวาจาหยาบ คาย จักมีเมตตาจิต หวังอนุเคราะห์ ไม่ตกอยูใ่ นระหว่างแห่งโทสะ แผ่จติ อันประกอบด้วยเมตตา ไปยังบุคคลนั้นและสัตว์อ่นื ทั่วทั้งโลก ๕. ตรัสสอนให้ควบคุมจติ ให้มคี ณ ุ ธรรมดังกล่าวข้างต้น แล้วให้ทำำจ � ติ เสมอด้วยแผ่นดิน ซึง่ ใครจะขุดให้หมดไปจากโลกไม่ได้ เสมอด้วยอากาศ ซึง่ ใครจะเขียนรูปให้ปรากฏไม่ได้ เสมอ ด้วยแม่น้�้ำำคงคาซึ่งใครจะเอาคบหญ้ามาเผาให้แห้งไม่ได้ เสมอด้วยถุงที่ทำ�ำด้วยหนังแมวฟอก ดีแล้วอ่อนนุ่ม ซึ่งใครจะเอาไม้เอาก้อนกรวดมาทำ�ำให้เกิดเสียงไม่ได้ ๖. ตรัสวา่ โจรเอาเลือ่ ยมีคม ๒ ข้างมาเลือ่ ยตัดอวัยวะน้อยใหญ่ ผูใ้ ดมีใจคิดประทุษร้าย ในโจรนัน้ ผูน้ นั้ ไม่ชอ่ื ว่าทำ�ำตามคำ�ำสอนของพระองค์ แล้วตรัสสอนให้ควบคุมจติ ให้มคี ณ ุ ธรรมดัง่ กล่าวข้างต้น ๗. ตรัสสรูปในที่สุดให้ภิกษุทั้งหลายใส่ใจเนือง ๆ ถึงพระโอวาทอันเปรียบด้วยเรื่อง เลื่อยนี้ อันจะทำ�ำให้ไม่มีถ้อยคำ�ำที่อดทนไม่ได้ เป็นไปเพื่อประโยชน์ ความสุขสิ้นกาลนาน

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ โอปัมมวรรค

550

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒๒. อลคัททูปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยงูพิษ) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ภิกษุช่ืออริฏฐะ ผู้สืบสกุลที่เคยฆ่าแร้ง มีความเห็นผิดเกิดขึ้นว่า ธรรมะที่พระผู้มีพระภาคแสดงว่ามีอันตรายนั้น ไม่เป็นอันตรายแก่ผู้ ส้องเสพจริง ภิกษุทั้งหลายตักเตือนก็ไม่ฟัง ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค ทรงเรียกไปชี้แจง ก็นั่งนิ่งเก้อเขินถอนใจ ไม่มีปฏิภาณ ๒. จึงตรัสต่อไปถึงบางคนผูเ้ รียนธรรม๑ แต่ไม่พจิ ารณาความหมายของธรรมเหล่านัน้ ด้วยปัญญา เมื่อไม่พิจารณาความหมาย ธรรมะของคนเหล่านั้นก็ไม่ทนต่อการเพ่ง คนเหล่านั้น เรียนธรรมะเพียงเพื่อจะยกโทษผู้อ่ืนและเพื่อเปลื้องวาทะของผู้อ่ืน จึงไม่ได้รับประโยชน์ของ การเรียน ธรรมะที่เรียนไม่ดี จึงเป็นไปเพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์ เปรียบเหมือน คนต้ องการงูพิษ แต่จับไม่ดี ก็อาจถูก งูกัดตายหรื อ ปางตาย ส่ว นคนที่ เ รี ยนดี พิจารณา ความหมาย เป็นต้น ก็ได้รับประโยชน์จากการเรียน เหมือนคนต้องการงูพิษ จับงูพิษดี ก็ไม่ถึง แก่ความตาย ไม่ได้รับทุกข์ปางตายฉะนั้น ๓. ตรัสถามที่สำ�ำคัญต่อไปว่า เพราะฉะนั้น พึงเข้าใจความหมายแห่งภาษิตของเรา แล้วทรงจำ�ำไว้ ถ้าไม่เข้าใจ ก็พึงไต่ถามเราหรือภิกษุผู้ฉลาด เราแสดงธรรมมีอุปมาด้วยเเพ เพื่อ ให้ถอนตัว (นิตถรณะ) ไม่ใช่เพื่อให้ยึดถือ (คหณะ) เปรียบเหมือนคนข้ามฝั่งน้�้ำำด้วยอาศัยเเพ เมื่อถึงฝั่งแล้วไม่จำ�ำเป็นต้องแบกแพไปด้วย เมื่อรู้ธรรมะที่เราแสดงเปรียบด้วยเเพ ก็พึงละแม้ ธรรมะ จะกล่าวไยถึงอธรรมว่าจะไม่ต้องละ ๔. ทรงแสดงที่ตั้งแห่งความเห็น ๖ อย่าง คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร สิ่งที่เห็น ที่ฟัง ที่ทราบ ที่รู้ ที่ค้นหาด้วยใจ (รวม ๕ อย่าง) ที่บุคคลเห็นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวตนของเรา กับ (อย่างที่ ๖) ยึดถือความเห็นที่ว่า โลกหรืออัตตาเที่ยง ว่าเป็นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวตนของเรา อริยสาวกผู้ได้สดับย่อมเห็นว่า สิ่งเหล่านั้นมิใช่ของเรา เรา ไม่เป็นนั่น นั่นมิใช่ตัวตนของเรา เมื่อเห็นอย่างนั้น ก็ไม่สะดุ้งดิ้นรนในเมื่อสิ่งนั้นไม่มี ๕. เมื่อภิกษุรูปหนึ่งกราบทูลถามถึงความสะดุ้งดิ้นรน และความไม่สะดุ้งดิ้นรนใน สิ่งที่ไม่มีทั้งภายนอกทั้งภายใน๒ เป็นลำ�ำดับ จึงตรัสชี้แจงทั้งสี่ประการ ๑

ในรายละเอียดได้แจกออกไปด้วยว่า ธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เป็นต้น โดยใจความก็คือ ธรรมะในที่นี้ หมายถึง คำ�ำสอนของพระพุทธเจ้า ๙ อย่าง มีสูตร เป็นต้น ๒ อรรถกถาชี้ว่า ภายนอก เช่น เครื่องใช้ ภายใน ได้แก่ขันธ์ หรือส่วนประกอบที่รวมเป็นกายใจ

551

๖. ตรัสแสดงว่า เมื่อยังหวงแหน ยังมีวาทะว่าตัวตน ยังอาศัยทิฏฐิ (ที่ผิด) ก็จะต้อง เกิดความโศกความคร่�่ำำครวญ ทุกข์กาย ทุกข์ใจ และคับแค้นใจ ๗. ตรั สว ่ า เมื่ อ มี ต น ก็ มี ก ารยึ ด ว่ า สิ่ ง ที่ เ นื่ อ งด้ ว ยตนของเรามี อ ยู ่ เมื่ อ มี สิ่ ง ที่ เนื่องด้วยตน ก็มีการยึดว่าตนของเรามีอยู่ เมื่อไม่ได้ตนหรือสิ่งที่เนื่องด้วยตนโดยแท้จริง ความเห็นว่าโลกเที่ยง อัตตาเที่ยง จึงเป็นธรรมะของคนพาลอันบริบูรณ์ ครั้นแล้วตรัสถาม ภิกษุทั้งหลายให้เห็นด้วยตนเองว่า ขันธ์ ๕ ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ไม่ใช่ตัวตน ไม่ควรยึดถือ อริยสาวกผู้รู้เห็นอย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่าย คลายกำ�ำหนัด และหลุดพ้น ต่อจากนั้นทรงแสดง ข้อเปรียบเทียบภิกษุผู้หลุดพ้นในทำ�ำนองผู้ชนะศึกที่ตีเมืองอื่นได้ ๘. ตรัสว่า พระองค์ทรงบัญญัติทุกข์และความดับทุกข์ทั้งในกาลก่อนและในปัจจุบัน แต่สมณพราหมณ์บางพวกก็ยังกล่าวหาว่าทรงสอนขาดสูญ แล้วทรงแสดงต่อไปว่า ไม่ทรง อาฆาตหรือเสียใจเพราะมีผู้อื่นด่า ไม่ทรงชื่นชมโสมนัสเพราะมีผู้อื่นสักการะเคารพนับถือ บูชา แล้วตรัสสอนภิกษุให้ทำ�ำเช่นนั้นบ้าง กับได้ตรัสสรูปว่า สิ่งที่ไม่ใช่ของท่าน จงละเสีย สิ่งที่ ไม่ใช่ของท่านคือ ขันธ์ ๕ (ความมุ่งหมายคือเพื่อคลายความยึดถือ) ๙. ทรงแสดงถึงผูป้ ฏิบตั ไิ ด้ผลในพระธรรมวินยั ทีต่ รัสไว้ดแี ล้ว ตัง้ แต่เป็นพระอรหันต์ ลงมาถึงชั้นต่�่ำำสุด คือผู้มีศรัทธา มีความรักในพระองค์

๒๓. วัมมิกสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยจอมปลวก) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม พระกุมารกัสสปนำ�ำปัญหาของเทวดา ๑๕ ข้อ ติดต่อกันไปทูลถามว่า ได้แก่อะไร ปัญหานั้นโดยใจความว่า พราหมณ์สั่งศิษย์ให้ขุดจอมปลวก ซึ่งเป็นควันในเวลากลางคืน เป็นเปลวไฟในเวลากลางวัน ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงเฉลยว่า จอมปลวก ได้แก่กาย (ของมนุษย์) เป็นควันในเวลากลางคืน เพราะคิดเรื่องราวต่าง ๆ เป็นเปลวไฟในเวลากลางวัน คือวุ่นวิ่งทำ�ำการงานด้วยกาย ด้วยวาจา ในเวลากลางวัน พราหมณ์ ที่สั่งให้ขุด คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ศิษย์ผู้ขุด คือพระเสขะ (ท่านผู้ยังศึกษา) ศัสตราที่ขุด คือปัญญา

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ โอปัมมวรรค

552

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒๔. รถวินีตสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยรถ ๗ ผลัด) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ พระปุณณะ มันตานีบุตร เป็นผู้ได้รับสรรเสริญจากภิกษุทั้งหลายที่อยู่ในชาติภูมิ (เป็นที่แห่งหนึ่งในสักกชนบท ขึ้นแก่ กรุงกบิลพัสดุ์) พระสาริบุตรจึงถือโอกาสที่ท่านมาเฝ้าพระผู้มีพระภาค แล้วไปพักกลางวันในป่า เข้าไปพบสนทนาธรรมะกัน ธรรมะที่สนทนากันนั้น คือเรื่องวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์หรือความหมดจด) ๗ อย่าง มีความหมดจดแห่งศีลเป็นข้อแรก มีความหมดจดแห่งญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยญาณ) เป็นข้อที่ ๗๑ ซึ่งพระปุณณะกล่าวว่า ท่านมิได้ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อวิสุทธิเพียงข้อใด ข้อหนึ่ง แต่ประพฤติเพื่อความดับโดยไม่มีเชื้อเหลือ เพราะวิสุทธิเหล่านี้เป็นเพียงเหมือนรถ ๗ ผลัดที่ส่งให้ถึงที่หมาย (รถจึงมิใช่ที่หมาย แต่ส่งให้ถึงที่หมายได้) ทั้งสองท่านต่างชื่นชมภาษิตของกันและกัน

๒๕. นิวาปสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยเหยื่อหรืออาหารสัตว์) พระผู ้ มี พร ะภาคประทั บ ณ เชตวนาราม ทรงแสดงธรรมแก่ ภิ ก ษุ ทั้ ง หลายถึ ง สมณพราหมณ์ ๔ ประเภท ที่ตกอยู่ในเงื้อมมือของมาร ๓ ประเภท พ้นไปได้เพียง ๑ ประเภท เปรียบเหมือนเนื้อ ๔ ประเภทที่ตกอยู่ในเงื้อมมือของนายพรานผู้เอาเหยื่อล่อ ๓ ประเภท พ้ น ไปได้ เ พี ย งประเภทเดี ย ว ทรงเปรี ย บโลกามิ ส (รู ป เสี ย ง กลิ่ น รส โผฏฐั พพ ะ หรื อ กามคุณ ๕) ด้วยเหยื่อล่อ เปรียบมารด้วยนายพราน เปรียบบริษัทของมารด้วยบริษัทของ นายพราน เปรียบสมณพราหมณ์ด้วยหมู่เนื้อ ๑. สมณพราหมณ์พวกแรก ติดโลกามิส ไม่พ้นเงื้อมมือมาร จึงเปรียบเหมือนเนื้อ พวกแรกที่เห็นแก่เหยื่อล่อของนายพราน ๒. สมณพราหมณ์พวกที่สอง ไม่ติดตอนแรก แต่ไปติดในตอนหลัง (ไม่อดทนต่อ ความอดอยาก) เปรียบเหมือนเนื้อพวกที่สองที่หนีเหยื่อตอนแรก แต่ทนอดไม่ได้ ต้องมาหาเหยื่อในภายหลัง ๑

ดูข้อความละเอียดในทสุตตรสูตรที่ ๑๑ แห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๑๑ ซึ่งย่อไว้ในเล่มนี้แล้ว ลำ�ำดับแห่งวิสุทธิ ๗ มี ในหมวด ๙ โปรดดูหน้า ๕๒๐ ซึ่งในที่นั้นแสดงวิสุทธิ ๙

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ โอปัมมวรรค

553

๓. สมณพราหมณ์พวกที่สาม ไม่ติดอามิส แต่ติดทิฏฐิความเห็นผิด เปรียบเหมือน เนื้อพวกที่สามที่ไม่ติดเหยื่อล่อ แต่ถูกล้อมจับด้วยเครื่องมือจับสัตว์ ๔. สมณพราหมณ์พวกที่สี่ ซึ่งไม่ติดอามิส ไม่ติดทิฏฐิ ไม่ประมาท จึงพ้นจาก เงื้อมมือมาร เปรียบเหมือนเนื้อพวกที่สี่ ซ่งึ ไม่ติดเหยื่อล่อ และไม่ถูกล้อมจับได้ ตรัสแสดงข้อปฏิบัติ คือรูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ และสัญญาเวทยิตนิโรธ๑ ว่ามิใช่ คติของมารและบริษัทของมาร มารมองไม่เห็น

พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ อาศรม ของพราหมณ์ช่ือรัมมกะ แสดงการแสวงหาว่ามี ๒ อย่าง คือการแสวงหาไม่ประเสริฐ กับ การแสวงหาอันประเสริฐ ๑. การแสวงหาไม่ประเสริฐ คือแสวงหาสิ่งที่มีความเกิด ความแก่ ความตาย ความ โศก ความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ส่วนการแสวงหาอันประเสริฐ คือแสวงหา พระนิพพาน อันไม่มีความเกิด เป็นต้น เป็นธรรมดา ๒. ตรัสเล่าเหตุการณ์ในสมัยที่พระองค์ยังเป็นพระโพธิสัตว์ ยังมิได้ตรัสรู้ว่า ทรงมี ความเกิด เป็นต้น เป็นธรรมดา แต่กแ็ สวงหาสิง่ ที่มคว ี ามเกิด เป็นต้น เป็นธรรมดา จึงทรงพระดำ�ำริที่จะแสวงหาพระนิพพาน ๓. ตรัสเล่าเรื่องที่เสด็จออกผนวช เมื่อยังอยู่ในวัยหนุ่ม เสด็จไปศึกษาในสำ�ำนัก ของอาฬารดาบสกาลามโคตร ทรงศึกษาปฏิบัติสมาบัติชื่ออากิญจัญญายตนะ (นับเป็นสมาบัติที่ ๗ ซึ่งเพ่งอารมณ์เห็นว่าไม่มีอะไร) เมื่อทรงเห็นว่ายังมิใช่ทาง พระนิ พพ าน จึ ง เสด็ จ ออกจากสำ� ำ นั ก นั้ น ไปศึ ก ษาในสำ� ำ นั ก ของอุ ทท กดาบส รามบุตร ทรงศึกษาปฏิบัติสมาบัติชื่อเนวสัญญานาสัญญายตนะ (นับเป็นสมาบัติ ที่ ๘ ที่ละเอียดถึงขนาดว่ามีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่) ซึ่งก็ทรงเห็นว่ายัง มิใช่ทางพระนิพพาน ๑ ธรรมะเป็นเครื่องอยู่แห่งใจ ๙ ประการนี้ มีแปลและอธิบายไว้แล้ว หน้า ๑๗๙ หมายเลข ๑๙๙ ๒๐๐ ๒

ฉบับยุโรปเรียกอริยปริเยสนสูตร แปลว่า สูตรว่าด้วยการแสวงหาอันประเสริฐ

มัชฌิมนิกาย

๒๖. ปาสราสิสูตร๒ (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยบ่วงดักสัตว์)

554

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. จึงเสด็จไปสู่ตำ�ำบลอุรุเวลาเสนานิคม ทรงทำ�ำความเพียรจนได้ค้นพบพระนิพพาน และเห็นว่า ธรรมะนี้ลุ่มลึก จึงคิดจะไม่ทรงแสดงธรรม ต่อท้าวสหัมบดีพรหมมา อาราธนา จึงทรงตกลงพระหฤทัยจะแสดงธรรม ๕. ครั้งแรกทรงคิดถึงดาบสทั้งสองที่เคยทรงศึกษาด้วย แต่ก็ทรงทราบว่าตาย เสียแล้ว จึงทรงรำ�ำลึกถึงพระปัญจวัคคีย์ (ภิกษุ ๕ รูป) ซึ่งเคยรับใช้พระองค์มาใน ระหว่างทรงทำ�ำความเพียร ในระหว่างทางที่เสด็จไปสู่กรุงพาราณสีได้ทรงพบ อุปกาชีวก แต่อุปกาชีวกไม่เลื่อมใสที่ทรงตอบคำ�ำถามว่า ทรงตรัสรู้ได้เอง จึง หลีกไป ครัน้ แล้วได้แสดงธรรมโปรดภิกษุปญ ั จวัคคยี เ์ มือ่ เสด็จไปถึงที่พกั ของเธอ ๖. ใจความในพระธรรมเทศนา (เป็นเชิงเตือนใจก่อนแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร) ว่า กามคุณ ๕ คือ รูป เสียง กลิน่ รส โผฏฐัพพะ ทีน่ า่ ปรารถนารักใคร่ชอบใจ ทำ�ำให้ สมณพราหมณ์ผู้ติดอยู่ถึงความพินาศเหมือนเนื้อติดบ่วง ๗. ทรงแสดงข้อปฏิบัติ ตั้งแต่ฌานที่ ๑ ถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ รวม ๙ ข้อ เหมือน ในนิวาปสูตรว่า ไม่ไปสู่ทางของมาร

๒๗. จูฬหัตถิปโทปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยรอยเท้าช้าง สูตรเล็ก) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ชาณุสโสณิพราหมณ์ได้ฟังปริพพาชก ผู้นุ่งผ้าท่อนเก่า สรรเสริญพระพุทธเจ้า ๔ ข้อ (จำ�ำแนกตามประเภทบุคคล) คือ กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี ผู้เป็นบัณฑิตแต่งปัญหาเตรียมยกวาทะ พอได้พบปะชื่นชมด้วยธรรมกถา ก็เลยไม่ถาม เลยไม่ได้ยกวาทะ กลายมาเป็นสาวกของพระสมณโคดมไป และ สมณะ ผู้เป็น บัณฑิตก็เช่นกัน แต่งปัญหาเตรียมยกวาทะ พอได้พบปะชื่นชมด้วยธรรมกถา ก็เลยไม่ถาม เลยไม่ได้ยกวาทะ ขอโอกาสออกบวช ทำ�ำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อยู่ในปัจจุบัน สมณะ เหล่ า นั้ น ย่ อ มกล่ า วว่ า เมื่ อ ก่ อ นไม่ ไ ด้ เ ป็ น สมณะ ไม่ เ ป็ น พราหมณ์ ไม่ เ ป็ น พระอรหั น ต์ แต่ ปฏิญญาตนว่าเป็น แต่บัดนี้เป็นสมณะ เป็นพราหมณ์ เป็นพระอรหันต์ (จริง ๆ แล้ว) ชาณุสโสณิพราหมณ์ก็เลื่อมใส ลงจากรถขาว เทียมด้วยม้าขาว ทำ�ำผ้าห่มเฉวียงบ่า เปล่งวาจา นมัสการพระผูม้ ีพระภาคเจ้า (นโม ตสฺส ฯ ล ฯ) ๒. ชาณุสโสณิพราหมณ์ไปเฝ้าพระผูม้ พร ี ะภาค กราบทูลความทีไ่ ด้สดับจากปริพพาชก ผู้นุ่งผ้าท่อนเก่านั้นทุกประการ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบ พรรณนาถึงการที่พระตถาคต เกิดขึ้นในโลก ทรงแสดงธรรมแล้ว คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีได้สดับธรรมออกบวช เว้นจาก

555

ความชั่วต่าง ๆ มีศีล สำ�ำรวมอินทรีย์ มีสติสัมปชัญญะ เสพเสนาสนะอันสงัด ชำ�ำระจิตจาก นีวรณ์๑ ๕ บำ�ำเพ็ญสมาธิจนได้ฌานที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ ได้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณ อันทำ�ำให้ระลึกชาติได้) ได้จุตูปปาตญาณ (ญาณเห็นความตาย ความเกิด หรือทิพยจักษุญาณ ก็เรียก) ได้อาสวักขยญาณ (ญาณอันทำ�ำอาสวะคือกิเลสที่ดองสันดานให้สิ้น) แต่ละขั้นที่ บำ�ำเพ็ญมาตั้งแต่ได้ฌาณที่ ๑ จนถึงได้อาสวักขยญาณ ก็ยังไม่ปลงใจว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นผู้ตรัสรู้ดีโดยชอบ พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มี พระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ต่อเมื่อจิตพ้นจากอาสวะ และเกิดญาณรู้ว่าพ้นแล้ว ชาติสิ้นสุด แล้ว จบพรหมจรรย์แล้ว ทำ�ำหน้าที่เสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นที่จะพึงทำ�ำเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก ที่ เทียบด้วยร่องรอยของตถาคต ธรรมะที่ตถาคตส้องเสพ และหักรานแล้ว๒ จึงถึงความปลงใจ ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ตรัสรู้ดีโดยชอบ เป็นต้น เปรียบเหมือนคนที่เข้าไปสู่ป่าที่ช้างอยู่ เห็นรอยเท้าช้างใหญ่ ยาว กว้าง เห็นที่ซึ่งช้างเสียดสีในเบื้องสูง ถ้าเป็นผู้ฉลาดก็ยังไม่ปลงใจ ทีเดียวว่า ช้างตัวนี้ใหญ่ เพราะมีช้างพัง (ช้างตัวเมีย) ชื่ออุจจากฬาริกา ที่มีรอยเท้าใหญ่ อาจ เป็นรอยเท้าของช้างพังนั้นก็ได้ หรือเห็นรอยเท้าช้างใหญ่ ยาว กว้าง เห็นที่ซ่ึงช้างเสียดสีใน เบื้องสูง เห็นรอยงาระในเบื้องสูง ถ้าเป็นผู้ฉลาด ก็ยังไม่ปลงใจทีเดียวว่า ช้างตัวนี้ใหญ่ เพราะมี ช้างพังชื่ออุจจากเรณุกา ที่มีรอยเท้าใหญ่ อาจเป็นรอยเท้าของช้างพังนั้นก็ได้ ต่อเมื่อเห็น รอยเท้าช้างใหญ่ ยาว กว้าง เห็นที่ซ่ึงช้างเสียดสีในเบื้องสูง เห็นรอยงาระในเบื้องสูง และเห็น พญาช้างนั้น ซึ่งกำ�ำลังไปสู่โคนไม้หรือกลางแจ้ง หรือยืน หรือเทา (นั่ง) หรือนอน เขาจึงปลงใจว่า นี้แหละคือช้างใหญ่ฉะนั้น ชาณุสโสณิพราหมณ์ก็เลื่อมใสพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัย เป็นสรณะตลอดชีวิต ๑

พึงสังเกตอย่างหนึ่งว่า นีวรณ์ ๕ ที่กล่าวถึงในสูตรนี้ และในหลายสูตร เช่น สามัญญผลสูตร ดูหน้า ๔๑๔ และสูตรอื่น ๆ ในพระไตรปิฎก เล่ม ๙ ใช้อภิชฌาแทนกามฉันท์ในข้อแรกเสมอ (ดูหน้า ๔๙๐ ข้อ ๕ (๑)) ๒ ความจริงตรงนี้ใช้สำ�ำนวนอุปมาเกี่ยวกับช้าง คือรอยเท้าช้าง เทียบด้วยร่องรอยของพระตถาคต ที่ที่ช้างเสียดสี เทียบด้วยธรรมะที่พระตถาคตส้องเสพ กิ่งใบไม้ที่ช้างเอางาระ เทียบด้วยธรรมะ (ฝ่ายชั่ว) ที่พระตถาคตหักราน อรรถกถาอธิบายว่า เปรียบเหมือนเสียดสีหรือเคี้ยวด้วยญาณ

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ โอปัมมวรรค

556

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒๘. มหาหัตถิปโทปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยรอยเท้าช้าง สูตรใหญ่) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม พระสาริบุตรแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ใจความว่า กุศลธรรมทุกอย่าง ย่อมรวมลงในอริยสัจจ์ ๔ เหมือนรอยเท้าสัตว์ทุกชนิดรวมลง ในรอยเท้าช้าง ๒. ครั้นแล้วได้อธิบายรายละเอียดเฉพาะทุกขอริยสัจจ์ข้อแรก โดยแสดงความเกิด แก่ตาย เป็นต้น ว่าเป็นทุกข์ และกล่าวโดยรวบยอดอุปาทานขันธ์ (กองแห่งรูปนามที่ยึดถือ) ๕ อย่างว่าเป็นทุกข์ และได้อธิบายโดยพิเศษ เฉพาะกองรูปซึ่งแยกออกเป็นรูปใหญ่ (มหาภูตรูป) คือรูปที่ประกอบด้วยธาตุ ๔ กับอุปาทารูป (รูปอาศัย คือต้องอาศัยธาตุ ๔ จึงปรากฏ) แล้วได้ แจกรายละเอียดเรื่องธาตุดิน น้�้ำำ ไฟ ลม ทีละข้อจนจบ โดยสรูปท้ายในตอนจบว่า ความพอใจ ความอาลัยในอุปาทานขันธ์ ๕ เป็นเหตุให้ทุกข์เกิด นำ�ำออกเสีย ละเสีย ซึ่งความพอใจ ในอุปาทานขันธ์ ๕ เป็นความดับทุกข์ ส่วนข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ไม่ได้แสดงโดยตรง หากได้พูดไว้ท้ายการแจกรายละเอียดเรื่องทุกข์แต่ละข้อ

๒๙. มหาสาโรปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยแก่นไม้ สูตรใหญ่) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เขาคิชฌกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ ตรัสแสดงธรรมแก่ภิกษุ ทั้งหลาย ถึงการที่ผู้ออกบวชได้ผลดีบางอย่าง หรือทำ�ำความดีบางอย่างให้เกิดแล้วมัวเมา ประมาท ยกตนข่มผู้อ่ืน เพราะเหตุแห่งผลดีหรือความดีน้ัน ๆ เทียบด้วยผู้ถือเอาสิ่งที่มิใช่ แก่นไม้ว่าเป็นแก่นไม้ ในที่สุดได้ทรงแสดงความหลุดพ้นแห่งใจที่ไม่กำ�ำเริบว่าเป็นเหมือน แก่นไม้ ต่อไปนี้เป็นข้อเปรียบเทียบที่ทรงแสดง ๑. ลาภสักการะชื่อเสียง เปรียบเหมือนกิ่งและใบไม้ ๒. ความสมบูรณ์ด้วยศีล เปรียบเหมือนสะเก็ดไม้ ๓. ความสมบูรณ์ด้วยสมาธิ เปรียบเหมือนเปลือกไม้ ๔. ญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยปัญญา) เปรียบเหมือนกะพี้ไม้ ๕. อกุปปา เจโตวิมุติ (ความหลุดพ้นแห่งใจที่ไม่กลับกำ�ำเริบ) เปรียบเหมือนแก่นไม้

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มหายมกวรรค

557

๓๐. จูฬสาโรปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยแก่นไม้ สูตรเล็ก) พระผู้​้�มี​ีพระภาคประทั​ับ ณ เชตวนาราม ทรงแสดงธรรมแก่​่ภิ​ิกษุ​ุทั้​้�งหลาย มี​ีใจความ คล้​้ า ยคลึ​ึ ง กั​ั บ สู​ู ต รที่​่� ๒๙ โดยเฉพาะจู​ู ฬ สาโรปมสู​ู ต รนี้​้� แ ปลไว้​้ อ ย่​่ า งละเอี​ี ย ดแล้​้ ว ในหน้า ๘๑ หมายเลข ๑

มหายมกวรรค คือวรรคที่มีสูตรคู่ขนาดใหญ่ มี ๑๐ สูตร (คู่กับ จูฬยมกวรรค คือวรรคที่มีสูตรคู่ขนาดเล็ก ซึ่งอยู่ถัดไป)

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ที่พักแรมทำ�ำด้วยอิฐในนาทิกคาม เสด็จไปเยี่ยม พระอนุรุทธ์ พระนันทิยะ พระกิมพิละ ณ ป่าโคสิงคสาลวัน๑ แต่ผู้เฝ้าป่าไม่รู้จัก จึงไม่อนุญาต ให้เสด็จเข้าไป พระอนุรุทธ์พูดกับผู้เฝ้าป่าแนะให้รู้จักว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จมา แล้วชวน พระนันทิยะและพระกิมพิละมาเฝ้ารับบาตรจีวร ปูอาสนะถวาย ๒. ตรัสถามถึงความอยู่เป็นผาสุก ก็กราบทูลว่า ต่างอยู่กันอย่างตั้งเมตตาทางกาย วาจา ใจ ต่อกัน พยายามไม่ทำ�ำอะไรตามใจตน แต่รู้จักทำ�ำตามใจผู้อ่ืน แม้จะมีกายต่างกัน แต่มีจิตเสมือนเป็นอันเดียวกัน ๓. ตรัสถามถึงการอยู่อย่างไม่ประมาท มีความเพียร ก็กราบทูลถึงพฤติการณ์ที่ได้ อยู่กันอย่างไม่ประมาท มีความเพียร ๔. ตรัสถามถึงการบรรลุคุณพิเศษ ก็กราบทูลถึงคุณพิเศษที่ได้เริ่มต้นแต่รูปฌาน ๔ จนถึงอรูปฌาน ๔ และคุณพิเศษที่สูงขึ้นไปกว่านั้นอีกข้อหนึ่ง คือสัญญาเวทยิตนิโรธ (สมาบัติ ที่ดับสัญญาและเวทนา) ๕. พระผู้มีพระภาคทรงสนทนาด้วยธรรมิกถากับพระเถระเหล่านั้นพอสมควรแล้ว ก็เสด็จหลีกไป ต่อจากนั้นก็มีเสียงสดุดีจากยักษ์ช่ือทีฆปรชนถึงพระเถระทั้งสามรูปนั้น เมื่อไป ๑

พึงสังเกตว่า ในภาษาบาลีเองใช้คำ�ำว่า โคสิงคสาลวนทายะ คำ�ำว่า วนะ กับทายะ แปลว่า ป่า ด้วยกัน จึงแปลว่า ป่า คำ�ำหนึ่ง แปลทับศัพท์คำ�ำหนึ่งว่า ป่าชื่อโคสิงคสาลวัน คือป่าไม้สาละที่มีต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง มีลักษณะเหมือน เขาโค เขาจึงถือเครื่องหมายนั้นตั้งชื่อป่า

มัชฌิมนิกาย

๓๑. จูฬโคสิงคสาลสูตร (สูตรว่าด้วยป่าไม้สาละชื่อโคสิงคะ สูตรเล็ก)

558

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เฝ้ากราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า เป็นลาภของชาววัชชี (นาทิกคามอยู่ในแคว้นวัชชี) ที่พระผู้มี พระภาคเสด็จมาประทับอยู่พร้อมด้วยพระอนุรุทธ์ พระนันทิยะ และพระกิมพิละ และเสียง สดุดีนั้นก็กล่าวต่อกันไปถึงพรหมโลก

๓๒. มหาโคสิงคสาลสูตร (สูตรว่าด้วยป่าไม้สาละชื่อโคสิงคะ สูตรใหญ่) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่าโคสิงคสาลวัน พร้อมด้วยพระเถระผู้ใหญ่ที่มี ชื่อเสียง คือ พระสาริบุตร พระมหาโมคคัลลานะ พระมหากัสสป พระอนุรุทธ์ พระเรวตะ พระอานนท์ และพระสาวกผู้ใหญ่ที่มีชื่อเสียงอื่น ๆ ๒. เวลาเย็นพระมหาโมคคัลลานะชวนพระมหากัสสปเพือ่ ไปฟังธรรมของพระสาริบตุ ร พระอานนท์ก็ชวนพระเรวตะไปหาพระสาริบุตรเพื่อฟังธรรมเช่นกัน เมื่อไปประชุมพร้อมกัน แล้ว พระสาริบุตรก็ต้ังปัญหาถามพระอานนท์ก่อนว่า ป่าโคสิงคสาลวันนี้งามแก่ภิกษุเช่นไร พระอานนท์ตอบว่า งามสำ�ำหรับภิกษุผู้สดับตรับฟังมาก เมื่อถามพระเถระอื่น ๆ ต่างก็ตอบว่า งามสำ�ำหรับภิกษุผู้มีคุณธรรมนั้น ๆ ตามที่ท่านพอใจ คือ พระเรวตะ ว่างามสำ�ำหรับภิกษุ ผู้หลีกเร้น ประกอบเจโตสมถะ (ความสงบแห่งจิต) ในภายใน พระอนุรุทธ์ ว่างามสำ�ำหรับภิกษุ ผู้มีทิพยจักษุ พระมหากัสสป ว่างามสำ�ำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า เที่ยวบิณฑบาต นุ่งห่มผ้าบังสุกุล (ผ้าเปื้อนฝุ่นที่เก็บตกนำ�ำมาปะติดปะต่อเป็นจีวร) จนถึงสมบูรณ์ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุติ วิมุตติญาณทัสสนะ พระโมคคัลลานะ ว่างามในเมื่อภิกษุ ๒ รูป สนทนาถามตอบอภิธัมมกถา กัน เมื่อพระมหาโมคคัลลานะย้อนถามพระสาริบุตรบ้าง พระสาริบุตร จึงตอบว่า งามสำ�ำหรับ ภิกษุผู้คุมจิตไว้ในอำ�ำนาจได้ ปรารถนาจะอยู่ด้วยธรรมะเป็นเครื่องอยู่อันใดในเวลาไหน ก็อยู่ ได้ดังประสงค์ ๓. ครั้นแล้วพระสาริบุตรจึงชวนพระเถระเหล่านั้นไปเฝ้า กราบทูลพระผู้มีพระภาค ให้ทรงทราบ ตรัสรับรองคำ�ำกล่าวของพระเถระทุกรูป แต่เมื่อกราบทูลถามว่า ภาษิตของรูปใด จะชื่อว่ากล่าวดีแล้ว ตรัสตอบว่า กล่าวดีทุกรูปโดยปริยาย (คือในแง่ใดแง่หนึ่ง) พระองค์เอง ตรัสว่า ป่านี้งามสำ�ำหรับภิกษุผู้กลับจากบิณฑบาต นั่งคู้บัลลังก์ (ขัดสมาธิ) ตั้งกายตรง ดำ�ำรงสติ เฉพาะหน้า ตั้งใจว่าจะไม่เลิกนั่งสมาธิตราบใดที่จิตไม่พ้นจากอาสวะ ไม่ถือมั่นด้วยอุปาทาน (หมายเหตุ : เรื่องนี้เห็นชัดว่า พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า ป่านี้งามสำ�ำหรับผู้มีคุณพิเศษ ต่าง ๆ ซึ่งเป็นผู้เลอเลิศอยู่แล้ว แต่พระผู้มีพระภาคกลับตรัสว่า ป่านี้งามสำ�ำหรับภิกษุผู้ยังไม่มี คุณพิเศษอะไรเลย แต่เพียรพยายาม มีความตั้งใจมั่นว่า ถ้ายังไม่หมดอาสวะจะไม่ลุกขึ้น

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มหายมกวรรค

559

นับเป็นข้อเฉลยที่น่าเลื่อมใสว่า พระผู้มีพระภาคมิได้ทรงมองเฉพาะภิกษุผู้วิเศษด้วยคุณธรรม แล้ว แต่ทรงถือว่าผู้ยังไม่บรรลุอะไรเลยก็สำ�ำคัญอยู่มากเป็นพิเศษ สมกับการที่พระพุทธศาสนา ตั้งขึ้นมิใช่เพื่อผู้มีคุณธรรมสูงแล้วเท่านั้น แต่เพื่อคนเดินถนนหรือสามัญชนธรรมดานี้เอง)

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงถึงการขาดและความสมบูรณ์ ด้วยคุณธรรมของภิกษุ ๑๑ อย่าง เทียบเคียงด้วยการขาดหรือการมีความสมบูรณ์ด้วย คุณสมบัติของคนเลี้ยงโค ๑๑ ข้อ ว่าจะทำ�ำให้ภิกษุไม่ควรถึงหรือควรถึงความเจริญงอกงามใน พระธรรมวินัยนี้ ๒. คุณสมบัติของคนเลี้ยงโค เทียบด้วยคุณธรรมของภิกษุดังต่อไปนี้ (การขาด คุณสมบัต พ ิ ึงรู้โดยตรงกันข้าม) (๑) รู้จักรูป เทียบด้วยรู้จักรูปใหญ่และรูปอาศัย๑ (๒) รู้จักลักษณะ เทียบด้วยรู้จักลักษณะพาล ลักษณะบัณฑิต เพราะการกระทำ�ำ ของคนเหล่านั้น (๓) เขี่ยไข่ขัง (เมื่อแมลงวันหยอดไข่ขังที่แผลโค) เทียบด้วยละ บันเทา ทำ�ำให้สิ้น ไป ซึ่งความคิดฝ่ายชั่ว (อกุศลวิตก) (๔) ปิดแผล เทียบด้วยสำ�ำรวมอินทรีย์ คือ ตา หู เป็นต้น มิให้อกุศลบาปธรรม ท่วมทับจิต (๕) สุมควัน เทียบด้วยแสดงธรรมที่ฟังแล้ว เล่าเรียนแล้วแก่ผู้อื่นได้โดยพิสดาร (๖) รู้จักท่าน้�้ำำ เทียบด้วยรู้จักเข้าไปหาภิกษุผู้เชี่ยวชาญทางต่าง ๆ เช่น ทรงธรรม ทรงวินยั ทรงมาติกา (แม่บทของธรรมะ เช่น บทตัง้ ของอภิธรรม) แล้วไต่ถาม (๗) รู ้ จั ก น้�้ำำ ดื่ม เที ย บด้ ว ยรู ้ อ รรถรู ้ ธรรม เมื่ อ มี ผู ้ แ สดงธรรมที่พร ะตถาคต ประกาศแล้ว (๘) รู้ทาง (วิถี) เทียบด้วยรู้จักอริยมรรคมีองค์ ๘ (มีความเห็นชอบเป็นต้น) ตาม เป็นจริง ๑

มหาภูตรูป รูปใหญ่ คือประกอบด้วยธาตุทั้งสี่ อุปาทารูป รูปอาศัย คือรูปที่ปรากฏได้เพราะอาศัยรูปใหญ่ อุปาทายรูปก็เรียก

มัชฌิมนิกาย

๓๓. มหาโคปาลสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยคนเลี้ยงโค สูตรใหญ่)

560

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๙) ฉลาดในโคจร (ทำ�ำเลที่โคควรเที่ยวไป) เทียบด้วยรู้จักสติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๔ อย่าง ตามความจริง (ดูหน้า ๔๗๓) (๑๐) ไม่รีดนมจนหมด เทียบด้วยรู้จักประมาณในการรับเมื่อผู้มีศรัทธาอนุญาตให้ นำ�ำปัจจัย ๔ ไปได้ (๑๑) บูชาโคผู ท ้ เี่ ป็นพ่อโค เป็นผูนำ้ ำ� ฝูง เทียบด้วยแสดงความเคารพนับถือพระภิกษุ ผู้เป็นเถระบวชนาน เป็นบิดาสงฆ์ เป็นผูนำ้ �ำของสงฆ์

๓๔. จูฬโคปาลสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยคนเลี้ยงโค สูตรเล็ก) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ริมฝั่งแม่น้�้ำำคงคา ใกล้นครอุกกเวลา แคว้นวัชชี ตรัสเล่าเรื่องคนเลี้ยงโคชาวมคธผู้ไม่ฉลาด ไม่พิจารณาฝั่งนี้ฝั่งโน้นของแม่น้�้ำำคงคา พาโค ข้ามผิดท่าน้�้ำำ ทางฝั่งด้านเหนือของแคว้นวิเทหะในฤดูสารทท้ายพรรษา โคทั้งหลายก็ว่ายเวียน ในกระแสน้�้ำำ จมน้�้ำำตายกลางแม่น้�้ำำคงคา เทียบด้วยสมณพราหมณ์ผู้ไม่ฉลาดในเรื่องต่าง ๆ คือโลกนี้ โลกหน้า บ่วงมาร มิใช่บ่วงมาร บ่วงมัจจุ มิใช่บ่วงมัจจุ พลอยให้คนที่เชื่อฟังปราศจาก ประโยชน์ ได้รับความทุกข์ไปด้วยตลอดกาลนาน ๒. ครั้นแล้วทรงแสดงถึงคนเลี้ยงโคชาวมคธ ผู้ฉลาดให้โคผู้ ที่เป็นพ่อโค เป็นผู้นำ�ำ ฝูงข้ามน้�้ำำก่อนแล้วจึงให้โคที่มีกำ�ำลัง โคฝึก ลูกโคตัวผู้ตัวเมีย และลูกโคที่อ่อนกำ�ำลังข้าม ตามไป ตรัสวา่ แม้ลกู โคที่คลอดในขณะนัน้ ก็วา่ ยน้�้ำำตามแม่โค ตัดกระแสน้�้ำำไปได้ สมณพราหมณ์ ผู้ฉลาดก็ฉันนั้น ทำ�ำให้คนที่เชื่อฟังได้รับประโยชน์ความสุขไปด้วยตลอดกาลนาน ๓. ทรงเปรียบโคผู้ พ่อโค ผู้นำ�ำฝูง ด้วยพระอรหันต์ขีณาสพ ที่ตัดกระแสของมาร ข้ามไปได้ เปรียบโคมีกำ�ำลังโคฝึก ด้วยพระอนาคามี ผู้ละสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ ประการได้ เปรียบลูกโคตัวผู้ ตัวเมีย ด้วยพระสกทาคามี เปรียบลูกโคอ่อนกำ�ำลัง ด้วยพระโสดาบัน เปรียบโคที่เกิดในขณะนั้น ด้วยผู้ต้ังอยู่ในมรรค๑ ที่เรียกว่า ธัมมานุสารี (ผู้แล่นไปตามธรรมะ) และสัทธานุสารี (ผู้เเล่นไปตามศรัทธา) ๑

คือท่านผู้กำ�ำลังทำ�ำหน้าที่ละกิเลสด้วยมรรค ยังไม่เป็นพระโสดาบัน หรือผู้ต้ังอยู่ในผลโดยสมบูรณ์ นับเป็น ก้าวแรกของพระอริยบุคคล

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มหายมกวรรค

561

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ศาลาเรือนยอดในป่าใหญ่ ใกล้กรุงเวสาลี (แคว้น วัชชี) ในสมัยนั้น สัจจกนิครนถ์ก็อาศัยอยู่ในกรุงเวลาลี เป็นผู้ชอบโต้เถียง ยกตนว่าฉลาด ชนหมู่ใหญ่ยกย่องว่าดี สัจจนิครนถ์พูดในที่ประชุมชนกรุงเวสาลีว่า ไม่เห็นใครแม้ที่จะปฏิญญา ตนว่าเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยตนเอง ที่ตนโต้ตอบด้วยแล้วจะไม่หวั่นไหว ไม่มีเหงื่อไหล ออกมาจากรักแร้ อย่าว่าแต่มนุษย์เลย แม้ตนจะโต้ตอบกับต้นเสา ต้นเสาก็ยังหวั่นไหว ๒. สัจจกนิครนถ์พบพระอัสสชิเถระ เช้าวันหนึ่ง จึงเข้าไปหาปราศรัยแล้วถามว่า พระสมณโคดมแนะนำ�ำสาวกอย่างไร คำ�ำสอนส่วนใหญ่คืออะไร พระอัสสชิตอบว่า ทรงสอนว่า ขันธ์ ๕ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ไม่เที่ยง ไม่ใช่ตัวตน สังขารทั้งปวงไม่ใช่ ตัวตน สัจจนิครนถ์ก็กล่าวว่า ท่านฟังมาไม่ดีแล้ว ที่ได้ฟังพระสมณโคดมผู้มีวาทะอย่างนี้ ตนพบพระสมณโคดมคราวใดคราวหนึ่ ง ก็ จ ะถ่ า ยถอนเสี ย จากความเห็ น อั น ชั่ว นี้ ใ ห้ ไ ด้ สัจจกนิครนถ์จึงเข้าไปยังที่ประชุมชนของเจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ เล่าความที่โต้ตอบกับ พระอัสสชิให้ฟัง และอวดอ้างว่าจะฟัดฟาดพระสมณโคดมเสียด้วยวาทะเหมือนดึงขนแกะเล่น เป็นต้น ๓. สัจจกนิครนถ์จึงพร้อมด้วยเจ้าลิจฉวี ๕๐๐ ไปยังศาลาเรือนยอดป่ามหาวัน เมื่อ พบพระพุทธเจ้าแล้วก็กล่าวขอโอกาสเพื่อให้ตอบปัญหา พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตให้ถามได้ ก็ถามว่า ทรงแนะนำ�ำสาวกอย่างไร คำ�ำสอนส่วนใหญ่คืออะไร ตรัสตอบอย่างที่พระอัสสชิเถระ ตอบ สัจจกนิครนถ์แย้งว่า พืชพันธุ์ไม้และคนสัตว์อาศัยแผ่นดินฉันใด คนเราก็อาศัยรูปเวทนา เป็นต้น ได้ประสบบุญและมิใช่บุญ (เท่ากับว่า ถ้าปฏิเสธขันธ์ ๕ ว่าเป็นอัตตาเสียแล้ว ก็คล้าย กับไม่มีมูลฐาน เหมือนคน สัตว์ ต้นไม้ เมื่อไม่มีดินก็ไม่มีที่ต้งั ) ๔. ตรัสย้อนถามว่า ถ้าอย่างนั้น ท่านกล่าวว่า ขันธ์ ๕ เป็นตนของท่านใช่ไหม สัจจกนิครนถ์ตอบว่า ใช่ ประชุมชนใหญ่น้ีก็ว่าอย่างนั้น ตรัสตอบว่า ประชุมชนใหญ่น้จี ะทำ�ำ อะไร ท่านจงแก้วาทะของตนเองเถิด สัจจกนิครนถ์จึงยืนยันว่า ข้าพเจ้ากล่าวว่า ขันธ์ ๕ เป็น ตนของข้าพเจ้า ๕. ตรัสถามว่า กษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก มีอำ�ำนาจต่าง ๆ ในแว่นแคว้นของพระองค์ เช่น การฆ่า การริบทรัพย์ การเนรเทศใช่หรือไม่ ทูลรับว่า ใช่ ตรัสถามว่า ท่านกล่าวว่า รูป (ส่วน ๑ ใน ๕ ส่วนของขันธ์ ๕) เป็นตัวตนของท่าน ท่านจะมีอำ�ำนาจในรูปนั้นว่า จงเป็น

มัชฌิมนิกาย

๓๕. จูฬสัจจกสูตร (สูตรว่าด้วยสัจจกนิครนถ์ สูตรเล็ก)

562

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อย่างนี้เถิด อย่าเป็นอย่างนั้นเลยได้หรือไม่ สัจจกนิครนถ์น่ิง ตรัสถามย้�้ำำถึง ๓ ครั้งก็นิ่ง ในที่สุดก็ยอมรับว่าไม่มีอำ�ำนาจให้รูปเป็นอย่างนั้นอย่างนี้ จึงตรัสถามไปทีละข้อจนถึงวิญญาณ ซึ่งสัจจกนิครนถ์ก็ยอมรับว่าไม่มีอำ�ำนาจให้เป็นอย่างนั้นอย่างนี้เช่นเดียวกันทุกข้อ ๖. ตรัสถามว่า ขันธ์ ๕ เที่ยงหรือไม่เที่ยง ตอบว่า ไม่เที่ยง ตรัสถามว่า สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่ ง นั้ น เป็ น ทุ ก ข์ ห รื อ สุ ข ตอบว่ า เป็ น ทุ ก ข์ ตรั ส ถามว่ า สิ่ ง ใดไม่ เ ที่ ย ง เป็ น ทุ ก ข์ มี คว าม แปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวตนของเรา ตอบว่า ไม่ควร ตรัสถามว่า ผู้ใดติดทุกข์ ยึดทุกข์ ตามเห็นว่า ทุกข์นั้นเป็นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวตนของเรา ผู้นั้นจะกำ�ำหนดรู้ทุกข์ หรือทำ�ำทุกข์ให้สิ้นไปได้หรือไม่ ตอบว่า ไม่ได้ ตรั ส ถามว่ า ท่ า นติ ด ทุ ก ข์ ยึ ด ทุ ก ข์ ตามเห็ น ว่ า ทุ ก ข์ น้ั น เป็ น ของเรา เป็ น ตนใช่ ห รื อ ไม่ สัจจกนิครนถ์ยอมรับว่าเป็นเช่นนั้น ๗. ตรัสเปรียบว่า คนที่ต้องการแก่นไม้ แต่ไปตัดต้นกล้วย จึงไม่ได้แม้แต่กะพี้ไม้ จึงไม่จำ�ำเป็นต้องกล่าวถึงแก่น ตัวท่านที่อวดตนในเรื่องการโต้ตอบว่า ผู้ที่พูดกับท่านจะต้อง หวั่นไหว เหงื่อแตก แม้แต่เสาก็หวั่นไหว บัดนี้เหงื่อของท่านไหลเอง ตถาคตไม่มีเหงื่อไหลเลย สั จจ กนิ คร นถ์ ก็ น่ั ง นิ่ ง เก้ อ เขิ น บุ ต รเจ้ า ลิ จ ฉวี ช่ื อ ทุ มมุ ข ะ ก็ ก ราบทู ลพร ะผู ้ มี พร ะภาคถึ ง สั จจ กนิ คร นถ์ ว ่ า เหมื อ นปู ถู ก หั ก ก้ า ม สั จจ กนิ คร นถ์ ก็ ว ่ า บุ ต รเจ้ า ลิ จ ฉวี ว ่ า เป็ น เรื่ อ งของ การสนทนาระหว่างพระสมณโคดมกับตน (คนอื่นไม่ควรเกี่ยว) ๘. แล้วสัจจกนิครนถ์จึงทูลถามว่า สาวกของพระองค์จะข้ามความสงสัย ไม่ต้องพึ่ง ผู้อื่น (ในเรื่องความเชื่อ) ด้วยเหตุเพียงเท่าไร ตรัสตอบว่า สาวกนั้นเห็นด้วยปัญญาอันชอบ ตามเป็นจริงว่า ขันธ์ ๕ ทุกชนิด ไม่เป็นของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่เป็นตัวตนของเรา ทูลถาม ว่า ภิกษุจะเป็นพระอรหันต์ขีณาสพด้วยเหตุเพียงเท่าไร ก็ตรัสตอบอย่างเดียวกับตอนแรก คือ ไม่ยึดถือขันธ์ ๕ ว่าเป็นของเรา เป็นต้น แล้วตรัสสรูปว่า ภิกษุผู้หลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ย่อม ประกอบด้วยอนุตตริยะ (สิ่งยอดเยี่ยม) ๓ ประการ คือ ทัสสนานุตตริยะ (ความเห็นอย่าง ยอดเยี่ยม) ปฏิปทานุตตริยะ (ความปฏิบัติอย่างยอดเยี่ยม) วิมุตตานุตตริยะ (ความหลุดพ้น อย่างยอดเยี่ยม) ย่อมเคารพบูชาตถาคตว่า ตรัสรู้ ฝึกพระองค์ ข้ามพ้น ดับเย็น ด้วยพระองค์ เองแล้ว จึงแสดงธรรมเพื่อให้ผู้อ่นื เป็นเช่นนั้น ๙. สัจจกนิครนถ์กราบทูลยอมรับว่าตนผิด และนิมนต์พระผู้มีพระภาค พร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์ไปฉันภัตตาหาร ซึ่งพระผู้มีพระภาคก็ทรงรับนิมนต์และเสด็จไปฉัน ณ อารามของ นิครนถ์น้นั ในวันรุ่งขึ้น

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มหายมกวรรค

563

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ศาลาเรือนยอด ในป่าใหญ่ ใกล้กรุงเวสาลี เช้าวันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเตรียมเสด็จเข้าสู่กรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต พระอานนท์เห็นสัจจกนิครนถ์ เดินมาแต่ไกล ก็อาราธนาพระผู้มีพระภาคให้ประทับนั่งอยู่ครู่หนึ่งก่อนเพื่อสงเคราะห์เขา สัจจกนิครนถ์ก็เข้ามาเฝ้า กล่าวปราศัยแล้วตั้งกระทู้ขึ้นว่า ๒. มีสมณพราหมณ์บางพวกประกอบการอบรมกาย แต่ไม่ประกอบการอบรมจิต เมื่อได้รับทุกขเวทนาทางกายก็อาจเป็นโรคขาแข็ง (อัมพาต) หัวใจแตก (น่าจะได้แก่โรคหัวใจวาย หรือเส้นโลหิตในสมองแตกอย่างใดอย่างหนึ่ง) อาเจียนเป็นโลหิต จิตฟุ้งสร้าน เป็นบ้า จิตของ คนเหล่านั้นเป็นไปตามกาย เป็นไปตามอำ�ำนาจของกาย เพราะมิได้อบรมจิต ส่วนสมณพราหมณ์ อี ก พวกหนึ่ ง ประกอบการอบรมจิ ต แต่ ไ ม่ ปร ะกอบการอบรมกาย เมื่ อ ได้ รั บ ทุ ก ขเวทนา ทางจิต เจตสิก ก็อาจเป็นโรคขาแข็ง หัวใจแตก อาเจียนเป็นโลหิต จิตฟุ้งสร้าน เป็นบ้า กายของคนเหล่านั้นเป็นไปตามจิต เป็นไปตามอำ�ำนาจของจิต เพราะมิได้อบรมกาย ข้าพเจ้า คิดว่า สาวกของพระสมณโคดมคงประกอบการอบรมจิต ไม่ประกอบการอบรมกาย ๓. พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า การอบรมกายที่ท่านได้ฟังมา (ตามคำ�ำพูดของท่าน) เป็นอย่างไร สัจจกนิครนถ์อ้างชื่อนันทะ วัจฉโคตร กิสะ สังกิจจโคตร มักขลิ โคสาล ซึ่งเปลือยกาย ยืนถ่ายอุจจาระปัสสาวะ และกินอาหารเลียมือ เป็นต้น จนถึงกินอาหารวันละครั้ง ๒ วันครั้ง จนถึงกึ่งเดือนครั้ง ตรัสถามว่า ยังชีพด้วยอาหารเพียงเท่านั้นเองหรือ ทูลตอบว่า บางคราวก็กินดื่มอาหารดี ๆ ให้เกิดกำ�ำลังกาย ตรัสตอบว่า ร่างกายของสมณพราหมณ์พวกนั้น ที่ละทิ้งการทรมานตนในเบื้องแรก มาสะสมในภายหลัง จึงเจริญบ้าง เสื่อมบ้าง หมายเหตุ : ประเด็นสำ�ำคัญตอนนี้ คือการตีความหมายถ้อยคำ�ำว่า อบรมกายเป็น อย่างไร อบรมจิตเป็นอย่างไร เฉพาะการอบรมกาย พวกนิครนถ์ถือว่า คือการทรมานร่างกาย แต่แล้วก็กลับชี้ให้เห็นความย่อหย่อนในภายหลัง พระผู้มีพระภาคจึงทรงติงไว้ในตอนท้าย อรรถกถาแก้ว่า ความหมายของฝ่ายพระพุทธศาสนาไม่เหมือนกัน โดยชี้ว่า อบรมกาย ได้แก่ วิปัสสนา (ปัญญา) อบรมจิต ได้แก่สมถะ (สมาธิ) จึงควรเข้าใจว่า คำ�ำว่า กาย นั้น ไม่ได้ หมายถึงร่างกายเสมอไป หากหมายถึงนามกายหรือธรรมะที่เกิดกับจิต คือเจตสิกซึ่งมีที่ใช้ อยู่หลายแห่ง แต่ก็น่าพอใจว่าพระผู้มีพระภาคทรงย้อนถามให้นิครนถ์ตีความถ้อยคำ�ำของ ตนเองเสียก่อนเพื่อจะได้ไม่ยุ่ง

มัชฌิมนิกาย

๓๖. มหาสัจจกสูตร (สูตรว่าด้วยสัจจกนิครนถ์ สูตรใหญ่)

564

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. ตรัสถามต่อไปว่า การอบรมจิตที่ท่านได้ฟังมาเป็นอย่างไร สัจจกนิครนถ์ไม่ สามารถตอบได้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า การอบรมกายข้างต้น (ตามที่เขาเข้าใจ) มิใช่การ อบรมกายในอริยวินัย ก็เมื่อไม่รู้การอบรมกายแล้ว จะรู้การอบรมจิตอย่างไร ครั้นแล้วจึงตรัส บอกให้คอยฟัง ๕. ผู้มิได้อบรมกาย มิได้อบรมจิต คือบุถุชนผู้มิได้สดับ เมื่อสุขเวทนา (ความรู้สึก เป็นสุข) ถูกต้องก็กำ�ำหนัดในสุข เมื่อทุกขเวทนาเกิดขึ้นเพราะสุขเวทนาดับไป ก็เศร้าโศก คร่�่ำำครวญ หลงเลอะ สุขเวทนาเกิดขึ้นครอบงำ�ำจิตของผู้นั้นได้ ก็เพราะมิได้อบรมกาย ทุกขเวทนาเกิดขึ้นครอบงำ�ำจิตของผู้น้นั ได้ ก็เพราะมิได้อบรมจิต๑ สุขเวทนาและทุกขเวทนาเกิดขึ้นทั้งสองฝ่าย ครอบงำ�ำจิต เพราะมิได้อบรมกาย มิได้อบรมจิตอย่างนี้ ๖. ผูอ้ บรมกาย อบรมจิต คืออริยสาวก (สาวกของพระอริยเจ้า) ผูไ้ ด้สดับ ทีต่ รงกันข้าม กับบุถุชนผู้มิได้สดับ สุขเวทนา ทุกขเวทนา ไม่ครอบงำ�ำจิตของผู้นั้นได้ ๗. สัจจกนิครนถ์กล่าวแสดงความพอใจเห็นด้วยกับพระดำ�ำรัสอธิบาย พระผู้มี พระภาคจึงตรัสว่า ภายหลังที่เสด็จออกผนวชแล้ว ก็มิใช่ฐานะที่สุขเวทนาหรือทุกขเวทนา จะครอบงำ�ำพระหฤทัยของพระองค์ต้งั อยู่ได้ ซึ่งสัจจกนิครนถ์ก็แสดงความเชื่อมั่นว่าเป็นเช่นนั้น ๘. ครั้นแล้วตรัสเล่าเรื่องที่ทรงเห็นการครองเรือนเป็นเหมือนทางที่เต็มไปด้วยฝุ่น ส่วนการบรรพชาเหมือนที่กลางแจ้ง จึงเสด็จออกบรรพชา ทั้ง ๆ ที่พระมารดาบิดาทรงกันแสง ไม่ปรารถนาให้ออก ตั้งแต่อยู่ในปฐมวัยพระเกสาดำ�ำสนิท แล้วตรัสเล่าต่อไปถึงการแสวงหา สันติวรบท (ทางอันประเสริฐไปสู่สันติ) ทรงศึกษาในสำ�ำนักอาฬารดาบส กาลามโคตร และ อุททกดาบส รามบุตร เมื่อไม่ทรงพอพระหฤทัยว่าจะเป็นไปเพื่อพระนิพพาน จึงเสด็จออก จากสำ�ำนักของสองดาบสนั้น จาริกไปโดยลำ�ำดับ ถึงตำ�ำบลอุรุเวลาเสนานิคม ๑

อรรถกถาแก้ว่า อบรมกาย ได้แก่วิปัสสนา เพราะวิปัสสนาใกล้ข้างทุกขเวทนา จะสังเกตว่า ผู้เจริญวิปัสสนานาน มักมีเหงื่อแตก รู้สึกร้อนบนศีรษะ ส่วนอบรมจิต ได้แก่สมถะ (คือสมาธิ) เพราะผู้เจริญสมาธิเข้าสมาบัติ ความทุกข์จะหายไป

565

๙. ตรัสเล่าถึงอุปมา ๓ ข้อที่ปรากฏแก่พระองค์ คือ (๑) ไม้สดชุ่มด้วยยาง แช่ในน้�้ำำ ไม่สามารถจะสีให้ไฟติดได้ เปรียบเหมือน สมณพราหมณ์ ที่มี ก ายไม่ ห ลี ก จากกาม มี คว ามพอใจในกาม แม้ จ ะ บำ�ำเพ็ญเพียรได้รับทุกขเวทนากล้า ก็ไม่ควรได้ตรัสรู้ (๒) ไม้สดชุ่มด้วยยาง วางอยู่บนบก ไม่สามารถจะสีไฟให้ติดได้ เปรียบเหมือน สมณพราหมณ์ ที่มีกายหลี ก จากกาม แต่ ยัง มีความพอใจในกาม แม้ จะ บำ�ำเพ็ญเพียรได้รับทุกขเวทนากล้า ก็ไม่ควรได้ตรัสรู้ (๓) ไม้แห้งวางอยู่บนบก สามารถจะสีไฟให้ติดได้ เปรียบเหมือนสมณพราหมณ์ ผู้มีกายออกจากกาม ละความพอใจในกามเสียได้ดี แม้จะไม่บำ�ำเพ็ญเพียร ได้รับทุกขเวทนากล้า ก็ควรตรัสรู้ได้ ๑๐. ตรัสเล่าถึงการทรมานพระกาย เช่น กดพระทนต์ด้วยพระทนต์ กดพระตาลุด้วย พระชิวหา๑ จนกระทั่งพระเสโทไหลออกจากพระกัจฉะ การกลั้นพระอัสสาสะปัสสาสะ๒ ทางพระโอษฐ์และพระนาสิก จนเกิดเสียงเมื่อลมออกทางช่องพระกรรณ การกลั้นพระอัสสาสะ ทั้งทางพระโอษฐ์ ทางพระนาสิก และทางพระกรรณจนมีความรู้สึกที่พระเศียรคล้ายคนเอา ของแหลมคมมากดลงไป จนลมเสียดพระอุทรคล้ายเอามีดเชือด จนพระกายเร่าร้อนเหมือน ถูกย่างบนหลุมถ่านเพลิง ทุกขเวทนาก็มิได้ครอบงำ�ำ พระหฤหัยตั้งอยู่ได้ ทรงแสดงการอด พระกระยาหารด้วยประการทั้งปวง การกลับเสวยพระกระยาหารอ่อน ประเภทเยื่อถั่วต่าง ๆ ทีละน้อยประมาณฟายมือหนึ่ง จนกระทั่งซูบผอม แล้วทรงแสดงว่า สมณพราหมณ์ที่บำ�ำเพ็ญ เพียรได้รับทุกขเวทนากล้าก็อย่างยิ่งเพียงเท่านี้ ไม่ย่งิ ไปกว่านี้ ๑๑. ตรัสถึงการที่ทรงระลึกถึงการสงัดจากกาม ได้ฌานที่ ๑ ที่ร่มเงาไม้หว้าในสมัยที่ ยังทรงพระเยาว์ ว่าจะเป็นทางตรัสรู้ได้ จึงกลับเสวยพระกระยาหารหยาบ ซึ่งเป็นเหตุให้ ภิกษุ ๕ รูปหาว่า พระองค์ทรงมักมากคลายความเพียร จึงพากันหลีกไป พระองค์จึงทรง บำ�ำเพ็ญฌาน ได้ฌานที่ ๑ ถึง ๔ สุขเวทนาก็ไม่ครอบงำ�ำ พระหฤทัยของพระองค์ต้งั อยู่ได้ ทรงได้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณระลึกชาติก่อนได้) ในยามแรก ทรงได้จุตูปปาตญาณ (ญาณเห็นความตายความเกิด) ในยามกลาง และ ๑ ใช้ฟันกดฟัน ใช้ลิ้นกดเพดาน จนเหงื่อไหลออกจากรักแร้ ๒

กลั้นลมหายใจเข้าออกทางจมูก จนลมออกทางหู

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มหายมกวรรค

566

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงได้อาสวักขยญาณ (ญาณอันทำ�ำอาสวะให้สิ้น) ในยามสุดท้ายแห่งราตรี สุขเวทนาเห็นปานนี้ ไม่ครอบงำ�ำ พระหฤทัยของพระองค์ตั้งอยู่ได้ ๑๒. ตรัสถึงการทรงแสดงธรรมในบริษทั หลายร้อย ซึง่ แต่ละคนก็คดิ ว่าทรงแสดงธรรม ปรารภเขาคนเดียว ซึ่งไม่ควรเห็นอย่างนั้น ทรงแสดงธรรมด้วยดีแก่เขาทั้งหลาย เพื่อให้รู้แจ้ง พอแสดงจบ ก็ทรงตัง้ พระมนัสในนิมติ ก่อนหน้า (การแสดง) นัน้ ทำ�ำให้มอี ารมณ์เป็นหนึง่ ในภายใน อยู่เป็นนิตย์ดว้ ยสมาธิจิต ๑๓. สัจจกนิครนถ์ยอมรับว่า เชื่อว่าเป็นเช่นนั้น แล้วทูลถามว่า เคยทรงนอนหลับ กลางวันหรือไม่ ตรัสตอบว่า ทรงระลึกได้ว่า ในเดือนสุดท้ายฤดูร้อนเสด็จกลับจากบิณฑบาต เมื่อเสวยเสร็จแล้ว ทรงปูผ้าสังฆาฏิ ๔ ชั้น ทรงเอนข้าง มีสติสัมปชัญญะก้าวลงสู่ความหลับ สัจจกนิครนถ์กล่าวว่า สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวถึงการนอนหลับกลางวันว่าเป็นการอยู่ ด้วยความหลง ตรัสตอบว่า เพียงเท่านั้นยังไม่นับว่าหลง หรือไม่หลง แต่หลงเป็นอย่างไร ไม่หลงเป็นอย่างไร จักทรงแสดงให้ฟัง ๑๔. ทรงแสดงว่า ผู้ใดยังละอาสวะ (กิเลสที่ดองสันดาน) อันทำ�ำให้เศร้าหมอง ทำ�ำให้ เกิดอีกไม่ได้ ผู้นั้นชื่อว่าผู้หลง ถ้าละได้ก็เรียกว่าผู้ไม่หลง ตถาคตละอาสวะได้แล้ว เหมือน ตาลยอดด้วนที่จะไม่งอกงามขึ้นมาได้อีก ๑๕. สัจจกนิครนถ์ชมเชยพระผู้มีพระภาคว่า น่าอัศจรรย์ที่เมื่อถูกถ้อยคำ�ำกระทบ กระทั้ง ยังมีพระฉวีวรรณผ่องแผ้ว มีสีพระพักตร์ผ่องใสดังพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า๑ พร้อมทั้งเล่าให้ฟังว่า ตนเคยโต้ตอบกับครูทั้งหก คือ ปูรณะ กัสสปะ มักขลิ โคสาล อชิตะ เกสกัมพล ปกุธะ กัจจายนะ สัญชัย เวลัฏฐบุตร และนิครนถนาฏบุตร พอตนเริ่มวาทะด้วย ก็พูดเลี่ยงไปเสียนอกเรื่อง แสดงความโกรธ ความคิดประทุษร้าย และความไม่พอใจให้ ปรากฏ ส่วนพระผูม้ ีพระภาคกลับมีพระฉวีวรรณผ่องแผ้ว มีพระพักตร์ผ่องใส ครั้นแล้วสัจจกนิครนถ์กท็ ูลลากลับไป ๑

แสดงว่าสัจจกนิครนถ์มิได้ถือว่า พระผู้มีพระภาคเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เพียงแต่ชมเชยว่ามีลีลา เป็นเช่นนั้น

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มหายมกวรรค

567

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ปราสาทของนางวิสาขาในบุพพาราม ใกล้กรุงสาวัตถี ท้าวสักกะมาเฝ้ากราบทูลถามว่า กล่าวโดยย่อด้วยเหตุเพียงเท่าไร ภิกษุช่ือว่าพ้นเพราะสิ้น ตัณหา มีความสำ�ำเร็จ ปลอดโปร่งจากธรรมะที่ผูกมัด เป็นพรหมจารี มีที่สุดล่วงส่วน (คือ แน่นอนเด็ดขาด) เป็นผู้ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ๒. ตรั ส ตอบว่ า ภิ ก ษุ ใ นพระธรรมวิ นั ย นี้ ย่ อ มได้ ส ดั บ ว่ า ธรรมทั้ ง ปวงไม่ ควร ยึดถือ เธอจึงรู้ย่ิง กำ�ำหนดรู้ธรรมะทั้งปวง เธอเสวยเวทนาใด ๆ ไม่ว่าจะเป็นสุข ทุกข์ หรือ ไม่ทุกข์ไม่สุข ก็พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง พิจารณาเห็นด้วยความคลายกำ�ำหนัด พิจารณาเห็น ความดับ พิจารณาเห็นด้วยการปล่อยวางในเวทนาเหล่านั้น ไม่ถือมั่นสิ่งใด ๆ ในโลก เมื่อ ไม่ถือมั่นก็ไม่สะดุ้งดิ้นรน เมื่อไม่สะดุ้งดิ้นรนก็ดับเย็น (ปรินิพพาน) เฉพาะตน รู้ว่าสิ้นชาติ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำ�ำหน้าที่เสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นที่จะพึงทำ�ำเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก ด้วยเหตุ เพียงเท่านี้ ภิกษุช่ือว่าพ้นเพราะสิ้นตัณหา ฯ ล ฯ ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ท้าวสักกะก็ช่นื ชมภาษิต และกราบทูลลากลับ ๓. พระมหาโมคคัลลานะไปปรากฏกายในชั้นดาวดึงส์ ท้าวสักกะก็ต้อนรับเป็นอันดี เมื่อท่านถามถึงคำ�ำเฉลยปัญหาที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ย่อ ๆ เกี่ยวกับความหลุดพ้นเพราะ สิ้นตัณหา ท้าวสักกะกลับพูดเลี่ยงไปเรื่องอื่น และชวนพระมหาโมคคัลลานะไปชมปราสาท ชื่ อ เวชยั น ต์ ซึ่ ง สร้ า งขึ้ น ภายหลั ง ชนะสงครามระหว่ า งเทวดากั บ อสู ร อย่ า งวิ จิ ต รพิ ส ดาร พระมหาโมคคัลลานะเห็นท้าวสักกะเป็นผูปร ้ ะมาท ก็แสดงฤทธิเ์ อาหัวแม่เท้าเขีย่ ปราสาทเวชยันต์ ให้หวั่นไหว ซึ่งทำ�ำให้ท้าวสักกะ ท้าวเวสสวัณ และเทพชั้นดาวดึงส์ พากันอัศจรรย์ในฤทธิ์ อานุภาพของพระเถระเป็นอันมาก๑ ๔. เมือ่ พระเถระเห็นเช่นนัน้ จึงถามย้�้ำำอกี ถึงพระดำ�ำรสั เฉลยปัญหาเรือ่ งความหลุดพ้น เพราะสิน้ ตัณหาของพระผู้มีพระภาค คราวนี้ท้าวสักกะเล่าถวายเป็นอันดี พระเถระจึงลากลับมา เฝ้าพระผูม้ ีพระภาค กราบทูลถามเรื่องการที่ทรงตอบปัญหานั้น ซึ่งก็ตรัสเล่าความให้ฟังตรงกัน ๑

เรื่องนี้ถ้าถอดเป็นธรรมะจะเห็นได้ว่า มีคติเตือนใจว่า มีปราสาทที่เลอเลิศขนาดนั้น ก็อย่ามัวเมาประมาทเเป็น เครื่องเหนี่ยวรั้งมิให้คนฟุ้งเฟ้อเห่อเหิมดีมาก

มัชฌิมนิกาย

๓๗. จูฬตัณหาสังขยสูตร (สูตรว่าด้วยความสิ้นไปแห่งตัณหา สูตรเล็ก)

568

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓๘. มหาตัณหาสังขยสูตร (สูตรว่าด้วยความสิ้นไปแห่งตัณหา สูตรใหญ่) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม สมัยนั้นภิกษุช่ือสาติ ผู้เป็นบุตรของ ชาวประมงเกิดความเห็นผิดขึ้นว่า วิญญาณดวงนั้นนั่นแหละแล่นไป ท่องเที่ยวไป มิใช่ดวงอื่น (ถือว่าวิญญาณเที่ยง เป็นตัวยืนในการเวียนว่ายตายเกิด) ภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวตักเตือนว่า พระผู้มีพระภาคมิได้ตรัสเช่นนั้น ก็ไม่เชื่อฟัง ความทราบถึงพระผู้มีพระภาค จึงตรัสสั่งให้ เรียกตัวภิกษุช่ือสาติมาสอบถาม และชี้ให้เห็นว่าเป็นการกล่าวตู่พระองค์ เพราะพระองค์ตรัส อยู่โดยปริยายเป็นอเนกว่า วิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัย เว้นจากปัจจัย ความเกิดขึ้น แห่งวิญญาณย่อมไม่มี (เมื่อเกิดเพราะอาศัยเหตุปัจจัย จึงดับได้ ไม่ใช่ของยั่งยืนดังที่เข้าใจผิด ไปนั้น) ภิกษุช่อื สาติก็นั่งก้มหน้าเก้อเขิน ถอนใจ ๒. พระผู้มีพระภาคตรัสสอบถามความเข้าใจของภิกษุทั้งหลาย ก็กราบทูลตอบตรง ตามหลัก คือวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัย อื่นจากปัจจัยความเกิดแห่งวิญญาณ ย่อมไม่มี ครั้นแล้วจึงทรงแสดงการที่วิญญาณอาศัยปัจจัยเกิดขึ้น อันทำ�ำให้มีชื่อเรียก คือ อาศัยตา อาศัยรูป วิญญาณเกิดขึ้น เรียกว่าจักขุวิญญาณ (ความรู้แจ้งทางตา) เป็นต้น จนถึงอาศัยใจ อาศัยธรรมะ วิญญาณเกิดขึ้น เรียกว่ามโนวิญญาณ (ความรู้แจ้งทางใจ) เปรียบเหมือนไฟ เกิดจากไม้ ก็เรียกว่าไฟไม้ เป็นต้น ๓. แล้วตรัสแสดงหลักการเรื่องภูตะ (สิ่งที่มีที่เป็น) ว่า เกิดขึ้นเพราะอาหาร ดับไป เพราะดับอาหาร ถ้ารู้ความจริงอย่างนี้ด้วยปัญญาอันชอบ ก็จะละความสงสัยเสียได้ แม้ ความเห็นอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วนี้ ก็ไม่ควรยึดไม่ควรติด เพราะทรงแสดงธรรมอุปมาด้วยแพ เพื่อให้ถอนตัว มิใช่เพื่อให้ยึดถือ ๔. ทรงแสดงอาหาร ๔ อย่าง คือ (๑) กวฬิงการาหาร อาหารที่กลืนกิน (๒) ผัสสาหาร อาหารคือผัสสะ ความถูกต้อง (๓) มโนสัญเจตนาหาร อาหารคือเจตนาที่จะทำ�ำความดีความชั่ว (๔) วิญญาณาหาร อาหารคือวิญญาณ ครัน้ แล้วตรัสวา่ อาหารทัง้ สีเ่ หล่านี้ เกิดจากตัณหา (ความทะยานอยาก) ตัณหาเกิดจาก เวทนา (เรือ่ ยไปตามหลักปฏิจจสมปุ บาท) จนถึงสังขารเกิดจากอวิชชาเป็นปัจจยั และตรัสสรปว ู า่ อวิชชาเป็นต้นเหตุให้เกิดกองทุกข์ (เป็นลูกโซ่ไปโดยลำ�ำดับ)

569

๕. ตรัสถามให้ภิกษุทั้งหลายตอบว่า ความแก่ ความตาย มีชาติเป็นปัจจัย สาวหา ต้นเหตุขึ้นไปโดยลำ�ำดับจนถึงอวิชชาอีก แล้วทรงชี้ให้เห็นทั้งสายเกิดสายดับ สายเกิด คือ เพราะมีสิ่งที่เป็นปัจจัยจึงเกิดสิ่งนี้ และสายดับก็ทำ�ำนองเดียวกัน เพราะดับอวิชชาโดยไม่เหลือ สิ่งอื่น ๆ ก็ดับไปโดยลำ�ำดับ ๖. ตรัสถามให้เห็นว่า เมื่อรู้เห็นอย่างนี้ ก็จะไม่คิดไปถึงที่สุดเบื้องต้น ว่าได้เคยมี เคยเป็น หรือไม่มีไม่เป็น หรือไม่ อย่างไร เป็นอย่างนี้แล้วเป็นอะไรต่อไป ไม่คิดไปถึงที่สุด เบื้องปลายคืออนาคตว่า จักมีจักเป็นหรือไม่ เป็นต้น ไม่สงสัยปรารภปัจจุบัน ว่าเรามีเราเป็น หรือไม่ เป็นต้น เมื่อรู้เห็นอย่างนี้ก็จะไม่อุทิศศาสดาอื่น ไม่ถือเอาเรื่องข้อวัตรและเรื่องมงคล ตื่นข่าวของสมณพราหมณ์ทั้งหลายว่าเป็นสาระ และตรัสสรูปในที่สุดว่า นี่แหละเป็นธรรมะ ที่เห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชน พึงรู้จำ�ำเพาะตน ๗. ตรัสต่อไปว่า เพราะประชุมเหตุ ๓ อย่าง คือ (๑) มารดาบิดาอยูร่ ่วมกัน (๒) มารดามีระดู (๓) คนธรรพ์ปรากฏ จึงมีการตั้งครรภ์ ถ้าขาดข้อใดข้อหนึ่ง ก็ไม่มีการตั้งครรภ์ (คำ�ำว่า ตั้งครรภ์ แปลหักจากคำ�ำว่า การก้าว ลงของสัตว์ในครรภ์) มารดาบริหารครรภ์ อันนับเป็นภาระหนักด้วยความสงสัยอันใหญ่ ตลอดเวลา ๙ เดือนบ้าง ๑๐ เดือนบ้าง แล้วก็คลอดและเลี้ยงเด็กที่เกิดนั้นด้วยโลหิตของตน ด้วยความสงสัยอันใหญ่ แล้วตรัสว่า คำ�ำว่า โลหิตในอริยวินัย คือน้�้ำำนมของมารดา ๘. ครั้นแล้วทรงแสดงถึงการที่เด็กนั้นเจริญวัยขึ้น เล่นของเล่นต่าง ๆ ของเด็ก จนกระทั่งเติบใหญ่ขึ้นพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ที่น่า ปรารถนา รักใคร่ชอบใจ เห็นรูปเป็นต้น ก็กำ�ำหนัดในรูปที่น่ารัก ขัดเคืองในรูปที่ไม่น่ารัก ไม่มี สติตั้งมั่น ไม่รู้เจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันเป็นที่ดับแห่งอกุศลธรรมทั้งปวง เมื่อละความยินดี ยินร้ายไม่ได้ เสวยเวทนาเป็นสุข เป็นทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข ก็ชื่นชม ยึดถือเวทนา จึงเกิด ความพอใจ ความยึดมั่นถือมั่น เกิดภพเกิดชาติโดยลำ�ำดับ จนถึงเกิดความคับแค้นใจ นี้เป็น ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งปวง ๙. ทรงแสดงถึงการที่พระตถาคตทรงเกิดขึ้นในโลก มีผู้สดับธรรมออกบวช ตั้งอยู่ ในศีล สมาธิ จนได้ฌานที่ ๑ ถึงที่ ๔ (ทำ�ำนองเดียวกับข้อความในสามัญญผลสูตร ดูหน้า ๔๑๔) ผู้นั้นไม่กำ�ำหนัดในรูปที่น่ารัก ไม่ขัดใจในรูปท่ีไม่น่ารัก มีสติตั้งมั่น รู้เจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มหายมกวรรค

570

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อันเป็นที่ดับแห่งอกุศลธรรมทั้งปวง เมื่อละความยินดียินร้ายได้ เสวยเวทนาก็ไม่ช่ืนชม ยึดถือเวทนา ความพอใจ ความยึดมั่นถือมั่นจึงดับไป เป็นเหตุให้ดับภพดับชาติโดยลำ�ำดับ จนถึงดับความคับแค้นใจ นี้เป็นความดับแห่งกองทุกข์ทั้งปวง

๓๙. มหาอัสสปุรสูตร (สูตรว่าด้วยคำ�ำสอนในนิคมชื่ออัสสปุระ สูตรใหญ่) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับในนิคมแห่งแคว้นอังคะชื่ออัสสปุระ ตรัสสอนภิกษุ ทั้งหลาย มีใจความว่า คนเข้าใจพวกท่านว่าเป็นสมณะ พวกท่านก็มีช่ือว่าสมณะ ปฏิญญาตน ว่ า สมณะ จึ ง ควรสำ� ำ เหนี ย กที่จั ก สมาทานประพฤติ ธรรม อั น ทำ� ำ ให้ เ ป็ น สมณะ ทำ� ำ ให้ เ ป็ น พราหมณ์ ซึ่งจะทำ�ำให้ช่ือเป็นจริง คำ�ำปฏิญญาเป็นจริง ทำ�ำให้การบริโภคปัจจัย ๔ ของคฤหัสถ์ มีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่เขา การบวชก็จะไม่เป็นหมัน มีผล มีกำ�ำไร ๒. ทรงขยายความของธรรมที่ทำ�ำให้เป็นสมณะ ทำ�ำให้เป็นพราหมณ์ โดยสอนให้ สำ�ำเหนียกว่า (๑) จักมีความละอาย ความเกรงกลัว (ต่อความชั่ว) และมีสิ่งที่พึงทำ�ำยิ่งขึ้นไป อีก คือ (๒) จักมีความประพฤติทางกาย บริสทธ ุ ิ์ เปิดเผย ไม่มชี อ่ ง เป็นผูสำ้ ำรวม � ไม่ยกตน ข่มผู้อื่น เพราะความบริสุทธิ์ทางกายนั้น และมีสิ่งที่พึงทำ�ำยิ่งขึ้นไปอีก คือ (๓) จักมีความประพฤติทางวาจาบริสุทธิ์ ฯ ล ฯ๑ (๔) จักมีความประพฤติทางใจบริสุทธิ์ ฯ ล ฯ (๕) จักมีอาชีวะ (การเลี้ยงชีพ) อันบริสุทธิ์ ฯ ล ฯ (๖) จักสำ�ำรวมอินทรีย ค ์ ือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ (๗) จักรู้ประมาณในการบริโภค (๘) จักประกอบเนือง ๆ ซึ่งความเป็นผู้ตื่น (ไม่เห็นแก่นอนมากนัก) (๙) จักประกอบด้วยสติ (ความระลึกได้) สัมปชัญญะ (ความรู้ตวั ) และมีสิ่งที่พึง ทำ�ำยิ่งขึ้นไปอีก คือ ๑

เครื่องหมาย ฯ ล ฯ ในที่น้ ี หมายถึงซ้�้ำำกับข้อความในข้อ ๒ ตั้งแต่ ”เปิดเผย„ จนถึง ”ยิ่งขึ้นไปอีก คือ„

571

(๑๐) เสพเสนาสนะอันสงัด นั่งคู้บัลลังก์ (นั่งขัดสมาธิ) ตั้งกายตรง ดำ�ำรงสติเฉพาะ หน้า ชำ�ำระจิตจากนีวรณ์ ๕๑ ๓. ทรงเปรียบการละนีวรณ์ ๕ อย่าง เหมือนคนเป็นหนี้พ้นหนี้ คนมีโรคหายจาก โรค คนถูกจองจำ�ำพ้นจากการจองจำ�ำ คนเป็นทาสพ้นจากความเป็นทาส คนเดินทางไกลข้าม ทางกันดารได้สำ�ำเร็จ ย่อมมีความปราโมทย์โสมนัส ๔. ทรงแสดงถึงภิกษุนั้นผู้ได้บรรลุรูปฌาน ๔ ได้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณ อันทำ�ำให้ระลึกชาติได้) ได้จุตูปปาตญาณ (ญาณเห็นความตายความเกิด) และอาสวักขยญาณ (ญาณอันทำ�ำอาสวะให้สิ้น) มีจิตหลุดพ้นจากอาสวะ รู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ชาติสิ้นแล้ว เป็นต้น เธอ เห็นอริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง เหมือนคนเห็นหอยเห็นก้อนกรวดและฝูงปลาในน้�้ำำใสฉะนั้น ๕. ภิกษุน้ ี เรียกว่าสมณะก็ได้ พราหมณ์ก็ได้ ผู้อาบน้�้ำำแล้วก็ได้ ผู้ถึงเวทก็ได้ ผู้มี กิเลสไหลออกก็ได้๒ ผู้เป็นพระอริยเจ้าก็ได้ ผู้เป็นพระอรหันต์ก็ได้ แล้วทรงขยายความ ถ้อยคำ�ำเป็นคำ�ำ ๆ ไป คือที่ช่ือว่าสมณะ เพราะสงบอกุศลบาปธรรมแล้ว ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะลอยอกุศลบาปธรรมแล้ว ชื่อว่าผู้อาบน้�้ำำแล้ว เพราะอาบน้�้ำำชำ�ำระอกุศลบาปธรรมแล้ว ชื่อว่าผู้ถึงเวท (ผู้รู้พระเวทจบ) เพราะรู้จบอกุศลบาปธรรมแล้ว ชื่อว่าผู้มีกิเลสไหลออก เพราะ อกุ ศ ลบาปธรรมไหลออกแล้ ว ชื่ อ ว่ า พระอริ ย เจ้ า เพราะไกลจากอกุ ศ ลบาปธรรม ชื่ อ ว่ า พระอรหันต์ เพราะไกลจากอกุศลบาปธรรม

๔๐. จูฬอัสสปุรสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในนิคมชื่ออัสสปุระ สูตรเล็ก) ๑. พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ นิคมชื่ออัสสปุระ แคว้นอังคะ ตรัสสอนภิกษุทั้งหลาย ให้สำ�ำเหนียก ในเรื่องชื่อ และคำ�ำปฏิญญาว่าเป็นสมณะเหมือนสูตรก่อน แต่แสดงข้อปฏิบัติ ต่างออกไปว่า พึงสำ�ำเหนียกว่า จักปฏิบัตขิ ้อปฏิบัติอันชอบของสมณะ

๑

เรื่องของนีวรณ์ ดูหน้า ๔๙๐ หมายเลข ๕ หน้า ๕๐๒ (พระสาริบุตรแสดงความแน่ใจ) และ หน้า ๑๑๒ หมายเลข ๖๘ ๒ โสตติยะ แปลตามศัพท์ว่า ผูม้ ีการสดับตรับฟังได้อีกอย่างหนึ่ง ฝรั่งแปลว่า well versed in sacred learning.

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ มหายมกวรรค

572

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒. ทรงไขความว่า ปฏิบัติข้อปฏิบัติอันชอบของสมณะ คือตราบใดยังละมลทิน ของสมณะ (๑๒ อย่าง) ไม่ได้ พระองค์ก็ไม่ตรัสว่า ปฏิบัติข้อปฏิบัติอันชอบของสมณะ มลทิน ของสมณะ (๑๒ อย่าง) คือ (๑) อภิชฌา (เพ่งอยากได้) (๒) พยาบาท (ปองร้าย) (๓) โกรธ (๔) ผูกโกรธ (๕) ลบหลู่บุญคุณท่าน (๖) ตีเสมอ (๗) ริษยา (๘) ตระหนี่ (๙) มักอวด (๑๐) มายา (๑๑) ปรารถนาลามก (๑๒) เห็นผิด ทรงเปรียบการบวชของภิกษุนี้ (ผู้ละมลทินของสมณะไม่ได้) ว่าเป็นเช่นเดียวกับเอา ปลอกใส่อาวุธชื่อมตชะ มีคมสองข้างไว้ (ซ่อนความคมไว้ข้างใน เท่ากับซ่อนมลทินไว้ข้างใน) ๓. ทรงแสดงว่าไม่ตรัสถึงความเป็นสมณะด้วยเหตุสักว่าการทรงผ้าสังฆาฏิ เพียง การเปลือยกาย เพียงเอาฝุ่นทาตัว เพียงลงอาบน้�้ำำ เพียงอยู่โคนไม้ เพียงอยู่กลางแจ้ง เพียง ยืนแหงนหน้า เพียงกินอาหารโดยกำ�ำหนดเวียนรอบ (คือ ๑ เดือน หรือกึ่งเดือนกินครั้งหนึ่ง) เพียงสาธยายมนต์ เพียงทรงชฎา (แบบฤษี) (ทั้งหมดนี้เป็นลัทธิของสมณะภายนอกพระพุทธ ศาสนา ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสว่า เพียงเท่านั้นยังไม่ตรัสว่าเป็นสมณะ) ๔. ตรัสว่า ถ้าเพียงทรงผ้าสังฆาฏิ (ผ้าซ้อน) เป็นต้น จะทำ�ำให้บุคคลผู้มีมลทิน ละมลทิน (ทั้งสิบสองอย่าง) นั้นได้ ญาติมิตรก็จะพากันชักชวนให้ทรงผ้าสังฆาฏิ เป็นต้น ด้วยเข้าใจว่าจะทำ�ำให้ละมลทินได้ แต่เพราะทรงเห็นผูทร ้ งผ้าสังฆาฏิ เป็นต้น ยังมีมลทนิ เหล่านัน้ จึงไม่ตรัสถึงความเป็นสมณะเพียงทรงผ้าสังฆาฏิ เป็นต้น ๕. ทรงแสดงถึงภิกษุผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติชอบของสมณะ คือละมลทิน (ทั้งสิบสอง อย่าง) ได้ พิจารณาเห็นตนบริสุทธิ์ พ้นจากอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย จึงเกิดปราโมทย์ปีติ มีกายระงับ เสวยสุข มีจิตตั้งมั่น แผ่จิตอันประกอบด้วยพรหมวิหาร ๔ หาประมาณมิได้ไปยัง โลกทั้งสิ้น ทุกทิศทาง เปรียบเหมือนสระน้�้ำำใส เย็นสนิท มีท่าเป็นที่ลงอาบอันน่ารื่นรมย์ คน เดินทางมาแต่ ๔ ทิศ ถูกความร้อนเผา ลำ�ำบาก อยากน้�้ำำ ระหายน้�้ำำ มาถึงสระนั้น ก็จะนำ�ำ ความระหายน้�้ำำ คว ามกระวนกระวายเพราะความร้ อ นออกเสี ย ได้ บุ คคล ออกบวชจาก สกุลกษัตริย พร ์ าหมณ์ แพศย์ ศูทร มาถึงพระธรรมวินยั ที่พระตถาคตประกาศแล้ว เจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ย่อมได้ความสงบระงับภายใน ผู้เช่นนี้ ตรัสว่า ปฏิบัติข้อปฏิบัติ อันชอบของสมณะ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค

573

๖. ผู ้ ที่ อ อกบวชจากสกุ ล กษั ต ริ ย ์ พร าหมณ์ แพศย์ ศู ทร ทำ� ำ ให้ แ จ้ ง เจโตวิ มุ ติ (ความหลุดพ้นเพราะสมาธิ) ปัญญาวิมุติ (ความหลุดพ้นเพราะปัญญา) อันไม่มีอาสวะอยู่ใน ปัจจุบัน ตรัสว่า เป็นสมณะเพราะสิ้นอาสวะ

จูฬยมกวรรค คือวรรคที่มีสูตรคู่ขนาดเล็ก มี ๑๐ สูตร

๑. พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล เสด็จแวะพัก ณ หมู่บ้านพราหมณ์ ชื่อสาละ พวกพราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านสาละ (สาเลยยกะ) ได้ยินกิตติศัพท์ ก็พากันไปเฝ้า กราบทูลถามถึงเหตุปัจจัย ที่ทำ�ำให้สัตว์บางพวกตายแล้วเข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก และสัตว์บางพวกตายแล้ว เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ตรัสตอบว่า พวกที่เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก เพราะประพฤติอธรรม เพราะประพฤติไม่สม่�่ำำเสมอ ส่วนพวกที่เข้าถึงสุคติ โลกสวรรค์ เพราะประพฤติธรรม เพราะประพฤติสม่�่ำำเสมอ ๒. ทรงขยายความแห่งคำ�ำว่า ประพฤติอธรรม ประพฤติไม่สม่�่ำำเสมอ โดยแจก ออกเป็นทางกาย ๓ ทางวาจา ๔ ทางใจ ๓ (ทุจจริต ๓ ซึ่งแจกออกเป็น ๑๐ อย่าง เรียก อกุศลกรรมบถ หรือทางแห่งอกุศล) ซึ่งเป็นเหตุให้เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก ๓. ทรงขยายความแห่งคำ�ำว่า ประพฤติธรรม ประพฤติสม่�่ำำเสมอ โดยแยกออกเป็น ทางกาย ๓ ทางวาจา ๔ ทางใจ ๓ (สุจริต ๓ ซึ่งแจกออกเป็น ๑๐ อย่าง เรียกกุศลกรรมบถ หรือทางแห่งกุศล) ซึ่งเป็นเหตุให้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ๔. ทรงแสดงว่า ผูปร ้ ะพฤติธรรม ประพฤติสม่�่ำำเสมอ หวังจะเข้าถึงฐานะใด ๆ ได้แก่ กษัตริย์มหาศาล พราหมณมหาศาล คฤหบดีมหาศาล เทพชั้นจาตุมมหาราช ชั้นดาวดึงส์ ชั้นยามะ ชั้นดุสิต ชั้นนิมมานรดี ชั้นปรนิมมิตวสวัตตี ชั้นพรหม เทพพวกอาภะ (มีแสงสว่าง) พวกปริตตาภะ พวกอัปปมาณาภะ พวกอาภัสสระ พวกปริตตสุภะ อัปปมาณสุภะ พวก สุภกิณหกะ พวกเวหัปผละ พวกอวิหะ พวกอตัปปะ พวกสุทัสสะ พวกสุทัสสี พวกอกนิฏฐกะ พวกอากาสานัญจายตนะ พวกวิญญาณัญจายตนะ พวกอากิญจัญญายตนะ พวกเนวสัญญา นาสัญญายตนะ หรือหวังทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะอยู่ในปัจจุบัน ก็มี ฐานะที่เป็นไปได้ เพราะผู้นั้นประพฤติธรรม ประพฤติสม่�่ำำเสมอ พราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านสาละ เลื่อมใสพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึง พระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

มัชฌิมนิกาย

๔๑. สาเลยยกสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านสาละ)

574

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(หมายเหตุ : ในพระสูตรนี้ มีปัญหาเรื่องศัพท์อยู่หลายแห่ง (๑) คำ�ำว่า สุจริต ทุจจริต กุศลกรรมบถ อกุศลกรรมบถ แจกออกเป็นอะไรบ้าง ควรดูหนังสือนวโกวาท หน้า ๓๒ ๕๙ และ ๖๐ (๒) คำ�ำว่า มหาศาลที่นำ�ำมาต่อท้ายกษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี หมายความว่ามี ทรัพย์มาก (๓) เทพชั้นจาตุมมหาราช ถึงชั้นปรนิมมิตวสวัตตี รวม ๖ ชั้น เรียกว่าสวรรค์ ชั้ น กามาวจร คื อ ยั ง อยู ่ ใ นชั้ น กาม ควรดู คำ� ำ อธิ บ ายในหนั ง สื อ ธรรมวิ ภ าค ปริ จ เฉทที่ ๒ หน้า ๗๙ หนังสือที่อ้างทั้งสองเล่ม โปรดดูในภาค ๕ ด้วย ส่วนลำ�ำดับเทพชั้นพรหมที่กล่าวถึงในที่นี้ ต่างจากที่กล่าวไว้ในที่อ่ืนเล็กน้อย เพื่อ สะดวกแก่การเทียบเคียง ขอกล่าวถึงเทพชั้นพรหมที่ปรากฏในคำ�ำอธิบายของอรรถกถาทั่วไป คือชั้นรูปพรหม (พรหมมีรูป) มี ๑๖ ชั้น คือ ๑. พรหมปาริสัชชะ (๓ พวกนี้เป็นพวกได้ฌานที่ ๑) ๒. พรหมปุโรหิต ๓. มหาพรหม ๔. ปริตตาภะ ๕. อัปปมาณาภะ (๓ พวกนี้เป็นพวกได้ฌานที่ ๒ และที่ ๓) ๖. อาภัสสระ ๗. ปริตตสุภะ ๘. อัปปมาณสุภะ (๓ พวกนี้เป็นพวกได้ฌานที่ ๔) ๙. สุภกิณหะ ๑๐. เวหัปผละ (พวกนี้บำ�ำเพ็ญฌานที่ ๕ ฌานนี้แยกออกไปจากฌานที่ ๔ จัดตามวิธี ของอภิธรรม) ๑๑. อสัญญีสัตว์ (เป็นพรหมที่มาจากพวกเดียรถีย์ ที่บำ�ำเพ็ญฌานที่ ๕ นั่นแหละ แต่ หน่ายหรือรังเกียจจิตใจ จึงเป็นพวกมีแต่รูป ไม่มีนาม) ๑๒. อวิหะ ๑๓. อตัปปะ (๕ ประเภทนี้เป็นชั้นสุทธาวาส เป็นที่อยู่โดยเฉพาะของ ๑๔. สุทัสสะ พระอนาคามี คอื พระอริยบุคคลรองลงมาจากพระอรหันต์) ๑๕. สุทัสสี ๑๖. อกนิฏฐะ

575

ส่วนอรูปพรหม (พรหมไม่มีรูป) ๔ ชั้น คือ ๑. อากาสานัญจายตนะ ๒. วิญญาณัญจายตนะ ๓. อากิญจัญญายตนะ ๔. เนวสัญญานาสัญญายตนะ รวมทั้งรูปพรหมและอรูปพรหมจึงเป็น ๒๑ ชั้น แต่ในพระสูตรนี้ คำ�ำว่าชั้นพรหม อรรถกถาอธิบายว่า หมายถึงพรหม ๓ ประเภทแรกที่ได้ปฐมฌาน คำ�ำว่า เทพพวกอาภะ (มีแสงสว่าง) อรรถกถาว่า มิได้หมายความถึงเทพหรือพรหมพวกอื่น หากหมายถึงเทพหรือ พรหมอีก ๓ ประเภทถัดไป คือ ปริตตาภะ อัปปมาณาภะ อาภัสสระ จึงเท่ากับพวกอาภะ เป็นการกล่าวรวม ๆ ส่วนปริตตาภะถึงอาภัสสระเป็นการขยายความ ในพระสูตรนี้ไม่กล่าวถึง อสัญญีสัตว์ เพราะแม้จะเป็นเทพชั้นพรหม แต่ทางพระพุทธศาสนาไม่ยกย่อง จึงเป็นอันว่า เมื่ออธิบายแล้วก็เข้ากันได้กับลำ�ำดับในที่อ่ืน การแสดงหลักฐาน เพื่อประดับความรู้ในที่นี้ เพียงขั้นตำ�ำรา ไม่ใช่ขั้นวิจาร ว่ามีจริงหรือไม่ หรือจะถอดความอย่างไร เพราะจะต้องใช้ หน้ากระดาษมาก และได้เขียนวิจารไว้บ้างแล้วในหนังสือเล่มอื่น เช่น คุณลักษณะพิเศษ แห่งพระพุทธศาสนา)

๔๒. เวรัญชกสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์คฤหบดีชาวเมืองเวรัญชา) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสตอบปัญหาของพราหมณ์คฤหบดี ชาวเมืองเวรัญชาที่มาถามเช่นเดียวกับสาเลยยกสูตร จึงตรัสตอบเช่นเดียวกับสาเลยยกสูตร ผลของการแสดงธรรม พราหมณ์คฤหบดีพวกนั้นเลื่อมใสพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็น อุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๔๓. มหาเวทัลลสูตร (สูตรว่าด้วยเวทัลละคือการโต้ตอบด้วยใช้ความรู้ สูตรใหญ่) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม พระมหาโกฏฐิตะไปหาพระสาริบุตรถาม ปัญหาต่าง ๆ ซึ่งพระสาริบุตรก็ได้ตอบชี้แจงดังต่อไปนี้ ๑. ความหมายของคำ�ำว่า ผู้มีปัญญาทราม คือผู้ไม่รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง ๒. ความหมายของคำ�ำว่า ผู้มีปัญญา คือผู้รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค

576

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. ความหมายของคำ�ำว่า วิญญาณ คือรู้แจ้ง ได้แก่รู้แจ้งสุข ทุกข์ ไม่ทุกข์ไม่สุข ๔. ปัญญา กับ วิญญาณ ปนกันหรือแยกกัน ตอบว่า เป็นธรรมปนกัน ยากที่จะแยกบัญญัตทำิ �ำให้ต่างกันได้ ๕. ปัญญา กับ วิญญาณ ปนกัน จะต่างกันอย่างไร ตอบว่า ปัญญาควรเจริญ (ทำ�ำให้เกิดมี) ส่วนวิญญาณควรกำ�ำหนดรู้ (ปริญเญยยะ) ๖. ที่เรียกว่าเวทนา เพราะเสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง ไม่ทุกข์ไม่สุขบ้าง ๗. ที่เรียกว่าสัญญา เพราะจำ�ำได้ เช่น จำ�ำสีเขียว เหลือง แดง ขาวได้ ๘. เวทนา สัญญา วิญญาณ ปนกันหรือแยกกัน ตอบว่า เป็นธรรมปนกัน ยากที่จะแยกบัญญัตทำิ �ำให้ต่างกันได้ เพราะเสวยรู้สึก สิง่ ใดก็จำำส � งิ่ นัน้ ได้ จำำส � งิ่ ใดได้กร็ แู้ จ้งสิง่ นัน้ จึงแยกบัญญัตทำิ ำ� ให้ตา่ งกัน ไม่ได้ ๙. มโนวิญญาณ๑ อันบริสุทธิ์ ไม่เกี่ยวกับอินทรีย์ ๕ (ไม่ปนกับเรื่องของตา หู จมูก ลิ้น กาย) พึงรู้อะไรได้ ตอบว่า พึงรูอ้ ากาสานัญจายตนะได้วา่ อากาศหาที่สดุ มิได้ พงึ รูว้ ญิ ญาณัญจายตนะ ได้ ว ่า วิญญาณหาที่สุ ด มิ ได้ พึ งรู ้ อ ากิ ญ จั ญ ญายตนะได้ ว่ า สิ่ ง ใด สิ่งหนึ่งไม่มี ถามว่า บุคคลย่อมรู้ธรรมที่ควรรู้ได้ด้วยอะไร ตอบว่า ด้วยปัญญาจักษุ (ดวงตาคือปัญญา) ถามว่า ปัญญามีอะไรเป็นประโยชน์ ตอบว่า มีการรู้ย่งิ การกำ�ำหนดรู้ การละเป็นประโยชน์ ๑๐. ปัจจัยในการเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิมีกี่อย่าง ตอบว่า มี ๒ อย่าง คือการประกาศของผู้อื่น กับการทำ�ำไว้ในใจโดยแยบคาย ๑

มโนวิญญาณอันบริสุทธิ์ ในที่น้ ี อรรถกถาแก้ว่า ได้แก่จิต ในรูปาวจรจตุตถฌาน (ฌานที่ ๔ อันท่องเที่ยวในรูป คือยังมีรูปเป็นอารมณ์)

577

ถามว่า สั มม าทิ ฏ ฐิ อั น องค์ (ประกอบ) เท่ า ไรอนุ เ คราะห์ จึง มี เ จโตวิ มุ ติ ปัญญาวิมุติเป็นผล เป็นอานิสงส์ ตอบว่า องค์ ๕ คือ ศีล การสดับฟัง การสนทนา สมถะ (ความสงบระงับ) และ วิปัสสนา (ความเห็นแจ้ง) ๑๑. ภพมีเท่าไร ตอบว่า มี ๓ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ ถามว่า การเกิดในภพอีกต่อไปนั้นมีได้อย่างไร ตอบว่า มีได้เพราะความยินดีในภพนั้น ๆ ของสัตว์ ผู้มีอวิชชาเป็นนีวรณ์ (เครื่องกั้น) มีตัณหาเป็นสัญโญชน์ (เครื่องผูกมัด) ถามว่า การเกิดในภพอีกต่อไปจะไม่มีได้อย่างไร ตอบว่า ไม่มไี ด้เพราะคลายอวิชชา (ความไม่ร)ู้ เพราะเกิดวิชชา (ความรู)้ เพราะ ดับตัณหาเสียได้ ๑๒. ฌานที่ ๑ เป็นอย่างไร ตอบว่า ภิกษุสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม เข้าฌานที่ ๑ อันมีวิตก (ความ ตรึก) วิจาร (ความตรอง) มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก (ความสงัด)

ฌานที่ ๑ มีองค์ ๕ คือ วิตก วิจาร ปีติ (ความอิ่มใจ) สุข และเอกัคคตา (ความเป็นผู้มีอารมณ์เป็นหนึ่ง) ฌานที่ ๑ ละองค์ ๕ ได้ ประกอบด้วย องค์ ๕ ละองค์ ๕ คือละนีวรณ์ ๕ ประกอบด้วยองค์ ๕ คือมีวติ ก เป็นต้น ๑๓. อินทรีย์ ๕ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย มีอารมณ์ต่างกัน มีที่เที่ยวไปต่างกัน ไม่เสวย อารมณ์ในทีเ่ ทีย่ วไปของกันและกัน (เช่น ตาฟังเสียงไม่ได้ หูเห็นรูปไม่ได้) อะไรเล่า เป็นที่อาศัย และเป็นตัวเสวยอารมณ์ในที่เที่ยวไปของอินทรีย์ ๕ เหล่านั้น ตอบว่า ใจ (มโน) ๑๔. อินทรีย์ ๕ อาศัยอะไรตั้งอยู่ ตอบว่า อาศัยอายุ ถามว่า อายุอาศัยอะไร ตอบว่า อาศัยไออุ่น ถามว่า ไออุ่นอาศัยอะไร ตอบว่า อาศัยอายุ อายุอาศัยไออุ่น ไออุ่นอาศัยอายุ เปรียบเหมือนแสงสว่าง อาศัยเปลวไฟจึงปรากฏ เปลวไฟอาศัยแสงสว่างจึงปรากฏ

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค

578

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ถามว่า อายุสังขาร (ธรรมที่ปรุงแต่งคืออายุ) กับเวทนียธรรม (ธรรมที่พึงรู้สึก ได้)๑ เป็นอันเดียวกัน หรืออื่นจากกัน ตอบว่า ไม่เป็นอันเดียวกัน ถ้าเป็นอันเดียวกัน การออก (จากสมาบัติ) ของภิกษุ

ผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ (สมาบัติอันดับสัญญาและเวทนา) ก็ไม่พึง ปรากฏ แต่เพราะเป็นสิ่งอื่นจากกันจึงปรากฏได้ ๑๕. ธรรมกี่อย่างละกาย กายจึงนอนเหมือนท่อนไม้ไร้เจตนา ตอบว่า ธรรม ๓ อย่าง คือ อายุ ไออุ่น วิญญาณ ถามว่า คนตายกับภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธต่างกันอย่างไร ตอบว่า คนตายสิ่งที่ปรุงกาย วาจา จิตดับ อายุสิ้น ไออุ่นดับ (วูปสันตะ = สงบ ระงับ) และอินทรีย์แตก (ตา หู เป็นต้น ใช้การไม่ได้) ส่วนภิกษุผู้เข้า สัญญาเวทยิตนิโรธ สิ่งที่ปรุงกาย วาจา จิตดับ แต่อายุยังไม่สิ้น ไออุ่น ยังไม่ดับ อินทรีย์ยังผ่องใส ๑๖. ปัจจัยแห่งการเข้าเจโตวิมุต๒ิ อันไม่มีทุกข์ ไม่มีสุขนั้น มีก่อี ย่าง ตอบว่า มี ๔ อย่าง คือเพราะละสุขกาย ทุกข์กาย เพราะสุขใจ ทุกข์ใจดับ ภิกษุ จึงเข้าฌานที่ ๔ อันไม่มีสุข ไม่มีทุกข์ มีแต่ความบริสุทธิ์แห่งสติอันเกิด จากอุเบกขา ถามว่า ปัจจัยแห่ง ”การเข้า„ เจโตวิมุติอันไม่มีนิมิต (เครื่องกำ�ำหนดหมาย) มีก่อี ย่าง ตอบว่า มี ๒ อย่าง คือการไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง และการใส่ใจธาตุอันไม่มีนิมิต ถามว่า ปัจจัยแห่ง ”การตั้งอยู่„ ในเจโตวิมุติอันไม่มีนิมิตมีกี่อย่าง ตอบว่า มี ๓ อย่าง คือการไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง การใส่ใจธาตุอันไม่มีนิมิต และการปรุงแต่งในกาลก่อน (ปุพฺเพ อภิสงฺขาโร น่าจะหมายความว่า ตั้งใจไว้ก่อนว่าจะอยู่ในสมาธินั้นนานเท่าไร) ถามว่า ปัจจัยแห่ง ”การออก„ จากเจโตวิมุติอันไม่มีนิมิต มีกี่อย่าง ตอบว่า มี ๒ อย่าง คือการใส่ใจนิมิตทั้งปวง และการไม่ใส่ใจธาตุที่ไม่มีนมิ ิต ๑

อรรถกถาแก้ว่า อายุสังขาร ก็คืออายุนั่นเอง ส่วนเวทนียธรรม ได้แก่เวทนา คือความรู้สึกอารมณ์เป็นสุขเป็นทุกข์ ไม่ทุกข์ไม่สุข ๒ เจโตวิมุต คว ิ ามหลุดพ้นเพราะสมาธิ คือหลุดพ้นจากกิเลสด้วยอำ�ำนาจสมาธิ

579

๑๗. เจโตวิมุติอันไม่มีประมาณ เจโตวิมุติอันมีความไม่มีอะไรเป็นอารมณ์ เจโตวิมุติ อันมีความสูญเป็นอารมณ์ และเจโตวิมุติอันไม่มีนิมิต มีอรรถะและพยัญชนะ ต่างกัน หรือเหมือนกัน ตอบว่า มี ปริ ย ายที่ธรรม เหล่ า นี้ อ าศั ย แล้ วมี อ รรถะและพยั ญ ชนะต่ า งกั น มีอรรถะอันเดียวกัน มีพยัญชนะต่างกัน คือ เจโตวิ มุ ติ อั น ไม่ มี ปร ะมาณ ได้ แ ก่ ก ารที่ภิ ก ษุ มี จิ ต ประกอบด้ ว ย พรหมวิหาร ๔ มีเมตตา เป็นต้น อันไม่มีประมาณ ไม่มีเวร แผ่ไปยัง โลกทั้งปวง ทุกทิศ

เจโตวิ มุ ติ อั น มี คว ามไม่ มี อ ะไรเป็ น อารมณ์ ได้ แ ก่ ก ารที่ภิ ก ษุ ก้าวล่วง (อรูปฌาณชื่อ) วิญญาณัญจายตนะ เข้าสู่ (อรูปฌานชื่อ) อากิญจัญญายตนะ

เจโตวิมุติอันมีความสูญเป็นอารมณ์ ได้แก่การที่ภิกษุไปสู่ป่าก็ตาม สู่โคนไม้ก็ตาม สู่เรือนว่างเปล่าก็ตาม พิจารณาว่าสิ่งนี้สูญจากตัวตน หรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตัวตน

เจโตวิมุติอันไม่มีนิมิต ได้แก่การที่ภิกษุเข้าเจโตสมาธิอันไม่มีนิมิต (เครื่องกำ�ำหนดหมาย) เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง นี้เป็นปริยายที่ธรรมเหล่านี้อาศัยแล้ว มีอรรถะและพยัญชนะต่างกัน ส่วนปริยายที่ ธรรมเหล่านี้อาศัยแล้ว มีอรรถะอันเดียวกัน มีพยัญชนะต่างกัน คือ ราคะ โทสะ โมหะ ชื่อว่าเป็นเครื่องทำ�ำให้ ”มีประมาณ„ ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ ละราคะ โทสะ โมหะ ได้เด็ดขาดแล้ว บรรดาเจโตวิมุติที่ ”ไม่มีประมาณ„ ทั้งหลาย เจโตวิมุติที่ไม่กำ�ำเริบ เป็นยอด เจโตวิมุติที่ไม่กำ�ำเริบนั้นแหละสูญ คือว่างจากราคะ โทสะ โมหะ ราคะ โทสะ โมหะ ชื่อว่าเป็น ”กิญจนะ„ คือกิเลสเครื่องกังวล๑ ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ ละราคะ โทสะ โมหะ ได้เด็ดขาดแล้ว บรรดาเจโตวิมุตทิ ี่ ”ไม่มีกิญจนะ„ ทั้งหลาย เจโตวิมุตทิ ี่ไม่ กำ�ำเริบเป็นยอด เจโตวิมุติที่ไม่กำ�ำเริบนั้นแหละเป็นสูญ คือว่างจากราคะ โทสะ โมหะ ๑

โดยปกติ คำ�ำว่า อากิญจัญญายตนะ อันเป็นชื่อของอรูปฌานที่ ๓ แปลว่า มีความไม่มีอะไรเป็นอารมณ์ แต่ในที่นี้ คำ�ำว่า ไม่มีอะไรนั้น อาจแปลได้ว่า ไม่มีกิเลสเครื่องกังวลได้ด้วย เป็นการอธิบาย เพื่อให้อรรถะ คือเนื้อความ ลงรอยเดียวกัน

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค

580

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ราคะ โทสะ โมหะ ชือ่ ว่าเป็นเครือ่ งกระทำ�ำให้ ”มีนมิ ติ „ ภิกษุผเู้ ป็นพระขีณาสพ ละราคะ โทสะ โมหะ ได้เด็ดขาดแล้ว บรรดาเจโตวิมุติที่ ”ไม่มีนิมิต„ ทั้งหลาย เจโตวิมุติที่ไม่กำ�ำเริบ เป็นยอด เจโตวิมุติที่ไม่กำ�ำเริบนั้นแหละสูญ คือว่างจากราคะ โทสะ โมหะ นี้คือปริยายที่ธรรมเหล่านั้นอาศัยแล้ว มีอรรถะเป็นอันเดียวกัน มีพยัญชนะต่างกัน พระมหาโกฏฐิตะก็ช่นื ชมภาษิตของพระสาริบุตรเถระ (หมายเหตุ : สูตรนี้เป็นหลักวิชาอย่างสำ�ำคัญ จึงย่อไว้ค่อนข้างพิสดาร ในกรณีที่ อธิ บ ายวิ ญ ญาณว่ า รู ้ แ จ้ ง สุ ข ทุ ก ข์ ไม่ ทุ ก ข์ ไ ม่ สุ ข นั้ น นั บ ว่ า แปลกกว่ า ที่ อื่ น ซึ่ ง อธิ บ าย วิญญาณว่า รู้แจ้งอารมณ์ทางตา หู เป็นต้น แต่ถ้าดูในธาตุวิภังคสูตร ในพระไตรปิฎก เล่ม ๑๔ ซึ่งจะกล่าวข้างหน้า ก็จะเห็นว่ามีเค้าอันเดียวกัน)

๔๔. จูฬเวทัลลสูตร (สูตรว่าด้วยเวทัลละคือการโต้ตอบด้วยใช้ความรู้ สูตรเล็ก) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ วิสาขอุบาสก (ผู้เป็น อดีตสามี) เข้าไปหานางธัมมทินนาภิกษุณี (ผู้เป็นอดีตภริยา) ตั้งคำ�ำถามต่าง ๆ ซึ่งนางธัมมทินนา ภิกษุณีก็ตอบชี้แจงดังต่อไปนี้ ๑. คำ�ำว่า สักกายะ (กายของตน) คืออะไร ตอบว่า ขันธ์ ๕ ที่คนยึดถือ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ พระผู้มี พระภาคตรัสว่า กายของตน ถามว่า เหตุให้เกิดกายของตนคืออะไร ตอบว่า ตั ณ หา ความทะยานอยาก คื อ ทะยานอยากในกาม ในความมี ความเป็น ในความไม่มีไม่เป็น ถามว่า ความดับแห่งกายของตนคืออะไร ตอบว่า คือการดับตัณหาโดยไม่เหลือ ถามว่า ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับกายของตนคืออะไร ตอบว่า มรรคมีองค์ ๘ อันประเสริฐ มีความเห็นชอบ เป็นต้น ถามว่า อุปาทาน (ความยึดมัน่ ถือมัน่ ) กับอุปาทานขันธ์ ๕ (ขันธ์ ๕ ที่คนยึดถือ) เป็นอันเดียวกัน หรือว่าอุปาทานอื่นจากอุปาทานขันธ์ ๕ ตอบว่า อุปาทาน กับอุปาทานขันธ์ ๕ มิใช่เป็นอันเดียวกัน แต่อุปาทานก็ไม่อ่นื ไปจากอุปาทานขันธ์ ๕ คือความกำ�ำหนัดด้วยความพอใจในอุปาทาน ขันธ์ ๕ อันใด อันนั้นคืออุปาทาน

581

๒. สักกายทิฏฐิ (ความเห็นที่ยึดในกายของตน) เป็นอย่างไร ตอบว่า บุถุชนผู้มิได้สดับ ไม่เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับแนะนำ�ำในธรรมของพระอริยะ ไม่เห็นสัตบุรุษ (คนดี) ไม่ฉลาด ในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับแนะนำ�ำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูป เป็นตน เห็นตนมีรูป เห็นรูปในตน เห็นตนในรูป (เห็นเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เช่นเดียวกัน จึงรวมเป็น ๔ x ๕ = ๒๐ ข้อ) ถามว่า สักกายทิฏฐิจะไม่มีได้อย่างไร ตอบว่า อริยสาวกผู้ได้สดับ ที่ตรงกันข้ามกับบุถุชน และไม่เห็นอย่างนั้น ๓. อริยมรรคมีองค์ ๘ คืออะไร ตอบว่า มีสัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ เป็นต้น ถามว่า อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นสังขตะ (ปัจจัยปรุงแต่ง) หรือเป็นอสังขตะ (ปัจจัยมิได้ปรุงแต่ง) ตอบว่า เป็นสังขตะ ถามว่า ขันธ์๑ ๓ สงเคราะห์เข้าด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ ก็แต่ว่าอริยมรรคมี องค์ ๘ สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓ ตอบว่า ขันธ์ ๓ ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ ก็แต่ว่าอริยมรรคมี องค์ ๘ สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓ คือ การเจรจาชอบ การกระทำ�ำชอบ การเลี้ยงชีวิตชอบ สงเคราะห์เข้าด้วย ศีลขันธ์ (กองศีล) พยายามชอบ ตั้งสติชอบ ตั้งใจมั่นชอบ สงเคราะห์เข้าด้วยสมาธิขันธ์ (กองสมาธิ) เห็นชอบ ดำ�ำริชอบ สงเคราะห์เข้าด้วยปัญญาขันธ์ (กองปัญญา) ถามว่า สมาธิ สมาธินมิ ติ (เครือ่ งกำ�ำหนดหมายของสมาธิ) สมาธิปรกิ ขาร (เครือ่ ง ประกอบของสมาธิ) และสมาธิภาวนา (การเจริญหรืออบรมสมาธิ) คืออะไร ตอบว่า ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง คือ สมาธิ

สติปัฏฐาน ๔ คือ สมาธินมิ ิต ๑

ขันธ์ ๓ คือ สีลขันธ์ กองศีล สมาธิขันธ์ กองสมาธิ และปัญญาขันธ์ กองปัญญา

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค

582

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สัมมัปปธาน ๔ (ความเพียรชอบ) คือ สมาธิปริกขาร และ การเสพ การทำ�ำให้มาก ซึง่ ธรรมเหล่านัน้ (ทัง้ สติปฏั ฐาน และสัมมปปธ ั าน) คือ สมาธิภาวนา ๔. สังขาร ๓ คือ กายสังขาร (เครือ่ งปรุงกาย) วจีสงั ขาร (เครือ่ งปรุงวาจา) จิตตสังขาร

(เครื่องปรุงจิต) คืออะไร ตอบว่า ลมหายใจเข้าออก เป็นกายสังขาร ความตรึก ความตรอง (วิตก วิจาร) เป็นวจีสังขาร ความจำ�ำได้หมายรู้ และ ความรู้สึกอารมณ์ (สัญญา เวทนา) เป็นจิตตสังขาร ถามว่า เพราะเหตุไรจึงเป็นเช่นนั้น ตอบว่า เพราะลมหายใจเข้าออก เป็นไปทางกาย เนื่องด้วยกาย จึงเป็นเครื่อง ปรุงกาย คนตรึก แล้ ว ตรองแล้ ว ก่ อ น จึ ง เปล่ ง วาจา ความตรึ ก ความตรอง จึงเป็นเครื่องปรุงวาจา สัญญา เวทนา เป็นไปทางจิต เนื่องด้วยจิต จึงเป็นเครื่องปรุงจิต ๕. การเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ (สมาบัตอิ นั ดับสัญญาและเวทนา) เป็นอย่างไร ตอบว่า ภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ไม่ต้องคิดว่า เราจักเข้า เรากำ�ำลัง เข้า หรือเราเข้าแล้ว สู่สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ เป็นแต่ว่าอบรมจิต เช่นนั้นไว้ก่อนน้อมจิตไปเพื่อความเป็นเช่นนั้น ถามว่า ภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ สังขารอะไรดับก่อน ตอบว่า วจีสังขารดับก่อน ต่อจากนั้นกายสังขาร ต่อจากนั้นจิตตสังขารจึงดับ ถามว่า การออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติเป็นอย่างไร ตอบว่า ภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติไม่ต้องคิดว่าเราจักออก เรา กำ�ำลงั ออก เราออกแล้วจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ เป็นแต่วา่ อบรม จิตเช่นนั้นไว้ก่อนน้อมจิตเพื่อความเป็นเช่นนั้น ถามว่า เมื่อภิกษุออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ สังขารอะไรเกิดก่อน ตอบว่า จิตตสังขารเกิดก่อน ต่อจากนั้นกายสังขาร ต่อจากนั้นวจีสังขารจึงเกิด

583

ถามว่า ผัสสะอะไรบ้าง ย่อมถูกต้องภิกษุผู้ออกแล้วจากสัญญาเวทยิตนิโรธ สมาบัติ ตอบว่า ผัสสะ ๓ คือสุญญตผัสสะ (ความถูกต้องความสูญหรือความว่าง)

อนิมิตตผัสสะ (ความถูกต้องที่ไม่มีนิมิตหรือเครื่องกำ�ำหนดหมาย)

อัปปณิหิตผัสสะ (ความถูกต้องที่ไม่มีที่ตั้ง) ถามว่า จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติน้อมโน้มไปหาอะไร ตอบว่า น้อมโน้มไปหาวิเวก (ความสงัด) ๖. เวทนา ๓ คือ สุข ทุกข์ ไม่ทุกข์ไม่สุข สุขเวทนา คือความสุข ความสำ�ำราญ ที่เป็นไปทางกาย เป็นไปทางจิต ทุกขเวทนา คือความทุกข์ ความไม่สำำร � าญก็ไม่ใช่ ทเี่ ป็นไปทางกาย เป็นไปทางจิต อทุกขมสุขเวทนา คือความสำ�ำราญก็ไม่ใช่ ความไม่สำ�ำราญก็ไม่ใช่ ที่เป็นไป ทางกาย เป็นไปทางจิต ถามว่า สุขเวทนามีอะไรเป็นสุข มีอะไรเป็นทุกข์ ตอบว่า สุขเวทนา มีความตั้งอยู่เป็นสุข มีความแปรปรวนเป็นทุกข์ ทุกขเวทนา มีความตั้งอยู่เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นสุข อทุกขมสุขเวทนา มีความรู้เป็นสุข มีความไม่รู้เป็นทุกข์ ถามว่า อนุสัยอะไรแฝงตัวตาม๑ เวทนาอะไร ตอบว่า อนุสัยคือราคะ (ความกำ�ำหนัดยินดี) แฝงตัวตามสุขเวทนา อนุสัยคือปฏิฆะ (ความขัดใจ) แฝงตัวตามทุกขเวทนา อนุสัยคืออวิชชา (ความไม่รู้) แฝงตัวตามอทุกขมสุขเวทนา ถามว่​่า อนุ​ุสั​ัยดั​ังกล่​่าวแฝงตั​ัวตามเวทนาดั​ังกล่​่าวทั้​้�งหมดหรื​ือ ตอบว่า ไม่ทั้งหมด ถามว่า อะไรพึงละได้ดว้ ยเวทนาอะไร ตอบว่า ราคานุสัย (อนุสัยคือความกำ�ำหนัดยินดี) พึงละได้ดว้ ยสุขเวทนา ปฏิฆานุสัย (อนุสัยคือความขัดใจ) พึงละได้ดว้ ยทุกขเวทนา อวิชชานุสัย (อนุสัยคือความไม่รู้) พึงละได้ดว้ ยอทุกขมสุขเวทนา ๑

อนุเสนฺติ นอนทับ อนึ่ง คำ�ำว่า อนุสัย หมายถึงกิเลสที่มีอยู่อย่างแฝงตัวคล้ายตะกอนก้นตุ่ม เมื่อมีอะไรมากวน จึงขุ่นขึ้นมา

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค

584

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ถามว่า อนุสัยดังกล่าว พึงละได้ดว้ ยเวทนาดังกล่าวทั้งหมดหรือ ตอบว่า ไม่ท้งั หมด (คำ�ำว่า ทั้งหมด ไม่ทั้งหมด ใช้ประกอบคำ�ำว่า เวทนา) อธิ บ ายว่ า ภิ ก ษุ เ ข้ า ฌานที่ ๑ ย่ อ มละราคะได้ ด ้ ว ยฌานที่ ๑ นั้ น ราคานุ สั ย ย่ อ มไม่ แ ฝงตั ว ตามในฌานที่ ๑ นั้ น ภิ ก ษุ พิ จ ารณาว่ า ”เมื่อไรหนอ เราจะเข้าสู่อายตนะที่พระอริยเจ้าเข้าอยู่ได้„ ทำ�ำความ ปรารถนาให้เกิดในวิโมกข์อันยอดเยี่ยม ก็เกิดโทมนัส (ความเสียใจ) เพราะความปรารถนานั้ น เธอย่ อ มละปฏิ ฆ ะได้ ด ้ ว ยโทมนั ส นั้ น ปฏิฆานุสยั ย่อมไม่แฝงตัวตามในโทมนัสนัน้ (ข้อความตรงนี้ อรรถกถา อธิบายไว้ละเอียดดี ผู้ต้องการค้นคว้าละเอียด โปรดดูอรรถกถา ป.สู. ๒/๖๑๐) ภิกษุเข้าฌานที่ ๔ ย่อมละอวิชชาได้ด้วยฌานที่ ๔ นั้น อวิชชานุสัยย่อมไม่แฝงตัวตามในฌานที่ ๔ นั้น (อรรถกถาชี้ฌานที่ ๑ ไปที่อนาคามิมรรค ชี้ฌานที่ ๔ ไปที่อรหัตตมรรค) ๗. อะไรมีส่วนเปรียบด้วยเวทนาอะไร ตอบว่า ราคะมีส่วนเปรียบด้วยสุขเวทนา ปฏิฆะมีส่วนเปรียบด้วยทุกขเวทนา

อวิชชามีส่วนเปรียบด้วยอทุกขมสุขเวทนา ถามว่า อะไรมีส่วนเปรียบด้วยอวิชชา ตอบว่า วิชชา (ความรู้) ถามว่า อะไรมีส่วนเปรียบด้วยวิชชา ตอบว่า วิมุติ (ความหลุดพ้น) ถามว่า อะไรมีส่วนเปรียบด้วยวิมุติ ตอบว่า นิพพาน ถามว่า อะไรมีส่วนเปรียบด้วยนิพพาน ตอบว่า ท่านถามปัญหาเกิน (กำ�ำหนด) ไป ไม่อาจจะจับที่สุดแห่งปัญหาได้ เพราะพรหมจรรย์มีนิพพานเป็นที่มุ่งหมาย มีนพพ ิ านเป็นที่สุด ถ้าท่าน หวังจะทราบ ก็พงึ เข้าไปเฝ้าพระผูม้ พร ี ะภาคกราบทูลถามเถิด จงทรงจำ�ำ ไว้ตามที่ตรัสตอบเถิด (คำ�ำว่า มีส่วนเปรียบ หมายทั้งส่วนเปรียบในทาง เดียวกันและทั้งตรงข้าม)

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค

585

วิสาขอุบาสกไหว้นางธัมมทินนาภิกษุณีทำ�ำประทักษิณแล้วไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค กราบทูลคำ�ำถามคำ�ำตอบให้ทรงทราบทุกประการ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า นางธัมมทินนา ภิกษุณีเป็นบัณฑิต มีปัญญามาก ถ้าท่านจะถามเรา เราก็จะตอบอย่างที่นางธัมมทินนาภิกษุณี ตอบแล้ว ท่านจงทรงจำ�ำเนื้อความนั้นไว้เถิด

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนภิกษุทั้งหลาย ถึงการสมาทาน ธรรมะ (รับธรรมะมาประพฤติปฏิบัติ) ๔ ประการ คือ (๑) การสมาทานธรรมะที่มีสุขในปัจจุบัน มีทุกข์เป็นวิบาก (ผล) ต่อไป (๒) การสมาทานธรรมะที่มีทุกข์ในปัจจุบัน มีทุกข์เป็นวิบากต่อไป (๓) การสมาทานธรรมะที่มีทุกข์ในปัจจุบัน มีสุขเป็นวิบากต่อไป (๔) การสมาทานธรรมะที่มีสุขในปัจจุบัน มีสุขเป็นวิบากต่อไป ๒. ตรัสขยายความการสมาทานธรรมะทั้งสี่ข้อนั้นดังนี้ ข้อ ๑ การสมาทานธรรมะที่มีสุขในปัจจุบัน มีทุกข์เป็นวิบากต่อไป คือสมณ พราหมณ์บางพวกมีวาทะ มีความเห็นว่า โทษในกามทัง้ หลายไม่ม จี งึ ดื่มด่�่ำำ ในกามทั้งหลาย เมื่อตายไปก็เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก ได้รับ ทุกขเวทนา ข้อ ๒ การสมาทานธรรมะที่มีทุกข์ในปัจจุบัน มีทุกข์เป็นวิบากต่อไป คือสมณ พราหมณ์บางพวกที่ประพฤติพรตทรมานกายต่าง ๆ เช่น เปลือยกาย เป็นต้น จนถึงลงอาบน้�้ำำวันละ ๓ ครั้ง (มีเวลาเย็นเป็นครั้งที่ ๓) เมื่อตาย ไปก็เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก ข้อที่ ๓ การสมาทานธรรมะที่มที กุ ข์ในปัจจบุ นั มีสขุ เป็นวิบากต่อไป คือบุคคลบาง คนเป็นคนมีราคะกล้า เสวยทุกข์โทมนัสอันเกิดแต่ราคะเนือง ๆ เป็นคนมี โทสะกล้า เสวยทุกข์โทมนัสอันเกิดแต่โทสะเนือง ๆ เป็นคนมีโมหะกล้า เสวยทุกข์โทมนัสอันเกิดเเต่โมหะเนือง ๆ ผู้นั้นอันความทุกข์โทมนัส ถูกต้องมีน้�้ำำตานองหน้า ร้องไห้ ประพฤติพรหมจรรย์ เมื่อตายไปก็เข้าถึง สุคติโลกสวรรค์

มัชฌิมนิกาย

๔๕. จูฬธัมมสมาทานสูตร (สูตรว่าด้วยการสมาทานธรรมะ สูตรเล็ก)

586

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ข้อที่ ๔ การสมาทานธรรมะที่มีสุขในปัจจุบัน มีสุขเป็นวิบากต่อไป คือบุคคลบาง คนไม่เป็นคนมีราคะ โทสะ โมหะกล้า ไม่ได้เสวยทุกข์โทมนัส อันเกิดแต่ ราคะ โทสะ โมหะ เนือง ๆ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม เข้าฌาน ที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ เมื่อตายไปก็เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

๔๖. มหาธัมมสมาทานสูตร (สูตรว่าด้วยการสมาทานธรรมะ สูตรใหญ่) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า โดยมากสัตว์ ทั้งหลายมีความใคร่ ความพอใจ ความประสงค์ ให้สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ เสื่อมไป ให้สิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจเจริญยิ่ง แต่ทั้งที่ประสงค์อย่างนั้น สิ่งที่ไม่น่า ปรารถนา เป็นต้น ก็เจริญยิ่ง สิ่งที่น่าปรารถนา เป็นต้น ก็เสื่อมไป ทั้งนี้เพราะอะไร ภิกษุ ทั้งหลายกราบทูลขอให้พระผูม้ ีพระภาคตรัสตอบเอง ๒. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสตอบว่า บุถุชนผู้มิได้สดับ ไม่รู้ธรรมที่ควรเสพไม่ควรเสพ ควรคบไม่ควรคบ เมื่อไม่รู้จึงเสพธรรมที่ไม่ควรเสพ ไม่เสพธรรมที่ควรเสพ คบธรรมที่ ไม่ควรคบ ไม่คบธรรมที่ควรคบ เมื่อเป็นเช่นนี้ สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา เป็นต้น จึงเจริญยิ่ง สิ่งที่น่า ปรารถนา เป็นต้น จึงเสื่อมไป ทั้งนี้เพราะการทำ�ำเช่นนั้น เป็นการกระทำ�ำของผู้ไม่รู้ (ผู้ไม่ฉลาด) ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ รู้และทำ�ำในทางที่ตรงกันข้ามจึงได้รับผลดี เพราะการทำ�ำเช่นนั้น เป็นการกระทำ�ำของผูร้ ู้ (ผู้ฉลาด) ๓. ตรัสถึงการสมาทานธรรมะ ๔ อย่าง ดั่งในสูตรก่อน เป็นแต่เรียงลำ�ำดับใหม่ดังนี้ (๑) มีทุกข์ในปัจจุบัน มีทุกข์เป็นวิบากต่อไป (๒) มีสุขในปัจจุบัน มีทุกข์เป็นวิบากต่อไป (๓) มีทุกข์ในปัจจุบัน มีสุขเป็นวิบากต่อไป (๔) มีสุขในปัจจุบัน มีสุขเป็นวิบากต่อไป ๔. ตรัสอธิบาย ในตอนแรกโดยชี้ความสำ�ำคัญไปที่ความไม่รู้หรือความรู้ ถ้าไม่รู้ การสมาทานธรรมะทั้งสี่อย่างตามเป็นจริง ก็เป็นเหตุให้เสพสิ่งนั้น ไม่เว้นสิ่งนั้น (ในทางที่ผิด) ทำ�ำให้ธรรมะที่ไม่น่าปรารถนาไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจเจริญขึ้น ธรรมะที่น่าปรารถนา น่าใคร่

587

น่าพอใจเสื่อมไป แล้วทรงแสดงว่า ถ้ารู้การสมาทานธรรมะทั้งสี่อย่างตามเป็นจริง ก็จะเป็นเหตุ ให้ไม่เสพสิ่งนั้น (อันเป็นทางถูก) ทำ�ำให้ธรรมะที่ไม่น่าปรารถนา เป็นต้น เสื่อมไป ธรรมะที่น่า ปรารถนา เป็นต้น เจริญขึ้น ๕. ตรัสอธิบายถึงการสมาทานธรรมะทั้งสี่ข้อ ทีละข้ออีก โดยชี้ว่า (๑) การสมาทานธรรมะที่มที กุ ข์ในปัจจบุ นั มีทกุ ข์เป็นวิบากต่อไป คือประพฤติชั่ว (อกุศลกรรมบถ ๑๐) อย่างมีทุกข์ (ไม่สบายกาย) มีโทมนัส (ไม่สบายใจ) เมื่อ ตายไปก็เข้าถึง อบาย ทุคคติ วินิบาต นรก (๒) การสมาทานธรรมะที่มีสุขในปัจจุบัน มีทุกข์เป็นวิบากต่อไป คือประพฤติชั่ว อย่างมีสุข (สบายกาย) มีโสมนัส (สบายใจ) เมื่อตายไปก็เข้าถึงอบายเป็นต้น (๓) การสมาทานธรรมะที่มีทุกข์ในปัจจุบัน มีสุขเป็นวิบากต่อไป คือเว้นจาก ความชั่วอย่างมีทุกข์โทมนัส เมื่อตายไปก็เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ (๔) การสมาทานธรรมะที่มีความสุขในปัจจุบัน มีสุขเป็นวิบากต่อไป คือเว้นจาก ความชั่วอย่างมีความสุขโสมนัส เมื่อตายไปก็เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ๖. ตรัสเปรียบ ข้อที่ ๑ ด้วยกะโหลกน้�้ำำเต้าขมที่ระคนยาพิษ ดื่มแล้วทำ�ำให้ตายหรือปางตาย ข้อที่ ๒ ด้วยขันน้�้ำำด่มทำ ื ำ� ด้วยสำ�ำรดิ มีสกี ลิน่ ดี แต่ระคนยาพิษ ดื่มแล้วทำำ� ให้ตาย หรือปางตาย ข้อที่ ๓ ด้วยน้�้ำำมูตรเน่าผสมด้วยยาต่าง ๆ คนเป็นโรคผอมเหลืองดื่มแล้วทำ�ำให้ เป็นสุขได้ ข้อที่ ๔ ด้วยนมส้ม น้�้ำำผงึ้ เนยใส น้�้ำำออ้ ย ระคนเข้าด้วยกัน คนเป็นโรคลงโลหิต ดื่มแล้วเป็นสุขได้ ๗. ตรัสสรูปในที่สุดว่า การสมาทานธรรมะที่มีสุขในปัจจุบัน มีสุขเป็นวิบากต่อไป ย่อมรุ่งเรืองรุ่งโรจน์เหนือสมณพราหมณ์ผู้มีวาทะอื่นเป็นอันมาก เหมือนดวงอาทิตย์ในฤดู สารทในเดือนท้ายพรรษา เมื่อหมดฝน รุ่งเรืองรุ่งโรจน์เหนือความมืดทั้งปวงที่มีอยู่ในอากาศ ฉะนั้น

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค

588

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔๗. วีมังสกสูตร๑ (สูตรว่าด้วยภิกษุผู้พิจารณาสอบสวน) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสถึงภิกษุผู้ไม่รู้เรื่องจิตใจของผู้อ่ืน ควรทำ�ำการสอบสวนในตถาคตเพื่อรู้ว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริงหรือไม่ ภิกษุทั้งหลาย ขอร้องให้ทรงอธิบาย จึงตรัสขยายความต่อไปว่า ๒. ภิกษุผู้พิจารณาสอบสวน เมื่อไม่รู้เรื่องจิตใจของผู้อื่น (คือไม่มีอำ�ำนาจจิตที่จะรู้ จิตใจของผู้อ่ืนได้) ควรทำ�ำการสอบสวนในตถาคต ในธรรม ๒ อย่าง คือในธรรมที่พึงรู้แจ้ง ทางตาและทางหู (กิริยาอาการหรือถ้อยคำ�ำใด ๆ ที่พึงใช้ตาใช้หูสังเกตสอบสวนได้) ว่าธรรมะ ที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหู ที่เศร้าหมอง ที่ปนกัน (คือดีบ้าง ชั่วบ้าง) ของตถาคตมีหรือไม่มี ก็จะทราบว่าไม่มี เมื่อสอบสวนยิ่ง ๆ ขึ้นไปว่า ท่านผู้นี้สมบูรณ์ด้วยกุศลธรรมนี้มานานแล้ว หรือเพิ่งสมบูรณ์ด้วยกุศลธรรมนี้เมื่อเร็ว ๆ นี้เอง ก็จะทราบว่าสมบูรณ์มานานแล้ว มิใช่เพิ่ง สมบูรณ์เมื่อเร็ว ๆ นี้ เมื่อสอบสวนยิ่ง ๆ ขึ้นไปว่า ภิกษุ (ผู้เป็นศาสดาของเรา) นี้ ถึงความเป็น ผู้มีคนรู้จัก มียศ ในการนี้ท่านมีโทษบางอย่างหรือไม่ ภิกษุ (บางรูป) ยังไม่มีโทษเกิดขึ้น ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงความเป็นผู้มีคนรู้จัก มียศ พอถึงความเป็นผู้มีคนรู้จัก มียศ ก็มีโทษ บางอย่างเกิดขึ้น (เช่น เห่อเหิม ถือตัว) เธอสอบสวนอยู่ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ภิกษุน้ีถึงความเป็น ผู้มีคนรู้จัก มียศ แต่ก็ไม่มีโทษบางอย่าง เมื่อสอบสวนยิ่ง ๆ ขึ้นไปว่า ท่านผู้นี้เว้นความชั่วมิใช่ เพราะกลัว เว้นความชั่วเพราะกลัวก็หามิได้ (เว้นโดยอัธยาศัยสูง คุณธรรมสูง มิใช่เพราะกลัว ถูกติเตียน เป็นต้น) ย่อมไม่เสพกาม เพราะเป็นผู้ปราศจากราคะ เพราะสิ้นไปแห่งราคะใช่ หรือไม่ ก็จะรู้ว่า ท่านผู้นี้เว้นความชั่วมิใช่เพราะกลัว เว้นความชั่วเพราะกลัวก็หามิได้ ย่อม ไม่เสพกามเพราะเป็นผู้ปราศจากราคะ เพราะสิ้นไปแห่งราคะ ถ้ามีผู้อื่น ถามภิกษุ (ผูส้ อบสวน) ว่า มีอาการอะไร มีข้อที่รู้ได้อะไรที่ทำ�ำให้กล่าวว่า ท่านผู้นี้เว้นความชั่วมิใช่เพราะกลัว เป็นต้น ถ้าเธอจะตอบให้ชอบก็ตอบว่า ท่านผู้นี้อยู่ในสงฆ์หรืออยู่แต่ผู้ดียว ท่านก็ไม่ดูหมิ่นภิกษุที่ดี ที่ชั่ว ที่บริหารหมู่คณะ ที่ติดอามิส ที่ไม่ติดอามิส อนึ่ง ข้าพเจ้าได้ฟังมาในที่เฉพาะพระพักตร์ พระผู้มีพระภาค ถึงพระดำ�ำรัสที่ว่า เราเว้นความชั่วมิใช่เพราะกลัว เราเว้นความชั่วเพราะกลัว ๑

พระสูตรนี้ นับเป็นสูตรประหลาด เพราะสอนสาวกให้สอบสวนพิจารณาในพระผู้มีพระภาคเอง หรือพูดอีก อย่างหนึ่งก็คือ สอนให้คอยจับผิดพระองค์เอง ซึ่งเเสดงว่าพระองค์ทรงเปิดเผยและแน่พระหฤทัยในความ บริสุทธิ์ผุดผ่องจริง

589

ก็หาไม่ เราไม่เสพกามเพราะปราศจากราคะ เพราะสิ้นไปแห่งราคะดังนี้ (ข้อที่ว่าไม่ดูหมิ่นภิกษุ ทุกประเภท ไม่ว่าดีหรือเลวนั้น อธิบายว่า พระผู้มีพระภาคมีพระหฤทัยสม่�่ำำเสมอในบุคคล ทั้งปวง เช่นในพระเทวทัตผูค้ ิดฆ่าและในพระราหุลผู้เป็นโอรส) ๓. เธอพึงถามตถาคตถึงธรรมะที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหูอันเศร้าหมอง อันปนกัน (ดีบ้าง ชั่วบ้าง) อันผ่องแผ้วว่า ธรรมเหล่านี้ของตถาคตมีหรือไม่ เมื่อตถาคตจะตอบ ก็พึง ตอบว่า ”ไม่มีธรรมที่เศร้าหมองและที่ปนกัน แต่มีธรรมที่ผ่องแผ้ว นั่นเป็นทางเป็นที่โคจร ของเรา แต่เราก็มิได้มีความทะยานอยาก เพราะคุณธรรมนั้น„ สาวกจึงควรเข้าไปหาศาสดา ผู้กล่าวอย่างนี้เพื่อฟังธรรม ศาสดาย่อมแสดงธรรมฝ่ายดำ�ำฝ่ายขาว ฝ่ายที่มีส่วนเปรียบเทียบ ประณีตยิ่ง ๆ ขึ้นไปแก่เธอ เธอรู้ย่ิงธรรมบางอย่างในธรรมที่แสดงนั้น ย่อมถึงความตกลงใจ ในธรรมทั้งหลาย เลื่อมใสในศาสดาว่า ”พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ตรัสรู้ดีโดยชอบ พระธรรม อันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว„ ถ้ามีผู้ถามภิกษุ (ผู้สอบสวนนั้น) ว่า มีอาการอะไร มีข้อที่รู้ได้อะไรเป็นเหตุให้กล่าว (สรรเสริญพระรัตนตรัย) อย่างนั้น จะตอบ ให้ชอบ ก็พึงตอบว่า เพราะเข้าไปฟังธรรมและได้รู้ยิ่งธรรมบางอย่างในธรรมที่แสดงนั้น ดังกล่าวแล้ว ๔. ตรัสว่า ผู้มีศรัทธาตั้งลงในตถาคต เป็นศรัทธาที่มีราก เป็นศรัทธาอันตั้งมั่น ด้วย อาการด้วยบท ด้วยพยัญชนะเหล่านี้ ศรัทธาของผู้นั้น เรียกว่ามีอาการ (อันดี) มีความเห็นจริง เป็นมูล เป็นศรัทธาอันมั่น ซึ่งสมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลก พึงนำ�ำไป (หรื อ จู ง ไปที่ อื่ น ) ไม่ ไ ด้ นี้ แ หละคื อ การสอบสวนธรรมในตถาคต และตถาคตก็ เ ป็ น อั น สอบสวนดีแล้วโดยธรรม (หมายเหตุ : สูตรนี้อีกสูตรหนึ่งที่ท้าให้สอบสวนคุณความดีหรือข้อบกพร่องของ พระพุทธเจ้า พึงดูหน้า ๑๙๘ ข้อ ๒๑๗ ที่แสดงถึงพระพุทธเจ้าทรงปวารณาพระองค์ให้ภิกษุ ทั้งหลายว่ากล่าวได้ด้วย)

๔๘. โกสัมพิยสูตร (สูตรว่าด้วยภิกษุชาวกรุงโกสัมพี) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ โฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี สมัยนั้นภิกษุในกรุง โกสัมพีร้าวฉานทะเลาะวิวาทกัน ใช้วาจาทิ่มแทงกัน ไม่ (สามารถ) ทำ�ำความเข้าใจกันได้ พระผู้มี พระภาคจึงตรัสสั่งภิกษุรูปหนึ่งให้เรียกภิกษุเหล่านั้นมาประชุมกัน ตรัสสอบถาม เธอทั้งหลาย รับว่าทะเลาะวิวาทกันจริง จึงตรัสถามว่า ในสมัยที่ทะเลาะวิวาทกันนั้น เธอได้ตั้งกายกรรม

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค

590

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วจีกรรม มโนกรรม อันประกอบด้วยเมตตาในเพื่อนพรหมจารีทั้งในที่แจ้งที่ลับบ้างหรือเปล่า เมื่อกราบทูลว่า เปล่า จึงตรัสว่า พวกเธอรู้อะไรเห็นอะไรจึงทะเลาะวิวาทกัน ข้อนั้นย่อม เป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์ เพื่อความทุกข์ตลอดกาลนาน ๒. ต่อไปได้ตรัสถึงสาราณิยธรรม (ธรรมอันทำ�ำให้ระลึกถึงกัน) ๖ ประการ คือ (๑) ตั้งกายกรรมอันประกอบด้วยเมตตา (๒) ตั้งวจีกรรมอันประกอบด้วยเมตตา (๓) ตั้งมโนกรรมอันประกอบด้วยเมตตา ในเพื่อนพรหมจารีทั้งในที่แจ้งที่ลับ (๔) แบ่งปันลาภแก่เพื่อนพรหมจารี (๕) มีศลี อันดีเสมอด้วยเพื่อนพรหมจารี (๖) มีทิฏฐิความเห็นอันประเสริฐเสมอด้วยเพื่อนพรหมจารี ธรรมทั้ง ๖ อย่างนี้ทำ�ำให้ระลึกถึงกัน ทำ�ำให้เป็นที่รัก เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อ สงเคราะห์กัน เพื่อไม่วิวาทกัน เพื่อสามัคคีกัน เพื่อเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ในธรรม ๖ อย่างนี้ ข้อที่เป็นยอด คือทิฏฐิความเห็นอันประเสริฐ อันนำ�ำออกจากทุกข์ได้ ๓. ครั้นแล้วได้ทรงไขความของทิฏฐิอันประเสริฐ อันนำ�ำออกจากทุกข์ได้ โดยชี้ไป ถึงญาณที่ ๑ ถึงญาณที่ ๗ อันเป็นอริยะ เป็นโลกุตตระ (ข้ามโลก) ไม่ทั่วไปแก่บุถุชนทั้งหลาย ซึ่งเรียกว่าเป็นองค์ ๗ ที่ทำ�ำให้ผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ เหล่านี้ ประกอบด้วยโสดาปัตติผล ญาณทั้ง ๗ มีดังนี้ ญาณที่ ๑ ภิกษุไปสูป่ า่ สูโ่ คนไม้ หรือสูเ่ รือนว่าง พิจารณาว่า ปริยฏุ ฐานะ (กิเลส ที่ครอบงำ�ำจิต) ในภายใน ที่เป็นเหตุให้ไม่รู้เห็นตามเป็นจริง ที่ยังละ ไม่ได้ มีอยู่หรือไม่ คือถ้าภิกษุถูกความกำ�ำหนัดในกาม (กามราคะ) ความพยาบาท ความหดหูง่ ว่ งงุน ความฟุง้ สร้านรำ�ำคาญใจ ความลังเล สงสัย ความคิดที่เวียนอยู่ในโลกนี้ (อิธโลกจินฺตา) การทะเลาะวิวาท ครอบงำ�ำจติ แล้วมารูว้ า่ ปริยฏุ ฐานะทีย่ งั ละไม่ได้ไม่ม จี ติ ของเราตัง้ ไว้ ดีแล้ว เพื่อตรัสรู้สัจจธรรม เธอก็ได้บรรลุญาณที่ ๑ อันเป็นอริยะ เป็นโลกุตตระ เป็นอสาธารณะแก่บุถุชนทั้งหลาย ญาณที่ ๒ อริยสาวกพิจารณาว่า เราส้องเสพ เจริญ ทำ�ำให้มากซึง่ ทิฏฐินห้ี รือเปล่า ซึ่งเราจะได้ความสงบระงับ ได้ความดับเย็น (นิพพุติ) เฉพาะตน เธอรูว้ า่ ส้องเสพ เจริญ ทำ�ำให้มากทิฏฐินี้ เธอก็ได้บรรลุญาณที่ ๒ ฯ ล ฯ

591

ญาณที่ ๓ อริยสาวกพิจารณาว่า มีสมณพราหมณ์อ่ืนในภายนอกศาสนานี้ที่ ประกอบด้วยทิฏฐิอย่างทีเ่ รามีหรือไม่หนอ เธอรูว้ า่ ไม่มี เธอก็ได้บรรลุ ญาณที่ ๓ ฯ ล ฯ ญาณที่ ๔ อริยสาวกพิจารณาว่า เราประกอบด้วยธรรมดา เช่นเดียวกับบุคคล ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิประกอบด้วยธรรมดาชนิดนั้นหรือไม่ ธรรมดา สำ�ำหรับบุคคลเช่นนัน้ คือต้องอาบัติ ก็แสดงเปิดเผย ทำ�ำให้ปรากฏใน ศาสดาหรือในเพื่อนพรหมจารีผู้รู้โดยพลัน แล้วสำ�ำรวมระวังต่อไป เธอรูว้ า่ เธอประกอบด้วยธรรมดาเช่นนัน้ เธอก็ได้บรรลุญาณที่ ๔ ฯ ล ฯ ญาณที่ ๕ อริยสาวกพิจารณาว่า เราประกอบด้วยธรรมดา เช่นเดียวกับบุคคล ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิประกอบด้วยธรรมดาชนิดนั้นหรือไม่ ธรรมดา สำ�ำหรับบุคคลเช่นนั้น คือการขวนขวายในกิจน้อยใหญ่ของเพื่อน พรหมจารี การเพ่งเล็งอย่างแรงกล้า เพื่อการศึกษาอธิศีล อธิจิต อธิปญ ั ญา (ศีล สมาธิ ปญ ั ญาอันยิง่ ) เธอรูว้ า่ เธอประกอบด้วยปัญญา เช่นนั้น เธอก็ได้บรรลุญาณที่ ๕ ฯ ล ฯ ญาณที่ ๖ อริยสาวกพิจารณาว่า เราประกอบด้วยความเป็นผู้มีกำ�ำลัง เช่นเดียว กับบุคคลผู้สมบูรณ์ดว้ ยทิฏฐิ ประกอบด้วยความเป็นผูม้ ีกำ�ำลังชนิด นัน้ หรือไม่ ความเป็นผูม้ กำี ำล � งั สำ�ำหรับบุคคลเช่นนัน้ คือเมือ่ มีผแู้ สดง ธรรมที่พระตถาคตประกาศแล้ว เขาย่อมตั้งใจเงี่ยโสตสดับธรรม เธอรู้ว่า เธอประกอบด้วยความเป็นผู้มีกำ�ำลังเช่นนั้น เธอก็ได้บรรลุ ญาณที่ ๖ ฯ ล ฯ ญาณที่ ๗ อริยสาวกพิจารณาว่า เราประกอบด้วยความเป็นผู้มีกำ�ำลัง เช่นเดียว กับบุคคลผู้สมบูรณ์ดว้ ยทิฏฐิ ประกอบด้วยความเป็นผูม้ ีกำ�ำลังชนิด นัน้ หรือไม่ ความเป็นผูม้ กำี ำล � งั สำ�ำหรับบุคคลเช่นนัน้ คือเมือ่ มีผแู้ สดง ธรรมที่พระตถาคตประกาศแล้ว เขาย่อมได้ความรูอ้ รรถ ความรูธรรม ้ ได้ความปราโมทย์ อันประกอบด้วยธรรม เธอรู้ว่า เธอประกอบด้วย ความเป็นผู้มีกำ�ำลังเช่นนั้น เธอก็ได้บรรลุญาณที่ ๗ ฯ ล ฯ ตรัสสรูปว่า ธรรมดาของอริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ เป็นอันสอบสวนด้วยดี เพื่อทำ�ำให้แจ้งโสดาปัตติผลอย่างนี้ อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ อย่างนี้ ย่อมประกอบ ด้วยโสดาปัตติผล

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค

592

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔๙. พรหมนิมันตนิกสูตร (สูตรว่าด้วยการเชื้อเชิญของพรหม) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสเล่าให้ภิกษุทั้งหลายฟังถึงเหตุการณ์ สมัยหนึ่งที่ประทับ ณ โคนพญาไม้สาละในป่าสุภควัน ใกล้เมืองอุกกัฏฐา ครั้งนั้นพกาพรหม เกิดความเห็นผิดขึ้นว่า นี้เที่ยง ยั่งยืน ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่เคลื่อน ไม่อุปบัติ๑ ไม่มีความ หลุดพ้น (นิสสรณะ = แล่นออก) อื่นที่ยิ่งกว่านี้ พระองค์จึงเสด็จไปปรากฏในพรหมโลก พกาพรหมเห็นก็ทูลเชิญและแสดงทิฏฐิความเห็นของตนในเรื่องเที่ยง พระองค์ตรัสตอบว่า พกาพรหมมีอวิชชา (ความไม่รู้) จึงกล่าวถึงสิ่งที่ไม่เที่ยงว่าเที่ยง สิ่งที่ไม่ยั่งยืนว่ายั่งยืน เป็นต้น ๒. ลำ� ำ ดั บ นั้ น มารผู ้ มี บ าปก็ สิ ง พรหมปาริ สั ช ชะ ๒ ตนหนึ่ ง ให้ พู ด ห้ า มปราม พระผูม้ พร ี ะภาคมิให้วา่ กล่าวพกาพรหม เพราะพกาพรหมคือผูเ้ ป็นใหญ่ เป็นผูสร ้ า้ ง และได้พดู จา อย่างอื่นอีกเป็นเชิงว่าผู้ติเตียนธาตุ ๔ ภูต เทวดา ประชาบดี พรหม ตายไปจะเกิดในกาย อันต่�่ำำทราม ผู้สรรเสริญธาตุ ๔ เป็นต้น ตายไปจะเกิดในกายอันประณีต พร้อมทั้งห้ามพูด ล่วงเกินพระพรหม พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ดูก่อนมารผู้มีบาป เรารู้จักท่าน ท่านอย่า นึกว่าเราไม่รจู้ กั พระพรหม บริษัทของพระพรหม พรหมปาริสัชชะ ล้วนแต่อยู่ในมือของท่าน ล้วนแต่อยู่ในอำ�ำนาจของท่าน ท่านจึงคิดว่า ผู้นั้นอยู่ในมือ อยู่ในอำ�ำนาจของเรา๓ ดูก่อนมาร ผู้มีบาป แต่เรา๔ นี่แหละไม่อยู่ในมือ ไม่อยู่ในอำ�ำนาจของท่าน ๓. ต่อจากนั้นพกาพรหมก็กล่าวยืนยันทิฏฐิของตนอีก ซึ่งพระผู้มีพระภาคก็ตรัส โต้ตอบเป็นเชิงเตือนว่า ทรงรู้จักคติและชุติ (อานุภาพ) ของพกาพรหม แล้วทรงแสดงว่า พกาพรหมยังไม่รู้ไม่เห็นพรหมอีก ๓ พวก คือ พวกอาภัสสระ พวกสุภกิณหะ และพวก เวหัปผละ ซึ่งพกาพรหมเคยเคลื่อนมาจากนั้น แต่มาอยู่ในที่นี้นานเกินไปก็เลยหลงลืมไป พกาพรหมแสดงความประสงค์ ว ่ า จะหายตั ว ไปจากพระผู ้ มี พร ะภาค แต่ ก็ ห ายไปไม่ ไ ด้ พระผู ้ มี พร ะภาคแสดงฤทธิ์ ห ายไปได้ ให้ พร หม บริ ษั ทข องพรหม และพรหมปาริ สั ช ชะ ได้ยินพระดำ�ำรัส แต่ไม่เห็นพระกาย พวกพรหมทั้งนั้นก็อัศจรรย์ใจในพุทธานุภาพ ๔. มารผู้มีบาปก็สิงพรหมปาริสัชชะตนหนึ่ง ให้พูดห้ามปราบพระองค์อย่าให้แสดง ธรรมแก่สาวก แก่บรรพชิต อย่าติดในสาวก ในบรรพชิต พร้อมทั้งเล่าว่า สมณพราหมณ์ ๑ อ่านว่า อุปะบัติ เป็นคำ�ำคู่กับจุติ ซึ่งแปลว่า เคลื่อน อุปบัติ แปลว่า เข้าถึง หมายถึงการเกิด ๒ เป็นพรหมชั้นต่�่ำำสุดของรูปพรหม (พรหมมีรูป) ๑๖ ชั้น ดูหน้า ๕๗๔ ๓ เรา ในข้อความนี้หมายถึง มาร - ม.พ.ป. ๔

เรา ในข้อความนี้หมายถึง พระพุทธเจ้า - ม.พ.ป.

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๒ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ จูฬยมกวรรค

593

ก่อนหน้าพระองค์ที่ปฏิญญาตนว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า แนะนำ�ำสาวก บรรพชิต แสดงธรรมแก่สาวก แก่บรรพชิต ติดในสาวก ในบรรพชิต ตายไปก็เกิดในกายอันต่�่ำำทราม แต่สมณพรามณ์ที่ตรงกันข้าม (คือไม่สอนสาวก ไม่สอนบรรพชิต) ตายไปกลับเกิดในกายอัน ประณีต ข้าพเจ้าขอบอกกับท่านว่า จงมีความปรารถนาน้อย หาความสุขในปัจจุบันเถิด การไม่บอกเป็นการดี ท่านจงอย่าสั่งสอนคนอื่นเลย ๕. พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ดูก่อนมารผู้มีบาป เรารู้จักท่าน ท่านอย่าสำ�ำคัญว่า เราไม่รู้ ท่านไม่มุ่งประโยชน์แก่เราจึงกล่าวอย่างนี้ ท่านคิดว่า พระสมณโคดมแสดงธรรม แก่ใคร ผู้นั้นจักพ้นอำ�ำนาจแห่งเรา สมณพราหมณ์ (ที่กล่าวถึง) เหล่านั้นมิได้ตรัสรู้เองโดยชอบ แต่ปฏิญญาตนว่าตรัสรู้เองโดยชอบ ส่วนตัวเราตรัสรู้เองโดยชอบ จึงปฏิญญาว่าตรัสรู้เอง โดยชอบ จะแสดงธรรมหรื อ ไม่ แ สดงแก่ ส าวกทั้ ง หลาย จะแนะนำ� ำ หรื อ ไม่ แ นะนำ� ำส าวก ทั้ ง หลาย ตถาคตก็ เ ป็ น เช่ น นั้ น เท่ า นั้ น (ไม่ ดี ไ ม่ ชั่ว ไปกว่ า เดิ ม ) ทั้ ง นี้ เ พราะละอาสวะได้ เด็ดขาดแล้ว เหมือนตาลยอดด้วนไม่ควรงอกขึ้นอีก๑

พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ ป่าเนื้อชื่อเภสกฬาวัน ใกล้นครสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ สมัยนั้น พระมหาโมคคัลลานะจงกรม (เดินไปมา) ในที่แจ้ง มารเข้าไปในท้อง เข้าไปในไส้ใหญ่ ของพระเถระ พระเถระรู้สึกหนัก ๆ จึงนั่งพิจารณาดูก็ทราบ จึงไล่ให้มารออก มารก็ออกมา จากปาก ยืนพิงบานประตู (แห่งบรรณศาลา) พระมหาโมคคั ลล านะก็ ก ล่ า วแสดงความรู ้ ทั น และเล่ า ประวั ติ ต ่ า ง ๆ ซึ่ ง แสดงว่ า องค์ท่านเคยเป็นมารมาแล้วชื่อทูสี มีน้องสาวชื่อกาฬี ตัวมารที่มาปรากฏนี้เป็นลูกของนางกาฬี จึงนับเป็นหลานของท่าน เมื่อรู้ว่าพระเถระรู้จักก็อันตรธานหายไปในที่นั้น จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๑๒ ๑

สูตรนี้บ่งชัดถึงคติทางพระพุทธศาสนา ที่ถือว่า ชั้นพรหมยังตกอยู่ในอำ�ำนาจมาร คือพรหมก็ยังติดในฌาน ซึ่งจัดเป็นภวตัณหาหรือวิภวตัณหา มารในที่นี้ เมื่อถอดความ ก็ได้แก่กิเลสมาร และอภิสังขารมาร ถ้าไม่ ถอดความ ก็ได้แก่เทวปุตตมาร

มัชฌิมนิกาย

๕๐. มารตัชชนียสูตร (สูตรว่าด้วยมารถูกคุกคาม)

เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ พระไตรปิฎก เล่ม ๑๓ นี้ ยังอยู่ในประเภทมัชฌิมนิกาย คือพระสูตรขนาดปานกลาง ไม่ยาวและไม่สั้นเกินไป ได้กล่าวแล้วว่า สูตรขนาดกลางมี ๓ เล่ม ได้แก่ เล่ม ๑๒ คือ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ หมวดขนาดกลาง หมวด ๕๐ ที่เป็นตอนต้น หรือเป็นมูล เล่ม ๑๓ คือ เล่มนี้ มชั ฌิมนิกาย มัชฌิมปณ ั ณาสก์ หมวดขนาดกลาง หมวด ๕๐ ทีเ่ ป็น ตอนกลาง ส่วนเล่ม ๑๔ คือ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ หมวดขนาดกลาง หมวด ๕๐ ที่เป็น ตอนปลาย เฉพาะเล่มนี้ มี ๕๐ สูตร มี ๕ วรรค ๆ ละ ๑๐ สูตร แต่มีที่สังเกตได้ง่าย คือเล่มนี้ แบ่งวรรคเป็นเรื่องบุคคลทั้งสิ้น กล่าวคือ วรรคที่ ๑ ชื่อคหปติวรรค ว่าด้วยคฤหบดี คือผู้ครองเรือน วรรคที่ ๒ ชื่อภิกขุวรรค ว่าด้วยภิกษุ วรรคที่ ๓ ชือ่ ปริพพาชกวรรค ว่าด้วยปริพพาชกหรือนักบวชนอกพระพุทธศาสนา ประเภทหนึ่ง วรรคที่ ๔ ชื่อราชวรรค ว่าด้วยพระราชา และ วรรคที่ ๕ ชื่อพราหมณวรรค ว่าด้วยพราหมณ์

ขยายความ คหปติวรรค คือวรรคที่ว่าด้วยคฤหบดี คือผู้ครองเรือน มี ๑๐ สูตร ๑. กันทรกสูตร (สูตรว่าด้วยกันทรกปริพพาชก) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ฝั่งสระน้�้ำำชื่อคัคครา ใกล้กรุงจัมปา พร้อมด้วยภิกษุ สงฆ์ ห มู ่ ใ หญ่ บุ ต รแห่ ง นายควาญช้ า งชื่ อ เปสสะ และปริ พพ าชกชื่ อ กั น ทรกะ เข้ า ไปเฝ้ า พระผู้มีพระภาค ปริพพาชกชื่อกันทรกะ กราบทูลสรรเสริญว่า ทรงควบคุมพระสงฆ์ได้ดี เพราะเห็ น ภิ ก ษุ ส งฆ์ เ ป็ น ผู ้ นิ่ ง พระผู ้ มี พร ะภาคตรั สรั บ ว่ า เป็ น จริ ง เพราะในภิ ก ษุ ส งฆ์ นี้ มีพระอรหันต์ขีณาสพ ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ มีพระเสขะ (พระอริยบุคคลผู้ยังศึกษา

595

คือยังไม่บรรลุอรหัตตผล) ผู้มีศีล มีความประพฤติสงบระงับ มีจิตตั้งมั่นดีในสติปัฏฐาน ๔ (ดูหน้า ๔๗๓) ๒. บุตรนายควาญช้างชื่อเปสสะกราบทูลสรรเสริญว่า ทรงบัญญัติสติปัฏฐาน ๔ ไว้ ดีมาก ตนเองเป็นคฤหัสถ์นุ่งผ้าขาว ยังเจริญสติปัฏฐาน ๔ เป็นครั้งคราว เป็นการน่าอัศจรรย์ ที่พระผู้มีพระภาคทรงทราบประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลาย ในเมื่อป่าชัฏคือ มนุษย์ กากขยะคือมนุษย์ และความโอ้อวดของมนุษย์เป็นไปอยู่อย่างนี้ แล้วได้แสดงความ คิดเห็นต่อไปว่า มนุษย์เป็นเหมือนป่าชัฏ (รกและดูยาก) แต่สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้ต้ืน (เปิดเผย ดูง่าย) ตนสามารถทำ�ำช้างฝึกให้ไปได้ตามต้องการ ช้างย่อมแสดงความดื้อ ความโกง ความงอ ความคดให้ปรากฏ ส่วนพวกที่เป็นทาส เป็นคนรับใช้ เป็นกรรมกร ประพฤติทางกายอย่างหนึ่ง ทางวาจาอย่างหนึ่ง แต่จิตใจไปอีกอย่างหนึ่ง ๓. พระผู้มีพระภาคตรัสรับรองว่า มุนษย์เป็นผู้เสมือนรกชัฏ (ดูยาก) ส่วนสัตว์ ทั้งหลายเป็นผู้ตื้น (เปิดเผยดูง่าย) จริง แล้วตรัสถึงบุคคล ๔ ประเภทที่มีอยู่ในโลก คือ (๑) ทำ�ำตัวเองให้เดือดร้อน ประกอบเนือง ๆ ในการทำ�ำตนเองให้เดือดร้อน (๒) ทำ�ำผู้อื่นให้เดือดร้อน ประกอบเนือง ๆ ในการทำ�ำผู้อื่นให้เดือดร้อน (๓) ทำ�ำตัวเองให้เดือดร้อน ประกอบเนือง ๆ ในการทำ�ำตนเองให้เดือดร้อนด้วย ทำ�ำผู้อ่นื ให้เดือดร้อน ประกอบเนือง ๆ ในการทำ�ำผู้อื่นให้เดือดร้อนด้วย (๔) ไม่ทำ�ำทั้งสองอย่างนั้น ซึ่งเป็นผู้หมดความกระหาย ดับเย็นในปัจจุบัน แล้วตรัสถามว่า บุตรนายควาญช้างชอบบุคคลประเภทไหน บุตรนายควาญช้างตอบว่า ชอบใจบุคคลประเภทหลัง เมือ่ ตรัสถามถึงเหตุผล ก็กราบทูลวา่ ทัง้ ตนและผูอ้ ืน่ ก็ใคร่สขุ เกลียด ทุกข์ ตนจึงชอบใจพวกที่ไม่ทำ�ำตนไม่ทำ�ำผู้อ่นื ให้เดือดร้อน แล้วกราบทูลลากลับ ๔. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ถ้าบุตรนายควาญช้างชื่อเปสสะจะนั่งอยู่สักครู่จนกว่า เราจะอธิบายแจกบุคคล ๔ ประเภทนี้โดยพิสดาร ก็จะได้ประโยชน์อย่างใหญ่ แต่แม้เพียง เท่านี้ก็ได้ประโยนช์ใหญ่แล้ว ภิกษุทั้งหลายขอให้ทรงแจกอธิบายโดยพิสดาร จึงตรัสว่า (๑) พวกทำ�ำตนให้เดือดร้อน ประกอบเนือง ๆ ในการทำ�ำตนให้เดือดร้อน ได้แก่ พวกถือวัตรในการเปลือยกาย ในเรื่องอาหาร ทรมานตน (๒) พวกทำ�ำผู้อื่นให้เดือดร้อน ประกอบเนือง ๆ ในการทำ�ำผู้อ่ืนให้เดือดร้อน ได้แก่พวกพราน พวกโจร พวกฆ่าโจร พวกผู้คุมเรือนจำ�ำ๑ หรือพวกประกอบ กรรมอันโหดร้ายอื่น ๆ ๑

ผู้คุมสมัยก่อนมีหน้าที่ลงโทษทรมานต่าง ๆ ด้วย

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหปติวรรค

596

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๓) พวกที่ทำ� ำทั้ ง ตนให้ เ ดื อ ดร้ อ นทั้ ง ผู ้ อ่ืน ให้ เ ดื อ ดร้ อ น ได้ แ ก่ บุคคล บางคน

เป็ น กษั ต ริ ย ์ ผู ้ ไ ด้ รั บ มู รธ าภิ เ ษก (พิ ธี ร ดน้�้ำำ บนศี ร ษะเสวยราชย์ ) ๑ หรื อ พราหมณมหาศาล ที่สร้างเรือนโถงขึ้นใหม่ โกนผม โกนหนวด นุ่งหนังเสือ บูชาไฟ ทำ�ำให้สัตว์ต่าง ๆ ถูกฆ่าบูชายัญ ทาสและกรรมกรก็ถูกลงโทษ ร้องไห้ ทำ�ำการงาน (ในยัญญพิธี) (๔) พวกที่ไม่ทำ�ำทั้งตนทั้งผู้อื่นให้เดือดร้อน คือผู้ออกบวชประพฤติพรหมจรรย์ ตั้งอยู่ในศีล สมาธิ ได้ญาน ๓ มีญาณอันทำ�ำอาสวะให้สิ้นเป็นที่สุด

๒. อัฏฐกนาครสูตร (สูตรว่าด้วยคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ) ๑. พระอานนท์อยู่ ณ เวฬุวคาม ใกล้กรุงเวสาลี สมัยนั้นคฤหบดีชื่อทสมะ ชาวเมือง อัฏฐกะ ไปธุระที่กรุงปาตลิบุตร และได้ไปยังกุกกุฏาราม ถามหาพระอานนท์กับภิกษุรูปหนึ่ง ทราบว่าท่านอยู่ในเวฬุวคาม ใกล้กรุงเวสาลี เมื่อเสร็จธุระในกรุงปาตลิบุตรแล้ว จึงเดินทาง ไปหาพระอานนท์ ถามถึงธรรมะข้อหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ ซึ่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร ส่งใจไปในธรรมนั้นแล้ว จิตที่ไม่หลุดพ้นก็จะหลุดพ้น อาสวะที่ยังไม่สิ้นก็จะถึง ความสิ้นไป ผู้น้นั ย่อมบรรลุธรรมอันยอดเยี่ยม อันปลอดโปร่งจากกิเลสที่ผูกมัด ๒. พระอานนท์ตอบว่า มีธรรมะเช่นนั้น และอธิบายว่า ภิกษุสงัดจากกาม สงัดจาก อกุศลธรรมได้ฌานที่ ๑ ถึง ๔ ได้เจโตวิมุติอันประกอบด้วยพรหมวิหาร ๔ ได้อรูปฌาน ถึงอากิญจัญญายตนะ (อรูปฌานที่ ๓) ตั้งอยู่ในธรรมะที่ได้น้ัน ๆ แล้ว ก็อาจสิ้นอาสวะได้ แต่ถ้าไม่สิ้นก็จะละสัญโญชน์ ๕ ได้ เป็นอุปปาติกะ (เกิดขึ้นใหญ่โตขึ้นทันที) ปรินิพพานในชั้น สุทธาวาสนั้น (ที่อยูข่ องพระอนาคามี) ไม่กลับมาจากโลกนั้น ๓. ทสมคฤหบดีช่นื ชมภาษิตของพระเถระ กล่าวว่า ตนแสวงประตูอมตะประตูเดียว แต่ ไ ด้ พ บถึ ง ๑๑ ประตู เปรี ย บเหมื อ นคนแสวงหาปากขุ มทรั พ ย์ แ ห่ ง เดี ย ว แต่ ไ ด้ พ บ ปากขุมทรัพย์ถึง ๑๑ แห่ง (รูปฌาน ๔ ฌานประกอบด้วยพรหมวิหาร ๔ และอรูปฌาน ๓ = ๔ + ๔ + ๓ = ๑๑) เปรียบเหมือนอาคารมี ๑๑ ประตู เมื่อไฟไหม้ บุคคลก็อาจทำ�ำตน ปลอดภัยได้โดยอาศัยประตูใดประตูหนึ่ง ตนก็อาจทำ�ำตนให้ปลอดภัยได้โดยอาศัยประตูอมตะ ๑

เฉพาะพระราชาที่เป็นใหญ่ แต่พระราชาเมืองขึ้น ซึ่งได้รับมอบหมายให้ครองราชย์ไม่ปรากฏพิธีมูรธาภิเษก จึงเรียกว่าราชัญญะ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหปติวรรค

597

ประตูใดประตูหนึ่งฉันนั้น ก็พวกเดียรถีย์เหล่าอื่นยังแสวงหาทรัพย์บูชาอาจารย์ได้ ไฉนตนจะ บูชาพระอานนท์บ้างไม่ได้ จึงนิมนต์ภิกษุชาวกรุงปาตลิบุตรและชาวเวสาลี ประชุมกันถวาย อาหาร ถวายผ้าคู่แก่ภิกษุทุกรูป ถวายไตรจีวรแก่พระอานนท์ และให้สร้างวิหาร ๕๐๐ แห่ง๑ ถวายพระอานนท์ (หมายเหตุ : สันนิษฐานว่า พระสูตรนี้แสดงเหตุการณ์ภายหลังพุทธปรินิพพาน เมื่อกรุงปาตลิบุตรเป็นราชธานีมคธแทนราชคฤห์แล้ว)

๑. พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ นิโครธาราม ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ สมัยนั้น เจ้าศากยะชาวกรุงกบิลพัสดุ์ให้สร้างสันถาคาร (โรงโถง - โรงประชุม) ขึ้นใหม่ ยังไม่มีใครได้ใช้ จึงนิมนต์พระผู้มีพระภาคให้ทรงใช้ก่อน พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ด้วยดุษณีภาพแล้ว เสด็จไปเมื่อเขากราบทูลเวลา เมื่อเสด็จถึงจึงประทับพิงเสากลาง ภิกษุสงฆ์น่ังพิงฝาด้าน ตะวันตก เจ้าศากยะชาวกรุงกบิลพัสดุ์ทรงพิงฝาด้านตะวันออก พระผู้มีพระภาคทรงแสดง ธรรมจนดึ ก แล้ ว ตรั สสั่ ง ให้ พร ะอานนท์ แ สดงเสขปฏิ ปท า (ข้ อ ปฏิ บั ติ ข องพระเสขะ คื อ พระอริยบุคคลผู้ยังศึกษา) ส่วนพระองค์ทรงพักผ่อนสำ�ำเร็จสีหไสยา ๒. พระอานนท์จึงเรียกมหานามศากยะ (เข้าใจว่าจะเป็นประธานอยู่ในคณะเจ้าศากยะ) กล่าวถึงการที่พระอริยสาวกสมบูรณ์ด้วยศีล คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย (สำ�ำรวมตา หู จมูก ลิ้น กาย) รู้ประมาณในการบริโภค ประกอบเนือง ๆ ซึ่งธรรมเป็นเครื่องตื่น (ไม่เห็นแก่ นอน) ประกอบด้วยสัทธรรม ๗ อย่าง๒ ได้ฌาน ๔ อันเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันตาม ต้องการ แล้วอธิบายขยายความเป็นข้อ ๆ ไป ๓. ครั้นแล้วได้สรูปว่า อริยสาวกผู้ประกอบด้วยคุณธรรมดังกล่าวมาแล้ว ก็ควรจะ ตรัสรู้ได้ เปรียบเหมือนแม่ไก่กกไข่ดี แม้ไม่ต้องปรารถนาให้ไข่เป็นตัวออกมาโดยสวัสดี ก็คง จะออกมาได้โดยสวัสดี แล้วแสดงการได้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณอันระลึกชาติได้) ๑ คำ�ำว่า ๕๐๐ นี้ ไม่จำ�ำเป็นต้องหมายว่าเป็นจริงตามตัวเลข หมายความว่าหลายแห่งก็ได้ ๒

สัทธรรม ๗ อย่างคือ (๑) ศรัทธา (๒) หิริ (๓) โอตตัปปะ (๔) พาหุสจจ ั ะ (สดับตรับฟังมาก) (๕) ลงมือทำ�ำความเพียร (๖) สติ (๗) ปัญญา

มัชฌิมนิกาย

๓. เสขปฏิปทาสูตร (สูตรว่าด้วยข้อปฏิบัติของพระเสขะ)

598

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

จุตูปปาตญาณ (ญาณอันเห็นความตายความเกิด) และอาสวักขยญาณ (ญาณอันทำ�ำอาสวะ ให้สิ้น) ว่า เปรียบเหมือนลูกไก่ทำ�ำลายกะเปาะไข่ออกจากไข่เป็นขั้น ๆ ๓ ขั้นด้วยกัน ๔. แล้วได้สรูปอีกตอนหนึ่งว่า คุณธรรมที่กล่าวข้างต้นเป็นจรณะ (ความประพฤติ) แต่ละอย่างของอริยสาวกนั้น ส่วนญาณทั้งสามมีปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เป็นต้น ก็เป็น วิชชา (ความรู้) แต่ละอย่างของอริยสาวกนั้น อริยสาวกนี้จึงเรียกว่าผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาก็ได้ ผู้สมบูรณ์ด้วยจรณะก็ได้ ผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ (ความรู้และความประพฤติ) ก็ได้ แล้วได้อ้างภาษิตของสนังกุมารพรหมที่ว่า กษัตริย์เป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่ชนผู้ถือโคตร แต่ ผู้ใดสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ ผู้นั้นเป็นผู้ประเสริฐสุดในเทวดาและมนุษย์ พระผู้มีพระภาค เสด็จลุกขึ้นประทานสาธุการในพระธรรมเทศนานี้ของพระอานนท์

๔. โปตลิยสูตร (สูตรว่าด้วยโปตลิยคฤหบดี) ๑. พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ นิคมแห่งแคว้นอังคุตตราปะชื่ออาปณะ โปตลิยคฤหบดี เข้าไปเฝ้าในขณะที่ประทับพักผ่อนในเวลากลางวัน ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง เมื่อปราศรัยกัน พอสมควรแล้วตรัสเชิญให้นั่ง แต่คฤหบดีโกรธที่เรียกว่าคฤหบดี จึงนิ่งเสีย ต่อมาเมื่อตรัสอีก ถึง ๓ ครั้ง จึงประท้วงว่า เรียกตนเช่นนั้นไม่สมควร พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อาการ เพศ เครื่องกำ�ำหนดหมายของท่าน เป็นอย่างของคฤหบดี โปตลิยะตอบว่า ถึงเช่นนั้นตนก็ห้าม การงานทั้งปวง ตัดขาดโวหารทั้งปวงเสียแล้ว เมื่อตรัสถามให้อธิบาย จึงอธิบายว่า ตนได้ มอบทรัพย์สินทั้งปวงให้เป็นมรดกแก่บุตรทั้งหลายแล้ว ตนไม่เกี่ยวข้องด้วย อยู่อย่างเพียง มีกินมีนุ่งห่มจึงชื่อว่าห้ามการงานทั้งปวง ตัดขาดโวหารเสียแล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ท่าน กล่าวการตัดขาดโวหารไปอย่างหนึ่ง แต่การตัดขาดโวหารในอริยวินัยเป็นอีกอย่างหนึ่ง เมื่อ คฤหบดีขอให้ทรงอธิบาย จึงตรัสอธิบาย ๒. ทรงแสดงธรรมะ ๘ ประการ ที่เป็นไปเพื่อตัดขาดโวหารในอริยวินัย คือ (๑) อาศัยการไม่ฆ่าสัตว์ ละการฆ่าสัตว์ (๒) อาศัยการไม่ลักทรัพย์ ละการลักทรัพย์ (๓) อาศัยวาจาจริง ละการพูดเท็จ (๔) อาศัยวาจาไม่ส่อเสียด ละวาจาส่อเสียด (๕) อาศัยการไม่โลภเพราะความติด ละความโลภเพราะความติด (๖) อาศัยการไม่ติเตียนด่าว่า ละการติเตียนด่าว่า

599

(๗) อาศัยการไม่โกรธคับแค้นใจ ละความโกรธคับแค้นใจ (๘) อาศัยการไม่ดูหมิ่นท่าน ละการดูหมิ่นท่าน เมื่อคฤหบดีขอให้ทรงอธิบายทั้งแปดข้อ จึงตรัสอธิบายแต่ละข้อ โดยวางหลักว่าตน ก็ไม่พึงติเตียนตนเองได้ ผูร้ ู้พิจารณาแล้วก็ไม่พึงติได้ เพราะเหตุแห่งความชั่วนั้น ๆ เป็นปัจจัย ๓. ครั้นแล้วตรัสอธิบายการตัดโวหารอย่างเด็ดขาดด้วยประการทั้งปวงในอริยวินัย โดยทรงเปรียบเทียบว่า อริยสาวกย่อมเห็นกามเหมือน (๑) ชิ้นกระดูกที่ไม่มีเนื้อติด (๒) ชิ้นเนื้อ (ที่แร้ง เหยี่ยว แย่งกัน) (๓) คบหญ้ามีไฟลุก (ที่ถือไปทวนลม) (๔) หลุมถ่านเพลิง (๕) สิ่งที่ฝันเห็น (๖) ของที่ขอยืมเขามา (๗) ผลไม้ เมือ่ พิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบอย่างนีแ้ ล้ว ก็เจริญอุเบกขา (ความวางเฉย) ที่ความ ยึดมั่นในโลกามิส (เหยี่อล่อของโลก) ดับไปโดยไม่มีส่วนเหลือ เมื่ออาศัยความบริสุทธิ์แห่งสติ เพราะมีความวางเฉยอย่างนี้ กไ็ ด้ปพุ เพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณอันระลึกชาติได้) จุตปป ู าตญาณ หรือทิพยจักษุญาณ (ญาณเห็นความตาย ความเกิด หรือตาทิพย์) และเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ (ความหลุดพ้นเพราะสมาธิและปัญญา) อันไม่มีอาสวะ โปตลิยคฤหบดีก็สรรเสริญพระธรรมเทศนา ประกาศตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัย เป็นสรณะตลอดชีวิต

๕. ชีวกสูตร (สูตรว่าด้วยหมอชีวก) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่ามะม่วงของหมอชีวก โกมารภัจจ์ ใกล้กรุงราชคฤห์ หมอชีวกเข้าไปเฝ้ากราบทูลถามว่า ที่เขาพูดกันว่า พระสมณโคดมทรงทราบอยู่ก็เสวยเนื้อสัตว์ ที่เขาฆ่าเจาะจงถวายนั้น เป็นความจริงเพียงไร ตรัสตอบว่า ทรงกล่าวถึงเนื้อสัตว์ที่ไม่ควร บริโภคโดยฐานะ ๓ คือ ที่ได้เห็น ที่ได้ฟัง ที่นึกรังเกียจ (ว่าเขาฆ่าเจาะจงตน) และทรงกล่าวถึง เนื้อสัตว์ที่ควรบริโภคโดยฐานะ ๓ คือ ที่ไม่ได้เห็น ไม่ได้ฟัง ไม่ได้นึกรังเกียจ (ว่าเขาฆ่า เจาะจงตน)

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหปติวรรค

600

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒. ตรัสอธิบายต่อไปว่า ภิกษุแผ่เมตตาจิต (จนถึงอุเบกขาจิตเป็นที่สุด) ไปทั่วโลก อยู ่ ด ้ ว ยจิ ต อั น ไม่ มีเ วร ไม่ พ ยาบาท คฤหบดี ห รื อ บุ ต รคฤหบดี นิ ม นต์ เ พื่ อ ฉั น ในวั น รุ ่ ง ขึ้ น ถ้าปรารถนาก็รับนิมนต์ได้ ครั้นรุ่งขึ้นไปฉัน เธอย่อมไม่คิดให้เขาถวายอาหารอันประณีต หรือ ถวายอี ก ในกาลต่ อ ไป เธอไม่ ติ ด บิ ณ ฑบาต มี ป ั ญ ญาถ่ า ยถอน (ไม่ ยึ ด ถื อ ) ย่ อ มบริ โ ภค บิณฑบาตนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุนั้นจะคิดเบียดเบียนตน เบียดเบียนคนอื่น หรือเบียดเบียน ทั้งตนทั้งคนอื่นหรือไม่ หมอชีวกกราบทูลรับว่า ไม่ ตรัสถามว่า เธอย่อมบริโภคอาหารอันไม่มี โทษมิใช่หรือ กราบทูลว่า เป็นเช่นนั้น และกราบทูลต่อไปว่า ตนเคยได้ฟังว่า พระพรหม เป็น ผู้อยู่ด้วยเมตตา ข้าพระองค์เห็นว่าพระผู้มีพระภาคทรงเป็นพยานที่เห็นได้ เพราะทรงอยู่ด้วย เมตตา ตรัสตอบว่า บุคคลมีความพยาบาทเพราะราคะ โทสะ โมหะ อันใด ตถาคตละราคะ โทสะ โมหะ นั้นได้เด็ดขาดแล้ว ถ้าท่านหมายความข้อนี้ เราก็อนุมัติคำ�ำกล่าวนั้น หมอชีวก กราบทูลว่า หมายอย่างนั้น แม้ในเรื่องกรุณา มุทิตา อุเบกขา ก็เช่นกัน ๓. ตรัสว่า ผู้ฆ่าสัตว์อุทิศพระตถาคตหรือสาวกของพระตถาคต ย่อมประสบสิ่งมิใช่ บุญเป็นอันมากโดยฐานะ ๕ คือ (๑) ประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมากโดยฐานะที่ ๑ คือข้อที่กล่าวว่า จงไปนำ�ำสัตว์ตัว โน้นมา (๒) โดยฐานะที่ ๒ คือสัตว์น้นั ถูกลากคอมาย่อมเสวยทุกข์โทมนัส (๓) โดยฐานะที่ ๓ คือข้อที่กล่าวว่า จงฆ่าสัตว์นี้ (๔) โดยฐานะที่ ๔ คือเมื่อสัตว์ถูกฆ่าย่อมได้เสวยทุกข์โทมนัส (๕) โดยฐานะที่ ๕ คือคนย่อมพูดรุกรานพระตถาคตหรือสาวกแห่งพระตถาคต ด้วยเรื่องเนื้ออันไม่สมควร๑ เมื่อจบพระธรรมเทศนา หมอชีวกกราบทูลรับว่า ภิกษุทั้งหลายฉันอาหารอันไม่มีโทษ แล้วกราบทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ตลอดชีวิต

๖. อุปาลิวาทสูตร (สูตรว่าด้วยอุบาลีคฤหบดี) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่ามะม่วงของเศรษฐีขายผ้า ใกล้เมืองนาฬันทา สมัยนั้น นิครนถนาฏบุตรอาศัยอยู่ในเมืองนาฬันทา พร้อมด้วยบริษัทใหญ่ ทีฆตปัสสีนิครนถ์เข้าไป ๑

นี้แปลตามอรรถกถา แต่เค้าศัพย์มีทางให้แปลได้ว่าทำ�ำให้เข้าใจว่า ควรด้วยของที่ไม่ควร

601

เฝ้าพระผู้มีพระภาคยังที่ประทับ เมื่อตรัสเชิญให้นั่ง จึงถือเอาอาสนะต่�่ำำกว่า นั่ง ณ ที่สมควร ส่วนหนึ่ง ๑. พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า นิครนถนาฏบุตรบัญญัติกรรมกี่อย่าง ในการทำ�ำ กรรมอันเป็นบาป ทีฆตปัสสนี คร ิ นถ์ทลว ู า่ นิครนถนาฏบุตรไม่เคยบัญญัตวิ า่ กรรม เคยแต่บัญญัติว่า ”ทัณฑ์„ ตรัสถามว่า นิครนถนาฏบุตรบัญญัติทัณฑ์ก่ีอย่าง ใน การทำ�ำกรรมอันเป็นบาป ทูลตอบว่า ๓ อย่าง คือทัณฑ์ทางกาย ทางวาจา ทางใจ ตรัสถามว่า ทัณฑ์ทั้งสามทางเป็นของอื่น (จากกันแลกัน มิใช่อันเดียวกัน) ใช่ หรือไม่ ทูลตอบว่า ใช่ ตรัสถามว่า เมื่อแจกออกไปแล้ว นิครนถนาฏบุตรบัญญัติ ทัณฑ์อย่างไรว่ามีโทษมาก ทูลตอบว่า ทัณฑ์ทางกาย เมื่อตรัสถามย้�้ำำถึง ๓ ครั้ง ก็ทูลตอบย้�้ำำถึง ๓ ครั้งว่า ทัณฑ์ทางกาย (มีโทษมาก) ๒. เมื่อทีฆตปัสสีนิครนถ์ย้อนทูลถามบ้างว่า พระสมณโคดมบัญญัติทัณฑ์ก่ีอย่าง ในการทำ�ำกรรมอันเป็นบาป ก็ตรัสตอบว่า ไม่เคยทรงบัญญัตวิ า่ ทัณฑ์ เคยแต่บญ ั ญัติ ว่ากรรม เมื่อเขาถามก็ทรงแจกออกเป็น ๓ อย่างเช่นเดียวกัน แต่ทรงแสดงว่า กรรมทางใจมีโทษมากกว่า และทรงย้�้ำำตอบเช่นนัน้ ถึง ๓ ครัง้ เมือ่ ทีฆตปัสสนี คร ิ นถ์ ย้�้ำำถามถึง ๓ ครั้ง แล้วทีฆตปัสสีนิครนถ์ก็ลุกจากอาสนะหลีกไป เล่าความให้ นิครนถนาฏบุตรผูน้ งั่ อยูก่ บั บริษทท ั เี่ ป็นคฤหัสถ์ชาวพาลุกคาม มีอบุ าลีคฤหบดีเป็น ประมุขฟังทุกประการ นิครนถนาฏบุตรก็ชมเชยทีฆตปัสสีนิครนถ์ว่า ตอบถูก และย้�้ำำว่า ทัณฑ์ทางกายมีโทษมากกว่า ๓. อุบาลีคฤหบดีได้ฟัง ก็แสดงความประสงค์จะไปยกวาทะในเรื่องนี้ จะฟัดฟาดเสีย เหมือนคนมีกำ�ำลังดึงขนแกะไปมา เป็นต้น แต่ทีฆตปัสสีนิครนถ์คัดค้าน อ้างว่า พระสมณโคดมรู้มายากลับใจคน ย่อมกลับใจสาวกเดียรถีย์ได้ นิครนถนาฏบุตร กล่าวว่า เป็นไปไม่ได้ทอี่ บุ าลีคฤหบดีจะไปเป็นสาวกพระสมณโคดม มีแต่พระสมณ โคดมจะมาเป็นสาวกของอุบาลีคฤหบดี ต่างค้าน ต่างยืนยันกันอยู่อย่างนั้นถึง ๓ ครั้ง ในที่สุดนิครนถนาฏบุตรก็ยุให้อุบาลีคฤหบดีไปยกวาทะจนได้ ๔. อุบาลีคฤหบดีกราบลานิครนถนาฏบุตรไปเฝ้าพระผูม้ ีพระภาค เมื่อได้ถวายบังคม และทูลถามถึงถ้อยคำ�ำสนทนาระหว่างพระองค์กับทีฆตปัสสีนิครนถ์ ซึ่งพระผู้มี พระภาคก็ตรัสเล่าความให้ฟัง อุบาลีคฤหบดีกล่าวชมทีฆตปัสสีว่าพูดโต้ตอบตรง ตามหลัก (ของศาสนานิครนถ์) และได้กล่าวย้�้ำำว่า ทัณฑ์ทางกายมีโทษมากว่า พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ถ้าอุบาลีคฤหบดีจะยอมตั้งอยู่ในสัจจะพูดจากัน ก็จะมี

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหปติวรรค

602

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

การสนทนากันในเรื่องนี้ อุบาลีคฤหบดียอมรับ จึงตรัสถามว่า นิครนถ์เจ็บหนัก ห้ามน้�้ำำเย็น รับแต่น้�้ำำรอ้ น เมื่อไม่ได้น้�้ำำเย็นก็ตายดังนี้ นคร ิ นถนาฏบุตรบัญญัตผิ นู้ ้ี ว่า จะเกิดในที่ไหน ทูลตอบว่า เกิดในเทพที่ช่ือว่า มโนสัตตะ (ผู้ข้องอยู่ในจิตใจ) เพราะเกี่ยวเกาะอยู่ในเรื่องจิตใจตายไป ตรัสเตือนให้คิดให้ดีก่อนแล้วจึงตอบ คำ�ำต้นกับคำ�ำท้ายไม่ต่อกัน (คือเดิมชี้ว่า โทษหรือทัณฑ์ทางกายมีโทษมากกว่า แต่ตอบว่า มีใจเป็นเหตุ) แต่อบุ าลีคฤหบดีกย็ งั ยืนยันว่า ทัณฑ์ทางกายมีโทษมากกว่า ๕. ตรัสถามว่า นิครนถ์สำ�ำรวมระวังแล้ว๑ แต่เดินไปเดินมายังทำ�ำสัตว์เล็ก ๆ ให้ตาย ดังนี้ นิครนถนาฏบุตรจะบัญญัติผลของผู้น้ันอย่างไร ทูลตอบว่า ไม่บัญญัติการ กระทำ�ำที่ไม่มีเจตนาว่ามีโทษมาก ตรัสถามว่า มีเจตนาเล่า ทูลตอบว่า ก็มีโทษมาก ตรัสถามว่า นิครนถนาฏบุตรบัญญัติเจตนาเข้าในอะไร ทูลตอบว่า ในมโนทัณฑ์ (โทษทางใจ) ตรัสเตือนอีกว่า ให้คิดให้ดีก่อนแล้วจึงตอบ เพราะคำ�ำต้นกับคำ�ำท้าย ไม่ตอ่ กัน (คือเดิมชี้วา่ ทัณฑ์ทางกายมีโทษมากกว่า แต่กลับชีไ้ ปทีเ่ จตนาว่าสำ�ำคญ ั ) แต่อุบาลีคฤหบดีก็ยังยืนยันว่า ทัณฑ์ทางกายมีโทษมากกว่า ๖. ตรัส ถามว่า เมืองนาฬัน ทานี้มั่น คง เฟื ่ อ งฟู มีชนมาก มี มนุ ษ ย์ เ กลื่ อ นกล่ น ใช่หรือไม่ ทลู ตอบว่า ใช่ ตรัสถามว่า ชายคนหนึง่ เงือ้ ดาบมา พูดว่าจะทำ�ำสตั ว์มชี วี ติ ทั้งปวงในเมืองนาฬันทาให้เป็นเนื้อก้อนเดียวโดยขณะเดียว ครู่เดียว (จะสับรวม ให้เป็นเนื้อชิ้นเดียวในขณะเดียวกัน) ดังนี้ ท่านเห็นว่าจะทำ�ำได้หรือไม่ ทูลตอบว่า แม้ชาย ๑๐ คน ๒๐ คน ๓๐ คน ๕๐ คน ก็ไม่พอที่จะทำ�ำเช่นนั้นได้ (ทำ�ำไม่ทันใน ขณะเดียวกัน) ตรัสตอบว่า สมณพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ มีความเชี่ยวชาญทางจิต อาจจะทำ�ำเมืองนาฬันทานี้ให้เป็นเถ้าถ่านด้วยใจคิดประทุษร้ายครั้งเดียวได้หรือไม่ ทูลตอบว่า ได้ ตรัสเตือนอีกว่า ให้คิดให้ดีเสียก่อนแล้วจึงตอบ เพราะคำ�ำต้นกับ คำ�ำท้ายไม่ต่อกัน (คือเดิมชี้ว่า ทัณฑ์ทางกายมีโทษมากกว่า แต่กลับยอมรับว่า ผู้มีอำ�ำนาจจิต ทำ�ำลายเมืองได้ทันที แต่ผู้ใช้กำ�ำลังกายทำ�ำไม่ได้เช่นนั้น) แต่อุบาลี คฤหบดีก็ยังยืนยันตามเดิม ๗. ตรัสถามต่อไปว่า เคยได้ยินไหมว่า ป่าทัณฑกี ป่ากาลิงคะ ป่าเมชฌะ ป่ามาตังคะ ที่กลายเป็นป่าไปจริง ๆ ทูลตอบว่า เคยได้ยิน ตรัสถามว่า เคยได้ยินว่าเป็นป่าไป ๑

มีคำำพ � เิ ศษสำ�ำหรับพวกนิครนถ์ คอื จาตุยามสํวรสํวุโต ผูสำ้ ำรวม � แล้วด้วยการสำ�ำรวม ๔ ทาง คือ ไม่ฆา่ สัตว์ ลกั ทรัพย์ พูดปด ไม่หวังกามคุณ ๕ อนึ่ง พวกนิครนถ์ไม่ใช้น้�้ำำเย็น เพราะถือว่ามีสัตว์ จึงใช้แต่น้�้ำำร้อน

603

เพราะอะไร ทูลตอบว่า เพราะใจคิดประทุษร้ายของฤษี จึงตรัสเตือนให้คดิ ให้ดกี อ่ น แล้วจึงตอบเช่นเดิมอีก ๘. อุบาลีคฤหบดีทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัย เป็นสรณะตลอดชีวติ แต่พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสเตือนให้พจิ ารณาเสียก่อน เพราะการ พิจารณาแล้วจึงทำ�ำ เป็นการดีสำ�ำหรับอุบาลีคฤหบดีที่มีคนรู้จักมาก อุบาลีคฤหบดี ก็กลับเลื่อมใสยิ่งขึ้น แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต เป็นครั้งที่ ๒ ตรัสเตือนให้ให้บิณฑบาตแก่พวกนิครนถ์ที่มาสู่เรือน เพราะตระกูล ของท่านเคยเป็นที่เสมือนท่าน้�้ำำสำ�ำหรับลงดื่มของนิครนถ์ทั้งหลายมานานแล้ว อุบาลีคฤหบดีกราบทูลแสดงความเลื่อมใสยิ่งขึ้น เพราะตนเคยได้ยินแต่ว่า พระสมณโคดมตรัสให้ถวายทานแก่พระองค์และสาวกของพระองค์เท่านั้น ไม่ควรให้แก่ผู้อ่นื และสาวกของผู้อ่ืน ทานที่ให้แก่พระองค์และสาวกของพระองค์ เท่านัน้ จึงมีผลมาก ทีใ่ ห้แก่ผอู้ น่ื และสาวกของผูอ้ น่ื ไม่มผี ลมาก แต่นี่พระผูม้ พร ี ะภาค กลับทรงชักชวนให้ให้ทานในพวกนิครนถ์ ซึง่ ตนจะรูก้ าลในข้อนีเ้ อง แล้วแสดงตน เป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิตเป็นครั้งที่ ๓ ๙. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแสดงอนุบุพพิกถาอริยสัจจ์ ๔ อุบาลีคฤหบดีได้ดวงตา เห็นธรรม (เป็นโสดาบันบุคคล) แล้วก็กราบทูลลากลับไป เมือ่ ถึงบ้านก็สงั่ นายประตู ให้หา้ มนิครนถ์ชายหญิงมิให้เข้าบ้าน ไม่หา้ มภิกษุ ภกิ ษุณี อุบาสก อุบาสิกา และให้ แจ้งว่า อุบาลีคฤหบดีเป็นสาวกของพระสมณโคดมแล้ว ทีฆตปัสสีนิครนถ์ทราบ เรื่อง จึงไปเล่าความให้นิครนถนาฏบุตรฟัง นิครนถนาฏบุตรไม่เชื่อ แม้จะเล่าย้�้ำำ ถึง ๓ ครั้ง เป็นแต่ใช้ให้ทีฆตปัสสีไปดูให้รู้ด้วยตนเอง เมื่อทีฆตปัสสีนิครนถ์ ไปด้วยตนเอง นายประตูก็ห้ามเข้าจึงกลับมาเล่าให้นิครนถนาฏบุตรฟัง แต่ นิครนถนาฏบุตรก็ยืนยันไม่เชื่อถึง ๓ ครั้ง แต่ในที่สุดก็กล่าวว่าตนจะไปดูเอง ๑๐. นิครนถนาฏบุตร พร้อมด้วยบริษทั นิครนถ์ไปยังทีอ่ ยูข่ องอุบาลีคฤหบดี นายประตู ก็หา้ มเข้า อ้างว่าอุบาลีคฤหบดีเป็นสาวกของพระสมณโคดมแล้ว นิครนถนาฏบุตร จึงใช้ให้นายประตูไปบอกว่า ตนมายืนอยูท่ ี่ภายนอกซุมปร ้ ะตู เมือ่ นายประตูไปบอก อุบาลีคฤหบดีก็สั่งให้ปูอาสนะที่ศาลาใกล้ประตูด้านกลาง แล้วอุบาลีคฤหบดีก็ มา ณ ที่ น้ั น เลื อ กนั่ ง อาสนะที่ ดี ที่ เ ลิ ศ พร้ อ มทั้ ง สั่ ง นายประตู ใ ห้ ไ ปบอก นิครนถนาฏบุตรว่า ถ้าปรารถนาก็ให้เข้ามาได้ นิครนถนาฏบุตรพร้อมด้วยบริษัท ก็เข้าไป ในสมัยก่อนพอเห็นนิครนถนาฏบุตรมาแต่ไกล อุบาลีคฤหบดีก็จะลุกขึ้น

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหปติวรรค

604

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ต้อนรับ เอาผ้าห่มเช็ดอาสนะที่ดีที่เลิศ เชิญให้น่ัง แต่บัดนี้กลับนั่งบนอาสนะที่ดี ที่เลิศเสียเอง แล้วกล่าวว่า ท่านผู้เจริญ อาสนะมีอยู่ ถ้าท่านปรารถนาก็จงนั่ง นิครนถนาฏบุตรจึงกล่าวว่าท่านเป็นบ้า เป็นคนเขลาไปแล้วหรือ และได้พูด เปรียบเปรยหยาบ ๆ อีก พร้อมกับกล่าวว่า ท่านถูกพระสมณโคดมกลับใจด้วย มายาสำ�ำหรับกลับใจเสียแล้วหรือ อุบาลีคฤหบดีกลับตอบว่า มายากลับใจนี้เป็น ของดี แม้ใคร ๆ จะกลับใจด้วยมายานี้ ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุข สิ้นกาลนาน ๑๑. แล้วอุบาลีคฤหบดีได้เปรียบเทียบให้ฟังว่า คำ�ำสอนของนิครนถ์ อดทนต่อความ ยินดีของคนโง่ ไม่อดทนต่อความยินดีของบัณฑิต ไม่อดทนต่อการซักไซ้ขัดสี เปรียบเหมือนลูกลิงทนการย้อมสีได้ แต่จะเอามาทุบตี เอามาขัดสีเหมือนผ้าใหม่ที่ จะย้อมสี ย่อมทนไม่ได้ นิครนถนาฏบุตรเตือนว่า บริษัท (ประชุมชน) พร้อมทั้ง พระราชาก็ทราบกันอยู่ว่า อุบาลีคฤหบดีเป็นสาวกของนิครนถนาฏบุตร แล้วพวก เราจะทรงจำ�ำวา่ ท่านเป็นสาวกของใครกัน อุบาลีคฤหบดีจงึ ทำ�ำผ้าห่มเฉวียงบ่า ประคอง อัญชลีไปในทิศทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ประกาศตนเป็นสาวกของ พระผู้มีพระภาค พร้อมด้วยคำ�ำสรรเสริญพระคุณอย่างยืดยาว เมื่อถูกถามว่า รวบรวมคำ�ำสรรเสริญพระคุณได้แต่เมื่อไร ก็ตอบว่า ตนเปรียบเหมือนช่างดอกไม้ ที่ร ้ อ ยพวงมาลั ย อั น วิ จิ ต รจากดอกไม้ ใ หญ่ อั น มี ด อกไม้ ต ่ า ง ๆ ฉะนั้ น นิครนถนาฏบุตรถึงแก่อาเจียนเป็นโลหิตในที่นั้น

๗. กุกกุโรวาทสูตร (สูตรว่าด้วยโอวาทแก่ผู้ทำ�ำตัวดั่งสุนัข) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ นิคมแห่งชาวโกลิยะชื่อหลิททวสนะ ในแคว้นโกลิยะ ปุณณะบุตรแห่งโกลิยะ ผู้ประพฤติวัตรดั่งโค๑ กับชีเปลือยชื่อเสนิยะ ผู้ประพฤติวัตรดั่งสุนัข เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคกล่าวปราศรัยเสร็จแล้ว ปุณณะโกลิยบุตรก็ทูลถามถึงชีเปลือยชื่อ เสนิยะ ผู้ประพฤติวัตรดั่งสุนัข ว่าจะมีคติเป็นอย่างไร พระผู้มีพระภาคทรงห้ามว่า อย่าถาม เลย แต่ก็ถามย้�้ำำถึง ๓ ครั้ง จึงตรัสตอบว่า ถ้าประพฤติเคยชินอย่างสุนัข ตายไปก็จะเกิดเป็น ๑

อรรถกถาเล่าว่า เอาเขาโคมาติดศีรษะ เอาหางมาผูก เที่ยวกินหญ้าไปกับโคทั้งหลาย ส่วนที่ว่า ประพฤติวัตรดั่ง สุนัข คือทำ�ำอาการกิริยาทั้งปวงให้เหมือนสุนข ั

605

สุนัข แต่ถ้าประพฤติดว้ ยความคิดว่าจะเป็นเทวดา ด้วยศีลด้วยวัตรอย่างนี้ ก็นับว่ามีความเห็น ผิด ซึ่งจะมีคติ ๒ อย่าง คือนรก หรือกำ�ำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน พระดำ�ำรัสตอบนี้ ทำ�ำให้ชีเปลือย ชื่อเสนิยะร้องไห้ ๒. ชีเปลือยชื่อเสนิยะ จึงทูลถามถึงปุณณะโกลิยบุตร ผู้ประพฤติวัตรดั่งโคบ้างว่า จะมีคติเป็นอย่างไร ก็ตรัสตอบทำ�ำนองเดียวกับเรื่องสุนัข ซึ่งทำ�ำให้ปุณณะโกลิยบุตรร้องไห้ เช่นเดียวกัน ๓. ปุณณะโกลิยบุตรจึงทูลขอให้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเพื่อตนและเสนิยะ จะได้ละการประพฤติวัตรดั่งนั้นเสีย จึงตรัสแสดงกรรม ๔ อย่าง คือ (๑) กรรมดำ�ำ มีวิบากดำ�ำ คือบางคนปรุงแต่งความคิดหรือเจตนาทางกายวาจาใจ อันประกอบด้วยการเบียดเบียน จึงเข้าถึง (เกิดใน) โลกที่มกี ารเบียดเบียน ได้ รับสัมผัสที่มีการเบียดเบียน ได้เสวยเวทนาที่มีการเบียดเบียน อันเป็นทุกข์ โดยส่วนเดียว ดังเช่นสัตว์ที่เกิดในนรก (๒) กรรมขาว มีวบิ ากขาว คือบางคนปรุงแต่งความคิดหรือเจตนาทางกายวาจาใจ อันไม่มกี ารเบียดเบียน ได้รบั สัมผัสทไี่ ม่มกี ารเบียดเบียน ได้เสวยเวทนาทีไ่ ม่มี การเบียดเบียน อันเป็นสุขโดยส่วนเดียว ดังเช่นเทพชั้นสุภภิณหะ (พรหมมี รูปชั้นที่ ๙ ในรูปพรหม ๑๖ ชั้น ดูหน้า ๕๗๔) (๓) กรรมทั้งดำ�ำทั้งขาว มีวิบากทั้งดำ�ำทั้งขาว คือบางคนปรุงแต่งความคิดหรือ เจตนาทางกายวาจาใจที่มีการเบียดเบียนบ้าง ไม่มีการเบียดเบียนบ้าง จึงเข้า ถึง (เกิดใน) โลกที่มีการเบียดเบียนบ้าง ไม่มีการเบียดเบียนบ้าง ได้รับสัมผัส อันมีการเบียดเบียนบ้าง ไม่มีการเบียดเบียนบ้าง ได้เสวยเวทนาที่มีการ เบียดเบียนบ้าง ไม่มีการเบียดเบียนบ้าง อันมีทั้งสุขทั้งทุกข์คละกันไป ดังเช่น มนุษย์บางเหล่า เทพบางเหล่า วินปิ าติกะ๑ บางเหล่า ๑

อรรถกถา คือคำ�ำอธิบายพระไตรปิฎกตอนนี้ ขยายความว่า ความสุขและความทุกข์ที่เกิดขึ้นเป็นครั้งคราวของ มนุษย์ย่อมปรากฏ ส่วนของเทวดา ได้แก่ภุมมเทวดา คือเทพที่อยู่บนพื้นดิน และของพวกวินิปาติกะ ได้แก่ พวกเวมานิกเปรตที่อยู่วิมาน มีความสุขและความทุกข์เป็นครั้งคราว ทั้งนี้ย่อมเป็นไปในสัตว์ดิรัจฉานมีช้าง เป็นต้นด้วย

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหปติวรรค

606

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๔) กรรมไม่ดำำ� ไม่ขาว มีวบิ ากไม่ดำำ� ไม่ขาว ย่อมเป็นไปเพือ่ สิน้ กรรม คือเจตนาเพือ่ ละกรรมดำ�ำซึ่งมีวิบากดำ�ำ เจตนาเพื่อละกรรมขาวซึ่งมีวิบากขาว เจตนา๑ เพื่อ ละกรรมทัง้ ดำ�ำทงั้ ขาว ซึง่ มีวบิ ากทัง้ ดำ�ำทงั้ ขาว (เป็นเจตนาทีไ่ ม่ตอ้ งการเวียนว่าย ตายเกิด ไม่ปรารถนาจะทำ�ำกรรมใด ๆ อีกต่อไป) ๔. เมื่อจบพระธรรมเทศนา ปุณณะโกลิยบุตรกราบทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต ส่วนชีเปลือยชื่อเสนิยะกราบทูล สรรเสริญพระธรรมเทศนาถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะและขอบวช เมื่อทราบว่าผู้เคยเป็น เดียรถีย์มาก่อน ประสงค์จะบวชในพระธรรมวินัยจะต้องอบรมก่อน ๔ เดือน ก็มีศรัทธา จะขออบรมถึง ๔ ปี เมื่อบวชแล้วก็ได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์

๘. อภยราชกุมารสูตร (สูตรว่าด้วยอภยราชกุมาร) ๑. สมัยหนึง่ พระผูม้ พร ี ะภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ อภยราชกุมาร๒ ไปหานิครนถนาฏบุตร ก็ได้รับชักชวนเสี้ยมสอนให้ไปยกวาทะพระผู้มีพระภาคเกี่ยวกับการ กล่าววาจา ซึ่งนิครนถนาฏบุตรกล่าวว่า ถ้าถามปัญหา ๒ เงื่อนอย่างนี้แล้ว พระสมณโคดม จะกลืนไม่เข้าคายไม่ออกคล้ายมีกระจับเหล็กติดอยู่ในคอฉะนั้น คือให้ถามว่า พระตถาคต กล่าววาจาที่ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นหรือไม่ ถ้าตอบว่า กล่าว ก็จะย้อนได้ว่า ท่านกับบุถุชนจะต่างอะไรกัน เพราะแม้บุถุชนก็กล่าววาจาเช่นนั้น ถ้าตอบว่า ไม่กล่าว ก็จะย้อน ได้ว่า เหตุไฉนจึงว่ากล่าวพระเทวทัตอย่างรุนแรง จนพระเทวทัตโกรธไม่พอใจ ๒. อภยราชกุมารไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค มองดูดวงอาทิตย์เห็นยังไม่ใช่กาลอัน สมควรที่จะยกวาทะจึงนิมนต์พระผู้มีพระภาคให้ไปฉันในวันรุ่งขึ้น โดยมีพระองค์เองเป็นที่ ๔ (คือมีภิกษุอื่นด้วยอีก ๓ รูป) เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ และเสด็จไปฉันเสร็จแล้ว อภยราชกุมารก็กราบทูลถามขึ้นว่า พระตถาคตตรัสวาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคน อื่นหรือไม่ ตรัสตอบว่า ในข้อนี้ มิใช่ปัญหาที่พึงตอบโดยแง่เดียว (คือตรัสทั้งสองอย่างโดยควร แก่เหตุ) ๑

อรรถกถาอธิบายว่า มัคคเจตนา เจตนาที่เป็นไปในมรรค (คำ�ำว่า มรรค หมายถึงปัญญาอันตัดกิเลสได้เด็ดขาด ตั้งแต่บางส่วนจนถึงหมดสิ้น ข้อไหนละได้แล้วไม่ต้องละใหม่อีก เป็นอันละได้เด็ดขาดไปเลย) ๒ อภยราชกุมารเป็นโอรสของพระเจ้าพิมพิสาร

607

๓. พอตรัสตอบเท่านี้ อภยราชกุมารก็กราบทูลว่า ในข้อนี้ พวกนิครนถ์ฉิบหายแล้ว พร้อมทั้งเล่าความจริงที่นิครถนาฏบุตรสอนให้มาไต่ถามทุกประการ พระผู้มีพระภาคจึงตรัส ถามว่า เด็กที่อมเอาไม้หรือกระเบื้องเข้าไปในปาก เพราะความพลั้งเผลอของท่านหรือแม่นม ท่านจะทำ�ำอย่างไร กราบทูลตอบว่า ถ้านำ�ำออกในเบื้องแรกไม่ได้ ก็ต้องประคองจับศีรษะด้วย มือซ้าย งอนิ้วนำ�ำของออกมาด้วยมือขวา แม้จะพร้อมกับโลหิตด้วย เพราะมีความอนุเคราะห์ ในเด็ก พระผูม้ ีพระภาคจึงตรัสว่า ตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทราบว่าวาจาใดไม่จริง ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ หรือจริง แท้ แต่ไม่ประกอบ ด้วยประโยชน์ และไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่พอใจของคนอื่น ก็ไม่กล่าววาจานั้น คำ�ำใดจริง แท้ ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่เป็นที่รกั ไม่เป็นที่พอใจของคนอืน่ ตถาคต ย่อมรู้กาลที่จะกล่าววาจานั้น คำ�ำใดไม่จรงิ ไม่แท้ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ หรือจริง แท้ แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และเป็นที่รัก เป็นที่พอใจของคนอื่น ตถาตคก็ไม่กล่าววาจานั้น คำ�ำใดจริง แท้ ประกอบด้วยประโยชน์ และเป็นที่รกั เป็นที่พอใจของคนอืน่ ตถาคตย่อม รู้กาลที่จะกล่าววาจานั้น ทั้งนี้เพราะตถาคตมีความอนุเคราะห์ในสัตว์ทั้งหลาย ๔. อภยราชกุมารกราบทูลถามว่า มีผู้แต่งปัญหามาทูลถาม พระผู้มีพระภาคจะต้อง ทรงคิดก่อนหรือไม่ว่า ถ้าเขาถามอย่างนี้ จักตรัสตอบอย่างนี้ หรือว่าเรื่องนั้นแจ่มแจ้งแก่ พระตถาคตโดยฐานะทีเดียว ตรัสย้อนถามว่า ท่านเป็นผู้ฉลาดในส่วนประกอบน้อยใหญ่ของ รถใช่หรือไม่ กราบทูลว่า ฉลาดในส่วนประกอบของรถ ตรัสถามต่อไปว่า เมื่อมีผู้มาถามว่า นี้เป็นส่วนประกอบน้อยใหญ่อะไรของรถ ท่านจะต้องคิดก่อนหรือไม่ว่า ถ้าเขาถามอย่างนี้ จักตอบอย่างนี้ หรือว่าเรื่องนั้นแจ่มแจ้งแก่ท่านโดยฐานะทีเดียว กราบทูลตอบว่า ข้าพระองค์ เป็นช่างทำ�ำรถ รู้เจนจบในส่วนประกอบน้อยใหญ่ของรถ เรื่องนั้นแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์โดย ฐานะทีเดียว จึงตรัสว่า แม้พระองค์ก็ฉันนั้น ทรงรู้แจ้งแทงตลอดธรรมธาตุแล้ว เรื่องนั้นจึง แจ่มแจ้งแก่พระองค์โดยฐานะทีเดียว อภยราชกุมารกราบทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา แสดงพระองค์เป็นอุบาสกถึง พระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดพระชนมชีพ

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหปติวรรค

608

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๙. พหุเวทนิยสูตร (สูตรว่าด้วยเวทนามากอย่าง) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ช่างไม้ชื่อปัญจังคะ กับพระอุทายี กล่าว ไม่ตรงกันในข้อว่า พระผูม้ ีพระภาคตรัสเวทนาไว้กี่อย่าง พระอุทายีว่า มี ๓ อย่าง คือ สุข ทุกข์ ไม่ทุกข์ไม่สุข ช่างไม้ช่ือปัญจังคะกล่าวว่า มี ๒ อย่าง คือ สุข กับ ทุกข์ ส่วนไม่ทุกข์ไม่สุข พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสุขประณีต ทั้งสองฝ่ายไม่สามารถจะตกลงกันได้ พระอานนท์ได้ฟัง ข้อสนทนาของทั้งสองฝ่าย จึงนำ�ำความกราบทูลพระผู้มีพระภาค ๒. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า มีปริยายที่ต่างฝ่าย ต่างไม่อนุโมทนา แล้วตรัสว่า เวทนา ๒ ก็ทรงแสดงไว้โดยปริยาย เวทนา ๓ เวทนา ๔ เวทนา ๕ เวทนา ๖ เวทนา ๑๘ เวทนา ๓๖ เวทนา ๑๐๘ ก็ทรงแสดงไว้โดยปริยาย๑ ธรรมะที่ทรงแสดงไว้โดยปริยาย (เพียงแง่ใดแง่หนึ่ง) มีอยู่อย่างนี้ ผู้ที่ไม่ยินยอมรับรองคำ�ำที่กล่าวดี พูดดี ของกันแลกันในธรรมะที่ทรงแสดงแล้ว โดยปริยาย ก็หวังได้ว่าจะบาดหมางทะเลาะวิวาทกันทิ่มแทงกันด้วยหอกคือปาก แต่ถ้า ตรงกันข้าม ก็จะพร้อมเพรียงไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนน้�้ำำนมกับน้�้ำำท่า (เข้ากันได้) มองกัน และกันด้วยดวงตาที่แสดงความรัก ๓. ครั้นแล้วตรัสถึงความสุขที่เป็นขั้น ๆ ๑๐ อย่างที่ประณีตขึ้นไปกว่ากันโดยลำ�ำดับ เริ่มแต่กามคุณ ๕ จนถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ๒ (สมาบัติที่ดับสัญญาและเวทนา)

๑๐. อปัณณกสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะที่ไม่ผิด) ๑. พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จ แวะพัก ณ บ้านพราหมณ์ช่ือ ”สาละ„ (ในสาเลยยกสูตรที่ ๔๑ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ ที่ ย่อไว้แล้ว หน้า ๕๗๓ ว่าชื่อ ”สาละ„ ณ ที่น้ัน ได้ตรัสถามพราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านสาลาว่า ท่านมีศาสดาใด ๆ ที่น่าพอใจ ที่ท่านได้ศรัทธามีอาการ (อันดี) บ้างหรือไม่ เมื่อเขาตอบว่า ไม่มี ๑

ในมหาสติปัฏฐานสูตร ทรงแสดงเวทนา ๙ ไว้ด้วย ดูหน้า ๔๗๔ และเวทนาเหล่านี้ แจกออกเป็นอะไรบ้าง ดูหน้า ๑๘๘ ข้อ ๒๑๑ ๒ เรื่องนี้แปลไว้แล้วอย่างละเอียด หน้า ๑๙๐ หมายเลข ๒๑๓ แม้ในที่นั้นจะนำ�ำมาแปลจากเล่ม ๑๘ แต่ข้อความ ก็ตรงกัน

609

จึงตรัสว่า เมื่อพวกท่านไม่ได้ศาสดาที่น่าพอใจ ก็จงสมาทานประพฤติธรรมะที่ไม่ผิด ธรรมะ ที่ไม่ผิด ที่สมบูรณ์แล้ว สมาทานแล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่ท่าน ธรรมที่ไม่ผิด ๕ ข้อ ธรรมะที่ไม่ผิดข้อที่ ๑ ๒. ครั้นแล้วตรัสขยายความเรื่องธรรมะที่ไม่ผิดต่อไป ทรงแสดงถึงสมณพราหมณ์ ที่เห็นว่า ”ไม่มี„ (นัตถิกทิฏฐิ) เช่น ไม่มีผลของกรรมดีกรรมชั่ว กับสมณพราหมณ์ที่เห็นเป็น ปฏิปักษ์กัน คือเห็นว่า ”มี„ พวกที่เห็นว่า ”ไม่มี„ หวังได้ว่าจะเพิกถอนสุจริตทางกาย วาจา ใจ สมาทาน ประพฤติทุจจริตทางกาย วาจา ใจ เพราะไม่เห็นโทษของอกุศลธรรม ไม่เห็นอานิสงส์ ของกุศลธรรม ความเห็น ความดำ�ำริ และคำ�ำพูดถึงโลกหน้า ซึ่งมีอยู่ว่า ”ไม่มี„ ดังนี้ ย่อมเป็น ความเห็นผิด ความดำ�ำริผิด และคำ�ำพูดผิด เขาย่อมกล่าวเป็นปฏิปักษ์ต่อพระอรหันต์ผู้รู้จัก โลกหน้า ย่อมทำ�ำให้ผู้อ่นื เข้าใจว่าโลกหน้าไม่มี อันเป็นการบัญญัติอสัทธรรมและยกตนข่มผู้อ่นื เพราะเหตุน้ัน เดิมมีศีลดีก็ละเสีย ตั้งความเป็นผู้ทุศีล มีความเห็นผิด ความดำ�ำริผิด คำ�ำพูดผิด มี คว ามเป็ น ปฏิ ป ั ก ษ์ ต ่ อ พระอริ ย เจ้ า มี ก ารบั ญ ญั ติ อ สั ทธรรม มี ก ารยกตนข่ ม ผู ้ อ่ื น ฉะนี้ อกุศลธรรมจึงชื่อว่าเกิดมีขึ้นเพราะความเห็นผิดเป็นปัจจัย ในข้อนั้นวิญญูชนพิจารณาเห็นว่า ถ้าโลกหน้าไม่มี คนคนนี้ตายแล้วจักทำ�ำตนให้ปลอดภัยได้ แต่ถ้าโลกหน้ามี ก็จักเข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก แม้สมณพราหมณ์จะกล่าวไว้ว่า ”โลกหน้ามี ถ้อยคำ�ำของสมณพราหมณ์ เหล่านัน้ จะเป็นจริงหรือไม่ จงยกไว้ แต่คนคนนี้ที่ทศุ ล ม ี คว ี ามเห็นผิด พูดว่าผลของบุญบาปไม่มี ย่อมถูกวิญญูชนติเตียนในปัจจุบัน ถ้าโลกหน้ามี คนคนนั้นก็ถือเอาโทษ๑ ทั้งสองฝ่าย คือ ถูกติเตียนในปัจจุบัน และตายไปก็จักเข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก„ คนคนนั้นชื่อว่าถือผิด สมาทานผิดซึ่งอปัณณกธรรม (ธรรมะที่ไม่ผิด) แผ่ไปแต่ความเห็นแง่เดียวของตน เว้นฐานะอัน เป็นกุศล ส่วนผู้เห็นว่า ”มี„ (ซึ่งเป็นทางตรงกันข้าม) ชื่อว่าถือถูก สมาทานถูกซึ่งอปัณณกธรรม แผ่ไปซึ่งส่วนทั้งสอง (ทั้งวาทะของตนและวาทะของคนอื่น) เว้นฐานะอันเป็นอกุศล ธรรมะที่ไม่ผิดข้อที่ ๒ ๓. สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวว่า ทำ�ำไม่เป็นอันทำ�ำ (อกิริยทิฏฐิ) เช่น ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ก็ไม่เป็นอันฆ่า ไม่เป็นอันลัก ชื่อว่าเป็นฝ่ายถือผิด ส่วนที่เห็นว่า ทำ�ำเป็นอันทำ�ำ ชื่อว่า ถือถูก สมาทานถูกซึ่งอปัณณกธรรม ฯ ล ฯ ๑

กลิคฺคาโห ถือเอาโทษหรือถือเอาลูกโทษเป็นสำ�ำนวนสกา หมายความว่าแพ้

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ คหปติวรรค

610

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ธรรมะที่ไม่ผิดข้อที่ ๓ ๔. สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวว่า ไม่มเี หตุปจจ ั ยั แห่งความเศร้าหมองหรือผ่องแผ้ว ของสัตว์ทั้งหลาย (อเหตุกทิฏฐิ) สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองหรือผ่องแผ้ว (เอง) โดยไม่มีเหตุปัจจัย ชื่อว่าเป็นฝ่ายถือผิด ส่วนที่เห็นว่ามีเหตุปัจจัย ชื่อว่าถือถูก สมาทานถูกซึ่งอปัณณกธรรม ฯ ล ฯ ธรรมะที่ไม่ผิดข้อที่ ๔ ๕. สมณพราหมณ์บางพวกกล่าวว่า ไม่มีพรหมโลกที่ไม่มีรูปด้วยประการทั้งปวง แต่บางพวกกล่าวว่า มีด้วยประการทั้งปวง พวกที่เห็นว่ามี ย่อมปฏิบัติเพื่อเบื่อหน่ายคลาย กำ�ำหนัด เพื่อดับรูปทั้งหลาย (เป็นฝ่ายไม่ผิด) ธรรมะที่ไม่ผิดข้อที่ ๕ ๖. สมณพราหมณ์ บ างพวกกล่ า วว่ า ความดั บ ภพไม่มี ด ้ ว ยประการทั้ง ปวง แต่ บางพวกกล่าวว่ามีด้วยประการทั้งปวง พวกที่เห็นว่ามี ย่อมปฎิบัติเพื่อเบื่อหน่ายคลายกำ�ำหนัด เพื่อดับภพ (ความมีความเป็น) ทั้งหลาย บุคคล ๔ ประเภท ๗. ครั้นแล้วตรัสแจกบุคคล ๔ ประเภท (๑) ทำ�ำตนให้เดือดร้อน (๒) ทำ�ำผู้อ่นื ให้เดือดร้อน (๓) ทำ�ำทั้งตนทั้งผู้อ่นื ให้เดือดร้อน (๔) ไม่ทำ�ำทั้งตนทั้งผู้อ่นื ให้เดือดร้อน พร้อมทั้งคำ�ำอธิบาย (ดั่งที่ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายในภาคหลังของกันทรกสูตรที่ ๑ แห่ง พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๓ ซึ่งกำ�ำลังย่ออยู่นี้) เมื่ อ จบพระธรรมเทศนา พราหมณคฤหบดี ช าวบ้ า นสาลากราบทู ลสรร เสริ ญ พระธรรมเทศนาแสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

ภิกขุวรรค คือวรรคที่ว่าด้วยภิกษุ มี ๑๐ สูตร ๑๑. จูฬราหุโลวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการประทานโอวาทแก่พระราหุล สูตรเล็ก) ๑. พระผู ้ มี พร ะภาคประทั บ ณ เวฬุ ว นาราม ใกล้ ก รุ ง ราชคฤห์ ในเวลาเย็ น พระผู ้ มี พร ะภาคเสด็ จ ไปยั ง สวนมะม่ ว งหนุ ่ ม ซึ่ ง พระราหุ ล อาศั ย อยู ่ พร ะราหุ ล เห็ น พระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ก็ปูอาสนะตั้งน้�้ำำล้างพระบาทไว้ พระผู้มีพระภาคประทับ

611

บนอาสนะที่ปูไว้แล้ว ล้างพระบาท เหลือน้�้ำำไว้หน่อยหนึ่งในภาชนะน้�้ำำ ครั้นแล้วตรัสเปรียบว่า ผู้ใดไม่มีความละอายในการพูดปดทั้ง ๆ รู้ ความเป็นสมณะของผู้นั้น ย่อมเป็นของน้อย เหมือนน้�้ำำที่มีอยู่ในภาชนะน้�้ำำ ทรงเทน้�้ำำที่เหลืออยู่ทิ้งแล้วตรัสเปรียบว่า ผู้ใดไม่มีความละอาย ในการพูดปดทั้ง ๆ รู้ ความเป็นสมณะของผู้นั้น ชื่อว่าเป็นอันทิ้งเสียแล้ว ทรงคว่�่ำำภาชนะน้�้ำำแล้ว ตรัสเปรียบว่า ผู้ใดไม่มีความละอายในการพูดปดทั้ง ๆ รู้ ความเป็นสมณะของผู้นั้น ชื่อว่าเป็น อันคว่�่ำำเสียแล้ว ๒. ตรัสว่า ผู้ใดไม่มีความละอายในการพูดปดทั้ง ๆ รู้ พระองค์ย่อมไม่ตรัสว่า จะมี บาปกรรมอะไรที่ผู้นั้นจะพึงทำ�ำไม่ได้ (คือทำ�ำความชั่วได้ทุกชนิด) เปรียบเหมือนช้างสงครามของ พระราชาที่ใช้อวัยวะทุกส่วนในการรบ เว้นแต่งวง ก็ยังไม่ช่ือว่าสละชีวิตเพื่อพระราชา แต่ถ้าใช้ งวงด้วย ก็ช่ือว่าสละชีวิตเพื่อพระราชา จึงไม่มีอะไรที่ช้างจะทำ�ำเพื่อพระราชาไม่ได้ ครั้นแล้วได้ ตรัสสอนให้สำ�ำเหนียกว่า จะไม่พูดปดแม้เพื่อจะหัวเราะเล่น ๓. ตรัสถามว่า แว่นมีไว้ทำ�ำอะไร พระราหุลกราบทูลว่า มีไว้ส่องดู จึงตรัสสอนว่า การกระทำ�ำทางกาย วาจา ใจ ก็พึงพิจารณาแล้วด้วยดี จึงค่อยทำ�ำฉันนั้น ครั้นแล้วตรัสอธิบาย ถึงการพิจารณาการกระทำ�ำทางกาย วาจา ใจ ในทางที่ไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนและผู้อื่น แล้วตรัสว่า สมณพราหมณ์ในอดีต อนาคต หรือปัจจุบัน ที่ชำ�ำระการกระทำ�ำทางกาย วาจา ใจ ให้บริสุทธิ์ ก็พิจารณาแล้วด้วยดี จึงชำ�ำระให้บริสุทธิ์ แล้วตรัสสอนให้สำ�ำเหนียกว่า จักพิจารณา ด้วยดี ชำ�ำระการกระทำ�ำทางกาย วาจา ใจ ให้บริสุทธิ์

๑๒. มหาราหุโลวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการประทานโอวาทแก่พระราหุล สูตรใหญ่) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนพระราหุลในระหว่างที่ท่านตาม เสด็จไปบิณฑบาตในเวลาเช้าว่า พึงพิจารณาเห็นรูปทุกชนิด ทั้งอดีต อนาคต ปัจจุบัน ภายใน ภายนอก หยาบละเอียด เลว ดี ไกล ใกล้ ว่ารูปทั้งหมดนั้น มิใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่น ไม่ใช่ตวั ตนของเรา พระราหุลกลับจากที่น้นั นั่งคู้บัลลงก์ (ขัดสมาธิ) ณ โคนไม้ต้นหนึ่ง ตั้งกาย ตรง ดำ�ำรงสติเฉพาะหน้า พระสาริบุตรเห็นเข้าจึงสอนให้เจริญอานาปานสติ (สติกำ�ำหนดลม หายใจเข้าออก) ในเวลาเย็นพระราหุลออกจากที่เร้น เข้าไปเฝ้ากราบทูลถามถึงวิธีเจริญ อานาปานสติที่จะมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ๒. พระผู้มีพระภาคตรัสสอนเรื่องรูปภายใน (ร่างกาย) ที่แข้นแข็ง มีผม ขน เป็นต้น ที่เรียกว่าธาตุดินภายใน ตลอดจนธาตุน้�้ำำ ไฟ ลม อากาศ ทั้งภายนอกภายใน ให้เห็นเป็น

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ภิกขุวรรค

612

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

แต่สักว่าธาตุ ไม่ใช่ของเรา เราไม่ได้เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา เมื่อรู้เห็นตามเป็นจริงอย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายธาตุเหล่านั้น ทำ�ำจิตให้คลายกำ�ำหนัด (หรือความติดใจ) ในธาตุเหล่านั้น ๓. ครั้นแล้วตรัสสอนให้เจริญภาวนา (อบรมจิต) เสมอด้วยธาตุแต่ละอย่าง ซึ่งผัสสะ ที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจเกิดขึ้นแล้ว จักไม่ครอบงำ�ำ จิตตั้งอยู่ได้ โดยชี้ให้เห็นว่า ธาตุเหล่านั้น ย่อมไม่แสดงอาการผิดปกติ เช่น เบื่อหน่าย เกลียดชังสิ่งสะอาดหรือสกปรกที่ทิ้งลงไปใส่หรือ ที่ธาตุเหล่านั้นผ่านไป ๔. ตรัสสอนให้เจริญ เมตตาภาวนา (ไมตรีจิต คิดจะให้เป็นสุข) ซึ่งจะเป็นเหตุให้ละพยาบาท (ความคิดปองร้าย) ได้ กรุณาภาวนา (เอ็นดู คิดจะช่วยให้พ้นทุกข์) ซึ่งจะเป็นเหตุให้ละวิเหสา (การคิดเบียดเบียน) ได้ มุทิตาภาวนา (พลอยยินดีเมื่อผู้อ่นื ได้ดี) ซึ่งจะเป็นเหตุให้ละอรติ (ความไม่ยินดีหรือริษยา) ได้ อุเบกขาภาวนา (วางใจเป็นกลาง) ซึ่งจะเป็นเหตุให้ละปฎิฆะ (ความขัดใจ) ได้๑ อสุภภาวนา (เห็นความไม่งาม) ซึ่งจะเป็นเหตุให้ละราคะ (ความกำ�ำหนัดยินดี) ได้ อนิจจสัญญาภาวนา (กำ�ำหนดหมายสิ่งที่ไม่เที่ยง) ซึ่งเป็นเหตุให้ละอัสมิมานะ (ความถือตัวถือตน) ได้ ๕. ครั้ น แล้ ว ตรั สส อนวิ ธี เ จริ ญ สติ กำ� ำ หนดลมหายใจเข้ า ออกที่มี ผ ลมาก มี อานิสงส์มาก (แบบเดียวกับที่ตรัสไว้ในอานาปานบรรพ คือหมวดว่าด้วยลมหายใจเข้าออกใน มหาสติปัฎฐานสูตร ที่ย่อมาแล้วหน้า ๔๗๓) ๑

ในที่น้ีแสดงว่า อุเบกขา ความวางใจเป็นกลาง ทำ�ำให้ละปฎิฆะ (ความขัดใจ) แต่ในที่บางแห่ง เช่น ในสังคีติสูตร (ที.ปา. ๑๑/๔๒๘/๒๖๑) แสดงว่า อุเบกขา เจโตวิมุติ เป็นความถอนตัวได้จากราคะ นับเป็นหลักวิชาที่น่าสนใจ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ภิกขุวรรค

613

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม พระมาลุงกยบุตรคิดว่า พระผูม้ ีพระภาค ไม่ทรงตอบปัญหาเรื่องทิฏฐิ (๑๐ ประการ) มีเรื่องโลกเที่ยงหรือไม่เที่ยง เป็นต้น (ดูหน้า ๔๓๕ หมายเลข ๖) นัน้ เราไม่พอใจเลย ถ้าทรงตอบปัญหา เราก็จกั ประพฤติพรหมจรรย์ ถ้าไม่ทรงตอบ เราจะสึก เธอจึงเข้าไปเฝ้ากราบทูลพระผูม้ ีพระภาคตามที่คิดนั้น ๒. ตรัสถามว่า พระองค์เคยทรงชวนให้เธอมาบวชเพื่อจะตอบปัญหานี้หรือ เธอ เข้ามาบวช ก็พูดว่าจะบวชเพื่อให้เราตอบปัญหานี้หรือ เมื่อเธอตอบว่า เปล่าทั้งสองประการ จึงตรัสว่า เมื่อทั้งสองฝ่ายไม่ได้กล่าวว่ามุ่งตอบปัญหานี้ เธอจะมาบอกคืนเอาแก่ใครเล่า ผู้ใด กล่าวว่า จักไม่ประพฤติพรหมจรรย์ ถ้าเราไม่ตอบปัญหาเรื่องโลกเที่ยง เป็นต้น เราก็ไม่ตอบ ปัญหานั้น ผู้นั้นก็คงจะตายเปล่า ๓. ครั้นแล้วตรัสเปรียบเหมือนคนถูกยิงด้วยลูกศรอาบยาพิษ ญาติพี่น้องหาหมอ ผ่าตัดลูกศรมาก็ไม่ยอมให้ผ่าเอาลูกศรออก จนกว่าจะรู้ว่าผู้ยิงเป็นใคร (กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ หรือศูทร) ชื่อไร โคตรไร สูงต่�่ำำ หรือดำ�ำขาวอย่างไร อยู่บ้านไหน เมืองไหน ธนูที่ใช้ยิง นั้น เป็นธนูแล่ง (หน้าไม้) หรือเกาทัณฑ์ (ไม่ใช้แล่ง) และรายละเอียดอื่น ๆ อีกยืดยาว ซึ่งก็คง จะตายเปล่า ๔. แล้วตรัสถามว่า เมื่อมีความเห็นว่าโลกเที่ยงหรือไม่เที่ยง เป็นต้น จะชื่อว่ามีการ อยู่ประพฤติพรหมจรรย์หรือไม่ กราบทูลว่า ไม่มี ตรัสต่อไปว่า เมื่อมีความเห็นว่าสัตว์ตายแล้ว มีหรือไม่มี หรือมีก็ไม่ใช่ ไม่มีก็ไม่ใช่ดังนี้ ก็ยังคงมีความเกิด ความแก่ ความตาย มีความ เศร้าโศกพิไรรำ�ำพนั ทุกข์กาย ทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ ซึง่ เราบัญญัตใิ ห้ทำำล � ายเสียในปัจจบุ นั ๕. ตรัสสรูปให้ทรงจำ�ำไว้ถึงสิ่งที่ไม่ทรงตอบและทรงตอบ (พยากรณ์) แล้วตรัสชี้ไปถึง ทิฏฐิ (๑๐ ประการ) มีเรื่องโลกเที่ยง เป็นต้น ว่าไม่ทรงตอบ เพราะไม่มีประโยชน์ ไม่เป็นไป เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ส่วนเรื่องที่ทรงตอบ คืออริยสัจจ์ ๔ เพราะมีประโยชน์ เป็นไปเพื่อ ตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

๑๔. มหามาลุงกโยวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการประทานโอวาทแก่พระมาลุงกยะ สูตรใหญ่) ๑. พระผูม้ พร ี ะภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนให้ภกิ ษุทงั้ หลายทรงจำ�ำสญ ั โญชน์ (กิเลสเครื่องร้อยรัด) เบื้องต่�่ำำ ๕ ประการซึ่งทรงแสดงไว้ พระมาลุงกยบุตรกราบทูลว่า ท่านทรง

มัชฌิมนิกาย

๑๓. จูฬมาลุงกโยวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการประทานโอวาทแก่พระมาลุงกยะ สูตรเล็ก)

614

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

จำ�ำได้ เมื่อพระผูม้ ีพระภาคตรัสถามว่า ทรงจำ�ำได้อย่างไร จึงกราบทูลว่า ได้แก่ (๑) สักกายทิฏฐิ (ความเห็นเป็นเหตุยึดกายของตน) (๒) วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) (๓) สีลัพพตปรามาส (การลูบคลำ�ำศีลแลพรต คือเชื่อว่าจะเกิดผลดีด้วยศีลพรตนั้น ๆ หรือติดลัทธิพิธีโชคลาง) (๔) กามฉันท์ (ความพอใจในกาม) (๕) พยาบาท (ความคิดปองร้าย) ๒. ตรัสกับพระมาลุงกยบุตร๑ ว่า ท่านทรงจำ�ำไว้ว่า เราแสดงแก่ใคร พวกนักบวช ลัทธิอ่ืนจักพูดแข่งดีด้วยการเปรียบเทียบกับเด็กอ่อนมิใช่หรือ เพราะว่าเด็กอ่อนนอนหงาย ย่อมไม่มีแม้ความคิดว่า ”กายของตน„ ความเห็นเป็นเหตุยึดถือกายของตนจักเกิดขึ้นได้ อย่างไร แต่ว่าอนุสัย (กิเลสที่แฝงตัว) คือความเห็นเป็นเหตุยึดถือกายของตน ของเด็กนั้น ย่อมแฝงตัวตามไป แล้วตรัสแสดงต่อไปอีกเป็นข้อ ๆ เด็กย่อมไม่มีแม้ความคิดว่า ”ธรรม ทั้งหลาย„ ความสังสัยในธรรมทั้งหลายจักมีได้อย่างไร แต่ว่าอนุสัยคือความสงสัยของเด็กนั้น ย่อมแฝงตัวตามไป เด็กย่อมไม่มีแม้ความคิดว่า ”ศีล„ การลูบคลำ�ำศีลแลพรตจักมีได้อย่างไร แต่ว่าอนุสัยคือการลูบคลำ�ำศีลพรตของเด็กนั้นย่อมแฝงตัวตามไป เด็กย่อมไม่มีแม้ความคิดว่า ”กาม„ ความพอใจในกามจักเกิดได้อย่างไร แต่ว่าอนุสัยคือความพอใจในกามของเด็กนั้นย่อม แฝงตัวตามไป เด็กย่อมไม่มีแม้ความคิดว่า ”สัตว์ทั้งหลาย„ ความพยาบาทในสัตว์ทั้งหลาย จักเกิดได้อย่างไร แต่ว่าอนุสัยคือความพยาบาทของเด็กนั้นย่อมแฝงตัวตามไป ๓. พระอานนท์จึงกราบทูลอาราธนาให้ทรงแสดงเรื่องสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ ภิกษุ ทั้งหลายจักได้ทรงจำ�ำไว้ จึงตรัสอธิบายว่า บุถุชนผู้มิได้สดับ มีจิตถูกสัญโญชน์ ๕ รึงรัด ไม่รู้ การถอนตัวจากสัญโญชน์ ๕ ตามเป็นจริง สัญโญชน์น้ัน ๆ จึงมีกำ�ำลัง จัดเป็นสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ส่ ว นอริ ย สาวกผู ้ ไ ด้ ส ดั บ มี จิ ต ไม่ ถู ก สั ญ โญชน์ ๕ รึ ง รั ด รู ้ ก ารถอนตั วจ ากสั ญ โญชน์ ๕ ตามเป็นจริง อริยสาวกนั้นจึงละสัญโญชน์ ๕ พร้อมทั้งอนุสัย (กิเลสที่แฝงตัวตาม) เสียได้ ๔. ตรัสว่า มรรคา ปฏิปทา ที่ทรงแสดงเพื่อละสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ ประการ บุคคล ไม่อาศัยมรรคา ปฏิปทานั้น จักละสัญโญชน์เหล่านั้นได้ มิใช่ฐานะที่มีได้ เปรียบเหมือน การตัดแก่นไม้ของต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นโดยไม่ตัดเปลือก ไม่ตัดกระพี้นั้น มิใช่ฐานะที่มีได้๒ ๑

อรรถกถาว่า ”พระมาลุงกยบุตรมีความเห็นผิดว่า บุคคลจะประกอบด้วยกิเลสก็เฉพาะตอนที่ถูกกิเลสครอบงำ�ำ เท่านั้น ในขณะอื่นไม่ช่ือว่าประกอบด้วยกิเลส„ จึงเป็นการเหมาะสมที่ตรัสอธิบายให้เห็นว่าเด็กไม่มีกิเลสจริง หรือไม่ โดยตรัสว่า กิเลสประเภทแฝงตัวยังติดตามอยู่ ๒ ฐานะที่เป็นไปได้ พึงทราบในทางตรงกันข้ามทั้งสองแห่ง อนึ่ง การตัดเปลือก ตัดกะพี้นั้น อรรถกถา เทียบด้วย สมถะ วิปัสสนา ส่วนตัดแก่น เทียบด้วยมรรค

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ภิกขุวรรค

615

๑๕. ภัททาลิสูตร (สูตรว่าด้วยพระภัททาลิ) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนพระภัททาลิผู้ไม่กระทำ�ำให้ บริบูรณ์ในสิกขาโดยทรงเตือนให้สำ�ำนึกว่า พระผู้มีพระภาค ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา สมณพราหมณ์ลัทธิอ่ืน จักรู้ว่า พระภัททาลิไม่กระทำ�ำให้บริบูรณ์ในสิกขา ซึ่งพระภัททาลิก็ได้ สำ�ำนึกตนกราบทูลขอขมา พระผู้มีพระภาคตรัสรับขมาแล้ว ได้ตรัสแสดงความประพฤติของ ภิกษุสองฝ่าย คือฝ่ายที่ไม่ทำ�ำให้บริบูรณ์ในสิกขา ซึ่งถูกติเตียน กับฝ่ายที่ทำ�ำให้บริบูรณ์ในสิกขา ซึ่งไม่ถูกติเตียน และบำ�ำเพ็ญคุณธรรมได้ตั้งแต่ฌาน ๔ ญาณ ๓ มีอาสวักขยญาณ (ญาณอัน ทำ�ำอาสวะให้สิ้น) เป็นที่สุด ๒. ตรัสแสดงถึงภิกษุสองฝ่าย คือฝ่ายที่ต้องอาบัติบ่อย ๆ มากไปด้วยอาบัติ เมื่อ ภิกษุทั้งหลายว่ากล่าว ก็พูดหลีกเลี่ยงไปต่าง ๆ ภิกษุทั้งหลายก็จะพิจารณา (จัดการกับ) เธอ ในทางที่อธิกรณ์จะไม่สงบระงับไปโดยพลัน แต่บางรูปต้องอาบัติบ่อย ๆ เป็นต้นแล้ว ไม่พูด หลีกเลี่ยงไปต่าง ๆ ภิกษุทั้งหลายก็จะพิจารณา (จัดการกับ) เธอ ในทางที่อธิกรณ์จะสงบระงับ ไปโดยพลัน อีกฝ่ายหนึ่งต้องอาบัติเป็นครั้งคราว ไม่มากไปด้วยอาบัติ แต่พูดหลีกเลี่ยงก็มี

มัชฌิมนิกาย

หรือเปรียบเหมือนคนมีกำ�ำลังทรามกล่าวว่า จะใช้มือว่ายข้ามแม่น้�้ำำคงคา ซึ่งมีน้�้ำำเต็มฝั่งไปสู่ ฝั่งโน้นได้โดยสวัสดี ก็ไม่พึงทำ�ำเช่นนั้นได้ฉันใด เมื่อแสดงธรรมแก่ใคร ๆ เพื่อละ ”กายของตน„ แต่จิตของผู้น้นั ไม่ส่งไปตาม ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่หลุดพ้น ก็พึงเห็นเป็นฉันนั้น ๕. ตรัสแสดงมรรคา ปฏิปทา เพื่อละสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ ประการ คือการที่ภิกษุ สงัดจากกามสงัดจากอกุศลธรรม เข้าฌานที่ ๑ ถึงที่ ๔ (อันเป็นรูปฌาน ฌานมีรูปเป็นอารมณ์) กับเข้าอรูปฌานที่ ๑ ถึงที่ ๓ (อากิญจัญญายตนะ) พิจารณาขันธ์ ๕ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นฝี เป็นลูกศร เป็นของไม่สบาย เป็นเครื่องเบียดเบียน เป็นฝ่ายอื่น เป็นของทรุดโทรม เป็นของไม่ใช่ตัวตน เปลื้องจิตจากธรรมเหล่านั้น (ขันธ์ ๕) น้อมจิตไปเพื่อ ธาตุ อัน เป็นอมตะคือนิ พพ าน ผู้นั้นตั้งอยู ่ ในฌานแต่ ละข้ อ นั้น ย่ อมถึ ง ความสิ้ นอาสวะได้ ถ้าละอาสวะไม่ได้ ก็จะได้เป็นพระอนาคามี ๖. พระอานนท์กราบทูลถามว่า มรรคา ปฏิปทา เพื่อละสัญโญชน์เหล่านั้นก็อย่าง เดียวกัน เหตุไฉนภิกษุบางรูปจึงเป็นผู้หลุดพ้นเพราะสมาธิ (เจโตวิมุติ) บางรูปหลุดพ้นเพราะ ปัญญา (ปัญญาวิมุติ) ตรัสตอบว่า เพราะอินทรีย์ต่างกัน (คำ�ำว่า อินทรีย์ หมายถึงธรรม อันเป็นใหญ่ มี ๕ คือ ศรัทธา ความเพียร สติ สมาธิ และปัญญา)

616

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ไม่หลีกเลี่ยงก็มี ภิกษุทั้งหลายก็จะพิจารณา (จัดการกับ) เธอ ในทางที่อธิกรณ์จะไม่สงบระงับ หรือสงบระงับโดยพลัน (สุดแต่ความประพฤติเมื่อถูกว่ากล่าวของเธอ) ๓. ทรงแสดงถึงการที่ภิกษุบางรูปเป็นอยู่ด้วยศรัทธา ด้วยความรัก (คือบวชใหม่ ยั ง ไม่ รู ้ เ รื่ อ งศาสนาดี ก็ อ ยู ่ ด ้ ว ยอาศั ย ศรั ทธ า และความรั ก ในอุ ป ั ช ฌายะอาจารย์ ) ภิ ก ษุ ทั้งหลายคิดสงเคราะห์เธอด้วยเกรงว่าศรัทธาและความรักของเธอจะเสื่อมไป เหมือนญาติมิตร ช่วยกันรักษาตาข้างเดียวของชายผู้มีตาข้างเดียวฉะนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลถามถึงเหตุ ที่สิกขาบทมีน้อย ในกาลก่อนมีภิกษุมากรูปตั้งอยู่ในอรหัตตผล แต่ในบัดนี้สิกขาบทกลับ มากขึ้น ภิกษุผู้ต้ังอยู่ในอรหัตตผลกลับน้อยลง จึงตรัสตอบว่า เป็นด้วยสัตว์ทั้งหลายกำ�ำลัง เสื่อม สัทธรรมกำ�ำลังอันตรธาน ๔. ครั้นแล้วได้ตรัสว่า พระศาสดาย่อมไม่บัญญัติสิกขาบทจนกว่าธรรมอันเป็นที่ตั้ง แห่งอาสวะ (กิเลสอันดองสันดาน) จะปรากฏในภิกษุสงฆ์ ธรรมอันเป็นที่ต้งั แห่งอาสวะจะยังไม่ ปรากฏในภิกษุสงฆ์ ตราบใดที่สงฆ์ยังไม่เป็นกลุ่มใหญ่ ยังไม่มีลาภ ยศ ไม่มีการสดับตรับฟัง มาก ไม่รู้ราตรีนานขึ้น (ล่วงเวลานานขึ้น) และในที่สุด ตรัสแสดงธรรมเปรียบด้วยม้าอาชาไนย ที่ได้รับการฝึก ๑๐ ประการ๑ จนมีคุณสมบัติครบ ๑๐ อย่าง ควรแก่พระราชาฉันใด ภิกษุ ผู้ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) เป็นต้น จนถึงสัมมาวิมุติ (ความหลุดพ้นชอบ) เป็นที่ ๑๐ ก็เป็นผู้ควรแก่การบูชา จนถึงเป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลกฉันนั้น

๑๖. ลฑุกิโกปมสูตร (สูตรแสดงข้อเปรียบเทียบด้วยนางนกไส้) ๑. พระผูม้ พร ี ะภาคประทับอยูใ่ นนิคมชือ่ อาปณะ แคว้นอังคุตตราปะ พระอุทายีเข้าไป เฝ้ากราบทูลสรรเสริญว่า ทรงนำ�ำธรรมที่เป็นทุกข์มากหลายออกไป ทรงนำ�ำเข้าไปซึ่งธรรมที่เป็น สุขมากหลาย แล้วได้เล่าถึงสมัยก่อนที่ทา่ นเคยบริโภคอาหาร ทัง้ ในเวลาเย็น ทัง้ ในเวลาเช้า ทัง้ ใน เวลาวิกาลกลางวัน (เที่ยงแล้วไป) ต่อมาเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสให้ภิกษุทั้งหลายเลิกฉันอาหาร ในเวลาวิกาลกลางวัน (เทีย่ งแล้วไป) ท่านก็เสียใจที่พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสสงั่ ให้ละอาหารที่คฤหบดี ผูม้ ศี รัทธาถวายในเวลาวิกาลกลางวัน แต่ดว้ ยความรัก ความเคารพ เป็นต้น ในพระผูม้ พร ี ะภาค ก็ละการฉันอาหารในเวลาวิกาลกลางวันนั้นเสีย คงฉันแต่เวลาเย็นและเวลาเช้า ๑

พึงสังเกตว่า ในพระสูตรนี้ ทรงใช้คำำว � า่ ปรินพิ พฺ ายติ (สงบระงับ) แก่มา้ ทีห่ มดพยศ ทัง้ ๆ ที่คำำ� นีใ้ ช้ได้ในความหมาย สูงถึงปรินิพพาน

617

ต่อมาตรัสสอนให้ภิกษุทั้งหลายเลิกฉันอาหารในเวลาวิกาลกลางคืน ท่านก็เสียใจ แต่ ด้วยความรัก ความเคารพ เป็นต้น ในพระผู้มีพระภาค ท่านก็ละการฉันอาหารในเวลาวิกาล กลางคืนเสีย แล้วกราบทูลถึงการบิณฑบาตในเวลากลางคืนที่ทำ�ำให้เหยียบน้�้ำำครำ�ำบ้าง ตกหลุม โสโครกบ้าง ถูกหนามตำ�ำบ้าง จนถึงถูกผูห้ ญิงนึกว่าผีหลอกร้องโวยวาย และเมือ่ ทราบว่าเป็นภิกษุ ก็ด่าเอา (อันแสดงว่า การที่ทรงห้ามนั้นเป็นการดี) ๒. พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า โมฆบุรุษบางคนเมื่อเรากล่าวว่า จงละสิ่งนี้ ก็กล่าวว่า จะมาขัดเกลาอะไรกัน เพราะเหตุเรื่องเล็กน้อยเท่านี้ จึงไม่ยอมละ และตั้งความไม่พอใจในเรา และในภิกษุผใู้ คร่การศึกษา ข้อห้ามนัน้ ก็จะเป็นเครือ่ งผูกอันมีกำำล � งั มัน่ คงสำ�ำหรับเธอ เหมือนนาง นกไส้ ซึ่งผูกด้วยเถาไม้ ก็ผูกไว้อยู่หรือถึงแก่ความตาย เพราะเครื่องผูกนั้นมีกำ�ำลังมั่นคง (นกตัวเล็กผูกด้วยเถาไม้ก็รู้สึกว่าเป็นเครื่องผูกใหญ่ คนที่ไม่ดีก็เห็นข้อห้ามเล็ก ๆ ว่าเป็นของ ใหญ่โต ซึ่งยากจะปฏิบัติตามหรือละตามที่ห้ามได้ เพราะศรัทธาน้อยมีปัญญาน้อย) ส่วนบุคคล บางคนเมื่อเรากล่าวว่า จงละสิ่งนี้ ก็กล่าวว่า พระผูม้ ีพระภาคตรัสสั่งให้ละเรื่องเล็กน้อยจึงยอม ละ และไม่ตงั้ ความไม่พอใจในเรา และในภิกษุผใู้ คร่การศึกษา ข้อห้ามนัน้ ก็จะเป็นเหมือนเครือ่ ง ผูกอันไม่มีกำ�ำลัง ไม่มั่นคงสำ�ำหรับเธอ เหมือนช้างสงครามของพระราชาสลัดเครื่องผูกที่ทำ�ำด้วย หนังอย่างมั่นคงให้ขาดได้ (สำ�ำหรับภิกษุผู้มีศรัทธาและปัญญามาก แม้ข้อห้ามใหญ่ ๆ ก็ละ ตามได้ ยิ่งข้อห้ามเล็ก ๆ น้อย ๆ ยิ่งปฏิบัติตามได้ไม่ยาก เหมือนช้างสงครามที่ทำ�ำลายเชือกหนัง ได้สบาย) และได้ตรัสเปรียบเรือ่ งทำ�ำนองเดียวกันด้วยคนจนที่จะสละเรือนจวนจะพังได้โดยยาก ส่วนคนมั่งมีสละทรัพย์ได้ง่ายกว่า ๓. ตรัสถึงบุคคล ๔ ประเภทที่ปฏิบัติเพื่อละ เพื่อสละอุปธิ (มี ๔ อย่าง คือ ขันธ์ กิเลส เจตนา กามคุณ) แต่ (๑) บางพวกถูกกิเลส๑ ครอบงำ�ำ และไม่ละ ไม่บันเทา (๒) บางพวก ถูกกิเลสครอบงำ�ำ ก็ละ ก็บันเทา (๓) บางพวกถูกกิเลสครอบงำ�ำเพียงครั้งเดียว เพราะหลงลืมสติ สติมาช้า แต่พอได้สติก็รีบละและบันเทา (๔) บางพวกรู้ว่า อุปธิ เป็นมูลเหตุแห่งทุกข์ จึงทำ�ำ ตนให้ไม่มีอุปธิ ๔. ครั้นแล้วตรัสแสดงความสุขที่เกิดแต่กามคุณ ซึ่งทรงสอนให้ละขึ้นไปเป็นชั้น ๆ จนถึงความสุขในรูปฌาน ๔ และอรูปฌาน ๔ แล้วตรัสถามว่า เห็นว่ามีสัญโญชน์ (กิเลส เครื่องร้อยรัด) อะไรบ้างไหม ไม่ว่าน้อยหรือมาก ที่ไม่ทรงสอนให้ละเสีย (โดยใจความว่า แม้จะ ๑

ภาษาบาลีใช้คำ�ำว่า สรสงฺกปฺปา อรรถกถาแก้ว่า ได้แก่วิตก ความตรึก (ซึ่งคงเป็นพวกอกุศล หรือกามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก)

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ภิกขุวรรค

618

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

มีความสุขเป็นชั้น ๆ แต่ถ้ายังมีอะไรแม้แต่น้อย ที่ยังไม่บริสุทธิ์แท้ ก็ยังตรัสสอนให้ละไป โดยลำ�ำดับ จนบริสุทธิ์สมบูรณ์ในที่สุด)

๑๗. จาตุมสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ในตำ�ำบลบ้านชื่อจาตุมา) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่ามะขามป้อม ใกล้ตำ�ำบลบ้านชื่อจาตุมา ตรัสสั่ง ประณาม (ขับไล่) ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป ที่เดินทางมากับพระสาริบุตรและพระโมคคัลลานะ มาถึงหมู่บ้านจาตุมา ก็ส่งเสียงเอะอะปราศรัยร่าเริงกับภิกษุเจ้าถิ่น บรรดาเจ้าศากยะชาวบ้าน จาตุมาทรงทราบจึงไปกราบทูลขอให้ทรงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ เพราะมี (บางรูป) บวชใหม่ เมื่อ ไม่ได้เฝ้าพระผู้มีพระภาคก็จะปรวนแปรไป เปรียบเหมือนพืชอ่อนไม่ได้น้�้ำำ หรือลูกโคอ่อน ที่ไม่เห็นแม่ ท้าวสหัมบดีพรหมก็มากราบทูลขอให้ทรงอนุเคราะห์ ด้วยอ้างข้ออุปมาในทำ�ำนอง เดียวกัน เป็นอันบรรดาเจ้าศากยะชาวบ้านจาตุมาและท้าวสหัมบดีพรหม ทำ�ำให้พระผู้มีพระภาค ทรงพอพระหฤทัยได้ ๒. พระมหาโมคคัลลานะไปบอกให้ภิกษุเหล่านั้นมาเฝ้า พระผู้มีพระภาคตรัสถาม พระสาริบุตรว่า เธอคิดอย่างไร เมื่อเราประณามภิกษุสงฆ์ พระสาริบุตรกราบทูลว่า ข้าพระองค์ คิดว่า บัดนี้พระผู้มีพระภาคทรงขวนขวายน้อย ประกอบการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน แม้เราก็จัก ขวนขวายน้อย ประกอบการอยูเ่ ป็นสุขในปัจจบุ นั บ้าง (คือไม่ยงุ่ เกีย่ วกับหมูค่ ณะ) พระผูม้ พร ี ะภาค จึงตรัสวา่ อย่าเพิง่ คิดอย่างนัน้ ก่อน แล้วจงึ ตรัสถามพระมหาโมคคัลลานะบ้าง พระเถระกราบทูล ว่า ข้าพระองค์คิดว่า บัดนี้พระผู้มีพระภาคทรงขวนขวายน้อย ประกอบการอยู่เป็นสุขใน ปัจจบุ นั บัดนีเ้ ราและสาริบตุ รจักบริหารภิกษุสงฆ์เอง พระผูม้ พร ี ะภาคจึงประทานสาธุการรับรอง ว่า เรา (พระองค์เอง) หรือสาริบุตรกับโมคคัลลานะพึงบริหารภิกษุสงฆ์ได้ ๓. ครั้นแล้วตรัสสอนภิกษุทั้งหลายถึงภัย ๔ ประการ ที่พึงหวังได้ในการลงน้�้ำำ คือ (๑) คลื่น (๒) จระเข้ (๓) วังวน (๔) ปลาร้าย ทรงเปรียบความไม่อดทนต่อโอวาทเมื่อเข้ามาบวชด้วยภัยคือ คลื่น ทรงเปรียบความเห็นแก่ปากแก่ท้องด้วยภัยคือ จระเข้ ทรงเปรียบกามคุณ ๕ ด้วยภัยคือ วังวน และ ทรงเปรียบเทียบมาตุคามด้วยปลาร้าย ว่าเป็นภัยอันภิกษุผู้บวชในพระธรรมวินัย นี้พึงหวังได้

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ภิกขุวรรค

619

(หมายเหตุ : พระสูตรนี้แสดงว่าพระผู้มีพระภาคทรงให้บทเรียนแก่ภิกษุผู้ส่งเสียง อื้ออึงเหล่านั้นอย่างแรง แต่เมื่อมีเหตุผลสมควร ก็ทรงเลิกการลงโทษ คือมิใช่ลงโทษให้ เสียคน แต่ให้กลับตัว)

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่าไม้ทองกวาว ใกล้หมู่บ้านชื่อนฬกปานะ สมัยนั้น กุ ล บุ ต รผู ้ มี ชื่ อ เสี ย งออกบวชอุ ทิ ศ พระผู ้ มี พร ะภาคหลายท่ า นด้ ว ยกั น คื อ พระอนุ รุ ทธ ์ พระภัททยิ ะ พระกิมพิละ พระภัคคุ พระโกณฑัญญะ พระเรวตะ พระอานนท์ และกุลบุตรผู้มี ชื่อเสียงอื่น ๆ พระผูม้ ีพระภาคมีภิกษุสงฆ์แวดล้อมประทับในกลางแจ้ง ตรัสถามภิกษุเหล่านั้น ว่า ผู้ที่ออกบวชอุทิศเรา ยินดีย่ิงในพรหมจรรย์ละหรือ ตรัสถามถึง ๓ ครั้ง ภิกษุเหล่านั้น ก็นิ่งอยู่ ๒. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสระบุพวกพระอนุรุทธ์ (มีรายนามดั่งที่กล่าวข้างต้น แต่ใช้ คำ�ำว่า ”อนุรุทฺธา„ อนุรุทธ์และพวก) ซึ่งพระอนุรุทธ์ก็กราบทูลว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายยินดีย่ิง ในพรหมจรรย์ จึ ง ตรั สว ่ า ดี แ ล้ ว แล้ ว ตรั ส ถามว่ า ออกบวชเพื่ อ ทำ� ำที่สุ ด ทุ ก ข์ ใ ช่ ห รื อ ไม่ พระอนุรทธ ุ ก์ ก็ ราบทูลรบั ว่า ใช่ จงึ ตรัสถึงหน้าที่ทผี่ บู้ วชแล้วพงึ กระทำ�ำวา่ ถ้ามิได้บรรลุปตี แิ ละสุข อั น สงั ด จากกาม อั น สงั ด จากอกุ ศ ลธรรม หรื อ ปี ติ สุ ขที่ส งบระงั บ กว่ า นั้ น แล้ ว คว ามโลภ (อภิชฌา) ความคิดปองร้าย ความหดหู่ง่วงงุน ความลังเลสงสัย ความฟุ้งสร้าน รำ�ำคาญใจ ความไม่ยินดี (ในกุศลธรรม) ความเกียจคร้านก็จะครอบงำ�ำจิตตั้งอยู่ได้ ต่อได้บรรลุปีติและสุข เช่นนั้น หรืออย่างอื่นที่สงบระงับกว่านั้น กิเลสดังกล่าวจึงไม่ครอบงำ�ำจิตตั้งอยู่ได้ ๓. ตรัสถามว่า เธอคิดว่า ตถาคตละอาสวะไม่ได้จึงพิจารณาแล้วเสพ พิจารณาแล้ว อดทน พิจารณาแล้วเว้น พิจารณาแล้วบันเทา (ทำ�ำให้น้อยลง) ใช่หรือไม่ กราบทูลว่า ไม่ได้คิด อย่างนั้น พระตถาคตทรงละอาสวะได้แล้ว จึงทรงทำ�ำเช่นนั้น ตรัสรับรองว่าเป็นเช่นนั้น ตรัสถามต่อไปว่า ตถาคตเห็นอำ�ำนาจประโยชน์อะไร จึงพยากรณ์เมื่อสาวกตายไปว่า ผู้น้ีไป เกิดในที่โน้น ๆ พระอนุรุทธ์กราบทูลขอให้ทรงตอบ จึงตรัสตอบว่า ที่ทรงพยากรณ์เช่นนั้น มิใช่เพื่อหลอกลวงคน มิใช่เพื่อเรียกร้องคนให้มานับถือ มิใช่เพื่ออานิสงส์ลาภสักการะ หรือ ชื่อเสียง มิใช่เพื่อให้คนรู้จักเราว่าเป็นอย่างนั้นอย่างนี้ แต่มีกุลบุตรผู้มีศรัทธา มีความยินดี และปราโมทย์อันกว้างขวาง ได้สดับแล้ว ก็จะน้อมจิตไปเพื่อความเป็นเช่นนั้น (ตามที่ทรง พยากรณ์ว่าไปเกิดในที่ดี ๆ อย่างไร) ข้อนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขของกุลบุตร

มัชฌิมนิกาย

๑๘. นฬกปานสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ในหมู่บ้านชื่อนฬกปานะ)

620

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เหล่ านั้ น แล้ วตรัสข ยายความในเรื่องนี้ว่ า จะเป็ น การเอาอย่ างในทางที่ ดีในเรื่ อ งศรั ทธา ศีล สุตะ (การสดับฟังหรือการศึกษา) จาคะ (การสละ) และปัญญา

๑๙. โคลิสสานิสูตร (สูตรว่าด้วยภิกษุชื่อโคลิสสานิ) สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ พระสาริบุตร ปรารภภิกษุช่ือโคลิสสานิผู้อยู่ป่า แต่มีความประพฤติย่อหย่อน (เห็นแก่ปัจจัย) มีธุระเข้ามา ในที่ประชุมสงฆ์ จึงแสดงข้อปฏิบัติสำ�ำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า ๑๗ ข้อดังต่อไปนี้ ข้อปฏิบัตสำิ �ำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า ๑๗ ข้อ ๑. ภิกษุผู้อยู่ป่าไปในสงฆ์ พึงเคารพในเพื่อนพรหมจารี ๒. พึงฉลาดในอาสนะ ไม่น่งั เบียดภิกษุผู้แก่กว่า ไม่นั่งกันภิกษุผู้อ่อนกว่า ๓. ไม่พึงเข้าบ้านเกินเวลา พึงกลับแต่ยังวัน ๔. ไม่พึงเที่ยวไปในสกุลก่อนหรือหลังอาหาร๑ ๕. ไม่พึงฟุ้งสร้านและขี้บ่น ๖. ไม่พึงเป็นคนปากกล้าพูดมาก ๗. พึงเป็นผู้ว่าง่ายและคบมิตรที่ดี ๘. พึงสำ�ำรวมทวารในอินทรียท์ ั้งหลาย (สำ�ำรวมตา หู เป็นต้น) ๙. พึงรู้ประมาณในการบริโภคอาหาร ๑๐. พึงประกอบความเป็นผู้ตื่น (ไม่เห็นแก่นอน) ๑๑. พึงลงมือทำ�ำความเพียร ๑๒. พึงมีสติตั้งมั่น ๑๓. พึงมีจิตตั้งมั่น ๑๔. พึงมีปัญญา ๑๕. พึงประกอบความเพียรในอภิธรรม อภิวินัย เพื่อสามารถตอบชี้แจงได้เมื่อมีผู้ถาม ๑๖. พึงประกอบความเพียรในวิโมกข์อันสงบระงับ อันมิใช่รูป ก้าวล่วงรูป เพื่อ สามารถตอบชี้แจงได้เมื่อมีผู้ถาม ๑๗. พึงประกอบความเพียรในอุตตริมนุสสธรรม (ธรรมอันยิง่ ของมนุษย์) เพือ่ สามารถ ตอบชี้แจงได้เมื่อมีผู้ถาม ๑

เพื่อไม่ละเมิดสิกขาบทที่ ๖ แห่งอเจลกวรรค ปาจิตติยกัณฑ์ ดูหน้า ๒๕๓

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ภิกขุวรรค

621

พระมหาโมคคัลลานะถามว่า ภิกษุผู้อยู่ป่าเท่านั้นหรือจึงควรประพฤติ หรือว่าแม้ ภิกษุผู้อยู่ชายบ้าน (เขตรอบ ๆ หมู่บ้าน) ก็ควรประพฤติด้วย พระสาริบุตรตอบว่า แม้ภิกษุ ผู้อยู่ป่ายังควรประพฤติ จึงไม่จำ�ำเป็นต้องกล่าวว่า ภิกษุผู้อยู่ชายบ้านจะไม่ควรประพฤติ

๑. พระผู ้ มี พร ะภาคเสด็ จจ าริ ก ไปในแคว้ น กาสี พร ้ อ มด้ ว ยภิ ก ษุ ส งฆ์ ห มู ่ ใ หญ่ ตรัสสอนภิกษุทั้งหลายเรื่องการเว้นบริโภคอาหารในเวลากลางคืนว่า ทำ�ำให้มีอาพาธน้อย มีโรคน้อย เบาสบาย มีกำ�ำลัง อยู่เป็นผาสุก เมื่อเสด็จไปโดยลำ�ำดับก็เสด็จแวะพัก ณ นิคม ชือ่ กีฎาคิร ภ ิ กิ ษุพวกพระอัสสชิ๑ และพระปุนพพส ั กุ ะเป็นภิกษุเจ้าถิน่ อยูใ่ นกีฎาคิรนิ คม ิ กลับพูด ในทางตรงกันข้าม คือกล่าวว่า พวกตนฉันอาหารในเวลาเย็น เวลาเช้า เวลาวิกาล กลางวัน ก็รสู้ กึ ว่ามีอาพาธน้อย มีโรคน้อย เป็นต้น ๒. พระผู้มีพระภาคทรงทราบ ตรัสสั่งให้เรียกภิกษุพวกนั้นมาเฝ้า ตรัสถามได้ความ ตามจริงแล้วจึงตรัสถามว่า พวกเธอรู้หรือไม่ถึงธรรมที่เราแสดงแล้วว่า อกุศลธรรมย่อมเสื่อม กุศลธรรมย่อมเจริญแก่บุคคลผู้เสวยสุข หรือทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข อย่างไรกัน กราบทูลว่า ไม่รู้ ตรัสถามต่อไปอีกว่า รู้หรือไม่ว่า อกุศลธรรมและกุศลธรรมเจริญหรือเสื่อมแก่บุคคลผู้ เสวยเวทนาอะไรทีละข้อ ก็กราบทูลตอบว่า ไม่รู้ จึงตรัสอธิบายโดยพิสดารทีละข้อ โดยใจความ ว่ า ทรงทราบแล้ ว ถึ ง เรื่ อ งเหล่ า นี้ จึ ง ทรงแนะนำ� ำ ให้ เ ข้ า ถึ ง สุ ข เวทนาบ้ า ง ทุ ก ขเวทนาบ้ า ง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง ตามความเหมาะสม ๓. ทรงชี้แจงต่อไปว่า ไม่ตรัสสอนให้ภิกษุทุกรูปกระทำ�ำการด้วยความไม่ประมาท แต่ก็ไม่ตรัสสอนให้ภิกษุทุกรูปกระทำ�ำด้วยความประมาท ภิกษุเหล่าใดเป็นพระอรหันต์ สิ้น อาสวะ ทำ�ำหน้าที่เสร็จแล้ว เราย่อมสอนภิกษุเหล่านั้นให้ทำ�ำการด้วยความไม่ประมาทก็หาไม่ เพราะเธอทำ�ำการด้วยความไม่ประมาทอยู่แล้ว เธอเป็นผู้ไม่ควรที่จะประมาท ส่วนภิกษุเหล่าใด ยั ง ต้ อ งศึ ก ษา ยั ง ไม่ บ รรลุ อ รหั ต ตผล เราย่ อ มสอนภิ ก ษุ เ หล่ า นั้ น ให้ ทำ� ำ การด้ ว ยความไม่ ประมาท เพราะคิดว่า เธอเหล่านี้เสพเสนาสนะอันสมควร คบกัลยาณมิตรแล้ว ก็อาจทำ�ำให้แจ้ง ที่สุดแห่งพรหมจรรย์ได้ในปัจจุบัน เราเห็นผลแห่งความไม่ประมาทของภิกษุเหล่านี้ จึงสอน ให้ทำ�ำการด้วยความไม่ประมาท ๑

พระอัสสชิ รูปนี้ มิใช่รูปที่เป็นอาจารย์พระสาริบุตร - ม.พ.ป.

มัชฌิมนิกาย

๒๐. กีฏาคิริสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในนิคมชื่อกีฏาคิริ)

622

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. ตรัสอธิบายถึงบุคคล (ผู้ได้บรรลุคุณธรรม) ๗ ประเภท พร้อมทั้งแจกรายละเอียด ดังต่อไปนี้ (๑) อุภโตภาควิมตุ ผูพ้ น้ โดยส่วนทัง้ สอง (อรรถกถาอธิบายว่า พ้นจากรูปกายด้วย อรูปสมาบัต พ ิ น้ จากนามกายด้วยมรรค) ได้แก่ผู้ ถูกต้อง วิโมกข์อนั สงบระงับ ด้วยกาย (คือนามกาย) สิ้นอาสวะเพราะเห็นด้วยปัญญา๑ (๒) ปัญญาวิมตุ ผูพ้ น้ ด้วยปัญญา ได้แก่ผู้ ไม่ได้ถกู ต้อง วิโมกข์อนั สงบระงับด้วย นามกาย สิ้นอาสวะเพราะเห็นด้วยปัญญา๒ ทัง้ สองประเภทนีไ้ ม่ตอ้ งทรงสอนให้ทำำ� การด้วยความไม่ประมาท เพราะทำ�ำการ ด้วยความไม่ประมาทอยู่แล้ว (คือเป็นพระอรหันต์อยู่แล้ว ไม่เป็นไปได้ที่จะ ประมาทอีก) (๓) กายสักขี ผู้ถูกต้องผัสสะแห่งฌานก่อนแล้ว จึงทำ�ำให้แจ้งนิพพานในภายหลัง ได้แก่ผถู้ กู ต้องวิโมกข์อนั สงบระงับด้วยนามกาย แต่สนิ้ อาสวะเพียงบางส่วน๓ (๔) ทิฏฐิปตั ตะ ผูบ้ รรลุเพราะเห็นธรรมด้วยปัญญา ได้แก่ผมู้ ไิ ด้ถกู ต้องวิโมกข์อนั สงบระงับ ด้วยนามกาย สิ้นอาสวะเพียงบางส่วน เห็นธรรมที่ตถาคตแสดง แล้วอย่างแจ่มแจ้งด้วยปัญญา๔ (๕) สัทธาวิมุต ผู้พ้นเพราะศรัทธา ได้แก่ผู้มิได้ถูกต้องวิโมกข์อันสงบระงับด้วย นามกาย สิ้นอาสวะเพียงบางส่วน มีศรัทธาตั้งมั่นในตถาคต๕ (๖) ธัมมานุสารี ผู้แล่นไปตามธรรมะ ได้แก่ผู้มิได้ถูกต้องวิโมกข์อันสงบระงับ ด้วยนามกาย สิ้นอาสวะเพียงบางส่วน เพ่งพอประมาณซึ่งธรรมะที่ตถาคต แสดงแล้วด้วยปัญญา๖ (๗) สัทธานุสารี ผูแ้ ล่นไปตามศรัทธา ได้แก่ผมู้ ไิ ด้ถกู ต้องวิโมกข์อนั สงบระงับด้วย นามกาย มีศรัทธามีความรักในตถาคต ๑

ได้แก่พระอรหันต์ ๕ ประเภท คือ ๔ ประเภทที่ออกจากอรูปสมาบัติ ๔ แต่ละข้อ แล้วพิจารณาสังขารบรรลุ อรหัตตผล กับพระอนาคามีที่บรรลุอรหัตตผล จึงรวมเป็น ๕ ประเภท ๒ ได้แก่พระอรหันต์ ๕ ประเภท คือ สุขวิปัสสก ๑ ผู้ออกจากฌาน ๔ แล้วได้บรรลุอรหัตตผลอีก ๔ จึงรวมเป็น ๕ ประเภท ๓ ได้แก่ผู้ต้งั อยู่ในโสดาปัตติผลจนถึงอรหัตตมรรค รวม ๖ ประเภท ๔ ได้แก่พระอริยบุคคล ๖ ประเภท เช่นเดียวกับกายสักขี ๕ ได้แก่พระอริยบุคคล ๖ ประเภท เช่นเดียวกับกายสักขี ๖ ธัมมานุสารี และสัทธานุสารี (ข้อ ๖ - ๗) ได้แก่พระอริยบุคคลผู้ต้งั อยู่ในโสดาปัตติมรรค

623

ตั้งแต่กายสักขีถึงสัทธานุสารี รวม ๕ ประเภท เป็นพระอริยบุคคลที่ยังไม่ถึงขั้น พระอรหันต์ พระผู้มีพระภาคยังทรงสอนให้ทำ�ำการด้วยความไม่ประมาท เพราะทรงเห็นผล ของความไม่ประมาท (หมายเหตุ : พระอริยบุคคล ๗ ประเภทนี้ กำ�ำหนดด้วยคุณสมบัติพิเศษทางจิตใจ ที่ต่างกันเพียงเล็ก ๆ น้อย ๆ มีอธิบายไว้พิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรค และอรรถกถาทั่วไป ในที่นี้จึงแสดงไว้พอรู้จักชื่อและคุณสมบัติตามควร) ๕. ครั้นแล้วตรัสว่า พระองค์มิได้ตรัสว่า จะตั้งอยู่ในอรหัตตผลได้ในชั้นแรกทีเดียว แต่จะตัง้ อยูใ่ นอรหัตตผลได้ดว้ ยการศึกษาโดยลำ�ำดับ การกระทำ�ำโดยลำ�ำดับ การปฏิบตั โิ ดยลำ�ำดับ แล้วตรัสอธิบายว่า บุคคลมีศรัทธาแล้ว ก็เข้าไปหา นั่งใกล้ เงี่ยโสตสดับธรรม แล้วทรงจำ�ำไว้ พิจารณาเนื้อความ ธรรมะย่อมทนต่อการเพ่ง ครั้นแล้วก็เกิดฉันทะอุตสาหะ ความชั่งใจ การตั้ง ความเพียร ครัน้ แล้วย่อมทำ�ำให้แจ้งบรมสัจจะด้วยนามกาย ย่อมแทงทะลุ เห็นแจ้งบรมสัจจะนัน้ ด้วยปัญญา ถ้าไม่มีศรัทธาก็ไม่มีข้ออื่น ๆ มีการเข้าไปหาเป็นต้น ท่านทั้งหลาย (หมายถึงภิกษุ พวกพระอัสสชิ๑ และพระปุนัพพสุกะที่ประพฤติไม่ดีเหล่านั้น) ปฏิบัติพลาด ปฏิบัติผิดแล้ว โมฆบุรุษเหล่านี้หลีกห่างไปจากพระธรรมวินัยนี้ (ไม่รู้ว่า) ไกลสักเพียงไร ๖. ตรัสต่อไปว่า มีคำ�ำเวยยากรณ์ (คำ�ำร้อยแก้วหรือคำ�ำชี้แจง) อันมีบท ๔ (อริยสัจจ์ ๔) วิญญูบุรุษพึงรู้ได้ไม่นานด้วยปัญญา ซึ่งเนื้อความแห่งธรรมใดที่เรายกขึ้นแสดงแล้ว เราจัก แสดงธรรมนั้นแก่ท่าน ท่านทั้งหลายจักรู้ธรรมะนั้นได้ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลถามว่า พวกตน กับผู้รู้ธรรมเป็นอย่างไรกัน ตรัสตอบว่า ศาสดาใดหนักในอามิส อยู่อย่างคลุกคลีด้วยอามิส ศาสดานั้นย่อมไม่มีราคาที่จะพึงประเมินหรือต่อรอง (สำ�ำนวนการค้า หมายความว่าไม่มีใคร ถามราคา ตั้งราคาหรือต่อรองราคา เพราะไม่มีราคาที่ควรสนใจ) แล้วตรัสถึงพระตถาคตว่า ไม่ทรงคลุกคลีด้วยอามิสด้วยประการทั้งปวง สาวกผู้มีศรัทธา สอบสวน๒ แล้วปฏิบัติตาม (๑) ย่อมรู้สึกว่า พระผูม้ ีพระภาคเป็นศาสดา ตนเป็นสาวก (๒) ย่อมรู้สึกว่า ศาสนาของพระศาสดางอกงาม มีโอชะ (น่าเลื่อมใส) (๓) ย่อมรู้สึกพากเพียรเพื่อบรรลุจุดที่มุ่งหมายโดยไม่หยุดความเพียร (๔) ย่อมหวังผลได้อย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่าง คืออรหัตตผลในปัจจุบัน ถ้ามี กิเลสยังเหลือก็จะได้เป็นพระอนาคามี ๑ พระอัสสชิ รูปนี้ มิใช่รูปที่เป็นอาจารย์พระสาริบุตร - ม.พ.ป. ๒

คำ�ำว่า สอบสวนนี้ แสดงว่าทางพระพุทธศาสนาไม่นิยมให้มีศรัทธาอย่างงมงาย นิยมให้สอบสวนหาความจริงก่อน

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ภิกขุวรรค

624

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ปริพพาชกวรรค คือวรรคทีว่ า่ ด้วยปริพพาชกหรือนักบวชนอกพระพุทธศาสนาประเภทหนึง่ มี ๑๐ สูตร ๒๑. จูฬวัจฉโคตตสูตร (สูตรว่าด้วยวัจฉโคตตปริพพาชก สูตรเล็ก) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ศาลาเรือนยอด ในป่าใหญ่ ใกล้กรุงเวสาลี เสด็จไป บิ ณ ฑบาตในเวลาเช้ า แวะสนทนากั บ วั จ ฉโคตตปริ พพ าชก ณ อารามของปริ พพ าชกชื่ อ เอกปุณฑรีกะ วัจฉโคตตปริพพาชกทูลเชิญให้ประทับ ณ อาสนะ ตนเองถือเอาอาสนะต่�่ำำกว่า แล้วทูลถามว่า มีผู้พูดกันว่า พระสมณโคดมเป็นสัพพัญญู รู้สิ่งทั้งปวง เห็นสิ่งทั้งปวง มี ญาณทัสนะปรากฏสมบูรณ์ทุกอิริยาบถดังนี้ จะเป็นการกล่าวตู่หรือไม่ ตรัสตอบว่า ไม่เป็น การกล่าวตู่ ๒. ตรัสต่อไปว่า ผูก้ ล่าวว่าพระสมณโคดมรูว้ ชิ ชา ๓ ก็กล่าวได้ เพราะพระองค์ทรงได้ (๑) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณระลึกชาติได้) (๒) จุตูปปาตญาณ (ญาณเห็นความตายความเกิด หรือที่เรียกว่าทิพยจักษุ) (๓) อาสวักขยญาณ (ญาณอันทำ�ำอาสวะให้สิ้น) ๓. วัจฉโคตตปริพพาชกทูลถามอีกเป็นข้อ ๆ ดังต่อไปนี้ คือ (๑) คฤหัสถ์ยังไม่ละกิเลสเครื่องร้อยรัดของคฤหัสถ์ ตายไปจะทำ�ำที่สุดทุกข์ได้ มีหรือไม่ ตรัสตอบว่า ไม่มี (๒) คฤหัสถ์ยังไม่ละกิเลสเครื่องร้อยรัดของคฤหัสถ์ ตายไปจะเข้าถึงสวรรค์ มีหรือไม่ ตรัสตอบว่า มี มิใช่หนึ่ง มิใช่ร้อย สองร้อย สามร้อย สี่ร้อย หรือ ห้าร้อย แต่โดยที่แท้ มีมากกว่านั้น ที่คฤหัสถ์ยังไม่ละกิเลสเครื่องร้อยรัดของ คฤหัสถ์ ตายไปเข้าถึงสวรรค์ได้ (๓) อาชี ว ก (นั ก บวชนอกศาสนาประเภทหนึ่ ง ) ตายไปจะทำ� ำที่สุ ด ทุ ก ข์ ไ ด้ มีหรือไม่ ตรัสตอบว่า ไม่มี (๔) อาชีวกตายไปจะเข้าถึงสวรรค์มีหรือไม่ ตรัสตอบว่า เท่าที่ทรงระลึกได้ ๙๐ กัปป์ ยังไม่ทรงเห็นอาชีวกเข้าถึงสวรรค์เลย เว้นแต่อาชีวกพวกหนึ่งที่เป็น

กัมมวาที (กล่าวว่า ทำ�ำดีได้ด ทำ ี ำ� ชั่วได้ช่วั ) และกิรยิ วาที (กล่าวว่าทำ�ำเป็นอันทำ�ำ)๑ ๑

ข้อนี้ว่าโดยเหตุผลทางสามัญสำ�ำนึก ก็พอจะเห็นได้ว่า พวกที่สอนให้คนอื่นไม่สนใจในความดีความชั่ว เพราะถือว่า ไม่เป็นอันทำ�ำและไม่ให้ผลดีช่ว ั ก็เท่ากับชักชวนในทางผิด ทำ�ำให้เสียศีลธรรม คนเช่นนี้จะไปสู่สุคติโลกสวรรค์ได้ อย่างไร

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ปริพพาชกวรรค

625

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม วัจฉโคตตปริพพาชกเข้าไปเฝ้าทูลถามถึง ทิฏฐิ ๑๐ มีโลกเที่ยง โลกไม่เที่ยง เป็นต้น ว่าทรงเห็นอย่างนั้นหรือไม่ ตรัสตอบปฏิเสธว่า มิได้ทรงเห็นอย่างนั้น วัจฉโคตตปริพพาชกจึงทูลถามว่า ทรงเห็นโทษอะไรจึงไม่ทรงเข้าไป ติดทิฏฐิเหล่านี้ด้วยประการทั้งปวง ตรัสตอบว่า เป็นเหมือนป่า เหมือนเครื่องผูกมัด เป็นต้น ซึ่งก่อทุกข์ให้ ทั้งไม่เป็นไปเพื่อเบื่อหน่ายคลายกำ�ำหนัดเพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ตถาคต นำ�ำออกซึ่งคำ�ำว่า ทิฏฐิ เพราะตถาคตเห็นความเกิดขึ้น ความดับไปของขันธ์ ๕ (มีรูป เป็นต้น) จึงหลุดพ้นอย่างไม่ถือมั่น เพราะสิ้นความยึดถือ สิ้นความคิดว่าเรา ความคิดของเราและกิเลส ประเภทแฝงตัว คือความถือตัว เพราะคลายกำ�ำหนัด ดับได้ สละได้ สลัดได้ (ซึ่งกิเลสเหล่านั้น) ๒. วัจฉโคตตปริพพาชกทูลถามเป็นข้อ ๆ ว่า (๑) ภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นอย่างนี้ จะเกิดในที่ไหน ตรัสตอบว่า ไม่มีคำ�ำว่า ”เกิด„ (๒) ถ้าอย่างนั้น ”ไม่เกิด„ ใช่หรือไม่ ตรัสตอบว่า ไม่มีคำ�ำว่า ”ไม่เกิด„ (๓) ถ้าอย่างนั้น ”เกิดด้วย ไม่เกิดด้วย„ ใช่หรือไม่ ตรัสตอบว่า ไม่มีคำ�ำว่า ”เกิดด้วย ไม่เกิดด้วย„ (๔) ถ้าอย่างนั้น ”เกิดก็ไม่ใช่ ไม่เกิดก็ไม่ใช่„ ใช่หรือไม่ ตรัสตอบปฏิเสธอีก ๓. เมื่อทูลถามถึงเหตุผลที่ตรัสตอบปฏิเสธ และแสดงความรู้สึกครั้งแรกก็เลื่อมใส แต่บัดนี้หมดความเลื่อมใสเสียแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ธรรมะนี้ลึกซึ้ง ยากที่ท่านผู้มี ความเห็นอย่างอืน่ มีความพอใจอย่างอืน่ มีความเพียรทางอืน่ มีอาจารย์อืน่ จะรูไ้ ด้ เราจะขอถาม ให้ท่านตอบ คือ (๑) ถ้าไฟลุกโพลงอยู่เบื้องหน้าท่าน ท่านรู้หรือไม่ ทูลตอบว่า รู้ (๒) ไฟลุกโพลงเพราะอาศัยอะไร ทูลตอบว่า เพราะอาศัยเชื้อคือหญ้าและไม้ (๓) ถ้าไฟดับเบื้องหน้าท่าน ท่านรู้หรือไม่ ทูลตอบว่า รู้ (๔) ไฟไปทางทิศไหน ทูลตอบว่า ไม่มีคำ�ำตอบ เพราะไฟนั้นลุกโพลงขึ้นเพราะ อาศัยเชื้อ เพราะหมดเชื้อและไม่เติมเชื้ออื่นอีก ก็ไม่มี ”อาหาร„ นับได้ว่า ”ดับแล้ว„ จึงตรัสว่า ตถาคตก็ฉันนั้น ละขันธ์ ๕ ทำ�ำไม่ให้มีการเกิดอีกแล้ว ก็พ้นจากการนับว่า เป็นขันธ์ ๕ เป็นผู้ลึกซึ้ง นับไม่ได้ หยั่งไม่ได้ เปรียบเหมือนมหาสมุทรไม่มีคำ�ำว่า เกิดหรือ ไม่เกิด เป็นต้น

มัชฌิมนิกาย

๒๒. อัคคิวัจฉโคตตสูตร (สูตรว่าด้วยวัจฉโคตตปริพพาชกผู้ฟังข้อเปรียบเทียบเรื่องไฟ)

626

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วัจฉโคตตปริพพาชกกราบทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนาว่า มีแก่นสาร และแสดง ตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๒๓. มหาวัจฉโคตตสูตร (สูตรว่าด้วยวัจฉโคตตปริพพาชก สูตรใหญ่) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ วัจฉโคตตปริพพาชก เข้าไปเฝ้า ขอให้ทรงแสดงกุศลและอกุศลโดยย่อ ซึ่งได้ตรัสแสดงดังนี้ (๑) ธรรมอันเป็นอกุศล ๓ คือความโลภ ความคิดประทุษร้าย ความหลง (๒) ธรรมอันเป็นกุศล ๓ อย่าง คือความไม่โลภ ความไม่คิดประทุษร้าย ความ ไม่หลง (๓) ธรรมอันเป็นอกุศล ๑๐ อย่าง คือฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดปด พูดส่อเสียด (ยุให้เขาแตกร้าวกัน) พูดคำ�ำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ อยากได้ ของเขา ปองร้ายเขา เห็นผิด (จากคลองธรรม) (๔) ธรรมอันเป็นกุศล ๑๐ อย่าง คือที่ตรงกันข้ามกับอกุศล ๑๐ อย่าง ภิกษุละตัณหาได้เด็ดขาด ย่อมเป็นพระอรหันต์ สนิ้ อาสวะ หลุดพ้นเพราะรูโ้ ดยชอบ ๒. ปริพพาชกทูลถามว่า ภิกษุสาวกของพระโคดมมีสักรูปหนึ่งหรือไม่ ที่ทำ�ำให้แจ้ง เจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะอยู่ในปัจจุบัน (เป็นพระอรหันต์) ตรัสตอบว่า มีมิใช่น้อย กว่า ๕๐๐ รูป เมื่อทูลถามถึงนางภิกษุณีผู้เป็นสาวิกา ที่เป็นพระอรหันต์เช่นนั้น ก็ตรัสตอบว่า มีมากกว่า ๕๐๐ เช่นเดียวกัน ต่อจากนั้นทูลถามถึงอุบาสกอุบาสิกาผู้ละสัญโญชน์ ๕ ได้ (เป็น พระอนาคามี) และผู้ปราศจากความสงสัย ไม่ต้องอาศัยผู้อ่ืนเป็นปัจจัยอยู่ในสัตถุศาสนา (เป็นพระโสดาบัน) ว่ามีสักผู้หนึ่งหรือไม่ ตรัสตอบว่า มีมากกว่า ๕๐๐ ๓. ปริพพาชกทูลว่า ถ้าได้บรรลุธรรมนั้นเพียงพระสมณโคดม แต่ยังขาดสาวก สาวิกา ที่เป็นภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ผู้ได้บรรลุธรรมนั้น พรหมจรรย์ก็ยังชื่อว่าไม่ บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น (ที่ยังขาด) แต่นี่บรรลุธรรมนั้นทุกฝ่ายแล้ว พรหมจรรย์จึงชื่อว่าบริบูรณ์ ด้วยองค์น้ัน แล้วทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา ขอถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต พร้อมทั้งขอบรรพชาอุปสมบท เมื่อทราบว่านักบวชศาสนาอื่นจะต้องอบรมก่อนถึง ๔ เดือน ก็แสดงความพอใจจะอบรมถึง ๔ ปี๑ ๑

ในกรณีที่ทรงพิจารณาเห็นเหมาะสมเป็นพิเศษเฉพาะรายก็ทรงยกเว้นให้ไม่ต้องอบรม ทั้งนี้เป็นไปตามจริตอัธยาศัย ของบุคคลเป็นราย ๆ ไป

627

๔. เมื่ออุปสมบทแล้วได้ก่ึงเดือน ภิกษุวัจฉโคตตก็เข้าไปเฝ้ากราบทูลว่า ท่านได้ บรรลุธรรมที่พึงบรรลุด้วยญาณ ด้วยวิชชาของพระเสขะหมดสิ้นแล้ว (เป็นพระอริยบุคคล ผ่านมาทุกชั้นแล้ว เพียงแต่ยังมิได้เป็นพระอรหันต์) ขอให้ทรงแสดงธรรมให้ยิ่งขึ้นไป จึงทรง แสดงธรรม ๒ อย่าง คือสมถะ (การทำ�ำใจให้สงบ) และวิปัสสนา (การเห็นแจ่มแจ้ง) และตรัสว่า ธรรม ๒ อย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อแทงทะลุธาตุเป็นอเนก ๕. ครั้นแล้วทรงแสดงว่า ภิกษุวัจฉโคตตปรารถนาจะทำ�ำอะไร ก็ทำ�ำได้ในความ สามารถทาง (๑) อิทธิวิธิ แสดงฤทธิ์ได้ (๒) ทิพยโสต หูทิพย์ (๓) เจโตปริยญาณ (ญาณกำ�ำหนดรู้ใจของผู้อ่นื ) (๔) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณระลึกชาติได้) (๕) จุตูปปาตญาณ (ญาณรู้ความตายความเกิด) หรือทิพยจักษุ (ตาทิพย์) (๖) อาสวักขยญาน (ญาณอันทำ�ำอาสวะให้สิ้น) ภิกษุวัจฉโคตตกราบลาหลีกไปบำ�ำเพ็ญเพียร ในไม่ช้าก็ได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ เมื่อ ภิกษุทั้งหลายจะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ท่านจึงฝากไปกราบนมัสการ ซึ่งพระผูม้ ีพระภาคก็ตรัส สรรเสริญให้ภิกษุทั้งหลายฟังว่า ท่านเป็นผู้มีวิชชา ๓ มีฤทธิ์ มีอานุภาพมาก

๒๔. ทีฆนขสูตร (สูตรว่าด้วยปริพพาชกชื่อทีฆนขะ) ๑. พระผูม้ พร ี ะภาคประทับ ณ ถ้�้ำำสกู รขาตา (ถ้�้ำำสกุ รขุด) เขาคิชฌกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ ปริพพาชก ชื่อทีฆนขะ (ไว้เล็บยาว) มาเฝ้า แสดงความเห็นว่า ทุกอย่างไม่ควรแก่ตน๑ ตรัสตอบ ว่า ถ้าอย่างนั้น ความเห็นนั้น ก็ไม่ควรแก่ท่านด้วย ทูลต่อไปว่า ตนชอบใจความเห็นที่ว่า สิ่งนั้น เหมือนกันหมด๒ ตรัสตอบว่า คนที่พดู อย่างนี้ ยงั ไม่ละทิฏฐินนั้ ซ้�้ำำยงั ไปถือทิฏฐิอน่ื อีกด้วย มีอยู่ มาก แต่คนที่พูดอย่างนี้แล้วละทิฏฐินั้น ไม่ถือทิฏฐิอ่นื มีน้อยมาก ๑ เป็นการพูดกระทบว่า แม้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ควรแก่เขา ๒

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสตอบเอาจำ�ำนน ก็เลี่ยงไปทางอื่นว่า อะไร ๆ ก็แค่นั้นแหละ หรือราคาเดียวกัน เพื่อจะชี้ว่า อย่านึกว่าใครสูงต่�่ำำกว่าใคร ปริพพาชกผู้นี้โกรธเคืองว่า พระผู้มีพระภาคจูงเอาพระสาริบุตร ซึ่งเป็นลุงของตนมาบวช

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ปริพพาชกวรรค

628

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒. ครั้นแล้วตรัสแสดงถึงสมณพราหมณ์บางพวกที่เห็นว่า ทุกสิ่งควรแก่ตนบ้าง ทุกสิ่งไม่ควรแก่ตนบ้าง เห็นว่า บางอย่างควร บางอย่างไม่ควรบ้าง ฝ่ายที่เห็นว่า ทุกสิ่งควร แก่ตน ใกล้ไปทางยินดี ยึดมั่น ยึดถือ ฝ่ายที่เห็นว่าทุกสิ่งไม่ควรแก่ตน ใกล้ไปในทางไม่ยินดี ไม่ยึดมั่น ไม่ยึดถือ ปริพพาชกจึงกล่าวว่า พระสมณโคดมยกย่องความเห็นของตน พระผู้มี พระภาคจึงตรัสต่อไปว่า ฝ่ายที่เห็นว่า บางอย่างควร บางอย่างไม่ควร ก็ใกล้ไปทางยินดีบ้าง ไม่ยินดีบ้าง เป็นต้น แล้วตรัสต่อไปว่า วิญญูชนย่อมพิจารณาเห็นว่า การยึดถือทิฏฐิเหล่านี้ ย่อมทำ�ำให้ทะเลาะวิวาทกัน ทำ�ำให้เบียดเบียนกัน จึงละทิฏฐิเหล่านั้น และไม่ยึดถือทิฏฐิอ่นื ๓. ตรัสสอนว่า ควรพิจารณาเห็นกายนี้โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นต้น จนถึงไม่ใช่ตวั ตน เมื่อพิจารณาอย่างนี้ ก็จะละความพอใจในกายเสียได้ ๔. ครั้นแล้วตรัสเรื่องเวทนา ๓ คือ สุข ทุกข์ ไม่ทุกข์ไม่สุข และชี้ให้เห็นความไม่เที่ยง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น เป็นต้น ของเวทนาเหล่านั้น เมื่อรู้เห็นอย่างนี้ อริยสาวกย่อมเบื่อหน่ายใน เวทนาทั้งสามและเมื่อเบื่อหน่ายก็คลายกำ�ำหนัด และหลุดพ้น รู้ว่าหลุดพ้นแล้ว สิ้นชาติ อยู่จบ พรหมจรรย์ ทำ�ำหน้าที่เสร็จแล้ว ฯ ล ฯ ผู้มีจิตหลุดพ้นอย่างนี้ ย่อมไม่วิวาทกับใคร ๆ สิ่งใดที่เขา พูดกันในโลก ก็พูดตามโวหารนั้น แต่ไม่ยึดถือ ๕. พระสาริบุตรนั่งพัดอยู่เบื้องพระปฤษฎางค์พระผู้มีพระภาค มีจิตหลุดพ้นจาก อาสวะ ไม่ถือมั่นด้วยอุปาทาน (เป็นพระอรหันต์) ส่วนปริพพาชกชื่อทีฆนขะ ได้ดวงตาเห็น ธรรม (เป็นโสดาบันบุคคล) เมื่อเห็นธรรมแล้ว ปริพพาชกชื่อทีฆนขะกราบทูลสรรเสริญ พระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๒๕. มาคัณฑิยสูตร (สูตรว่าด้วยมาคัณฑิยปริพพาชก) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เครื่องลาดทำ�ำด้วยหญ้า ในโรงบูชาไฟของพราหมณ์ ภารทวาชโคตร ในนิคมแห่งแคว้นกุรุช่ือกัมมาสธัมมะ ตรัสโต้ตอบกับมาคัณฑิยปริพพาชก ผู้กล่าวหาพระผู้มีพระภาคว่า ทรงกำ�ำจัดความเจริญ เพราะตรัสสอนให้สำ�ำรวมตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ๑ ครั้งแรกตรัสถามว่า คนบางคนเคยได้รับบำ�ำเรอด้วยรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ๑

ลัทธิของมาคัณฑิยปริพพาชกนั้นมีอยู่ว่า ควรเจริญตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ควรเห็น ควรฟัง ควรดม ควรลิ้ม ควรถูกต้อง และควรรู้สิ่งที่ยังไม่เคย เมื่อได้เห็นได้ฟัง เป็นต้นแล้ว จึงควรก้าวล่วงเสีย เป็นการบัญญัติความเจริญ ในเรื่องของตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ

629

(สิ่งที่ถูกต้องได้ด้วยกาย) อันน่าปรารถนารักใคร่ชอบใจ แล้วภายหลังรู้ความจริงทั้งฝ่ายเกิด ฝ่ายดับ รู้โทษ รู้ความพอใจ รู้การถอนตัวออก จึงบันเทาความทะยานอยากในรูป ความ เร่าร้อนเพราะรูป ปราศจากความระหาย๑ มีจิตสงบระงับในภายในดังนี้ ท่านจะกล่าวถึงผู้นี้ว่า อย่างไร ทูลตอบว่า ไม่กล่าวว่าอย่างไร ๒. ตรัสเล่าเรื่องพระองค์เองผู้พรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ (รูป เสียง เป็นต้น) มี ปราสาท ๓ หลัง สำ�ำหรับฤดูฝน ฤดูหนาว ฤดูร้อน พระองค์ได้รับการบำ�ำเรอด้วยดนตรี ไม่มี บุรุษเจือปน ไม่ต้องลงชั้นล่างของปราสาทตลอด ๔ เดือนในปราสาทสำ�ำหรับฤดูฝน สมัยอื่น ทรงทราบความจริงเกี่ยวกับกามคุณดั่งกล่าวข้างต้น จึงทรงบันเทาความทะยานอยาก เป็นต้น มีจิตสงบระงับภายใน เมื่อทรงเห็นผู้อ่ืนยังไม่ปราศจากราคะ ถูกความทะยานอยากในกาม บีบคั้น ถูกความเร่าร้อนเพราะกามเผาไหม้ เสพกามอยู่ ก็ไม่ทรงกระหยิ่มยินดีไปตาม เพราะ ทรงยินดีด้วยความยินดีอันอื่นจากกามอื่น จากอกุศลธรรม จึงไม่ทรงยินดีต่อสิ่งที่เลวกว่า ๓. ตรัสเปรียบตามที่มาคัณฑิยปริพพาชกทูลรับรองว่าเป็นเช่นนั้น เป็นข้อ ๆ คือ (๑) คนที่เคยเพียบพร้อมด้วยกามคุณในโลกนี้ ภายหลังทำ�ำความดี ได้ไปเกิดเป็น เทพชัน้ ดาวดึงส์ เพียบพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์ ย่อมไม่เห็นกามสุขของ มนุษย์ดีกว่า ที่ตนควรกลับไปหาอีก (๒) คนเป็นโรคเรื้อน ถูกหนอนไช เกาปากแผลด้วยเล็บ ย่างตัวที่หลุมถ่านเพลิง

เมือ่ รักษาหายแล้ว ย่อมไม่กระหยิ่มยินดีตอ่ คนเป็นโรคเรือ้ นคนอืน่ เพือ่ ย่างตัว ที่หลุมถ่านเพลิงและกินยา (๓) คนเป็นโรคเรื้อน ที่รักษาหายแล้ว ถูกผู้มีกำ�ำลังกว่าจับแขนให้เข้าไปหาหลุม ถ่านเพลิง จะพยายามเบี่ยงตัวไปทางโน้นทางนี้ เพราะการย่างตัวมีสัมผัส เป็นทุกข์ มีความเร่าร้อนมาก แต่ที่เคยสำ�ำคัญว่าเป็นสุขในการย่างตัวที่ไฟ ก็เพราะถูกโรคครอบงำ�ำ (๔) คนเป็นโรคเรื้อน ยิ่งเกายิ่งย่างตัว ปากแผลก็ไม่สะอาดยิ่งขึ้น มีกลิ่นเหม็น ยิ่งขึ้น เน่ายิ่งขึ้น ความเอร็ดอร่อยพอใจ ย่อมมีเพราะเหตุคือการเกาปากแผล ความเอร็ดอร่อยพอใจ เพราะอาศัยกามคุณ ๕ ก็ฉันนั้น ๔. ตรัสถามว่า เคยเห็นพระราชาหรือมหาอำ�ำมาตย์ของพระราชาผู้เพียบพร้อมด้วย กามคุณ ไม่ละกามตัณหา แต่มีจิตสงบระงับภายใน ในอดีต ปัจจุบัน หรืออนาคตหรือไม่ ทูล ๑

ระหาย หมายความว่า อยากหรือหิว - ม.พ.ป.

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ปริพพาชกวรรค

630

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตอบว่า ไม่เคยเห็น ตรัสว่า แม้พระองค์ก็ไม่ทรงเคยเห็นหรือเคยฟังว่ามีเช่นนั้น จึงตรัสสรูปว่า ต้องรู้ความจริงและละกามตัณหาจึงมีจิตสงบ ระงับภายในอยู่ แล้วทรงเปล่งอุทานว่า ลาภมีความไม่มีโรคเป็นอย่างยิ่ง พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง บรรดาหนทางไปสู่พระนิพพาน หนทางมีองค์ ๘ เป็นทางอันเกษม มาคัณฑิยปริพพาชกกล่าวว่า ตนเคยได้ยินครูบาอาจารย์ปริพพาชกรุ่นก่อน ๆ กล่าว อย่างนี้เหมือนกัน จึงตรัสถามความหมายว่า ความไม่มีโรคกับนิพพานเป็นอย่างไร มาคัณฑิย ปริพพาชกเอามือลูบตัวแล้วทูลว่า นี่แหละความไม่มีโรค นี่แหละนิพพาน ข้าพเจ้าไม่มีโรค มีความสุข อะไร ๆ ก็ไม่เบียดเบียนในบัดนี้ ๕. ตรัสตอบว่า คนตาบอดแต่กำ�ำเนิด ไม่เคยเห็นสีต่าง ๆ ไม่เคยเห็นสิ่งราบเรียบและ ไม่สม่�่ำำเสมอ ไม่เคยเห็นดวงดาว พระจันทร์ พระอาทิตย์ ได้ยินคนตาดีเขาพูดว่า ผ้าสีขาวดี ก็แสวงหาผ้าขาว แต่ถูกคนบางคนหลอกเอาผ้าสกปรกเปื้อนน้�้ำำมันมาให้ว่า นี่แหละผ้าขาว ก็หลงห่มและชื่นชมว่าผ้าสะอาด มิใช่เพราะรู้เห็น แต่เพราะเชื่อคนตาดีเขาว่า พวกปริพพาชก ลัทธิอ่ืนก็ฉันนั้น ไม่รู้จักความไม่มีโรค ไม่เห็นพระนิพพาน แต่ก็กล่าวคาถานี้ ที่ว่าลาภมีความ ไม่มีโรคเป็นอย่างยิ่ง พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง คาถานี้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าใน กาลก่อนตรัสไว้ แต่ปัจจุบันนี้ กลายเป็นคาถาของบุถุชนไปโดยลำ�ำดับ ท่านกล่าวถึงกายนี้อัน เป็นโรค เป็นฝี แล้วชี้ความไม่มีโรคและนิพพานไปที่กายนี้ ก็เพราะท่านไม่มีอริยจักษุ ที่จะ รู้จักความไม่มีโรค ที่จะเห็นพระนิพพานได้ ๖. มาคัณฑิยปริพพาชกทูลขอให้ทรงแสดงธรรมที่จะเป็นเหตุให้ตนรูจ้ กั ความไม่มโี รค เห็นพระนิพพานได้ ก็ทรงแสดงเรื่องความเกิดความดับแห่งกองทุกข์ อันอาจรู้เห็นได้ด้วย ตนเองโดยการฟังและปฏิบัติธรรม ซึ่งทำ�ำให้มาคัณฑิยปริพพาชกเลื่อมใสสรรเสริญพระธรรม เทศนา ขอถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ และขอบรรพชาอุปสมบท เมื่อทราบว่าจะต้องอบรม ก่อน ๔ เดือน ก็แสดงความจำ�ำนงจะรับการอบรมถึง ๔ ปี และเมื่อได้บรรพชาอุปสมบทแล้ว ไม่นาน บำ�ำเพ็ญเพียรก็ได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์

๒๖. สันทกสูตร (สูตรว่าด้วยสันทกปริพพาชก) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ โฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี พระอานนทเถระ พร้อม ด้วยภิกษุมากหลายไปสนทนากับสันทกปริพพาชก พร้อมด้วยบริษัท สันทกปริพพาชกนั่งบน อาสนะต่�่ำำกว่า ขอให้พระอานนท์แสดงธรรมตามคติแห่งอาจารย์ของพระอานนท์ ท่านจึง

631

แสดงเรื่องที่พระผู้มีพระภาคตรัสบอกถึงการไม่ประพฤติพรหมจรรย์ ๔ อย่าง การประพฤติ พรหมจรรย์ที่ไม่น่าพอใจ ๔ อย่าง ๒. การไม่ประพฤติพรหมจรรย์ ๔ อย่าง คือ (๑) ศาสดาเป็นนัตถิกวาทะ ผู้มีความเห็นว่า ”ไม่มี„ เช่น ไม่มีผลของกรรมดี กรรมชั่ว (๒) ศาสดาเป็นอกิริยวาทะ ผู้มีความเห็นว่า ”ไม่เป็นอันทำ�ำ„ เช่น ฆ่าสัตว์ก็ไม่เป็น อันฆ่า (๓) ศาสดาเป็นอเหตุกวาทะ ผูม้ คว ี ามเห็นว่า ”ไม่มเี หตุ„ คือบุญบาปไม่มเี หตุปจจ ั ยั (๔) ศาสดาเป็นผู้มีความเห็นในเรื่อง ”สังสารสุทธิ๑„ คือไม่ว่าพาลหรือบัณฑิต เมื่อเวียนว่ายตายเกิดแล้ว ก็จะทำ�ำที่สุดแห่งทุกข์ได้เหมือนกัน ศาสดาทั้งสี่ประเภทนี้ วิญญูบุรุษพิจารณาแล้ว ย่อมไม่เลื่อมใสประพฤติพรหมจรรย์ เพราะเห็นว่าเมื่อบุญไม่มี บาปไม่มี เป็นต้น เราไม่ต้องการบวชประพฤติพรหมจรรย์ ก็จะมีคติ เท่าเทียมกับศาสดา ๓. ส่วนการประพฤติพรหมจรรย์ที่ไม่น่าพอใจ ๔ อย่าง (๑) ศาสดาอ้างว่าตนเองเป็นสัพพัญญู มีญาณทัสสนะสมบูรณ์ แต่ช่วยตัวเอง ไม่ได้ (๒) ศาสดาเป็นคนถือความจริงตามที่ฟังมา สอนตามที่ฟังมาตามที่สืบต่อมา สอนโดยอ้างตำ�ำรา (๓) ศาสดาเป็นนักเดา (๔) ศาสดาเป็นคนโง่ เมื่อถูกถามก็ตอบซัดส่ายไปมา วิญญูบุรุษพิจารณาแล้ว รู้ความจริงแล้วก็เบื่อหน่ายหลีกไป จัดเป็นการประพฤติ พรหมจรรย์ที่ไม่น่าพอใจ ที่วิญญูบุรุษไม่อยู่ประพฤติพรหมจรรย์เลย และอยู่ประพฤติก็ไม่ได้ บรรลุธรรมที่ถูกต้องที่เป็นกุศล ๔. แล้วพระอานนท์ได้กล่าวถึงการประพฤติพรหมจรรย์ที่ได้ผล คือที่ผู้ออกบวช สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม ได้บรรลุฌาน ๔ วิชชา ๓ เป็นพรหมจรรย์ที่สาวกจะได้ ๑

คำ�ำนี้ไม่มีในบาลี ขอยืมมาใช้จากข้อความในสูตรอื่น เพื่อให้ได้ศัพท์เฉพาะ แม้คำ�ำว่า นัตถิกวาทะ เป็นต้น ก็ใช้เพื่อ ให้ตรงกับเนื้อความ

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ปริพพาชกวรรค

632

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

บรรลุคุณวิเศษอันโอฬาร ซึ่งวิญญูบุรุษอยู่ประพฤติพรหมจรรย์โดยแท้ และเมื่ออยู่ประพฤติ ก็ได้บรรลุธรรมที่ถูกต้องที่เป็นกุศล ๕. สั น ทกปริ พพ าชกกล่ า วว่ า พระอรหั น ต์ ยั ง บริ โ ภคกาม พระอานนท์ ต อบว่ า พระอรหั น ต์ เ ป็ น ผู ้ ไ ม่ ควรที่จ ะประพฤติ ล ่ ว งฐานะ ๕ คื อ ไม่ จ งใจฆ่ า สั ต ว์ ไม่ ลั ก ทรั พ ย์ ไม่เสพเมถุน ไม่พดู ปดทัง้ ๆ รู้ และไม่ทำำ� การสะสมบริโภคกาม ปริพพาชกกล่าวอีกว่า พระอรหันต์ มีญาณทัสสนะว่า อาสวะของเราสิ้นแล้ว ใช่หรือไม่ พระอานนท์ตอบว่า เหมือนคนมีมือเท้า ขาดอยู่โดยปกติ เมื่อพิจารณาก็รู้ว่ามือเท้าของเราขาดฉันใด แม้พระอรหันต์สิ้นอาสวะแล้ว โดยปกติ เมื่อพิจารณาก็รู้ว่าอาสวะของเราสิ้นแล้วฉันนั้น ๖. ปริพพาชกถามถึงผู้ที่นำ�ำตนให้พ้นจากทุกข์ได้ว่า มีเท่าไรในพระธรรมวินัยนี้ พระอานนท์ตอบว่า มีมากกว่า ๕๐๐ ปริพพาชกก็สรรเสริญพระอานนท์วา่ แสดงธรรมไม่ยกธรรมะ ของตน ไม่ข่มธรรมะของคนอื่น เป็นการแสดงธรรมตามเหตุ๑ แต่ก็มีผู้นำ�ำตนออกจากทุกข์ ได้มากถึงเพียงนั้น ส่วนอาชีวกที่บัญญัติกันว่า เป็นผู้นำ�ำตนออกจากทุกข์ได้มีเพียง ๓ คน คือ นันทะ วัจฉโคตร กิสะ สังกิจจโคตร และ มักขลิ โคสาละ แล้วกล่าวกะบริษัทของตน อนุญาต ให้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมได้ ส่วนตนเองยากที่จะสละลาภสักการะชื่อเสียง ไปได้โดยง่าย เมื่อกล่าวแล้วก็ส่งบริษัทของตนไปประพฤติพรหมจรรย์ในพระผูม้ ีพระภาค

๒๗. มหาสกุลุทายิสูตร (สูตรว่าด้วยสกุลุทายิปริพพาชก สูตรใหญ่) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นปริพพาชก ที่มีชื่อเสียง อาศัยอยู่ในปริพพาชการาม อันเป็นที่ให้เหยื่อแก่นกยูง หลายคนด้วยกัน เช่น อันนภารปริพพาชก วรตรปริพพาชก สกุลุทายิปริพพาชก และปริพพาชกที่มีช่ือเสียงอื่น ๆ ในเวลาเช้าพระผู้มีพระภาคเสด็จไปบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ได้เสด็จแวะ ณ อารามของ ปริพพาชกนั้น สกุลุทายิปริพพาชกทูลเชิญให้ประทับ ณ อาสนะที่ปูไว้ ตนเองนั่งบนอาสนะ ที่ต่�่ำำกว่า แล้วเล่าถวายถึงข้อความสนทนากันของสมณพราหมณ์ลทธ ั ติ า่ ง ๆ ซึง่ ประชุมกันในศาลา ฟังความคิดเห็น (ตามศัพท์ กุตูหลศาลา แปลว่า ศาลาตื่นข่าว แต่อรรถกถาแสดงไปในรูปว่า คนส่วนใหญ่ประชุมกันเพื่อจะฟังว่า ใครจะพูดอะไร) ในวันก่อน ๆ ที่ว่า เป็นลาภของชาวอังคะ ๑

อายตเนว ธมฺมเทสนา อรรถกถามิได้แก้ไว้ แต่คำ�ำว่า อายตนะ อรรถกถาอธิบายไว้หลายแห่งว่า ได้แก่ การณะ ดูอรรถกถา ป.สู. ๓/๒๒๙ และ ๓/๕๖๖

633

มคธะ ที่มีสมณพราหมณ์เจ้าหมู่ เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ มีคนรู้จัก มียศ เป็นเจ้าลัทธิ อันคน ส่ ว นมากนั บ ถื อ กั น ว่ า เป็ น ผู ้ ดี ง าม จำ� ำพรร ษาอยู ่ ใ นกรุ ง ราชคฤห์ แล้ วร ะบุ ช่ื อ ครู ทั้ ง หกมี ปูรณกัสสป เป็นต้น มีนิครนถนาฏบุตรเป็นที่สุด และพระสมณโคดม แล้วได้เกิดปัญหาว่า ใน ท่านเหล่านี้ ใครเป็นผู้ที่สาวกสักการะเคารพบูชาอาศัยอยู่ ๒. แล้วได้ทูลเล่าต่อไปว่า บางคนได้พูดถึงเจ้าลัทธิทั้งหกแต่ละคนว่า สาวกได้ คัดค้านหาว่าปฏิบัติผิด ไม่แสดงความเคารพสักการะ แต่เมื่อกล่าวถึงพระสมณโคดมก็พากัน สรรเสริญว่า ในขณะที่ทรงแสดงธรรม ถ้าสาวกรูปใดไอ ก็จะมีเพื่อนพรหมจารีใช้เข่ากระตุ้น ไม่ให้ทำ�ำเสียง จึงไม่มีเสียงจามเสียงไอจากสาวกของพระสมณโคดมในขณะที่ทรงแสดงธรรม หมู่มหาชนประสงค์จะฟัง ก็จะได้ฟังตามพอใจ แม้สาวกของพระสมณะโคดมที่บอกคืนสิกขา สึกออกไป ก็กล่าวสรรเสริญศาสดา สรรเสริญพระธรรม สรรเสริญพระสงฆ์ เป็นคนทำ�ำงาน วัดบ้าง เป็นอุบาสกบ้าง สมาทานศึกษาในสิกขาบท ๕ (ศีล ๕) พระสมณโคดมจึงเป็นผู้อัน สาวกสักการะเคารพนับถือบูชา อาศัยอยู่อย่างนี้ ๓. ตรัสถามว่า ท่านเห็นว่าสาวกของเราเห็นธรรมกี่อย่างในเราจึงสักการะเคารพ เป็นต้น สกุลุทายิปริพพาชกทูลว่า ๕ อย่าง คือพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ (๑) มีอาหารน้อย พรรณนาคุณแห่งความเป็นผู้มีอาหารน้อย (๒) ถึง (๔) (รวม ๓ ข้ อ ) สั น โดษด้ ว ยจี วร (เครื่ อ งนุ ่ ง ห่ ม ) บิ ณ ฑบาต (อาหาร) และเสนาสนะ (ที่นอนที่นั่งหรือที่อยู่อาศัย) ตามมีตามได้ พรรณนาคุณแห่ง ความสันโดษนั้น ๆ (๕) เป็นผู้สงัด พรรณนาคุณแห่งความสงัด ๔. ตรัสตอบชี้แจงถึงธรรม ๕ ประการที่สาวกเห็นแล้วสักการะเคารพ เป็นต้น ใน พระองค์โดยละเอียด แล้วตรัสชี้ข้อธรรมอื่นอีก ๕ ข้อ คือ (๑) เห็นว่าทรงมีศีล (๒) เห็นว่าทรงแสดงธรรม เพื่อความรู้ยิ่ง มิใช่เพื่อไม่รู้ยิ่ง มีเหตุ มิใช่ไม่มีเหตุ มีปาฏิหาริย ม ์ ิใช่ไม่มีปาฏิหาริย์ (๓) เห็นว่าทรงมีปัญญา (๔) เห็นว่าทรงตอบปัญหาเรื่องอริยสัจจ์ ๔ อย่างน่าพอใจ (๕) เราได้บอกปฏิปทาแก่สาวกของเรา สาวกของเราปฏิบัติตามแล้ว ก็เจริญ สติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๔ อย่าง สัมมัปปธาน (ความเพียรชอบ) ๔ อย่าง

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ปริพพาชกวรรค

634

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อิทธิบาท (ธรรมะให้บรรลุความสำ�ำเร็จ) ๔ อย่าง อินทรีย์ (ธรรมะอันเป็นใหญ่มีศรัทธา เป็นต้น) ๕ อย่าง พละ (ธรรมะอันเป็นกำ�ำลัง) ๕ อย่าง โพชฌงค์ (องค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้) ๗ อย่าง อริยมรรค (ทางอันประเสริฐ) มีองค์ ๘ วิโมกข์ (ความหลุดพ้น) ๘ อย่าง๑ อภิภายตนะ (อายตนะอันเป็นใหญ่) ๘ อย่าง (มีความสำ�ำคญ ั ในรูปภายในเห็นรูปภายนอกครอบงำ�ำรปู เหล่านัน้ รูเ้ ห็น เป็นต้น) กสิณายตนะ (อายตนะคือกสิณ๒) ๑๐ อย่าง (มีปฐวีกสิณ คือกสิณมีดินเป็นอารมณ์ เป็นต้น) ฌาน ๔ (มีฌานที่ ๑ เป็นต้น) รู้ว่ากายมีรูปไม่เที่ยง มีความแตกดับไปเป็นธรรมดา วิญญาณอาศัยเนื่องกับกายนั้น นิรมิตกายอื่นได้ (มโนยิทธิฤทธิ์ทางใจ) แสดงฤทธิ์ได้ มีหูทิพย์ รู้ใจคนอื่น (เจโตปริยญาณ) ระลึกชาติได้ มีตาทิพย์ หรือเห็นความตายความเกิด ได้บรรลุความหลุดพ้นเพราะสมาธิและ เพราะปัญญา อันไม่มอี าสวะ (ข้อที่ ๔ นีย้ าวมากเพราะปรารภธรรมะที่สาวกเจริญและได้บรรลุ หลายอย่าง) สกุลุทายิปริพพาชกก็ช่นื ชมภาษิตของพระผูม้ ีพระภาค

๒๘. สมณมุณฑิกสูตร (สูตรว่าด้วยปริพพาชกผู้เป็นบุตรแห่งนางสมณะผู้โกนผม) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ปริพพาชกชื่ออุคคาหมานะ (ผู้เรียนเก่ง เป็นชื่อฉายา ชื่อปกติว่าสุมนะ) ผู้เป็นบุตรแห่งนางสมณะผู้โกนผม อาศัยอยู่ในมัลลิการาม พร้อมด้วยบริษัทบริพพาชกประมาณ ๕๐๐ ช่างไม้ช่ือปัญจังคะไปยังมัลลิการามสนทนา ปราศรัยกัน อุคคาหมานปริพพาชกกล่าวว่า ตนบัญญัติบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ อย่างว่า เป็นสมณะ สมบูรณ์ด้วยกุศล มีกุศลยอดเยี่ยม บรรลุความเป็นเลิศ ไม่มีใครรบชนะได้ คือ ๑ ดูความละเอียดที่ซ้�้ำำกัน หน้า ๔๕๔ ๒

คำ�ำว่า กสิณ หมายถึงแบบที่ทำ�ำขึ้น เพื่อเพ่งทำ�ำจิตให้เป็นสมาธิ มี ๑๐ คือ ดิน น้�้ำำ ไฟ ลม สีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว อากาศ วิญญาณ

635

(๑) ไม่ทำ�ำกรรมชั่วทางกาย (๒) ไม่ทำ�ำกรรมชั่วทางวาจา (๓) ไม่ทำ�ำกรรมชั่วทางใจ (๔) ไม่ประกอบอาชีพชั่ว ช่างไม้ช่อื ปัญจังคะได้ฟังก็นำ�ำมาเล่าถวายให้พระผูม้ ีพระภาคทรงทราบทุกประการ ๒. ตรัสตอบว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น เด็กเล็ก ๆ ที่ยังนอนหงาย (ในเบาะ) ก็จะเป็นสมณะ สมบูรณ์ด้วยกุศล เป็นต้น ตามคำ�ำของปริพพาชกนั้น เพราะเด็กนั้นทำ�ำความชั่ว ๔ อย่างนั้น ไม่ได้ นอกจากดิ้นรน (ทางกาย) ร้องไห้ (ทางวาจา) แสดงอาการชอบหรือไม่ชอบ๑ (ทางใจ) และนอกจากดื่มนมมารดา (ทางอาชีพ) จึงเป็นอันยังไม่ทรงรับรองถ้อยคำ�ำของปริพพาชกผู้น้นั ๓. ตรัสแสดงธรรมะ ๑๐ ประการที่ทำ�ำให้เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกุศล เป็นต้น คือ (๑) ควรรู้ศีลอันเป็นอกุศล พร้อมทั้งรู้สมุฏฐาน ควรรู้ความดับ ควรรู้ว่าปฏิบัติ อย่างนี้ ชื่อว่าปฏิบัติเพื่อดับศีลอันเป็นอกุศล (๒) ควรรู้ศีลอันเป็นกุศล ควรรู้สมุฏฐาน ควรรู้ความดับ ควรรู้ว่าปฏิบัติอย่างนี้ ชื่อว่าปฏิบัติเพื่อดับศีลอันเป็นกุศล (๓) ควรรู้ความดำ�ำริทั้งฝ่ายอกุศลและฝ่ายกุศลเช่นเดียวกับศีล ครั้นแล้วแจกรายละเอียดออกไปว่า จิต เป็นสมุฏฐานของศีล สัญญา (ความจำ�ำ) เป็นสมุฏฐานของความดำ�ำริ ความดับแห่งศีลที่เป็นอกุศล คือเว้นทุจจริตทางกาย วาจา ใจ เว้นอาชีพที่ผิด สำ�ำเร็จชีวิตด้วยอาชีพที่ชอบ ความดับแห่งศีลที่เป็นกุศล คือรู้เจโตวิมุต ป ิ ัญญาวิมุติ ตามเป็นจริง ความดับแห่งความดำ�ำริอันเป็นอกุศล คือเข้าฌานที่ ๑ ความดับแห่งความดำ�ำริอันเป็นกุศล คือเข้าฌานที่ ๒ ปฏิบัติเพื่อความดับศีลอันเป็นอกุศลและกุศลก็คือ ตัง้ ความเพียรชอบ ๔ ประการ (สัมมัปปธาน หน้า ๓๒๖ เสด็จป่ามหาวันประชุมภิกษุสงฆ์) ปฏิบัติเพื่อดับความดำ�ำริอันเป็นอกุศลและกุศลก็คือ ตัง้ ความเพียรชอบ ๔ ประการ เช่นเดียวกัน ๑

วิกุชฺชิตมตฺตา ฝรั่งแปลว่า นอกจากแสดงความโกรธ อรรถกถาอธิบายว่า นอกจากร้องไห้และหัวเราะ

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ปริพพาชกวรรค

636

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. ครัน้ แล้วทรงแสดงธรรมะ ๑๐ ประการที่ทรงบัญญัตวิ า่ สมบูรณ์ดว้ ยกุศล เป็นต้น จนถึงอันใครรบชนะไม่ได้ คอื ภิกษุประกอบด้วยมรรคมีองค์ ๘ และสัมมาญาณะ (ญาณเห็นชอบ) และสัมมาวิมุติ (ความหลุดพ้นชอบ) อันเป็นของพระอเสขะ (พระอรหันต์)

๒๙. จูฬสกุลุทายิสูตร (สูตรว่าด้วยสกุลุทายิปริพพาชก สูตรเล็ก) พระผูม้ พร ี ะภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ เช้าวันหนึง่ เสด็จไปบิณฑบาต ในกรุงราชคฤห์ ได้เสด็จแวะ ณ อารามของปริพพาชก อันเป็นที่ให้เหยื่อแก่นกยูง ตรัสสนทนา กับสกุลุทายิปริพพาชก ถึงเรื่องผู้ปฏิบัติตนว่าเป็นสัพพัญญู (รู้สิ่งทั้งปวง) แต่เมื่อถูกถามเข้า ก็ตอบเลี่ยงไปมาและแสดงความโกรธให้ปรากฏ ตลอดจนเรื่องคุณพิเศษมีการระลึกชาติได้ เป็นต้น กับเรื่องวรรณะอันยอดเยี่ยม จนถึงเรื่องข้อปฏิบัติเพื่อบรรลุโลกที่มีความสุขโดยส่วน เดียว ซึ่งพระผู้มีพระภาคได้ตรัสแสดงข้อปฏิบัติตั้งแต่ต่�่ำำจนถึงสูง คืออาสวักขยญาณ (ญาณ อันทำ�ำอาสวะให้สิ้น) เมื่อจบพระธรรมเทศนา สกุลุทายิปริพพาชกทูลสรรเสริญ แสดงตนเป็นผู้ถึงพระ รัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต และขอบรรพชาอุปสมบท แต่บริษัท (ศิษยานุศิษย์) ขอร้องไว้ มิให้ออกบวช ด้วยให้เหตุผลว่า เคยอยู่อย่างเป็นอาจารย์ อย่าไปอยู่อย่างเป็นศิษย์เลย จึงมิได้ ออกบวช

๓๐. เวขณสสูตร (สูตรว่าด้วยปริพพาชกชื่อเวขณสะ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ปริพพาชกชื่อเวขณสะเข้าไปเฝ้า ทูลเรื่อง ”วรรณะอันยอดเยี่ยม„ แต่ชี้ไม่ได้ชัดลงไปว่า วรรณะไหน ซึ่งพระผู้มีพระภาคได้ตรัสชี้แจง ให้เห็นว่ามีสิ่งที่เลิศกว่ากันเป็นชั้น ๆ รวมทั้งกามสุข สุขในกาม สุขที่เลิศกว่าสุขในกาม เมื่อจบธรรมเทศนา เวขณสปริพพาชกทูลสรรเสริญ แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระ รัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ราชวรรค

637

ราชวรรค คือวรรคว่าด้วยพระราชา มี ๑๐ สูตร

๑. พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จ แวะจากทาง ทรงทำ�ำพระอาการยิ้มแย้มให้ปรากฏ พระอานนท์กราบทูลถามถึงเหตุที่ทรงยิ้ม จึงตรัสเล่าว่า ในที่น้ ี เคยมีนิคมชื่อเวภฬิคะ มั่งคั่งรุ่งเรือง มีคนมาก มีมนุษย์เกลื่อนกล่น พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงอาศัยนิคมนี้อยู่ อารามของพระองค์ตั้งอยู่ ณ ที่น้ พร ี ะองค์ ประทับนั่งสั่งสอนภิกษุสงฆ์ในอารามนี้ มีช่างหม้อชื่อฆฏิการะเป็นอุปฐาก (ผู้รับใช้) ที่เลิศ ของ พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ช่างหม้อมีมาณพชื่อโชติปาละเป็นสหายรัก ๒. ช่างหม้อชื่อฆฏิการะชวนโชติปาลมาณพไปเฝ้าพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าถึง ๓ ครั้ง มาณพก็ตอบปฏิเสธว่า จะมีประโยชน์อะไรที่เห็นสมณะศีรษะโล้นผู้นั้น จึงเปลี่ยนเป็น ชวนให้เอาเชือก๑ (คลุกผงสำ�ำหรับถูตัว) ไปสู่แม่น้�้ำำ เพื่อสนานกาย โชติปาลมาณพก็รับคำ�ำ เมื่อเห็นมาณพไปสนานกายแล้ว ช่างหม้อชื่อฆฏิการะก็ชวนไปเฝ้าพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า อีก อ้างว่าอารามอยู่ไม่ไกล โชติปาลมาณพก็คัดค้านเช่นเดิมถึง ๓ ครั้ง ช่างหม้อจึงจับเข็มขัด ของมาณพแล้วชวนอีก มาณพก็คัดค้านอีก คราวนี้ช่างหม้อจับผมชวนอีก โชติปาลมาณพ นึกแปลกใจว่า ตนสนานศีรษะแล้ว ช่างหม้อซึ่งเป็นคนต่างชาติกัน (ต่างวรรณะ มีวรรณะ ต่�่ำำกว่า) กลับมาจับผม คงไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย จึงบอกให้ปล่อยผมแล้วชวนกันไปฟังธรรม เมื่อ ฟังธรรมแล้วโชติปาลมาณพออกบวช ส่วนช่างหม้อจำ�ำเป็นต้องเลี้ยงมารดาบิดาผู้เสียจักษุ และ เป็นคนชรา จึงมิได้ออกบวช ๓. ต่อมาพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับ ณ ป่าอิสิปตนะ แขวงกรุงพาราณสี พระราชาแห่งแคว้นกาสีพระนามว่า กิกิ เสด็จไปเฝ้า สดับพระธรรมเทศนา มีความเลื่อมใส ทูลเชิญเสด็จเสวย พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ในวันรุ่งขึ้น และได้ทูลอาราธนาให้ทรงจำ�ำพรรษา ตรัส ปฏิเสธ อ้างว่าทรงรับอาราธนาไว้ก่อนแล้ว เมื่อพระราชาทูลถามว่า มีใครจะเป็นอุปฐากยิ่งกว่า พระองค์หรือ จึงตรัสพรรณนาคุณของช่างหม้อชื่อฆฏิการะ ซึ่งมีคุณธรรมและมีความใกล้ชิด ๑

เวลาถูตวั ใช้มือดึงชายสองข้าง ตรงกลางโรยฝุ่นเพื่อใช้ถูตว ั

มัชฌิมนิกาย

๓๑. ฆฏิการสูตร (สูตรว่าด้วยช่างหม้อชื่อฆฏิการะ)

638

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

คุ้นเคย พระเจ้ากิกิมีความเลื่อมใส จึงตรัสให้ส่งข้าวสารแห่งข้าวสาลีซ่ึงเกิดในดินเหลือง ๕๐๐ หาบ๑ พร้อมทั้งกับข้าวพอสมควรแก่ข้าวสารนั้นไปพระราชทาน แต่ช่างหม้อไม่รับ สั่งให้ ถวายคืน ตรัสสรูปแก่พระอานนท์ว่า พระองค์เองเป็นโชติปาลมาณพในสมัยนั้น (หมายเหตุ : การที่ช่างหม้อฆฏิการะไม่รับข้าวสาลีและกับอันมากมายนั้น เห็นว่า ทำ�ำได้โดยไม่ผิด เพราะช่างหม้อเป็นชาวโกศล พระราชาเป็นชาวกาสี ไม่ได้อยู่ในปกครองหรือ เป็นผู้ปกครองกัน ถ้าอยู่แคว้นเดียวกันคงจะถือเป็นความผิดได้)

๓๒. รัฏฐปาลสูตร (สูตรว่าด้วยกุลบุตรชื่อรัฏฐปาละ) ๑. พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นกุรุ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จ แวะพัก ณ นิคมแห่งแคว้นกุรุ ชื่อว่าถุลลโกฏฐิตะ รัฏฐปาละบุตรแห่งสกุลผู้มั่งมีแห่งนิคมนั้น สดับพระธรรมเทศนาของพระผูม้ พร ี ะภาค มีความเลือ่ มใสขอบรรพชาอุปสมบท พระผูม้ พร ี ะภาค ตรัสให้ไปขออนุญาตมารดาบิดาก่อน เมื่อไปขออนุญาต มารดาบิดาปฏิเสธ จึงลงนอนกับ พื้น อดอาหารถึง ๗ วัน มารดาบิดาจึงอนุญาต ในที่สุดเมื่อบวชแล้ว ติดตามพระศาสดาไปยัง กรุงสาวัตถี ท่านบำ�ำเพ็ญเพียรได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ ๒. ต่อมาท่านได้ลาพระผู้มีพระภาคไปเยี่ยมมารดาบิดา เมื่อไปถึงบ้านก็ถูกขับไล่ ไม่ได้อาหารทั้งยังถูกด่าเพราะไม่มีผู้จำ�ำได้ ภายหลังนางทาสีจำ�ำได้ จึงเล่าความแก่มารดาของ พระรัฏฐปาละ มารดาจึงปล่อยให้นางทาสีพ้นจากความเป็นทาส และบอกแก่บิดา บิดาออก ตามพบแล้วนิมนต์ไปฉันที่บ้านในวันรุ่งขึ้น เมื่อท่านไปฉันก็เอาทรัพย์มาล่อ ท่านก็ไม่แสดง ความยินดี ภริยาของท่านถามว่า ท่านประพฤติพรหมจรรย์เพื่อนางอัปสรที่ (สวยงาม) เช่นไร ท่านตอบว่า มิได้ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อนางอัปสร เมื่อฉันเสร็จแล้วได้กล่าวธรรมภาษิต แล้ว ไปพักอยู่ ณ ราชอุทยานชื่อมิคาจีระ ของพระเจ้าโกรัพยะ ๑

มีปัญหาเรื่องคำ�ำว่า ปณฺฑุมุทิกสฺส เกิดในดินมีสีเหลือง ค้นหาคำ�ำอธิบายในบาลีไม่พบ ได้สอบในภาษาสันสกฤตมี คำ�ำว่า ปาณฺฑุมฺฤท ดินเหลือง อนึ่ง คำ�ำว่า ๕๐๐ หาบนั้น บาลีว่า ๕๐๐ วาหะ พระอรรถกถาจารย์ แก้ว่า ๑ วาหะ เท่ากับ ๒๐๐ เกวียน ส่วนกับข้าวนั้น อรรถกถาแก้ว่า ได้แก่น้�้ำำมัน น้�้ำำอ้อย เป็นต้น อนึ่ง คำ�ำว่า ปณฺฑุมุทิกสฺส มีทางสันนิษฐานตามศัพท์อีกอย่างหนึ่ง คือข้าวสาลีที่หุงแล้วมีสีเหลืองและอ่อนนุ่ม แม้คำ�ำว่า เกิดในดินสีเหลือง ก็เป็นเรื่องสันนิษฐานทั้งสิ้น ดินสีเหลืองจะดีสำ�ำหรับข้าวสาลีอย่างไร ก็ยังไม่ได้สอบสวน

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ราชวรรค

639

๓. ณ พระราชอุทยานนั้น ท่านได้แสดงธรรมแด่พระเจ้าโกรัพยะผู้ตรัสว่า บางคน ออกบวชเพราะประกอบด้วยความเสื่อม อันเนื่องมาจากความแก่ ความเจ็บไข้ ความเสื่อมจาก ทรัพย์ และความเสื่อมจากญาติ (รวม ๔ ประการ) ท่านออกบวชเพราะอะไร พระรัฏฐปาละ จึงแสดงธัมมุทเทส (ข้อธรรม) ๔ ประการ ซึ่งพระผูม้ ีพระภาคทรงแสดงไว้ คือ (๑) โลกอันความแก่นำ�ำเข้าไปใกล้ ไม่ยั่งยืน (๒) โลกไม่มีเครื่องต้านทาน ไม่เป็นใหญ่เฉพาะตน (๓) โลกไม่มีเจ้าของ จำ�ำละสิ่งทั้งปวงไป (๔) โลกพร่อง ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสแห่งตัณหา เมื่อพระเจ้าโกรัพยะตรัสถามถึงความหมาย ก็อธิบายโดยละเอียด ซึ่งพระเจ้าโกรัพยะ ก็ทรงเลื่อมใส

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่ามะม่วงของพระเจ้ามฆเทพ ใกล้กรุงมิถิลา ทรง ทำ�ำพระอาการยิ้มแย้มให้ปรากฏ เมื่อพระอานนท์กราบทูลถามถึงเหตุที่ทรงยิ้ม จึงตรัสเล่าว่า กรุงมิถิลานี้เคยมีพระราชาพระนามว่ามฆเทพ เป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม ทรงประพฤติธรรมใน พราหมณคฤหบดี ชาวนิคมชนบททั้งหลายทรงอยู่จำ�ำอุโบสถในวัน ๑๔ ค่�่ำำ ๑๕ ค่�่ำำ และ ๘ ค่�่ำำ แห่งปักษ์ ตรัสสั่งช่างกัลบกว่า ถ้าเห็นเส้นพระเกสาหงอกเมื่อไรให้บอก เมื่อล่วงกาลมานาน ช่างกัลบกเห็นเส้นพระเกสาหงอกก็กราบทูลให้ทรงทราบ ตรัสให้เอาแหนบถอนให้ทอดพระเนตร ครั้นแล้วพระเจ้ามฆเทพจึงตรัสเรียกเชฏฐโอรส (ลูกชายคนโต) มา ทรงมอบราชสมบัติให้แล้ว ตรัสสั่งให้ปฏิบัติทำ�ำนองเดียวกับพระองค์ (คือเมื่อเส้นพระเกสาหงอกให้ออกผนวช) ให้รักษา กัลยาณวัตรอันนี้ อย่าเป็นคนสุดท้ายที่ทำ�ำให้กลั ยาณวัตรนี้ขาดสูญ แล้วจึงออกผนวช ๒. ทรงแผ่เมตตาจิต กรุณาจิต มุทิตาจิต และอุเบกขาจิตไปทั้งหกทิศ สู่โลกทั้งปวง เจริญพรหมวิหาร ๔ ดังกล่าวมานี้ เมื่อสวรรคตก็เข้าถึงพรหมโลก พระโอรสของพระเจ้ามฆเทพ พระราชนัดดาของพระเจ้ามฆเทพ ก็ทรงประพฤติสืบต่อกันมาโดยนัยนี้ สืบมาจนถึงพระเจ้านิมิ ซึ่งเป็นพระธัมมิกราชา องค์สุดท้าย เมื่อมาถึงพระราชบุตรของพระเจ้านิมิ ผู้ทรงพระนามว่า พระเจ้ากฬารชนกะ ก็ทรงตัดกัลยาณวัตรนัน้ ไม่เสด็จออกผนวช จึงนับเป็นพระองค์สดุ ท้ายแห่ง กษัตริยเ์ หล่านัน้ ตรัสสรปว ู า่ วัตรนัน้ เพียงให้ถงึ พรหมโลก แต่กลั ยาณวัตรที่ทรงตัง้ ไว้ในปัจจบุ นั นี้ คืออริยมรรคมีองค์ ๘ ทำ�ำให้ตรัสรู้ และให้ได้นิพพาน ในที่สุดตรัสเตือนให้รักษากัลยาณวัตร ของพระองค์ อย่าเป็นคนสุดท้าย

มัชฌิมนิกาย

๓๓. มฆเทวสูตร (สูตรว่าด้วยพระเจ้ามฆเทพ)

640

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓๔. มธุรสูตร (สูตรว่าด้วยพระเจ้ามธุรราช อวันตีบุตร) ๑. พระมหากัจจานะอยู่ในป่าไม้คุนธา๑ พระเจ้ามธุรราช อวันตีบุตรเข้าไปหา ตรัส ถามถึงเรื่องที่พวกพราหมณ์ถือว่า วรรณะพราหมณ์ประเสริฐสุด วรรณะอื่นเลว วรรณะ พราหมณ์ขาว วรรณะอื่นดำ�ำ วรรณะพราหมณ์บริสุทธิ์ วรรณะอื่นไม่บริสุทธิ์ วรรณะพราหมณ์ เป็นบุตรของพรหม เกิดจากปากพรหม อันพระพรหมสร้างสรรค์ เป็นพรหมทายาท พระเถระ ตอบว่า เป็นเพียงคำ�ำอวดอ้าง (โฆโสเยว) เท่านั้น แล้วได้อธิบายว่า วรรณะใดมั่งมี วรรณะอื่น ก็ยอมเป็นคนรับใช้ ซึ่งทำ�ำให้พระเจ้ามธุรราชยอมรับว่าวรรณะทั้งสี่เสมอกัน ๒. พระเถระอธิบายต่อไปว่า วรรณะใดประพฤติชั่ว (ทางกาย วาจา ใจ) วรรณะนั้น เมื่อตายไปก็เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก เสมอกัน วรรณะใดเว้นจากประพฤติช่ว ั (ทาง กาย วาจา ใจ) วรรณะนั้นเมื่อตายไปก็เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เหมือนกัน วรรณะใดประพฤติผิด เช่น ตัดช่อง ปล้นสะดม ล่วงเกินภริยาผู้อื่น วรรณะนั้นก็ต้องถูกลงโทษเสมอกัน วรรณะใด ออกบวช ก็มีผู้อภิวาทต้อนรับ นิมนต์ให้นั่งบนอาสนะ นิมนต์ให้รับปัจจัย ๔ หรือได้รับความ คุ้มครองอันเป็นธรรมเสมอกัน ๓. พระเจ้ามธุรราชตรัสสรรเสริญพระธรรมเทศนา ถามถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า ประทับ ณ ที่ไหน เมื่อทรงทราบว่าปรินิพพานแล้ว จึงตรัสว่า ถ้าทรงทราบว่ายังทรงพระชนม์ อยู่กจ็ ะเสด็จไปเฝ้า แม้ไกลถึง ๑๐๐ โยชน์ แต่เพราะปรินพพ ิ านแล้ว จึงได้แต่ประกาศพระองค์ เป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดพระชนมชีพ

๓๕. โพธิราชกุมารสูตร (สูตรว่าด้วยโพธิราชกุมาร) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในป่าเนื้อชื่อเภสกฬา ใกล้เมืองสุงสุมารคิระ แคว้น ภัคคะ โพธิราชกุมารให้สร้างปราสาทชื่อโกกนุท เสร็จใหม่ ๆ ยังไม่ได้ใช้ จึงตรัสให้มาณพ สัญชิกาบุตรให้ไปนิมนต์พระผู้มีพระภาค พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไปฉัน รุ่งขึ้นเมื่อเสด็จไป ๑

คุนธา จะเป็นไม้อะไรยังไม่ทราบ อรรถกถาแก้ว่า ไม้คุนธาดำ�ำ แต่มีคำ�ำที่ใกล้เคียงคือคุนหา แปลว่า ต้นกะเม็ง หญ้าปากกา ผู้เขียนไม่รู้จักต้นกะเม็ง แต่พบคำ�ำอธิบายว่า มีช่อื ภาษาลาตินว่า eclipta alba ใบ ราก ใช้เป็นยาถ่าย ทำ�ำให้อาเจียน ราก ก็ใช้เป็นยาได้

641

โพธิราชกุมารกราบทูลขอให้ทรงเหยียบผ้า (ขาว) ที่ปู แต่พระผู้มีพระภาคก็ทรงดุษณี๑ ถึง ๓ ครั้ง พระอานนท์จึงขอให้ทรงนำ�ำผ้าออกเสีย๒ พระผูม้ ีพระภาคจึงเสด็จเข้าไปประทับนั่งเหนืออาสนะ ๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคฉันเสร็จแล้ว โพธิราชกุมารจึงกราบทูลว่า ตนมีความเห็นว่า ความสุขจะพึงบรรลุได้ด้วยความสุขไม่ได้ พึงบรรลุได้ด้วยความทุกข์ (ต้องแสวงหาด้วย ความทุกข์จึงได้ความสุข) พระผู้มีพระภาคจึงเล่าถึงการที่ทรงแสวงหา ”สันติวรบท„ (ทาง อันประเสริฐไปสู่สันติ) ด้วยวิธีทรมานพระกายต่าง ๆ ก็มิได้ตรัสรู้ ต่อเมื่อทรงบำ�ำเพ็ญเพียร ทางจิตใจ จึงตรัสรู้ได้ (ความละเอียดเหมือนมหาสัจจกสูตร ตั้งแต่หน้า ๕๖๓ ข้อที่ ๘ ถึงข้อ ๑๑) แล้วตรัสเล่าถึงการแสดงธรรมแก่ภิกษุปัญจวัคคีย์ (ภิกษุ ๕ รูป จนกระทั่งภิกษุเหล่านั้น ได้ทำ�ำให้แจ้งที่สุดแห่งพรหมจรรย์ เป็นพระอรหันต์) ๓. โพธิราชกุมารกราบทูลถามว่า ภิกษุได้พระตถาคตเป็นผู้แนะนำ�ำ จะต้องกินเวลา นานสักเท่าไร จึงทำ�ำให้แจ้งที่สุดแห่งพรหมจรรย์ได้ ตรัสย้อนถามโพธิราชกุมารซึ่งเป็นผู้ชำ�ำนาญ ในการขึ้นขี่ช้าง จับขอ เมื่อมีผู้มาศึกษาศิลปะนี้ ถ้าไม่ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ ข้อ จะศึกษา สำ�ำเร็จได้หรือไม่ กราบทูลว่า ขาดคุณสมบัติเพียงข้อใดข้อหนึ่งก็ไม่สำ�ำเร็จ จึงไม่จำ�ำเป็นต้อง กล่าวถึง ๕ ข้อ ในทางตรงกันข้าม ถ้าประกอบด้วยคุณสมบัติเพียงข้อใดข้อหนึ่งก็สำ�ำเร็จ จึง ไม่จำ�ำเป็นต้องกล่าวถึง ๕ ข้อ ๔. จึงตรัสอธิบายถึงคุณสมบัติ ๕ ข้อ คือ (๑) มีศรัทธา (๒) มีโรคน้อย (๓) ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา (๔) มีความเพียรไม่ทอดธุระ (๕) มีปัญญา (การขาดคุณสมบัติพึงทราบโดยนัยตรงกันข้าม คุณสมบัติทั้งห้าข้อนี้ ใช้ได้แม้ใน การฝึกศิลปะขึ้นช้างและจับขอ ใช้ได้ทั้งในการประพฤติพรหมจรรย์ อนึ่ง คุณสมบัติ ๕ ประการ นี้ ตรัสเรียกว่า ปธานิยังคะ องค์อันเป็นประธาน ๕ อย่าง) แล้วตรัสว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์อันเป็นประธาน ๕ ประการนี้ จะพึงทำ�ำให้แจ้งซึ่ง ที่สดุ แห่งพรหมจรรย์ได้ ภายใน ๗ ปี ๖ ปี ๕ ปี ลงมาจนถึงสัง่ สอนในเวลาเย็น ได้บรรลุคณ ุ พิเศษ ๑ หมายถึง อาการนิ่งเฉย - ม.พ.ป. ๒

อรรถกถาเล่าว่า โพธิราชกุมารเสี่ยงทายว่า ถ้าจะได้บุตร ขอให้ทรงเหยียบ ในพระวินัย มีข้อห้ามเหยียบผ้าขาวที่ปู ไว้ในบ้าน แต่ภายหลังทรงอนุญาตให้เหยียบได้ ถ้าเจ้าของบ้านประสงค์ให้เป็นมงคล

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ราชวรรค

642

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ในเวลาเช้า สัง่ สอนในเวลาเช้า ได้บรรลุคณ ุ พิเศษในเวลาเย็น โพธิราชกุมารก็ประกาศความเลือ่ มใส ในพระพุทธ พระธรรม ๕. มาณพสัญชิกาบุตรทูลโพธิราชกุมารว่า ท่านประกาศคุณพระพุทธ พระธรรม ถึงอย่างนี้ ยังไม่ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะอีก โพธิราชกุมารตรัสว่า ท่านอย่ากล่าวอย่างนั้น ข้าพเจ้าได้ฟังมาจากยายว่า ยายเคยประกาศตั้งแต่ข้าพเจ้ายังอยู่ในท้องว่า ไม่ว่าเป็นหญิงหรือ เป็นชายก็จะเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต แม่นมของข้าพเจ้าก็เคยเข้าไป เฝ้าพระผู้มีพระภาค ประกาศว่า โพธิราชกุมาร เป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอด ชีวิต ข้าพเจ้าขอประกาศเป็นครั้งที่ ๓ ว่าเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๓๖. อังคุลิมาลสูตร (สูตรว่าด้วยพระองคุลิมาล) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม สมัยนั้นมีโจรชื่อองคุลิมาลในแว่นแคว้น โกศล เที่ยวฆ่ามนุษย์เอานิ้วมือมาร้อยเป็นพวงมาลัยคล้องร่าง เช้าวันหนึ่ง พระผู้มีพระภาค เสด็จไปบิณฑบาตในกรุงสาวัตถี ครั้นเสวยเสร็จ กลับจากบิณฑบาตก็เสด็จเดินทางไกลไปยัง ที่ที่ อ งคุ ลิ ม าลอยู ่ มี ค นเลี้ ย งโค เลี้ ย งแกะ และชาวนาวิ่ ง มาห้ า มมิ ใ ห้ เ สด็ จ ไป อ้ า งว่ า โจร องคุลิมาลอยู่ทางนั้น ก็คงเสด็จต่อไปโดยดุษณีภาพ โจรองคุลิมาลเห็นเข้าจับอาวุธไล่ตามไป จนสุดกำ�ำลัง ก็ไม่สามารถตามทันได้ จึงกล่าวว่า ”หยุดก่อนสมณะ„ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ”เราหยุดแล้ว ท่านจงหยุดสิ องคุลิมาล„ องคุลิมาลก็ทูลถามว่า ”ทรงดำ�ำเนินไป เหตุไฉนจึง ตรัสว่า หยุดแล้ว„ ตรัสตอบว่า ”เราวางอาชญาในสัตว์ทั้งหลายจึงชื่อว่าหยุด ส่วนท่านไม่ สำ�ำรวมในสัตว์ทั้งหลายจึงชื่อว่าไม่หยุด„ องคุลิมาลได้คิด ก็เลื่อมใส กราบทูลขอบวช ตาม เสด็จพระผูม้ ีพระภาคกลับไปกรุงสาวัตถีและพักอยู่ในที่นั้น (เชตวนาราม) ๒. พระเจ้าปเสนทิเตรียมยกทัพออกปราบโจรองคุลมิ าล เสด็จไปเฝ้าพระผูม้ พร ี ะภาค พร้อมด้วยไพร่พล เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถาม ก็กราบทูลว่า จะไปปราบโจรองคุลิมาล พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ถ้าพบโจรองคุลิมาลบวชแล้วตั้งอยู่ในคุณธรรมจะทรงทำ�ำอย่างไร พระเจ้ า ปเสนทิ ก ราบทู ลว ่ า จะอภิ ว าทต้ อ นรั บ ถวายปั จจั ย ๔ และถวายความคุ ้ มคร อง อั น เป็ น ธรรม พระผู ้ มี พร ะภาคจึ ง ชี้ ใ ห้ ทร งรู ้ จั ก ภิ ก ษุ อ งคุ ลิ ม าลซึ่ ง นั่ ง อยู ่ ใ นที่ เ ฝ้ า ด้ ว ย ครั้ น ทอดพระเนตรเห็ น พระเจ้ า ปเสนทิ ทร งตกพระทั ย กลั ว จึ ง ตรั สปล อบไม่ ใ ห้ ก ลั ว พระเจ้ า ปเสนทิ ก็ ต รั สปร าศรั ย กั บ พระองคุ ลิ ม าลเป็ น อั น ดี และตรั สปว ารณาที่จ ะถวาย ปัจจัย ๔ แต่พระองคุลิมาลทูลว่า มีไตรจีวรบริบูรณ์แล้ว พระเจ้าปเสนทิจึงถวายบังคม

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ราชวรรค

643

พระผู้มีพระภาค กราบทูลสรรเสริญว่า พระองค์ไม่สามารถปราบพระองคุลิมาลได้แม้ด้วย ท่อนไม้และศัสตรา แต่พระผู้มีพระภาคทรงปราบได้ โดยไม่ต้องใช้ท่อนไม้และศัสตรา แล้ว กราบทูลลากลับ ๓. พระองคุลิมาลไปบิณฑบาตพบหญิงมีครรภ์แก่ ก็มีความกรุณา เมื่อกลับมา กราบทูล พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสอนให้พระองคุลิมาลกล่าวสัจจวาจา พระองคุลิมาลก็ไป กล่าวสัจจวาจา ให้พร ให้มีความสวัสดีทั้งมารดาและทารก หญิงนั้นก็คลอดทารกโดยสวัสดี ๔. ต่อมาท่านบำ�ำเพ็ญเพียรก็ได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ เมื่อท่านไปบิณฑบาตก็ถูก ก้อนดิน ท่อนไม้ ก้อนกรวดที่เขาขว้างไป มีศีรษะแตก มีโลหิตไหล มีสังฆาฏิขาดวิ่นมาเฝ้า พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคก็ตรัสว่า กรรมที่จะให้ผลไปหมกไหม้ในนรกเป็นเวลา หลายหมื่นหลายแสนปี เป็นอันท่านได้รับผลในปัจจุบัน พระองคุลิมาลก็หลีกเร้นเข้าไปอยู่ใน ถ้�้ำำ และเปล่งอุทานเป็นธรรมภาษิตในทางส่งเสริมหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม บุตรน้อยคนหนึ่งของคฤหบดีผู้หนึ่ง ถึงแก่กรรม คฤหบดีผู้น้ันก็ไม่เป็นอันทำ�ำงาน ไม่เป็นอันบริโภคอาหาร ไปสู่ป่าช้าคร่�่ำำครวญถึง บุตรที่รัก แล้วไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามทราบความแล้ว จึงตรัส สอนว่า ความโศก ความพิไรรำ�ำพัน ความทุกข์กาย ทุกข์ใจ เป็นของเกิดจากสิ่งเป็นที่รัก แต่ คฤหบดีกล่าวว่า ความยินดี ความดีใจก็เกิดจากสิ่งเป็นที่รักด้วย (เป็นเชิงไม่รับว่าความรักจะ ทำ�ำให้ทุกข์โดยส่วนเดียว ในทางทำ�ำให้สุขก็มี) ๒. ขณะนั้น นักเลงสกาหลายคนเล่นสกาอยู่ในที่ไม่ไกล คฤหบดีจึงเข้าไปหานักเลง สกาเหล่านั้น เล่าความที่ตนกล่าวโต้ตอบกับพระผู้มีพระภาคทุกประการ นักเลงสกาก็เห็นด้วย ว่า ความยินดี ความดีใจ เกิดจากสิ่งเป็นที่รัก คฤหบดีเห็นว่า ความเห็นของตนตรงกับพวก นักเลงสกาก็จากไป ๓. เรื่องที่โต้ตอบกันนี้ ก็เป็นข่าวลือไปถึงราชสำ�ำนัก พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสนทนา กับพระนางมัลลิกาถึงเรื่องนี้ เพื่อที่จะให้ทราบแน่ พระนางมัลลิกาจึงส่งนาฬิชังฆพราหมณ์ไป กราบทูลถามพระผู้มีพระภาค พระองค์ก็ตรัสยืนยันว่า ความเศร้าโศก เป็นต้น เป็นของเกิด จากสิ่งที่เป็นที่รักจริง และได้ตรัสชี้ตัวอย่างมากหลาย ถึงคนที่ถึงกับเป็นบ้าไป หรือฆ่าหญิง คนรัก และฆ่าตัวตายเป็นเพราะผู้เป็นที่รักตายไปบ้าง เพราะความรักมีอันปรวนแปรไปบ้าง แล้วนาฬิชังฆพราหมณ์ก็กลับมากราบทูลพระนางมัลลิกา

มัชฌิมนิกาย

๓๗. ปิยชาติกสูตร (สูตรว่าด้วยสิ่งที่เกิดจากสิ่งที่เป็นที่รัก)

644

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. พระนางมัลลิกาจึงทูลถามพระเจ้าปเสนทิโกศลถึงบุคคลและแว่นแคว้นต่อไปนี้ คือ กุมารีช่ือ วชิรา นางวาสภขัตติยา วิฑูฑภเสนาบดี พระนางมัลลิกาเอง และแคว้นกาสีและ โกศล ว่าเป็นที่รักของพระเจ้าปเสนทิหรือไม่ ตรัสตอบว่า เป็นที่รัก ทูลถามว่า ถ้าบุคคลและ แว่นแคว้นเปลี่ยนแปลงไปจะทรงเศร้าโศกหรือไม่ ตรัสตอบว่า เศร้าโศก พระนางมัลลิกาจึง ตรัสสรูปว่า เพราะเหตุผลดังกล่าวนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสถึงเรื่องที่ว่า ความเศร้าโศก เป็นต้น เป็นของเกิดจากสิ่งเป็นที่รัก ๕. พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงเลื่อมใส เสด็จลุกขึ้นจากที่ประทับทำ�ำพระภูษาเฉวียง พระอังสา ประคองพระอัญชลีไปทางพระผูม้ ีพระภาค ทรงเปล่งอุทาน ๓ ครั้งว่า นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์น้นั

๓๘. พาหิติยสูตร (สูตรว่าด้วยผ้าที่ทอมาจากแคว้นพาหิติ) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม วันหนึ่งพระเจ้าปเสนทิโกศลทรงช้าง เสด็ จ ออกจากกรุ ง สาวั ต ถี เห็ น พระอานนท์ แ ต่ ไ กล ก็ ต รั สสั่ ง บุ รุ ษ ผู ้ ห นึ่ ง ให้ ไ ปกล่ า วกะ พระอานนท์วา่ พระเจ้าปเสนทินมนัสการบาททัง้ สองของพระอานนท์ดว้ ยเศียรเกล้า ถ้าพระอานนท์ ไม่ มี ธุ ร ะรี บ ด่ ว นขอได้ โ ปรดรอก่ อ น แล้ ว เสด็ จล งจากช้ า ง ชวนพระอานนท์ ไ ปยั ง ริ ม ฝั ่ ง แม่ น้�้ำำ อจิ รว ดี ต่ า งประทั บ นั่ ง เหนื อ อาสนะที่ปู ไ ว้ พร ะเจ้ า ปเสนทิ โ กศลได้ ต รั ส ถามถึ ง ว่ า พระผู้มีพระภาคทรงประพฤติความประพฤติทางกายวาจาใจ อันเป็นการแข่งดี (ควรแก่การ ยกโทษ) กับสมณพราหมณ์ผรู้ ู้หรือไม่ พระอานนท์ทูลตอบว่า ไม่ ๒. ตรัสถามว่า ความประพฤติทางกายวาจาใจ อันเป็นการแข่งดี (ควรแก่การ ยกโทษ) กับสมณพราหมณ์ผู้รู้เป็นอย่างไร ทูลตอบว่า ที่เป็นอกุศล ที่เป็นอกุศลเป็นอย่างไร ทูลตอบว่า ที่มีโทษ ที่มีโทษเป็นอย่างไร ทูลตอบว่า ที่มีการเบียดเบียน ที่มีการเบียดเบียน เป็นอย่างไร ทูลตอบว่า ที่มีผลเป็นทุกข์ ที่มีผลเป็นทุกข์เป็นอย่างไร ทูลตอบว่า ที่เป็นไปเพื่อ เบียดเบียนตนบ้าง เบียดเบียนผู้อื่นบ้าง เบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง อกุศลธรรมย่อมเจริญ กุศลธรรมย่อมเสื่อมเมื่อมีผู้ประพฤติเช่นนั้น ส่วนในทางดี พึงทราบโดยนัยตรงกันข้าม ๓. พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงเลื่อมใสในสุภาษิตของพระอานนท์ ถึงกับตรัสว่า ถ้า พระอานนท์ใช้ช้างแก้ว ม้าแก้ว หรือบ้านส่วย๑ ได้ ก็จะถวายสิ่งเหล่านั้น เนื่องจากสิ่งเหล่านี้ ๑

บ้านส่วย หมายถึง บ้านที่ยกให้เป็นของขวัญ ของกำ�ำนัล - ม.พ.ป.

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ราชวรรค

645

ไม่ควรแก่พระอานนท์ จึงขอได้โปรดรับผ้าที่ทอมาจากแคว้นพาหิติ ยาว ๑๖ ศอก กว้าง ๘ ศอก ซึ่งพระเจ้าอชาตศัตรูทรงใส่หลอดไม้ไผ่สำ�ำหรับทำ�ำฉัตร๑ มาถวาย เพื่อเป็นการอนุเคราะห์ เมือ่ พระอานนท์อา้ งว่าไตรจีวรของท่านบริบรู ณ์แล้ว จงึ ทูลอ้อนวอนให้รบั พระอานนท์กร็ บั แล้วไป เฝ้าพระผูม้ ีพระภาค กราบทูลเรื่องทั้งปวงให้ทรงทราบ แล้วถวายผ้านั้นแด่พระผู้มีพระภาค

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เมทฬุปนิคม แคว้นสักกะ พระเจ้าปเสนทิโกศลมี พระราชกรณียกิจเสด็จไปยังนครนั้นโดยลำ�ำดับ ในการเสด็จไปเฝ้าพระพุทธเจ้าทรงมอบ พระขรรค์และพระอุณหิส (กรอบพระพักตร์) แก่ทีฆการายนอำ�ำมาตย์ แล้วเสด็จดำ�ำเนินไปยัง วิหารซึ่งปิดประตู ค่อย ๆ เข้าไปสู่ระเบียง ทรงกระแอมแล้วเคาะบานประตู พระผู้มีพระภาคก็ ทรงเปิดประตู จึงเสด็จเข้าไปสู่วิหาร หมอบลงที่พระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า ทรงจุมพิตพระบาทพระผู้มีพระภาคด้วยพระโอษฐ์ ทรงนวดฟั้นฝ่าพระบาทด้วยพระหัตถ์ ประกาศนามของพระองค์ พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ทรงเห็นอำ�ำนาจประโยชน์อะไรจึงทรง แสดงความเคารพอย่างยิ่งในสรีระนี้ ๒. ตรัสตอบสรรเสริญว่า (๑) ไม่ทรงเห็นพรหมจรรย์อื่นจากพรหมจรรย์นี้ที่บริสุทธิ์บริบูรณ์เห็นปานนี้ ทรง มีความรูด้ ว้ ยญาณอันประจักษ์ในพระผูม้ พร ี ะภาคว่า พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสรดู้ ี โดยชอบ พระธรรมอันพระผูม้ พร ี ะภาคตรัสดีแล้ว พระสงฆ์สาวกเป็นผูป้ ฏิบตั ิ ดีแล้ว (๒) ทรงเห็นภิกษุทั้งหลายพร้อมเพรียงไม่วิวาทกัน เข้ากันได้ดี (๓) ทรงเห็นภิกษุทั้งหลายร่าเริงยินดี อินทรีย์แช่มชื่น คงจะได้บรรลุคุณพิเศษ อันโอฬาร (๔) พระสาวกเตื อ นกั น และกั น มิ ใ ห้ ส ่ ง เสี ย งเอ็ ด อึ ง แม้ ไ อจาม ในขณะที่ พระผู้มีพระภาคแสดงธรรม แสดงว่าทรงฝึกหัดบริษัทได้ดี โดยไม่ต้องใช้ อาชญาและศัสตรา (๕) - (๘) ทรงเห็นบัณฑิตผู้เป็นกษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี สมณะ ผูกปัญหามาว่า จะยกวาทะพระสมณโคดม แต่แล้วก็กลายเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคไป ๑

ฉตฺตนาฬี

มัชฌิมนิกาย

๓๙. ธัมมเจติยสูตร (สูตรว่าด้วยเจดีย์คือพระธรรม)

646

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๙) ช่างไม้ชอื่ อิสทิ นั ตะ กับปุราณะ ได้รบั การเลีย้ งดูเป็นอย่างดีจากพระเจ้าปเสนทิ โกศล แต่ก็ไม่แสดงความเคารพในพระองค์เท่าในพระพุทธเจ้า ครั้งหนึ่งทรง ทดลองอยู่ในโรงพักแคบ ๆ ช่างไม้สองคนทราบว่าพระพุทธเจ้าอยู่ทางไหน ก็นอนหันศีรษะไปทางนั้น หันเท้าไปทางพระเจ้าปเสนทิโกศล (๑๐) ตรัสชี้ให้เห็นว่าพระผู้มีพระภาคและพระองค์ก็เป็นกษัตริย์เหมือนกัน มี อายุ ๘๐ เหมือนกัน เป็นชาวโกศลเหมือนกัน เพราะเหตุน้จี ึงทรงแสดง ความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาค เมื่อพระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จจากไปแล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภาษิตของ พระเจ้าปเสนทิโกศลว่า ธัมมเจดีย์ ทรงถือว่ามีประโยชน์และเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ ทรงสอนให้ภิกษุทั้งหลายเล่าเรียนทรงจำ�ำไว้

๔๐. กัณณกัตถลสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ในป่าเนื้อชื่อกัณณกัตถละ) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่าเนื้อ (ป่าเป็นที่ให้อภัยแก่เนื้อ) ชื่อกัณณกัตถละ ใกล้นครอุทัญญา พระเจ้าปเสนทิโกศลมีพระราชกรณียกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง เสด็จไปถึง นครนั้นโดยลำ�ำดับ ทรงทราบว่าพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่น้ัน จึงส่งราชบุรุษไปกราบทูล ว่า จะเสด็จไปเฝ้าหลังเวลาเสวยแล้ว พระนางโสมาและพระนางสกุลาซึง่ เป็นพระภคิน จี งึ กราบทูล ขอให้พระเจ้าปเสนทิโกศลถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าและทูลถามถึงความผาสุกแทน พระนางด้วย พระเจ้าปเสนทิโกศลไปเฝ้ากราบทูลข้อที่พระนางทั้งสองสั่งให้กราบทูล พระผู้มี พระภาคตรัสถามว่า สองพระนางหาทูตอื่นไม่ได้หรือ ตรัสตอบว่า พระนางทั้งสองเห็นว่า หม่อมฉันจะมาเฝ้าจึงฝากกราบทูล พระผู้มีพระภาคจึงตรัสประทานพรให้พระนางทั้งสองมี ความสุข ๒. พระเจ้าปเสนทิได้กราบทูลถามถึงเรื่อง ๔ เรื่อง คือ (๑) เรื่องความเป็นผู้รู้สิ่งทั้งปวง (สัพพัญญุตา) (๒) เรื่องวรรณะ ๔ (๓) เรื่องอธิเทพ (๔) เรื่องอธิพรหม๑ ๑

ในเนือ้ เรือ่ งใช้คำำว � า่ เทพ ว่า พรหม ธรรมดา ในตอนสรูปใช้คำำว � า่ อธิเทพ อธิพรหม คำ�ำวา่ อธิ แปลได้วา่ ใหญ่ หรือยิง่

647

ซึง่ พระผูม้ พร ี ะภาคก็ได้ตรัสตอบ และพระเจ้าปเสนทิโกศลก็ได้ทรงแสดงความพอ พระทัยชื่นชม ๓. ในเรื่องที่เกี่ยวกับความเป็นผู้รู้สิ่งทั้งปวง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ไม่มีสมณะ หรือพราหมณ์ที่รู้เห็นทุกสิ่งทุกอย่างคราวเดียวกัน ในเรือ่ งเกีย่ วกับความแตกต่างกันของวรรณะทัง้ สี่ ตรัสตอบว่า ถือกันว่า วรรณะ กษัตริย์ และพราหมณ์ เป็นเลิศทางการอภิวาท การลุกขึน้ ต้อนรับ การทำ�ำอัญชลีกรรม การทำ�ำสามีจกิ รรม (การปฏิบตั ชิ อบโดยอัธยาศัยไมตรี) แต่ในทางปฏิบตั ิ (องค์หรือคุณธรรมอันเป็นประธาน ๕ อย่าง เช่นเดียวกับที่ตรัสไว้ในโพธิราชกุมารสูตร หน้า ๖๔๐) วรรณะทั้งสี่มีคุณธรรมเหล่านี้ย่อมได้ผล เสมอกัน ทรงเปรียบด้วยไฟ แม้เกิดจากไม้ต่างชนิด แต่เปลวไฟ สีไฟ แสงไฟ ย่อมไม่ต่างกัน ในเรือ่ งทีเ่ กีย่ วกับเทวดา ตรัสวา่ เทวดาที่มคว ี ามคิดเบียดเบียน ย่อมมาสูโ่ ลกนีอ้ กี ส่วน ที่ไม่มีความคิดเบียดเบียน ย่อมไม่มาสู่โลกนี้อีก (ตอนนี้วิฑูฑภะผู้เป็นเสนาบดี ได้ถามสอดขึ้น ว่า เทวดาที่มคว ี ามคิดเบียดเบียนที่มาสูโ่ ลกนี้ จะทำ�ำให้เทวดาทีไ่ ม่คดิ เบียดเบียนเคลือ่ นจากฐานะ (จุต)ิ หรือขับไล่ไปได้หรือไม่ พระอานนท์๑ ก็ตอบโดยอุปมาอุปไมยให้เห็นว่า จะขับไล่ หรือทำ�ำให้ จุตไิ ม่ได้ แม้แต่ในโลกนี้ พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงครอบครองราชสมบัตใิ นเขตใด ก็ทรงมีอำำ� นาจ เฉพาะในเขตนั้น) ในเรื่องที่เกี่ยวกับพรหม (ดูหน้า ๕๗๔ สาเลยยกสูตร) ก็ตรัสทำ�ำนองเดียวกับ เรื่องเทวดา

พราหมณวรรค คือวรรคที่ว่าด้วยพราหมณ์ มี ๑๐ สูตร ๔๑. พรหมายุสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์ชื่อพรหมายุ) ๑. พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นวิเทหะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ พรหมายุพราหมณ์ซ่ึงเป็นผู้เฒ่า เป็นพราหมณ์ผู้ใหญ่ เชี่ยวชาญไตรเวท รู้จักศาสตร์ ว่าด้วย คดีโลกและมหาปุริสลักษณะ ได้ยินกิตติศัพท์เกี่ยวกับพระผู้มีพระภาค จึงใช้อุตตรมาณพ (ผู้เป็นศิษย์) ให้ไปติดตามดูมหาปุริสลักษณะ เมื่ออุตตรมาณพได้ไปสังเกตเห็นเป็นส่วนมาก บางส่วนที่เห็นยาก พระผู้มีพระภาคก็ทรงแสดงอิทธาภิสังขาร (แสดงโดยฤทธิ์) ให้เห็น และ ๑

พระอานนท์เห็นวิฑูฑภเสนาบดี ซึ่งเป็นโอรสของพระเจ้าปเสนทิสอดถาม จึงตอบสอดบ้าง ถือว่าเป็นเรื่องของลูก กลับลูกควรจะพูดกัน พระเจ้าปเสนทิยังไม่รู้จัก ถึงกับทูลถามชื่อต่อพระผู้มีพระภาค และตรัสชมเชยคำ�ำตอบของ พระอานนท์

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ พราหมณวรรค

648

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

บางข้อก็ไม่ต้องแสดงฤทธิ์ เพียงแต่เปิดโอกาสให้เห็นอย่างธรรมดา นอกจากนั้นอุตตรมาณพ ยังติดตามดูความเป็นไปของพระผู้มีพระภาคทุกอิริยาบถตลอดเวลา ๗ เดือน แล้วไปแจ้ง ให้พรหมายุพราหมณ์ทราบถึงลักษณะ ๓๒ ประการ และความเป็นไปแห่งอิริยาบถทั้งปวง ๒. พรหมายุพราหมณ์ก็ลุกจากอาสนะ ทำ�ำผ้าห่มเฉวียงบ่า ประคองอัญชลีไปยังทิศที่ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ เปล่งอุทานนอบน้อมพระผู้มีพระภาค (นโม ตสฺส ฯ ล ฯ ๓ ครั้ง) แล้วได้เดินทางไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงป่ามะม่วงของพระเจ้ามฆเทพ เมื่อไปถึงแล้วได้ใช้ อุตตรมาณพเข้าไปกราบทูลก่อน (ด้วยถือว่าเป็นมารยาทที่จะเข้าไปเฝ้าต่อเมื่อได้รับอนุญาต หรือเชื้อเชิญ) เมื่อมาณพไปเฝ้ากราบทูล และพระผู้มีพระภาคทรงเปิดโอกาสแล้ว จึงเข้าไป เฝ้าพิจารณาดูมหาปุริสลักษณะ เมื่อได้เห็นครบทั้งสามสิบสองประการแล้ว จึงทูลถามปัญหา ๓. ปัญหาที่ทูลถามนั้นเกี่ยวกับคุณธรรมของพราหมณ์ผู้รู้เวท ผู้มีไตรวิชชา ผู้มี ความสวัสดี ผู้เป็นพระอรหันต์ เป็นเกวลี (ผู้มีความบริบูรณ์สิ้นเชิง) ผู้เป็นมุนี ผู้เป็นพุทธะ พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสตอบแสดงคุณธรรมเหล่านัน้ แล้ว พรหมายุพราหมณ์กห็ มอบแทบพระบาท ด้วยเศียรเกล้า เอาปากจุมพิตพระบาท เอามือนวดฟั้นพระบาท ประกาศนามของตน ๔. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอนุปุพพิกถา (ถ้อยคำ�ำที่กล่าวโดยลำ�ำดับ) และเรื่อง อริยสัจจ์ ๔ พรหมายุพราหมณ์ได้บรรลุธรรมะแล้ว จึงนิมนต์พระผู้มีพระภาค พร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์ไปฉันในวันรุ่งขึ้น เมื่อเสด็จไปฉันแล้วพักอยู่ในแคว้นวิเทหะนั้นอีก ๗ วัน ก็เสด็จ จากไป ต่อมาไม่ช้าพรหมายุพราหมณ์ก็ถึงแก่กรรม เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลถามถึงคติ จึง ตรัสตอบว่า เป็นอนาคามีบุคคล ไม่กลับมาสู่โลกนี้อีก

๔๒. เสลสูตร (สูตรว่าด้วยเสลพราหมณ์) ๑. พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นอังคุตตราปะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จแวะประทับ ณ นิคมชื่ออาปณะแห่งแคว้นนั้น เกณิยชฎิล (นักบวชเกล้าผมเป็นเซิงชื่อ เกณิยะ) ได้สดับกิตติศัพท์เกี่ยวกับพระผู้มีพระภาคก็ไปเฝ้า ได้ฟังธรรม มีความเลื่อมใส จึง นิมนต์พระผู้มีพระภาค พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไปฉัน พระผู้มีพระภาคทรงเตือนว่า ภิกษุสงฆ์ มีจำ�ำนวนมากถึง ๑๒๕๐ รูป ถึง ๒ ครั้ง เกณิยชฎิลก็ยังคงยืนยันตามเดิม๑ พระผู้มีพระภาค จึงทรงรับนิมนต์ดว้ ยดุษณีภาพ ๑

การเลี้ยงพระแบบอินเดีย แม้พระมาก ก็ไม่ต้องเตรียมภาชนะสำ�ำหรับพระเลย เพราะมีอะไรกี่อย่างก็ใส่ลงไปใน บาตรทั้งหมด พระคงฉันในบาตรทั้งของคาวหวาน ที่ต้องเตรียมก็มีบ้าง เช่น ภาชนะอาหาร เตาหุงหาอาหาร ภาชนะใส่น้�้ำำ การปูอาสนะ การเตรียมฟืนทำ�ำเชื้อไฟ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ พราหมณวรรค

649

๔๓. อัสสลายนสูตร (สูตรว่าด้วยมาณพชื่ออัสสลายนะ) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ครั้งนั้นพวกพราหมณ์ชาวแว่นแคว้น ต่าง ๆ ประมาณ ๕๐๐ มาพักอยู่ในกรุงสาวัตถีด้วยกรณียกิจบางอย่าง ต่างปรึกษากันว่า พระสมณโคดมบัญญัติความบริสุทธิ์ทั้งสี่วรรณะ (ไม่กดพวกวรรณะต่�่ำำ) ใครหนอจะสามารถ โต้ตอบกับพระสมณโคดมในเรื่องนี้ ครั้งนั้นมาณพหนุ่มอายุ ๑๖ ชื่ออัสสลายนะ ซึ่งเป็นผู้ เชี่ยวชาญไตรเวท พร้อมด้วยคัมภีร์ประกอบ พักอยู่ในกรุงสาวัตถีน้ัน พวกพราหมณ์เหล่านั้น จึงไปหามาณพนั้น ขอให้ไปโต้ตอบ มาณพไม่ยอม อ้างว่าพระสมณโคดมเป็นธรรมวาที (ผู้ กล่าวเป็นธรรม) พวกพราหมณ์ก็แค่นไค้จนถึง ๓ ครั้ง และในท้ายแห่งครั้งที่ ๓ ได้กล่าวว่า อย่าแพ้ทั้งที่ยังไม่ทันได้รบ มาณพก็ยืนยันตามเดิมว่า ไม่สามารถโต้ตอบกับพระสมณโคดม แต่จะไปตามถ้อยคำ�ำของพวกพราหมณ์ ๒. มาณพจึงไปพร้อมด้วยพราหมณ์คณะใหญ่ เมื่อได้เข้าเฝ้าแล้วจึงถามพระมติว่า จะทรงคิดเห็นอย่างไร ในข้อที่พราหมณ์ทั้งหลายกล่าวว่า วรรณะพราหมณ์เท่านั้นประเสริฐ เป็นฝ่ายขาว บริสุทธิ์ ส่วนวรรณะอื่นตรงกันข้าม พระผู้มีพระภาคตรัสตอบ อ้างว่าพราหมณ์ เกิดจากองค์กำ�ำเนิดของนางพราหมณ์ จะว่าเกิดจากปากพรหมเป็นผู้ประเสริฐได้อย่างไร แล้ว ได้ตรัสถึงประเพณีในแคว้นโยนกกับกัมโพช และชนบทชายแดนอื่น ๆ ที่มีคนเพียง ๒ วรรณะ

มัชฌิมนิกาย

๒. เกณียชฎิลเตรียมบอกญาติมิตรให้ไปช่วยงาน ต่างก็ช่วยเหลือเป็นอันดี ครั้งนั้น พราหมณ์ชื่อเสละ ผู้เชี่ยวชาญในพระเวท เป็นอาจารย์สอนมนต์แก่มาณพ ๓๐๐ คนใน อาปณนิคม ทราบจากเกณิยชฎิลถึงพระพุทธเจ้าก็เลื่อมใส พาหมู่มาณพไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค พิจารณาดูพระพุทธลักษณะเห็นต้องตามมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ แล้วได้กราบทูล โต้ตอบกับพระผู้มีพระภาคโดยทูลเชิญให้เสวยราชย์ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า พระองค์ เป็นพระราชาในทางธรรม ทรงหมุนล้อรถไปโดยธรรม เป็นล้อที่ใครจะให้หมุนกลับ (ปฏิวัติ) ไม่ได้ ทูลถามถึงแม่ทัพธรรม ทรงชี้ไปที่พระสาริบุตร และได้ทรงแสดงธรรมสอนใจเรื่องอื่นอีก เสลพราหมณ์ พร้อมด้วยบริษัทก็ได้บรรพชาอุปสมบท ๓. เกณิยชฎิลก็นิมนต์พระผู้มีพระภาค พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไปฉัน ทรงอนุโมทนา ปรารภเรื่องการบูชาไฟว่าเป็นประธานของยัญ (ตามแบบของพราหมณ์) สาวิตติฉันท์เป็น ประธานของฉันท์ เป็นต้น พระสงฆ์เป็นประธานของผู้บูชายัญผู้หวังบุญ ส่วนพระเสละพร้อมด้วยบริษัทบวชแล้วไม่นานก็ได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์

650

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

คืออัยยะ (นาย) กับทาส คนเป็นนายแล้วเป็นทาสก็ได้ คนเป็นทาสแล้วเป็นนายก็ได้ ในกรณี เช่นนี้ พวกพราหมณ์จะเอากำ�ำลัง เอาความสะดวกใจอะไรมาอ้างในข้อที่ว่า พราหมณ์เป็น ผู้ประเสริฐ เป็นต้น แต่มาณพก็ยังยืนยันถ้อยคำ�ำตามเดิมว่า แม้เช่นนั้นพวกพราหมณ์ก็ยัง ถือว่า วรรณะพราหมณ์ประเสริฐ ๓. ตรัสถามว่า ผู้ประพฤติช่วท ั างกาย วาจา ใจ เมื่อตายไปก็เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก เพียงวรรณะใดวรรณะหนึ่ง เช่น กษัตริย์ ส่วนวรรณะอื่นไม่เป็นเช่นนั้นหรือ ทูล ตอบว่า เปล่า ตรัสถามทำ�ำนองเดียวกันในทางทำ�ำดีว่า วรรณะใดวรรณะหนึ่งเมื่อตายไปก็เข้าถึง สุคติโลกสวรรค์ วรรณะอื่นไม่เป็นเช่นนั้นหรือ ทูลตอบว่า เปล่า จึงตรัสสรูปทั้งสองตอนว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ จะกล่าวว่าวรรณะพราหมณ์ประเสริฐสุดได้อย่างไร (เมื่อไม่มีอะไรพิเศษ คง ได้รับผลเท่าเทียมกับวรรณะอื่น) แต่อัสสลายนมาณพก็ยังคงยืนกรานว่า พวกพราหมณ์ กล่าวว่า วรรณะพราหมณ์ประเสริฐ ๔. ตรัสถามว่า วรรณะใดวรรณะหนึ่งเท่านั้นหรือจึงควรเจริญพรหมวิหาร ๔ ควร ถือด้ายถูตัวไปอาบน้�้ำำลอยธุลีละออง ควรสีไฟให้ติดได้มีเปลวไฟ มีสี มีแสง ก็ตอบว่า ทำ�ำได้ ด้วยกัน จึงตรัสสรูปทั้งสามตอนนี้อีกให้เห็นว่า จะกล่าวว่าวรรณะพราหมณ์ประเสริฐสุดได้ อย่างไร แต่มาณพก็ยังยืนยันตามเดิม ๕. ตรัสถามว่า ชายหนุ่มที่เป็นกษัตริย์อยู่ร่วมกับหญิงสาวที่เป็นพราหมณ์ หรือ ชายหนุ่มท่ีเป็นพราหมณ์อยู่ร่วมกับหญิงสาวที่เป็นกษัตริย์ มีบุตรออกมา จะเรียกว่ากษัตริย์ ก็ได้ พราหมณ์ก็ได้ ใช่หรือไม่ ทูลรับรอง (แสดงว่าพราหมณ์ไม่ประเสริฐจริง) ๖. ตรัสถามว่า แม่มา้ กับพ่อฬาอยูร่ วม ่ กันเกิดลูกขึน้ เรียกว่าม้าก็ได้ ฬาก็ได้ ใช่หรือไม่ ทูลตอบว่า ลูกทีเ่ กิดแต่สตั ว์ทงั้ สองนัน้ เป็นม้าอัสดร ตนเห็นความต่างกันในข้อนี้ แต่ไม่เห็นความ ต่างกันแห่งบุคคลในรายก่อน (ข้อ ๕) ๗. ตรัสถามว่า มาณพสองคนเป็นพี่น้องร่วมอุทร คนหนึ่งสาธยายมนต์ได้ ได้รับการ ฝึกหัด อีกคนหนึ่งมิใช่ผู้สาธยายมนต์ มิใช่ผู้ได้รับการฝึกหัด พวกพราหมณ์จะเชิญให้คนไหน บริโภคก่อนในพิธีสารท (อุทิศให้ผู้ตาย) ในอาหารบรรณาการ ในยัญญพิธีและในของต้อนรับ ทูลตอบว่า เชิญให้ผู้สาธยายมนต์ผู้ได้รับการฝึกหัดให้บริโภคก่อน เพราะของที่ให้ในผู้ไม่ สาธยายมนต์ ผู้มิได้รับการฝึกหัด จะมีผลมากได้อย่างไร ๘. ตรัสถามว่า มาณพสองคนเป็นพี่น้องร่วมอุทร คนหนึ่งสาธยายมนต์ได้ ได้รับการ ฝึกหัด แต่เป็นคนทุศีล มีบาปธรรม อีกคนหนึ่งไม่สาธยายมนต์ ไม่ได้รับการฝึกหัด แต่มีศีล

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ พราหมณวรรค

651

มี กั ล ยาณธรรม พวกพราหมณ์ จ ะเชิ ญ ให้ ค นไหนบริ โ ภคก่ อ น ทู ล ตอบว่ า เชิ ญ ผู ้ มี ศี ล มี กัลยาณธรรมให้บริโภคก่อน เพราะของที่ให้ผทู้ ุศลม ี ีบาปธรรม จะมีผลมากได้อย่างไร ๙. ตรัสสรูปว่า ครั้งแรกท่านกล่าวถึงชาติ (ว่าสำ�ำคัญ) ครั้นแล้วกล่าวถึงมนต์ (ว่าสำ�ำคัญ) ครั้นแล้วก็ยกมนต์น้ันเสีย กล่าวถึงความบริสุทธิ์ที่มีในวรรณะทั้งสี่ตามที่เราบัญญัติไว้ (แสดง ว่าทรงยกเหตุผลต้อนให้มาณพยอมแสดงว่า ชาติไม่สำ�ำคัญเท่ามนต์ มนต์ไม่สำ�ำคัญเท่าความ ประพฤติ เป็นการจำ�ำนนต่อเหตุผลอย่างสมบูรณ์) อัสสลายนมาณพก็น่งิ เก้อเขิน ก้มหน้า ๑๐. จึงตรัสเล่าเรื่องอสิตะ เทวลฤษี ไปปราบพราหมณฤษี ๗ ตน ผู้มีความเห็นผิด ในเรื่องวรรณะพราหมณ์ว่าประเสริฐสุด ด้วยการแสดงเหตุผล จนฤษีทั้งเจ็ดนั้นยอมจำ�ำนน (เป็นการยกประวัติศาสตร์มาสอนว่า ในครั้งโบราณก็มีผปร ู้ าบคนเห็นผิดเรื่องชาติวรรณะมาแล้ว) เมื่อจบพระธรรมเทศนา อัสสลายนมาณพกราบทูลสรรเสริญ แสดงตนเป็นอุบาสก ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๑. ท่านพระอุเทนะอยู่ในป่ามะม่วงชื่อเขมิยะ ใกล้กรุงพาราณสี โฆฏมุขพราหมณ์ มีธรุ ะไปสูก่ รุงพาราณสี ไปพบพระอุเทนะที่ปา่ มะม่วงนัน้ จึงสนทนาด้วย โดยแสดงความคิดเห็น ว่า การบวชที่เป็นธรรมไม่มี พระอุเทนะจึงเข้าไปสู่วิหาร และพราหมณ์ก็ตามเข้าไปสนทนากัน ในวิหาร พราหมณ์ได้พูดย้�้ำำความคิดเห็นเดิมอีก พระอุเทนะตกลงกับพราหมณ์ว่า ถ้ายอมรับ ในข้ อ ที่ควร ยอมรั บ ถ้ า คั ด ค้ า นในข้ อ ที่ควรคัด ค้ า นก็ จ ะสนทนากั น ได้ พร าหมณ์ ย อมรั บ ข้อเสนอนั้น ๒. พระอุเทนะจึงกล่าวว่า มีบุคคล ๔ ประเภท คือ (๑) ทำ�ำตนให้เดือดร้อน (๒) ทำ�ำคนอื่นให้เดือดร้อน (๓) ทำ�ำตนให้เดือดร้อนด้วย ทำ�ำผู้อื่นให้เดือดร้อนด้วย (๔) ไม่ทำ�ำตัวเองให้เดือดร้อน ทั้งไม่ทำ�ำผู้อ่ืนให้เดือดร้อน เป็นผู้ดับเย็น อยู่เป็นสุข ในปัจจุบัน ในบุคคล ๔ ประเภทนี้ ประเภทไหนเป็นที่พอใจของพราหมณ์ พราหมณ์ตอบว่า ตนไม่พอใจ ๓ ประเภทแรก พอใจประเภทหลัง

มัชฌิมนิกาย

๔๔. โฆฏมุขสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์ชื่อโฆฏมุขะ)

652

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. พระอุเทนะถามว่า มีบริษัท ๒ ประเภท คือพวกหนึ่งกำ�ำหนัดยินดีในทรัพย์สิน สิ่งต่าง ๆ อีกพวกหนึ่งไม่กำ�ำหนัดยินดี ออกบวช ในบริษัท ๒ ประเภทนี้ พราหมณ์เห็นว่าคน ที่ไม่เบียดเบียนตน ทั้งไม่เบียดเบียนคนอื่น มีอยู่มากในบริษัทประเภทไหน พราหมณ์ตอบว่า มีมากในประเภทที่ไม่กำ�ำหนัดยินดีในทรัพย์สินสิ่งต่าง ๆ ท่านพระอุเทนะจึงกล่าวชี้ให้เห็นว่า บัดนี้เราก็ได้รู้ถ้อยคำ�ำของท่านที่ว่า การบวชที่เป็นธรรมไม่มี (เมื่อพราหมณ์ยอมรับว่า พวก ออกบวช ซึ่งไม่กำ�ำหนัดยินดี เป็นพวกไม่เบียดเบียนตน ไม่เบียดเบียนผู้อ่ืนโดยมาก ก็เป็นอัน ชี้อยู่ในตัวว่า การบวชที่เป็นธรรมมีอยู่) พราหมณ์ยอมรับว่า การบวชที่เป็นธรรมมีและได้ขอให้ แจกประเภทบุคคลทั้งสี่โดยพิสดาร ๔. พระเถระจึงแจกอธิบายทั้งสี่ประเภท (ตามนัยที่พระผู้มีพระภาคเคยทรงอธิบาย อันปรากฏในกันทรกสูตรที่ ๑ หน้า ๕๙๕ หมายเลข ๓ ที่ย่อไว้แล้วข้างต้น) ๕. โฆฏมุ ขพร าหมณ์ แ สดงความเลื่ อ มใส สรรเสริ ญ ภาษิ ต ของท่ า นพระอุ เ ทนะ ประกาศตนเป็ น อุ บ าสกถึ ง พระอุ เ ทนะ กั บ พระธรรมพระสงฆ์ เ ป็ น สรณะตลอดชี วิต แต่ พระเถระห้ามไว้ ขอให้ถึงพระพุทธเจ้าซึ่งเป็นสรณะของท่านเป็นสรณะเถิด พราหมณ์จึงถามถึง พระพุทธเจ้า เมื่อทราบว่าปรินิพพานแล้ว จึงกล่าวว่าถ้ายังทรงพระชนม์อยู่ แม้จะต้องเดินทาง ตั้ ง ร้ อ ยโยชน์ ก็ จ ะไปเฝ้ า แต่ เ มื่ อ ปริ นิ พพ านแล้ ว จึ ง ขอถึ ง พระสมณโคดมและพระธรรม พระสงฆ์เป็นสรณะ ขอพระอุเทนะจงทรงจำ�ำว่าตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ตลอดชีวิต พร้อมกับได้แสดงความจำ�ำนงขอถวายภิกษาเป็นนิตย์ (ถวายอาหารประจำ�ำ) แด่ พระเถระ พระเถระถามว่า พระราชาแคว้นอังคะทรงถวายนิจจภิกขา๑ ทุก ๆ วันอย่างไร พราหมณ์ตอบว่า ถวายวันละ ๕๐๐ กหาปณะ พระเถระตอบว่า การรับเงินทองไม่ควรแก่ ท่าน พราหมณ์จึงเปลี่ยนเป็นจะสร้างวิหารถวายท่าน ท่านจึงแนะให้สร้างอุปฐานศาลา (โรงฉัน) สำ�ำหรับสงฆ์ ในกรุงปาฏลิบุตร ซึ่งพราหมณ์ก็ได้ปฏิบัติตามด้วยความเลื่อมใสยิ่ง

๔๕. จังกีสูตร (สูตรว่าด้วยจังกีพราหมณ์) ๑. พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จ แวะพัก ณ หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อโอปาสาทะ ประทับ ณ ป่าไม้สาละ อันเป็นที่ทำ�ำพลีกรรมแด่ เทพ ด้านเหนือของหมูบ่ า้ นพราหมณ์นน้ั สมัยนัน้ จังกีพราหมณ์ครอบครองหมูบ่ า้ นพราหมณ์ชอ่ื ๑

เข้าลักษณะถวายนิตยภัตต์ และพึงเห็นเป็นหลักฐานในพระไตรปิฎกที่ใช้คำ�ำว่า นิจจภิกขา แทนคำ�ำว่า เงินประจำ�ำ

653

โอปาสาทะ ซึ่งพระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานให้ครอบครอง จังกีพราหมณ์เห็นพราหมณ คฤหบดีเดินทางไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นกลุ่ม ๆ ถามทราบความก็จะไปบ้าง แต่ก็ถูกพวก พราหมณ์ชาวต่างถิ่นที่ไปในที่นั้นคัดค้าน จังกีพราหมณ์ก็โต้ตอบ (เช่นเดียวกับโสณทัณฑ พราหมณ์ ดูหน้า ๔๒๑) ในที่สุดได้ไปเฝ้า ในที่เฝ้านั้นมีมาณพหนุ่มคนหนึ่งอายุ ๑๖ ปี ชื่อ กาปทิกะ เป็นผู้เชี่ยวชาญในเวททั้งสาม พร้อมทั้งคัมภีร์ประกอบ พูดสอดแทรกการสนทนา ระหว่างพระผู้มีพระภาคกับพราหมณ์ผู้ใหญ่ เมื่อตรัสให้รอก่อน ก็หาทางไล่เลียง (เป็นการ ลองดีเพื่อให้จำ�ำนน) ๒. เมื่อพระผูม้ ีพระภาคทรงเปิดโอกาส จึงทูลถามปัญหาเป็นข้อ ๆ คือ (๑) พวกพราหมณ์เชื่อถือบทแห่งมนต์ โดยอ้างตำ�ำราว่า นี้เป็นจริง อย่างอื่นเป็น โมฆะ จะทรงเห็นอย่างไร (๒) ด้วยเหตุเพียงเท่าไรชื่อว่ามีการรักษาสัจจะ (๓) ด้วยเหตุเพียงเท่าไรชื่อว่ามีการตรัสรู้สัจจะ (๔) ด้วยเหตุเพียงเท่าไรชื่อว่ามีการบรรลุสัจจะ ๓. ในข้อ ๑ ตรัสย้อนถามให้ยอมรับว่าไม่มีใครเลยในพวกพราหมณ์และครูบาอาจารย์ ของพราหมณ์ที่ยืนยันว่าตนรู้ความจริง เมื่อเป็นเช่นนี้จึงเหมือนคนตาบอดจูงคนตาบอด มีธรรม ๕ อย่าง คือความเชื่อ ความพอใจ การฟังสืบ ๆ มา การตรึกตามอาการ ความชอบใจ เพราะตรงกับความเห็นของตน ธรรมเหล่านี้มีผล ๒ ประการ คือสิ่งที่เชื่อ เป็นต้นนั้น อาจ ไม่จริงก็ได้ อาจจริงก็ได้ จึงไม่ควรยึดตามความเชื่อ เป็นต้นว่านี้แลจริง อย่างอื่นเป็นโมฆะ (ข้อนี้ไม่เชิงปฏิเสธศรัทธาหรือความเชื่อ แต่นิยมให้รู้แจ้งประจักษ์มากกว่าใช้หลักเพียงเชื่อ ผู้อื่น หรือชอบใจว่าถูกกับความเห็นของตน เป็นต้น) ในข้อ ๒ เรือ่ งการรักษาสัจจะ ตรัสวา่ ให้รกั ษาสัจจะ โดยยอมรับว่ามีความเชือ่ อย่าง นี้ มีความพอใจอย่างนี้ เป็นต้น อย่าเพิ่งปลงใจว่า อันนี้จริง อย่างอื่นเป็นโมฆะ๑ ในข้อ ๓ เรื่องการตรัสรู้สัจจะ ทรงแสดงถึงการรู้เท่าทันธรรมะอันเป็นที่ตั้งแห่ง ความโลภ ความคิดประทุษร้ายและความหลง สดับฟังธรรมะ ทรงจำ�ำไว้ได้ มีความอุตสาหะ ตั้ง ความเพียรตรัสรู้ ”ปรมัตถสัจจะ„ (ความจริงโดยปรมัตถ์ คือจริงแท้ ไม่ใช่จริงเพียงสมมติ) ด้วย ปัญญา ๑

เมื่อยังไม่รู้แจ้งเห็นจริง เพียงแต่มีความเชื่อ ก็ควรพูดเพียงว่า มีความเชื่ออย่างนี้ อย่าเพิ่งยืนยันเด็ดขาดลงไปว่า นี่จริง อย่างอื่นไม่จริง เป็นการสอนเรื่องความเชื่ออย่างดียิ่ง

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ พราหมณวรรค

654

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ในข้อ ๔ เรื่องการบรรลุความจริง ทรงแสดงถึงการส้องเสพ ทำ�ำให้มากซึ่งธรรมะ (ที่ได้สดับ ได้ทรงจำ�ำไว้ได้เหล่านั้น) และได้ทรงแสดงธรรมอันเป็นอุปการะแก่การบรรลุสัจจะ มีความเพียร การชั่ง หรือ ไตร่ตรอง เป็นต้น ตามที่มาณพทูลถาม ๔. มาณพทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา ยอมรับว่าเคยนึกดูหมิ่นสมณะมาก่อน แต่พระผู้มีพระภาคทำ�ำให้เกิดความรักความเคารพในสมณะ แล้วแสดงตนเป็นอุบาสกถึง พระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๔๖. เอสุการีสูตร (สูตรว่าด้วยเอสุการีพราหมณ์) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม เอสุการีพราหมณ์เข้าไปเฝ้าทูลถึง เรื่องที่พวกพราหมณ์บัญญัติการบำ�ำเรอ ๔ ประการ คือ (๑) วรรณะทั้งสี่ควรบำ�ำเรอพราหมณ์ (๒) กษัตริย์ แพศย์ ศูทร ควรบำ�ำเรอกษัตริย์ (๓) แพศย์ ศูทร ควรบำ�ำเรอแพศย์ (๔) ศูทรเท่านั้นควรบำ�ำเรอศูทร (สูงกว่าบำ�ำเรอพวกต่�่ำำกว่าไม่ได้) ในข้อนี้พระสมณโคดมตรัสวา่ อย่างไร ตรัสถามว่า ทั่วโลกยอมรับรองข้อบัญญัตนิ ้ี ของพราหมณ์หรือไม่ ทลู ตอบว่า ไม่รบั รอง จึงตรัสวา่ พวกพราหมณ์บญ ั ญัตเิ อาเอง เหมือนบังคับ คนไม่กินเนื้อให้กินเนื้อแล้วยังเรียกร้องเอามูลค่า (ของเนื้อ) อีกด้วย ๒. ตรัสว่า ไม่ทรงกล่าวว่าควรบำ�ำเรอทุกอย่าง แต่ก็ไม่ทรงกล่าวว่าไม่ควรบำ�ำเรอ ทุกอย่าง เมื่อบำ�ำเรอแล้วเกิดความชั่วไม่เกิดความดีงามก็ไม่ควรบำ�ำเรอ เมื่อบำ�ำเรอแล้วเกิด ความดีงามไม่เกิดวามชั่วก็ควรบำ�ำเรอ ๓. ตรัสว่า ไม่ทรงกล่าวว่าความเป็นผู้มีตระกูลสูง ความเป็นผู้มีวรรณะโอฬาร หรือ ความเป็นผู้มีทรัพย์มาก ว่าดีหรือเลว เพราะคนที่มีสกุลสูง มีวรรณะโอฬาร (คือวรรณะ ทั้งสาม ยกเว้นศูทร) และคนที่มีทรัพย์มาก อาจทำ�ำได้ทั้งความชั่วความดี (ความชั่วความดี จึงอยูท่ ี่การกระทำ�ำ ไม่ใช่อยูท่ ี่สกุลสูง เป็นต้น)

655

๔. เอสุการีพราหมณ์ทูลถึงการที่พวกพราหมณ์บัญญัติทรัพย์ ๔ ประการ คือ (๑) ทรัพย์ที่ดขี องพราหมณ์คือการเที่ยวภิกขาจาร๑ (เที่ยวขออาหาร) (๒) ทรัพย์ที่ดขี องกษัตริยค์ ือธนู และกระบอกลูกธนู (๓) ทรัพย์ที่ดขี องแพศย์คือกสิกรรม และโครักขกรรม (การเลี้ยงโครีดนม) (๔) ทรัพย์ที่ดขี องศูทรคือการเกี่ยวหญ้า การหาบหาม แต่วรรณะทัง้ สีน่ น้ั ก็ดหู มิน่ ทรัพย์ทดี่ ี ไปทำ�ำกิจอันไม่สมควร (คือประกอบอาชีพอืน่ นอกจากอาชีพเดิมประจำ�ำวรรณะ) ในข้อนี้พระสมณโคดมตรัสวา่ อย่างไร ตรัสวา่ เป็นการบัญญัติ เอาเองแบบเรื่องการบำ�ำเรอ แล้วตรัสว่า ทรงบัญญัติโลกุตตรธรรมอันประเสริฐว่าเป็นทรัพย์ที่ดี ของคน คนที่จะเรียกว่า กษัตริย พร ์ าหมณ์ แพศย์ ศูทร ก็เพราะเกิดขึ้นในสกุลนั้น ๆ ๕. แล้วทรงแสดงว่า บุคคลทุกวรรณะออกบวช ทำ�ำตามพระธรรมวินัยที่ตถาคต ประกาศแล้ว เว้นความชั่ว ก็ย่อมได้บรรลุธรรมะที่ถูกต้องเสมอกัน และเมื่อตรัสถามพราหมณ์ ก็ยอมรับว่า วรรณะทั้งสี่สามารถเจริญเมตตาจิตไปในถิ่นที่น้ัน ๆ ได้เหมือนกัน อาจถือด้าย ถูตัวไปสนานกายได้เท่ากัน อาจก่อไฟให้ติดได้เหมือนกัน เอสุการีพราหมณ์ทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัย เป็นสรณะตลอดชีวิต

๔๗. ธนัญชานิสูตร (สูตรว่าด้วยธนัญชานิพราหมณ์) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้นท่านพระ สาริบุตรจาริกไปในชนบท ”ทักขิณาคิริ„ (ภูเขาภาคใต้) พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ มีภิกษุ รูปหนึ่งจำ�ำพรรษาในกรุงราชคฤห์แล้วเดินทางไปทักขิณาคิริชนบท เข้าไปหาพระสาริบุตร สนทนากัน พระสาริบุตรถามถึงธนัญชานิพราหมณ์ ก็เล่าให้ฟัง ว่าเป็นผู้ประมาท อาศัย พระราชา ”ปล้น„ พราหมณ์คฤหบดี อาศัยพราหมณคฤหบดี ”ปล้น„ พระราชา เป็นต้น เมื่อ พระสาริบุตรไปสู่กรุงราชคฤห์ได้พบกับธนัญชานิพราหมณ์ ก็ไต่ถามว่า ยังไม่ประมาทอยู่หรือ พราหมณ์ตอบว่า จะไม่ประมาทได้อย่างไร เพราะตนมีภาระจะต้องเลีย้ งดูมารดาบิดา บุตรภริยา และบ่าวไพร่ เป็นต้น ๑

อรรถกถาอธิบายว่า พราหมณ์แม้มีทรัพย์นับจำ�ำนวนโกฏิ ก็ควรเที่ยวขออาหารบริโภค

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ พราหมณวรรค

656

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒. พระสาริบุตรจึงถามว่า ผู้ประะพฤติไม่เป็นธรรม ประพฤติผิด เพราะเหตุแห่ง มารดาบิดา เป็นต้น นายนิรยบาลจะยอมให้แก้ตัวอย่างนั้นหรือไม่ ตอบว่า ไม่ได้ ถามว่า ผู้ ประพฤติไม่เป็นธรรม ประพฤติผิด กับผู้ประพฤติเป็นธรรม ประพฤติไม่ผิด เพราะเหตุแห่ง มารดาบิดา ใครจะดีกว่าใคร ธนัญชานิพราหมณ์ยอมรับว่า ผู้ประพฤติเป็นธรรม ประพฤติ ไม่ผิดดีกว่า พระสาริบุตรจึงกล่าวสรูปว่า ยังมีการงานที่ถูกต้องตามธรรมะอย่างอื่นที่จะพึง กระทำ�ำกรณียกิจแก่มารดาบิดา เป็นต้นโดยไม่ต้องทำ�ำบาป และได้บำ�ำเพ็ญปฏิปทาอันเป็น บุญด้วย ๓. ต่ อ มาธนั ญ ชานิ พร าหมณ์ เ จ็ บ หนั ก จึ ง ใช้ ค นไปกราบทู ลพร ะผู ้ มี พร ะภาค และกราบเรี ย นพระสาริ บุ ต รและอาราธนาพระสาริ บุ ต รไปสู ่ ที่ อ ยู ่ ข องตนเพื่ อ อนุ เ คราะห์ พระสาริบุตรก็ถามพราหมณ์ว่า นรก กับกำ�ำเนิดดิรัจฉานอันไหนจะดีกว่ากัน พราหมณ์ตอบว่า กำ�ำเนิดดิรัจฉานดีกว่า จึงถามเปรียบเทียบเรื่อยไปจากต่�่ำำจนถึงสูง คือเปรตวิสัย มนุษย์ เทพชั้น จาตุมมหาราช ชั้นดาวดึงส์ ชั้นยามะ ชั้นดุสิต ชั้นนิมมานรดี ชั้นปรนิมมิตวสวัตตีและพรหมโลก เมื่อเห็นว่าพวกพราหมณ์มีจิตน้อมไปเพื่อพรหมโลก จึงแสดงข้อปฏิบัติเพื่อไปเกิดในพรหมโลก ให้ธนัญชานิพราหมณ์ฟัง คือการเจริญพรหมวิหาร ๔ ประการ ๔. ธนัญชานิพราหมณ์สั่งฝากพระสาริบุตรกราบพระบาทพระผู้มีพระภาคด้วย เมื่อ พระสาริบุตรกลับไม่นานก็ถึงแก่กรรม แล้วไปเกิดในพรหมโลก เมื่อพระสาริบุตรไปเฝ้า พระผู้มีพระภาค และเมื่อตรัสถามว่า เมื่อยังมีกิจที่จะต้องทำ�ำให้ย่ิงขึ้นไป เหตุไฉนจึงแนะ ธนัญชานิพราหมณ์ให้ตั้งอยู่ในพรหมโลกอันต่�่ำำทรามแล้วหลีกไปเสีย พระสาริบุตรกราบทูลว่า เพราะท่านคิดว่า พวกพราหมณ์น้อมจิตไปเพื่อพรหมโลก (โดยมาก) พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ธนัญชานิพราหมณ์ถึงแก่กรรมไปเกิดในพรหมโลกแล้ว

๔๘. วาเสฏฐสูตร (สูตรว่าด้วยวาเสฏฐมาณพ) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่าอิจฉานังคละ ใกล้หมู่บ้านชื่ออิจฉานังคละ สมัยนั้น พราหมณมหาศาล (ผู้มั่งคั่งมีทรัพย์มาก) ที่มีชื่อเสียง เช่น จังกีพราหมณ์ เป็นต้น ก็อาศัยอยู่ ในหมู่บ้านชื่ออิจฉานังคละ มาณพ ๒ คน คือวาเสฏฐะ กับภารทวาชะสนทนากันว่า บุคคล จะเป็นพราหมณ์ได้อย่างไร ภารทวาชะกล่าวว่า ผู้เกิดจากมารดาบิดา เป็นพราหมณ์สืบต่อมา ๗ ชั่วอายุคน ไม่มีใครคัดค้านได้ (ในเรื่องวงศ์สกุล) จึงเป็นพราหมณ์ได้ แต่วาเสฏฐมาณพ ค้านว่า ต้องมีศีล สมบูรณ์ด้วยวัตร จึงเป็นพราหมณ์ได้ ทั้งสองไม่สามารถตกลงกันได้ จึง ตกลงกันว่าจะไปทูลถามพระผูม้ ีพระภาค

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ พราหมณวรรค

657

๒. เมื่อไปทูลถาม จึงกล่าวเป็นคาถา (คำ�ำกวี) ใจความว่า จะเป็นพราหมณ์ได้ เพราะ ชาติ หรือเพราะการกระทำ�ำ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบเป็นคาถาเช่นเดียวกัน โดยใจความว่า เป็นพราหมณ์ มิใช่เพราะชาติ แต่เพราะการกระทำ�ำที่ดีงามต่าง ๆ เมื่อจบธรรมเทศนา มาณพ ทั้งสองทูลสรรเสริญ แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม สมัยนั้นสุภมาณพบุตรโตเทยยพราหมณ์ มีธุระบางอย่างไปพักในกรุงสาวัตถี ทราบว่าพระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม จึงไปเฝ้า ทูลถามว่า พวกพราหมณ์กล่าวว่า คฤหัสถ์จึงได้บรรลุญายธรรม (ธรรมที่ถูกต้อง) อันเป็นกุศล ส่วนบรรพชิตมิได้บรรลุดังนี้๑ พระสมณโคดมตรัสในเรื่องนี้อย่างไร ตรัสตอบว่า พระองค์เป็น ”วิภชวาทะ„ (ผู้กล่าวจำ�ำแนกตามเหตุผล) มิใช่ ”เอกังสวาทะ„ (ผู้พูดในแง่เดียว) ในเรื่องนี้ แล้วตรัสวา่ พระองค์ไม่ตรัสสรรเสริญการปฏิบตั ผิ ดิ คฤหัสถ์กต็ าม บรรพชิตก็ตาม ถ้าปฏิบตั ผิ ดิ ก็ไม่ได้บรรลุญายธรรม (ธรรมที่ถูกต้อง) อันเป็นกุศล เพราะเหตุมีความปฏิบัติผิดเป็นมูล พระองค์ตรัสสรรเสริญการปฏิบัติชอบ คฤหัสถ์ก็ตาม บรรพชิตก็ตาม ถ้าปฏิบัติชอบก็ได้บรรลุ ญายธรรมอันเป็นกุศล เพราะเหตุมีการปฏิบัติชอบเป็นมูล ๒. มาณพทูลถามอีกว่า พวกพราหมณ์เขากล่าวว่า การงานในการครองเรือนเป็น งานใหญ่ มีการริเริ่มมาก มีผลมาก แต่การงานในการบวชเป็นการงานน้อย มีการริเริ่มน้อย มีผลน้อย จะตรัสในข้อนี้อย่างไร ตรัสตอบว่า แม้ในข้อนี้ก็ทรงกล่าวจำ�ำแนก ไม่กล่าวยืนยัน ลงไปอย่างเดียว แล้วทรงแสดงว่า การงานที่ใหญ่แต่มีผลน้อยก็มี การงานที่ใหญ่มีผลมาก ก็มี ทั้งสองอย่างนี้ทรงชี้ไปที่การทำ�ำนา และตรัสต่อไปว่า การงานที่น้อย มีผลน้อยก็มี มีผลมาก ก็มี ทั้งสองอย่างนี้ทรงชี้ไปที่การค้า แล้วตรัสว่า การงานในการครองเรือนเป็นงานใหญ่ แต่มี ผลน้ อ ยก็ มี มี ผ ลมากก็ มี การงานในการบวชเป็ น งานน้ อ ย มี ผ ลน้ อ ยก็ มี มี ผ ลมากก็ มี เปรียบเหมือนการทำ�ำนาและการค้านั้น ๓. แล้วมาณพได้ทูลอีกถึงข้อที่พวกพราหมณ์บัญญัติธรรม ๕ อย่าง เพื่อบำ�ำเพ็ญบุญ เพื่อบรรลุกุศลคือสัจจะ ตบะ (ความเพียร) พรหมจรรย์ (ไม่เสพกาม) อัชเฌนะ (การสาธยาย มนต์) จาคะ (การสละ) ตรัสถามว่า พวกพราหมณ์เหล่านั้น พร้อมทั้งครูบาอาจารย์ เคยมี ๑

พวกพราหมณ์รังเกียจบรรพชิตที่โกนศีรษะ มักให้ร้ายต่าง ๆ ถือว่าเป็นชาติต่�่ำำเลวทราม เกิดจากเท้าของพระพรหม

มัชฌิมนิกาย

๔๙. สุภสูตร (สูตรว่าด้วยสุภมาณพบุตรโตเทยยพราหมณ์)

658

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สักคนหนึ่งหรือไม่ที่กล่าวว่าได้รู้แจ้งเห็นจริงผลแห่งธรรมะทั้งห้านั้นด้วยตนเองด้วยปัญญา อันยิ่ง เมื่อมาณพทูลตอบว่า ไม่มีใคร ก็ตรัสเปรียบเหมือนคนตาบอดจูงคนตาบอด ซึ่งทำ�ำให้ มาณพโกรธเคือง ถึงกับใช้ถ้อยคำ�ำรุนแรง อ้างพราหมณ์มีชื่อต่าง ๆ มาข่ม เช่น โปกขรสาติ พราหมณ์ เป็นต้น ๔. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสชี้ให้เห็นว่า พราหมณ์เหล่านั้นยังพูดด้วยพิจารณาบ้าง ไม่พิจารณาบ้าง มีประโยชน์บ้าง ไม่มีประโยชน์บ้าง เป็นต้น ตามที่มาณพรับรอง ยังมีนีวรณ์ ๕ (กิเลสอันกั้นจิต) ยังติดกามคุณ ๕ (มีรูป เสียง เป็นต้น) แล้วทรงย้อนถามถึงคุณธรรม ๕ ประการที่พราหมณ์บัญญัตินั้นว่ามีในคฤหัสถ์มากหรือมีในบรรพชิตมาก ซึ่งมาณพได้ ยอมรับว่ามีในบรรพชิตมาก มีในคฤหัสถ์นอ้ ย (เริ่มแย้งกับข้อกล่าวในตอนแรกที่วา่ งานคฤหัสถ์ เป็นงานใหญ่ มีผลมาก) ๕. แล้วตรัสแสดงว่า ธรรม ๕ อย่างนั้น เป็นเพียงบริขาร (เครื่องใช้) ของจิต จิตจึง สำ�ำคัญกว่า ทรงสอนให้เจริญจิตที่ไม่มีเวร ไม่มีความคิดเบียดเบียน เมื่อมาณพขอให้ทรง แสดงทางที่จะไปอยู่ร่วมกับพรหม ก็ตรัสแสดงการแผ่พรหมวิหารจิต (มีเมตตา เป็นต้น) ๖. สุภมาณพทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัย ตลอดชีวิต เมื่อเดินทางกลับได้พบชาณุสโสณิพราหมณ์และเล่าให้ฟังถึงการที่พระผู้มีพระภาค ทรงยุบธรรมะ ๕ อย่างมาไว้ที่จิต เป็นบริขารของจิต อันไม่มีเวร ไม่คิดเบียดเบียน ชาณุสโสณิ พราหมณ์ก็ลงจากรถเทียมด้วยม้าขาว ทำ�ำผ้าห่มเฉวียงบ่า ประคองอัญชลีไปยังทิศทางที่ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ เปล่งอุทานว่า เป็นลาภของพระเจ้าปเสนทิโกศลที่มีพระตถาคต อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ในแว่นแคว้น

๕๐. สคารวสูตร (สูตรว่าด้วยสคารวมาณพ) ๑. พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ สมัย นั้นนางพราหมณีมีนามว่า ธนัญชานี อาศัยอยู่ในหมู่บ้านชื่อปัจจลกัปปะ นางเป็นผู้เลื่อมใสใน พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เมื่อพลาดล้ม ก็เปล่งอุทาน ๓ ครั้ง ว่า นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สมัยนั้น สคารวมาณพซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญในเวททั้งสามได้ฟังว่า นางพราหมณี ธนัญชานี กล่าวถ้อยคำ�ำอย่างนั้น ก็กล่าวว่า นางพราหมณี ธนัญชานีเป็นผู้ตกต่�่ำำล่มจม ทั้ง ๆ ที่มีพราหมณ์ผู้รู้ไตรเวท ก็ยังกล่าวคุณของสมณะศีรษะโล้น นางตอบว่า ถ้าท่านรู้ถึงศีลและ

659

ปัญญาของพระผูม้ ีพระภาค ก็จะไม่สำ�ำคัญเห็นว่าพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ควรด่า ควรบริภาษเลย มาณพจึงสั่งว่า ถ้าสมณะมาหมู่บ้านนี้ กพ็ ึงบอกแก่ข้าพเจ้า นางพราหมณีก็รับคำ�ำ ๒. ต่อมาเมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล ทรงแวะพัก ณ หมู่บ้าน ชื่อปัจจลกัปปะ ประทับ ณ ป่ามะม่วงของโตเทยยพราหมณ์ นางธนัญชานีพราหมณีจึงไปแจ้งให้ สคารวมาณพทราบ สคารวมาณพได้ทราบก็ไปเฝ้าทูลถามว่า พระโคดมเป็นพวกไหนของ สมณพราหมณ์ ที่ปฏิญญาถึงเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ว่าตนรู้แจ้งในปัจจุบัน อยู่จบพรหมจรรย์ บรรลุ ถึ ง ความเป็ น ผู ้ ถึ ง ฝั ่ ง อย่ า งสมบู ร ณ์ พระผู ้ มี พร ะภาคตรั ส ตอบว่ า พระองค์ ต รั สว ่ า สมณพราหมณ์เหล่านั้นมีต่าง ๆ กัน คือที่เป็นพวกฟังสืบ ๆ กันมาก็มี เช่น พวกพราหมณ์ที่รู้ วิชชา ๓ (รู้ไตรเวท) ที่ปฏิญญาถึงเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ ด้วยเหตุสักว่า ความเชื่อก็มี เช่น พวกนักเดา นักคิดพิจารณา ที่รู้แจ้งธรรมด้วยตนเองในธรรมที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนก็มี พระองค์อยู่ในพวกหลังนี้ ๓. ครัน้ แล้วตรัสเล่าพระดำ�ำรติ งั้ แต่ยงั มิได้เสด็จออกผนวช เห็นโทษของการครองเรือน แล้วเสด็จออกผนวชจนถึงทรงบำ�ำเพ็ญทุกกรกิริยา แล้วทรงเลิกทุกกรกิริยาจนได้บำ�ำเพ็ญฌาน และได้ วิ ช ชา ๓ ใน ๓ ยามแห่ ง ราตรี (ข้ อ ความพิ ส ดารเช่ น เดี ย วกั บ ในมหาสั จจ กสู ต ร หน้า ๕๖๓ - ๕๖๖) ๔. มาณพได้ทูลถามถึงเรื่องเทวดาอีกเล็กน้อย เมื่อตรัสตอบแล้ว ก็ทูลสรรเสริญ พระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๑๓

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๓ มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ พราหมณวรรค

เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ พระไตรปิฎกเล่มนี้ เป็นเล่มที่ ๓ หรือเล่มสุดท้ายของมัชฌิมนิกาย หรือนัยหนึ่งสูตร ขนาดกลาง เมื่อเริ่มลำ�ำดับมัชฌิมนิกายจากเล่มแรกเป็นโคน (มูล) เล่มต่อมาเป็นท่อนกลาง (มัชฌิมะ) เล่มนี้ซึ่งเป็นเล่มสุดท้าย จึงชื่อว่ามัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ (๕๐ สูตรเบื้องบน อันเทียบได้กับส่วนปลายของต้นไม้) ในเล่มนี้มี ๕ วรรค วรรคละ ๑๐ สูตร คงมีพิเศษอยู่ วรรคเดียว คือ วิภังควรรค ซึ่งมีถึง ๑๒ สูตร เมื่อรวมจำ�ำนวนสูตรในมัชฌิมนิกายทั้งสาม เล่มเข้าด้วยกัน เล่ม ๑๒ มี ๕๐ สูตร เล่ม ๑๓ มี ๕๐ สูตร และเล่มนี้ คือเล่ม ๑๔ มี ๕๒ สูตร จึงเป็น ๑๕๒ สูตร

ขยายความ เทวทหวรรค คือวรรคที่มีเทวทหสูตร เป็นสูตรแรก มี ๑๐ สูตร ๑. เทวทหสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ในเทวทหนิคม) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับในนิคมเทวทหะ แคว้นสักกะ ณ ที่น้ันได้ตรัสสอนภิกษุ ทั้งหลายว่า มีสมณพราหมณ์บางพวกมีความเห็นว่า สุข ทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุขที่บุคคลเสวย ทั้งปวง เนื่องมาจากเหตุที่ทำ�ำไว้ในกาลก่อน เมื่อกรรมเก่าหมดไป ไม่ทำ�ำกรรมใหม่ ไม่มีกิเลส ต่อไปอีก ก็สิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม ก็สิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ก็สิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็ทำ�ำลายไปหมด ผู้มีวาทะอย่างนี้เป็นพวกนิครนถ์ (นักบวชพวกหนึ่ง มีนิครนถ นาฏบุตรเป็นหัวหน้า) ๒. ตรัสเล่าว่า พระองค์เคยเสด็จเข้าไปหาพวกนิครนถ์เหล่านั้น ถามว่า พวกท่านมี ความเห็นอย่างนั้นจริงหรือ ถ้าพวกนั้นรับว่าจริง ก็จะตรัสถามว่า รู้หรือไม่ว่าได้เคยเป็นอะไร หรือไม่เคยเป็นอะไรในกาลก่อน เคยทำ�ำบาปกรรมหรือไม่เคยทำ�ำในกาลก่อน รู้หรือไม่ว่าทุกข์ที่ หมดไปแล้วมีเท่านี้ ทุกข์ที่จะพึงทำ�ำให้หมดไปมีเท่านี้ เมื่อทุกข์หมดไปเท่านี้แล้ว ทุกข์ทั้งปวงจึง จักหมดไป รู้หรือไม่ว่าการละอกุศลธรรม การทำ�ำกุศลธรรมให้ถึงพร้อมย่อมมีได้ในปัจจุบัน ก็ตอบว่า ไม่รู้ทุกคำ�ำถาม พระองค์จึงตรัสต่อไปว่า เมื่อไม่รู้ก็ไม่ควรจะยืนยันว่า สุข ทุกข์ หรือ ไม่ทุกข์ไม่สุขทั้งปวง เนื่องมาจากเหตุที่ทำ�ำไว้ในกาลก่อน เปรียบเหมือนคนที่ถูกยิงด้วยลูกศร เมื่อหมอผ่าตัดถอนลูกศรออก เอาไฟย่างปากแผล เมื่อหายแล้วก็ยังนึกออกถึงทุกขเวทนาที่ เคยได้รับในการถูกยิง ในการผ่าตัดและในการย่างปากแผล แต่พวกนิครนถ์ไม่รู้เรื่องอะไรเลย

661

เกี่ยวกับการเกิดหรือกระทำ�ำในกาลก่อน จะกล่าวยืนยันว่า เวทนาที่ได้รับ เนื่องมาจากเหตุที่ ทำ�ำไว้ในกาลก่อนอย่างไร ๓. พวกนิครนถ์แย้งว่า นิครนถนาฏบุตรเป็นสัพพัญญู รู้เเจ้งเห็นจริงสิ่งทั้งปวง กล่าวไว้อย่างนี้ และพวกเราก็พอใจเห็นด้วย จึงตรัสตอบนิครนถ์พวกนั้นว่า ธรรม ๕ ประการ คือ ความเชื่อ ความพอใจ การฟังสืบ ๆ มา การตรึกตามอาการ ความชอบใจตรงกับความ เห็นของตน มีผลเป็น ๒ ทาง (คือผิดก็ได้ ถูกก็ได้ เป็นการเตือนไม่ให้ติดความเชื่อ ความพอใจ เป็นต้น) ๔. ครั้นแล้วตรัสถามว่า ในสมัยใดมีความพยายาม ความเพียรกล้า ในสมัยนั้นย่อม ได้เสวยทุกขเวทนากล้า แต่สมัยใดความพยายาม ความเพียรไม่กล้า ในสมัยนั้นก็มิได้เสวย ทุกขเวทนากล้าใช่หรือไม่ เมื่อพวกนิครนถ์ยอมรับว่าเป็นเช่นนั้น (อันเป็นการยอมรับว่าตน สร้างทุกขเวทนาขึ้นเองในปัจจุบัน ขัดกันกับหลักการที่ว่า เวทนาเกิดมาจากการกระทำ�ำใน กาลก่อน) พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ถ้าอย่างนั้นก็ไม่ควรกล่าวว่า เวทนาทุกชนิด เนื่องมาจาก เหตุที่กระทำ�ำไว้ในกาลก่อน ๕. ตรัสถามพวกนิครนถ์ว่า ด้วยความพยายามและความเพียร จะสามารถเปลี่ยน กรรมที่จะให้ผลในปัจจุบันหรือให้ผลในชาติหน้าหรือให้ผลเป็นทุกข์ กลายเป็นตรงกันข้าม จะได้หรือไม่ ตอบว่า ไม่ได้ จึงตรัสว่า ถ้าอย่างนั้นความพยายามความเพียรของพวกนิครนถ์ ก็ช่อื ว่าไร้ผล ๖. ตรัสกับภิกษุทั้งหลายต่อไปว่า พวกนิครนถ์ที่มีความเห็นอย่างนี้ ย่อมถูกติเตียน โดยฐานะ ๑๐ คือ (๑) ถ้าสัตว์เสวยสุขทุกข์ เพราะเหตุที่ทำ�ำไว้ในกาลก่อน พวกนิครนถ์ (ที่ได้รับทุกข์ หนักเพราะทรมานตัว) ก็คงทำ�ำกรรมชั่วไว้ (๒) ถ้าสัตว์เสวยสุขทุกข์ เพราะท่านผู้เป็นใหญ่สร้าง (หรือบันดาล) ท่านผู้เป็น ใหญ่กค็ งจะชั่วชาติ จึงสร้างให้พวกนิครนถ์ได้รับทุกข์ (๓) ถ้าสัตว์เสวยสุขทุกข์ เพราะเหตุบังเอิญ พวกนิครนถ์ก็ประสบเหตุบังเอิญที่ ชั่ว เพราะต้องได้รับทุกขเวทนาอย่างหนัก (๔) ถ้าสัตว์เสวยสุขทุกข์ เพราะชาติกำ�ำเนิด ชาติกำ�ำเนิดของนิครนถ์ก็คงจะชั่ว จึงทำ�ำให้เสวยทุกขเวทนาหนัก (๕) ถ้าสัตว์เสวยสุขทุกข์ เพราะความพยายามในปัจจุบัน ความพยายามใน ปัจจุบันของพวกนิครนถ์ก็คงจะชั่ว จึงทำ�ำให้เสวยทุกขเวทนาหนัก

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ เทวทหวรรค

662

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๖) ถ้าสัตว์เสวยสุขทุกข์ เพราะเหตุที่ทำ�ำไว้ในกาลก่อน หรือมิใช่เพราะเหตุที่ทำ�ำไว้ ในกาลก่อน พวกนิครนถ์ก็ถูกติเตียน (๗) ถ้าสัตว์เสวยสุขทุกข์ เพราะท่านผู้เป็นใหญ่สร้างหรือไม่ก็ตาม พวกนิครนถ์ ก็ถูกติเตียน (๘) ถ้าสัตว์เสวยสุขทกุ ข์ เพราะเหตุบงั เอิญหรือไม่กต็ าม พวกนิครนถ์กถ็ กู ติเตียน (๙) ถ้าสัตว์เสวยสุขทุกข์ เพราะชาติกำ�ำเนิดหรือไม่ก็ตาม พวกนิครนถ์ก็คงถูก ติเตียน (๑๐) ถ้าสัตว์เสวยสุขทกุ ข์ เพราะความพยายามในปัจจบุ นั หรือไม่กต็ าม พวกนิครนถ์ ก็คงถูกติเตียน (เพราะลัทธิของพวกนี้คือทรมานตัวให้ได้รับความลำ�ำบาก) ๗. ครั้นแล้วทรงแสดงวิธีที่ความพยายาม ความเพียรจะมีผล คือไม่ปล่อยตัวให้ ทุกข์ครอบงำ�ำ ไม่สละสุขที่ถูกธรรม ไม่ติดอยู่ในสุขนั้น มีปัญญารู้เห็นตามเป็นจริง ก็จะคลาย ความกำ�ำหนัดยินดีเสียได้ ความทุกข์ก็จะหมดไปได้ ความพยายาม ความเพียร จึงชื่อว่า มีผล (ตอนนี้เป็นการแสดงหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา) ๘. ทรงแสดงต่อไปว่า ภิกษุพิจารณาเห็นอย่างนี้ว่า ถ้าอยู่สบาย อกุศลธรรมจะเจริญ กุศลธรรมจะเสื่อม ถ้าตั้งตนไว้ในทุกข์ อกุศลธรรมจะเสื่อม กุศลธรรมจะเจริญ ก็จะตั้งตนไว้ ในทุกข์ เพื่อให้อกุศลธรรมเสื่อม และเพื่อให้กุศลธรรมเจริญ แต่ในสมัยอื่นจะไม่ทำ�ำเช่นนั้น เพราะสำ�ำเร็จประโยนช์แล้วจึงไม่ต้องทำ�ำเช่นนั้นอีก เปรียบเหมือนช่างศรย่างลูกศร ดัดลูกศรที่ ง่ามไม้ ทำ�ำให้ตรงใช้การได้ ภายหลังก็ไม่ต้องย่าง หรือดัดซ้�้ำำ อีกอย่างนี้ก็เป็นอีกประการหนึ่ง ที่ความพยายาม ความเพียร ชื่อว่ามีผล ๙. ครั้นแล้วทรงแสดงถึงการมีบุคคลออกบวช เว้นความชั่ว มีศีล สำ�ำรวมอินทรีย์ เจริญสมาธิ ละนีวรณ์ ๕ บำ�ำเพ็ญฌาณทั้งสี่ ได้วิชชา ๓ มีอาสวักขยญาณ (ความรู้อันทำ�ำให้สิ้น อาสวะ) เป็นที่สุด ความพยายาม ความเพียร ก็ช่อื ว่ามีผลเป็นข้อ ๆ มา ๑๐. ทรงแสดงในที่สุดว่า พระตถาคตได้เสวยสุขเวทนาอันไม่มีอาสวะ (ตรงกันข้าม กับนิครนถ์ที่เสวยทุกขเวทนาอันหนัก) จึงได้รับการสรรเสริญทั้ง ๑๐ ฐานะ (ตรงกันข้ามกับการ ที่พวกนิครนถ์ถูกติเตียนทั้ง ๑๐ ฐานะดั่งกล่าวมาแล้ว ตามข้อ ๖)

๒. ปัญจัตตยสูตร (สูตรว่าด้วยความเห็น ๕ ประการที่จัดเป็นประเภทได้ ๓) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายถึง สมณพราหมณ์บางพวกที่มีความเห็นปรารภส่วนสุดเบื้องปลาย (เมื่อตาย) คือ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ เทวทหวรรค

663

๓. กินติสูตร (สูตรว่าด้วยความคิดว่า ”เป็นอย่างไร„) ๑. พระผูม้ พร ี ะภาคประทับ ณ ราวป่า อันเป็นที่นำำพล � กี รรมไปทำ�ำพธิ ี ใกล้กรุงกุสนิ ารา ณ ที่นั้น ได้ตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า มีความคิดเห็นในพระองค์เป็นอย่างไร คือเห็นว่าพระองค์ ทรงแสดงธรรม เพราะเหตุแห่งจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ ความเป็นนัน่ เป็นนี่ หรือไม่เป็นนัน่ เป็น นี่อย่างนั้นหรือ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า มิได้คิดเช่นนั้น ๒. ตรั ส ต่ อ ไปว่ า เมื่ อ ไม่ คิ ด เช่ น นั้ น เธอคิ ด อย่ า งไรเล่ า กราบทู ลว ่ า คิ ด ว่ า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมด้วยความอนุเคราะห์ จึงตรัสว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น ท่านทั้งหลาย ทั้งปวงก็พึงพร้อมเพรียงไม่วิวาทกัน ศึกษาในสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น จนถึงอริยมรรคมีองค์ ๘ (โพธิปักขิยธรรม ๓๗) เมื่อศึกษาอย่างนี้ ถ้าภิกษุ ๒ รูป มีวาทะต่างกันในอภิธรรม๒ ก็พึงเข้าไป ๑

คำ�ำวา่ นิพพานในปัจจบุ นั พระพุทธศาสนาก็แสดงถึงเหมือนกัน แต่ในทีน่ ้ ี หมายถึงเข้าใจผิดว่า ความสุขบางชัน้ เช่น สุขในกาม สุขในฌาน ว่าเป็นนิพพานในปัจจุบัน ๒ คำ�ำว่า อภิธรรม ในที่น้ ี อรรถกถาแก้ว่า ธรรมอันวิเศษยิ่ง คือโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ (ดูหน้า ๔๕๙ เสด็จ ป่ามหาวันประชุมภิกษุสงฆ์) มีสติปัฏฐาน ๔ (ดูหน้า ๔๗๓) เป็นต้น

มัชฌิมนิกาย

(๑) อัตตาที่มีความจำ�ำได้หมายรู้ ย่อมไม่มีโรคหลังจากตายแล้ว (๒) อัตตาที่ไม่มีความจำ�ำได้หมายรู้ ย่อมไม่มีโรคหลังจากตายแล้ว (๓) อัตตาที่มคว ี ามจำ�ำได้หมายรูก้ ไ็ ม่ใช่ ไม่มคว ี ามจำ�ำได้หมายรูก้ ไ็ ม่ใช่ ย่อมไม่มโี รค หลังจากตายแล้ว (๔) บางพวกบัญญัติความขาดสูญของสัตว์ที่เป็นอยู่ (๕) บางพวกบัญญัตินิพพานในปัจจุบัน๑ ความเห็นทั้งห้าประการนี้จัดได้เป็น ๓ ประเภท คือ (๑) บัญญัติตนว่าไม่มีโรคหลังจากตาย (๒) บัญญัตคว ิ ามขาดสูญของสัตว์ (๓) บัญญัตินพพ ิ านในปัจจุบัน ๒. ครั้นแล้วทรงแจกรายละเอียดแห่งความเห็น ๕ ประการนั้น และตรัสรูปใน ตอนท้ายว่า ตถาคตรู้เท่า เห็นความถอนตัวจากความเห็นนั้น ๆ ได้ จึงก้าวล่วงความเห็นนั้น แล้วได้ทรงแสดงถึงความเห็นปรารภเบื้องปลาย และความเห็นปรารภเบื้องต้น แล้วชี้ให้เห็นว่า ตถาคตมีความไม่ยึดมั่นถือมั่น หลุดพ้น (อนุปาทาวิโมกข์)

664

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

หาภิกษุที่ว่าง่ายกว่า พูดให้รู้ถึงความต่างกันโดยอรรถะพยัญชนะ เตือนอย่าให้วิวาทกัน อันไหน ถือมาผิด (หรือเรียนมาผิด) ก็พึงทรงจำ�ำไว้แล้วกล่าวแต่ที่เป็นธรรมเป็นวินัย ๓. ต่อจากนั้นทรงแสดงเงื่อนไขต่าง ๆ ที่ภิกษุผู้มีวาทะต่างกันโดยอรรถะ เสมอกัน โดยพยัญชนะบ้าง เสมอกันโดยอรรถะ ต่างกันโดยพยัญชนะบ้าง เสมอกันทั้งโดยอรรถะ ทั้งโดยพยัญชนะบ้าง ควรเข้าไปหาฝ่ายที่ว่าง่าย แล้วชี้แจงและทรงจำ�ำไว้ให้ดี กล่าวแต่ที่เป็น ธรรมเป็นวินัย ๔. ต่อจากนั้นทรงแสดงว่า เมื่อภิกษุพร้อมเพรียงกันศึกษาอยู่ มีภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ต้องอาบัติ ก็ยังไม่พึงโจทท้วง พึงพิจารณาตัวบุคคลก่อน ถ้าพอว่ากล่าวได้ไม่ยุ่งยาก ก็พึงว่า กล่าว ถ้าจะยุ่งยาก เกิดการเบียดเบียน ก็พึงวางเฉย ๕. ถ้ามีปากเสียงกัน มีความไม่พอใจเกิดขึ้น ก็พึงกล่าวกะภิกษุผู้ว่าง่าย ให้เห็นโทษ ว่าพระสมณะพึงติเตียน ไม่ทำ�ำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน เมื่อภิกษุอ่ืนถามว่า อาจจะทำ�ำให้ภิกษุ เหล่ า นั้ น ออกจากอกุ ศ ล ตั้ ง อยู ่ ใ นกุ ศ ลได้ ห รื อ ไม่ ถ้ า จะตอบให้ ดี ก็ พึ ง ตอบว่ า เข้ า ไปเฝ้ า พระผู้มีพระภาค สดับธรรมที่ทรงแสดงแล้ว กล่าวธรรมนั้นแก่ภิกษุเหล่านั้น พวกเธอก็ ออกจากอกุศล ตั้งอยู่ในกุศลได้ ตอบอย่างนี้ไม่เป็นการยกตน (ว่าสามารถ) ไม่เป็นการข่มผู้อื่น (ว่าไม่สามารถ) และก็จะไม่ถูกตำ�ำหนิ

๔. สามคามสูตร (สูตรว่าด้วยเหตุการณ์ที่เกิดในหมู่บ้านชื่อสามะ) ๑. พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ สามคาม แคว้นสักกะ ครั้งนั้นนิครนถนาฏบุตรถึงแก่ กรรมในกรุงปาวาแล้วไม่นาน สาวกก็แตกกัน ทะเลาะวิวาทกัน พระจุนทะเข้าไปหาพระอานนท์ เล่าความให้ฟงั พระอานนท์จงึ นำ�ำเข้าเฝ้าพระผูม้ พร ี ะภาคกราบทูลเรือ่ งราว และแสดงความปรารถนา ที่จะเห็นว่าไม่มีการวิวาทเกิดขึ้นในสงฆ์ ซึ่งจะเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ ไม่เป็นความสุขแก่ชน เป็นอันมาก ๒. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแก่พระอานนท์ ทรงแสดงโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ มูลเหตุแห่งการทะเลาะวิวาท ๖ ประการ อธิกรณ์ ๔ อย่าง วิธรี ะงับอธิกรณ์ ๗ อย่าง และในที่สุด ได้ทรงแสดงธรรมสำ�ำหรับอยูร่ วม ่ กัน ๖ ประการทีเ่ รียกว่าสาราณิยธรรม อันเป็นไปเพือ่ สงเคราะห์ อนุเคราะห์และมีเมตตาต่อกัน เพื่อสามัคคีเป็นน้�้ำำหนึ่งใจเดียวกัน๑ ๑

ความสำ�ำคัญแห่งสูตรนี้ ได้กล่าวไว้แล้ว หน้า ๙ เรื่องพระจุนทเถระผู้ปรารถนาดี

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ เทวทหวรรค

665

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ศาลาเรือนยอด ในป่าใหญ่ใกล้กรุงเวสาลี สมัยนั้น ภิกษุหลายรูปพยากรณ์อรหัตตผลในสำ�ำนักพระผู้มีพระภาค (คือพูดว่าตนเป็นพระอรหันต์) สุนักขัตตลิจฉวีได้ทราบ จึงเข้าไปกราบทูลถามว่า ภิกษุพวกนั้นพยากรณ์โดยชอบ (ได้บรรลุ จริง ๆ) หรือสำ�ำคัญผิดว่าได้บรรลุ ตรัสตอบว่า มีทั้งสองประเภท แต่ประเภทที่สำ�ำคัญผิดว่าได้ บรรลุ ตถาคตก็คิดว่าจักแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น ส่วนผู้ที่แต่งปัญหาเข้ามาถามตถาคต (เพื่อลองดี) แม้ตถาคตคิดว่าจักแสดงธรรมแก่เขา ความคิดนั้นก็เป็นอย่างอื่น (คือรู้สึกว่า ฝ่ายหนึ่งเข้าใจผิด อีกฝ่ายหนึ่งตั้งอยู่ในอิจฉาจาร คือมีความอยาก ความปรารถนาเป็นตัวนำ�ำ) ๒. เมือ่ สุนกั ขัตตลิจฉวีกราบทูลขอให้ทรงแสดงธรรมเพือ่ ภิกษุทงั้ หลายจักได้ทรงจำ�ำไว้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงเรื่องกาม ๕ คือ รูป เสียง เป็นต้น ที่น่าปรารถนารักใคร่ชอบใจ แล้วทรงแสดงถึงฐานะที่อาจเป็นไปได้ที่บุคคลผู้น้อมใจไปในโลกามิส (เหยื่อล่อของโลก มีรูป เสียง เป็นต้น) ย่อมพูดย่อมตรึกตรองแต่เรื่องประเภทนั้น คบบุคคลที่น้อมจิตไปใน โลกามิสด้วยกัน ไม่สนใจฟังถ้อยคำ�ำที่เนื่องด้วย (ฌานสมาบัติที่เป็น) อาเนญชะ๑ (คือไม่ หวั่นไหว) ไม่คบบุคคลที่มีใจน้อมไปในอาเนญชะนั้น จึงพึงทราบได้ว่าเป็นผู้น้อมไปในโลกามิส ๓. ครั้นแล้วได้ทรงแสดงต่อไปถึงฐานะที่อาจเป็นไปได้ ที่ผู้น้อมจิตไปในอาเนญชะ ในอากิญจัญญายตนะ (อรูปสมาบัติที่ ๓) ในเนวสัญญานาสัญญายตนะ (อรูปสมาบัติที่ ๔)๒ และในสัมมานิพพาน (สภาพที่ดับกิเลสและความทุกข์โดยชอบ) แต่ละข้อ ย่อมพูด ย่อม ตรึกตรองแต่เรื่องที่ตนสนใจ ไม่สนใจฟังในเรื่องที่ต่�่ำำกว่า (ระบุช่อื เป็นชั้น ๆ จนถึงสัมมานิพพาน ซึ่งถือว่าสูงสุด) จึงพึงทราบได้ว่าเป็นผู้น้อมไปในอาเนญชะ ในอากิญจัญญายตนะ เป็นต้น จนถึงสัมมานิพพาน ๔. แล้วทรงแสดงถึงฐานะที่อาจเป็นไปได้ที่ภิกษุบางรูปรู้ว่า ลูกศรคือตัณหาอัน พระสมณะ (พระพุทธเจ้า) ได้ตรัสไว้ พษิ ร้ายคืออวิชชา ย่อมกำ�ำเริบเพราะฉันทราคะ (ความกำ�ำหนัด เพราะพอใจ) และพยาบาท (ความคิดปองร้าย) ถ้าละลูกศรคือตัณหาได้ นำ�ำพิษร้ายคือ อวิชชาออกได้ ตนก็จะน้อมไปในสัมมานิพพาน แต่ก็ประกอบเนือง ๆ ในทางที่แสลงต่อ ๑ อรรถกถาแก้ว่า สมาบัติ ๖ เบื้องต่�่ำำ (รูปฌาน ๔ อรูปฌานที่ ๑ ที่ ๒ รวมเป็น ๖) ๒

ความหมายของอรูปสมาบัตทิ ั้งสองข้อนี้ ดูหน้า ๑๙๔ หมายเลข ๘ และ ๙

มัชฌิมนิกาย

๕. สุนักขัตตสูตร (สูตรว่าด้วยสุนักขัตตลิจฉวี)

666

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สัมมานิพพาน จึงถูกราคะครอบงำ�ำจิตถึงความตาย (จากศาสนา) หรือทุกข์ปางตาย (ต้อง อาบัติเศร้าหมองอื่น ๆ) และทรงแสดงภิกษุที่ตรงกันข้าม คือรู้แล้วไม่ประกอบเนือง ๆ ในทางที่ แสลงต่อสัมมานิพพานจึงไม่เป็นเช่นนั้น ทรงเปรียบเหมือนคนถูกลูกศร ไปให้หมอผ่าตัดถอน เอาลูกศรออกแล้ว แต่กินของแสลง และไม่รักษาปากแผลให้ดี แผลก็อาจกำ�ำเริบทำ�ำให้ถึงตาย หรือทุกข์ปางตายได้ และเหมือนบุคคลที่ไม่กินของแสลง รักษาปากแผลดี แผลก็ไม่กำ�ำเริบ ๕. ตรัสต่อไปว่า ภิกษุผู้สำ�ำรวมในอายตนะ ๖ (มี ตา หู เป็นต้น) รู้ว่ากิเลสเป็นราก ของความทุกข์ เป็นผู้ไม่มีกิเลส หลุดพ้นเพราะสิ้นกิเลสแล้ว ก็มิใช่ฐานะที่จะนำ�ำกายเข้าไป เกลือกกลั้วในสิ่งเป็นที่ตั้งแห่งกิเลสและคิดในทางที่เป็นกิเลส เปรียบเหมือนคนผู้รักชีวิตย่อม ไม่ด่มื ยาพิษ ไม่ย่นื มือ หรือหัวแม่มือ หัวแม่เท้า เข้าหางูพิษ

๖. อาเนญชสัปปายสูตร (สูตรว่าด้วยปฏิปทาเป็นที่สบายแก่อาเนญชะ๑) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ นิคมชื่อกัมมาสธัมมะ แคว้นกุรุ ณ ที่น้ัน ได้ตรัสชี้ ให้เห็นโทษของกามและกามสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายเกี่ยวกับกาม) ว่า ทั้งสองอย่างนี้เป็น บ่วงมาร เป็นวิสัยของมาร เป็นเหยื่อหล่อของมาร เป็นที่โคจรของมาร ๒. ทรงแสดงว่าอริยสาวกพิจารณาเห็นอย่างนี้ อยู่ด้วยจิตอันเป็นมหัคคตะ (เป็น ฌาน) เมื่อตายไปก็มีฐานะที่วิญญาณพึงเข้าถึงอาเนญชะ (ความเป็นสภาพที่ไม่หวั่นไหว) นี้ จัดเป็นข้อปฏิบัตทิ ี่ ๑ อันเป็นที่สบายแก่ (เข้ากันได้กับ) อาเนญชะ ๓. ทรงแสดงข้อปฏิบัติที่ ๒ อันเป็นที่สบายแก่อาเนญชะ เช่นข้อแรก แต่เพิ่มการ พิจารณารูป ทั้งมหาภูตรูป (รูปใหญ่ได้แก่ธาตุทั้งสี่) และอุปาทายรูป (รูปที่ปรากฏเพราะอาศัย ธาตุทั้งสี่) ๔. ทรงแสดงข้อปฏิบัติที่ ๓ อันเป็นที่สบายแก่อาเนญชะ แต่เพิ่มการพิจารณาเรื่อง รูปและรูปสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายรูป) ให้เห็นไม่เที่ยง ไม่ควรยินดี ๑

คำ�ำว่า อาเนญชะนี้จะได้แก่อะไร เป็นปัญหาสำ�ำคัญยิ่งทางวิชาการ ในสุนักขัตตสูตรที่ ๕ แสดงว่าฌานหรือสมาบัติ ๖ เป็นอาเนญชะ (รูปฌาน ๔ อรูปฌานที่ ๑ ที่ ๒) แต่เวลาอธิบายอเนญชาภิสังขาร พระอรรถกถาจารย์ได้ อธิบายว่า เจตนาในอรูปฌาน ๔ เป็นอเนญชาภิสงั ขาร ไม่พดู ถึงรูปฌานเลย คงเอารูปฌานไปไว้ใน ปุญญาภิสงั ขาร แต่ลีลาพระพุทธภาษิตที่แสดงในสูตรนี้และในสุนักขัตตสูตร ก่อนถึงสูตรนี้ อาเนญชะ มีความหมายคลุมทั้ง รูปฌาน ๔ และอรูปฌานที่ ๑ ที่ ๒ ดังกล่าวแล้ว อนึ่ง คำ�ำว่า อาเนญชะ แปลว่า ความเป็นสภาพไม่หวั่นไหว แต่ในเล่ม ๒๑ จตุกกนิบาต อังคุตตรนิกาย ทรงอธิบายอาเนญชะว่า ได้แก่รูปฌาน ๔

667

๕. ทรงแสดงข้ อ ปฏิ บั ติ ที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ อั น เป็ น ที่ส บายแก่ อ ากิ ญ จั ญ ญายตนะ (อรูปสมาบัตทิ ี่ ๓) ว่า ได้แก่ (๑) การทีอ่ ริยสาวกพิจารณาเห็นว่า กาม กามสัญญา รูป รปส ู ญ ั ญา อาเนญชสัญญา

ดับไม่มเี หลือในอากิญจัญญายตนะ (สมาบัตหิ รือฌานที่มคว ี ามไม่มอี ะไรเป็น อารมณ์) (๒) พิจารณาเห็นว่าอากิญจัญญายตนะว่างจากตน จากสิ่งที่เนื่องด้วยตน และ (๓) พิจารณาเห็นว่า เราไม่มีในที่ไหน ๆ เราไม่เกี่ยวข้องกับใครในที่ไหน ๆ ใคร ๆ ไม่เกี่ยวข้องกับเราในที่ไหน ๆ เราไม่มีเกี่ยวข้องอะไรเลย (พิจารณา ความไม่มีอะไร ๔ แง่) ๖. ทรงแสดงข้อปฏิบตั ทิ เี่ ป็นที่สบายแก่เนวสัญญานาสัญญายตนะ (อรูปสมาบัตทิ ี่ ๔) ว่า ได้แก่การที่อริยสาวกพิจารณาเห็นว่า กาม กามสัญญา รูป รูปสัญญา อาเนญชสัญญา ดับไม่มีเหลือในเนวสัญญานาสัญญายตนะ (สมาบัติที่มีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่) ๗. พระอานนท์กราบทูลถามว่า ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้วางเฉยได้ จะพึงปรินิพพาน หรือไม่ปรินิพพาน ตรัสตอบว่า ปรินิพพานก็มี ไม่ปรินิพพานก็มี ที่ไม่ปรินิพพานก็เพราะยังมี อุปาทาน คือยืดมั่นเนวสัญญานาสัญญายตนะ ที่ปรินิพพานก็เพราะไม่มีอุปาทาน ๘. พระอานนท์กราบทูลถามว่า ความหลุดพ้นอันเป็นอริยะ (อริยวิโมกข์) เป็น อย่างไร ตรัสตอบว่า ได้แก่อมตะ คือความหลุดพ้นแห่งจิต เพราะไม่ยืดมั่นสิ่งต่าง ๆ ที่รวม เรี ย กว่ า สั ก กายะ (กายของตน) คื อ กาม กามสั ญ ญา รู ป รู ปสั ญ ญา อาเนญชสั ญ ญา อากิญจัญญายตนสัญญาและเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา ๙. ครั้นแล้วตรัสชี้ว่า นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง ท่านทั้งหลายจงเพ่ง จงอย่าประมาท จงอย่าเดือดร้อนในภายหลัง นี้แลคืออนุสาสนีของเรา

๗. คณกโมคคัลลานสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์ชื่อคณกโมคคัลลานะ) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ปราสาทของนางวิสาขาในบุพพาราม ใกล้กรุงสาวัตถี ตรัสตอบเรื่องอนุปุพพสิกขา (ข้อศึกษาโดยลำ�ำดับ) อนุปุพพปฏิปทา (ข้อปฏิบัติโดยลำ�ำดับ) ใน พระธรรมวินัยนี้ แก่คณกโมคคัลลานพราหมณ์ผู้ทูลถาม โดยชี้ไปที่ (๑) การมีศลสำ ี �ำรวมในปาฏิโมกข์ (ศีลที่เป็นประธาน) (๒) การสำ�ำรวมอินทรีย ค ์ ือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ เทวทหวรรค

668

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๓) ความเป็นผู้รู้ประมาณในอาหาร (๔) การประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่น (ไม่เห็นแก่นอนมากนัก) (๕) การมีสติสัมปชัญญะ (๖) การบำ�ำเพ็ญสมาธิชำ�ำระจิตจากนีวรณ์ ๕ (๗) การสงบจากกาม จากอกุศลธรรม บำ�ำเพ็ญฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ ๒. พราหมณ์ถามว่า พระนิพพานมีอยู่ ทางไปสู่พระนิพพานมีอยู่ พระสมณโคดมผู้ ทรงชักชวนให้ไปก็มีอยู่ เหตุไฉนบางคนที่ได้รับคำ�ำสั่งสอนแล้วจึงได้บรรลุ บางคนจึงมิได้บรรลุ ตรัสตอบว่า เหมือนชี้ทางให้คนไปกรุงราชคฤห์ แต่ไปทางอื่นเสียก็ไปไม่ถึง ถ้าไปถูกทางตามที่ ชี้ก็ถึงได้ คณกโมคคัลลานพราหมณ์ กราบทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็น อุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๘. โคปกโมคคัลลานสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์ชื่อโคปกโมคคัลลานะ) ๑. พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วไม่นาน พระอานนท์อยู่ในเวฬุวนาราม ใกล้กรุง ราชคฤห์ พระเจ้าอชาตศัตรูกำ�ำลังให้ซ่อมแซมกรุงราชคฤห์ เพื่อทรงต้อนรับพระเจ้า (จัณฑ) ปั ช โชต (ผู ้ เ ป็ น สหายของพระเจ้ า พิ มพิ ส ารพระราชบิ ด า) พระอานนท์ แ วะไปสนทนากั บ โคปกโมคคัลลานพราหมณ์ (ซึ่งกำ�ำลังอยู่ที่โรงงาน) พราหมณ์ถามถึงภิกษุผู้มีคุณธรรมเท่า พระพุทธเจ้าว่า มีหรือไม่ ตอบว่า ไม่มี แล้วชี้ว่า พระพุทธเจ้าทรงชี้ทาง พระสาวกเป็นผู้ดำ�ำเนิน ตามทาง ๒. วัสสการพราหมณ์ตรวจงานมาพบ จึงถามว่า พระศาสดาทรงตั้งใครเป็นที่พึ่ง ที่ระลึกแทนพระองค์ ตอบว่า ไม่ได้ทรงตั้งใคร ถามว่า มีใครที่สงฆ์แต่งตั้งให้เเทนหรือไม่ ตอบว่า ไม่มี ถามว่า ถ้าอย่างนั้น ก็ไม่มีที่พึ่งที่ระลึก ตอบว่า มี คือมีพระธรรมเป็นที่พึ่งที่ระลึก พราหมณ์ขอให้อธิบาย จึงอธิบายถึงการที่ภิกษุประชุมกันสวดปาฏิโมกข์ จัดการกับภิกษุที่ต้อง อาบัติ ไม่ใช่ถือว่าบุคคลจัดการ แต่พระธรรมจัดการ เมื่อถามว่า มีภิกษุสักรูปหนึ่งไหมที่ท่าน เคารพนับถืออยู่อาศัย ตอบว่า มี ถามว่า เมื่อตอบปฏิเสธว่า ไม่มีใครแทนพระพุทธเจ้า แล้ว กลับตอบรับว่า มีผู้ที่ท่านเคารพนับถืออยู่อาศัย จะหมายความอย่างไร ๓. พระอานนท์จึงตอบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสธรรมะที่น่าเลื่อมใส ๑๐ ประการไว้ ธรรมเหล่านี้ มีในผู้ใด เราย่อมเคารพนับถืออยู่อาศัยผู้น้นั ธรรมะ ๑๐ ประการ คือ

669

(๑) มีศล ี (๒) มีการสดับมาก (๓) ยินดีดว้ ยปัจจัยตามมีตามได้ (สันโดษ) (๔) ได้ฌาน ๔ ตามต้องการ (๕) แสดงฤทธิ์ได้ (๖) มีหูทิพย์ (๗) กำ�ำหนดรู้จิตใจของผู้อ่นื (๘) ระลึกชาติได้ (๙) มีตาทิพย์ (๑๐) ทำ�ำอาสวะให้สิ้น ๔. วัสสการพราหมณ์ถามอุปนนทเสนาบดีว่า ท่านเหล่านี้ ชื่อว่าเคารพบูชาผู้ควร เคารพบู ช าหรื อ ไม่ เสนาบดี ย อมรั บ ว่ า เคารพบู ช าผู ้ สมควร วั สส การพราหมณ์ จึ ง ถาม พระอานนท์ถึงที่อยู่ เมื่อทราบว่าอยู่ ณ เวฬุวนาราม ก็พูดเท้าความถึงพระผูม้ ีพระภาคเรื่องการ บำ�ำเพ็ญฌาน โดยถามว่า พระโคดมทรงสรรเสริญฌานทุกชนิดหรือไม่ ตอบว่า มิได้ทรง สรรเสริญฌานทุกชนิด แต่จะไม่สรรเสริญฌานเสียทั้งหมดก็หาไม่ พระผู้มีพระภาคไม่ตรัส สรรเสริญผู้บำ�ำเพ็ญฌานอย่างไม่รู้ความจริงเกี่ยวกับนีวรณ์ ๕ (กิเลสอันกั้นจิตมิให้บรรลุ ความดี) ปล่อยให้นีวรณ์ครอบงำ�ำ ตรัสสรรเสริญภิกษุผู้สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม บำ�ำเพ็ญฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ ๕. วัสสการพราหมณ์ยอมรับว่า พระโคดมทรงติฌานที่ควรติ ทรงสรรเสริญฌานที่ ควรสรรเสริญ แล้วลาไป โคปกโมคคัลลานพราหมณ์พูดกับพระอานนท์ว่า ยังไม่ตอบคำ�ำของ ตน (ในข้อ ๑) พระอานนท์ว่าตอบแล้ว คือไม่มีภิกษุที่มีคุณธรรมเท่าพระพุทธเจ้า พระองค์เป็น ผู้ชี้ทาง พระสาวกเป็นผู้ดำ�ำเนินตามทาง

๙. มหาปุณณมสูตร (สูตรว่าด้วยคืนพระจันทร์เต็มดวง สูตรใหญ่) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ปราสาทของนางวิสาขาในบุพพาราม ใกล้กรุงสาวัตถี ประทับนั่งในที่แจ้ง แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ในคืนพระจันทร์เต็มดวง ๑๕ ค่�่ำำ ภิกษุรูปหนึ่ง กราบทูลถามเรือ่ งอุปาทานขันธ์ (ขันธ์ทยี่ ดึ ถือ) ๕ อย่าง พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสตอบโดยใจความ คือ

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ เทวทหวรรค

670

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๑) ขันธ์ ๕ มีความพอใจเป็นมูล (๒) อุปาทานกับอุปาทานขันธ์ ๕ เป็นอันเดียวกัน อุปาทานไม่อ่ืนจากอุปาทาน ขันธ์ ๕ คือ ความกำ�ำหนัดเพราะพอใจในอุปาทานขันธ์ ๕ จัดเป็นอุปาทาน (๓) มีความต่างกันแห่งความกำ�ำหนัดเพราะพอใจในอุปาทานขันธ์ ๕ เช่น ความคิด ปรารถนาให้เป็นอย่างนั้นอย่างนี้ในอนาคต (๔) คำ�ำว่า ขันธ์ หมายถึงขันธ์ ๕ ทั้งสามกาล ทั้งภายใน ภายนอก หยาบ ละเอียด เลว ประณีต ไกล ใกล้ (๕) เหตุ ป ั จจั ย ที่ ใ ห้ บั ญ ญั ติ ขั น ธ์ ๕ คื อ ธาตุ ๔ เป็ น เหตุ ป ั จจั ย ให้ บั ญ ญั ติ รูปขันธ์ (กองรูป) ผัสสะ เป็นเหตุปัจจัยให้บัญญัติเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ นามรูปเป็นปัจจัยให้บัญญัติวิญญาณ (๖) สักกายทิฏฐิ๑ คือความเห็นรูปเป็นตน เป็นต้น (ดูหน้า ๕๘๑ หมายเลข ๒) (๗) สักกายทิฏฐิ จะไม่มีได้ ด้วยไม่เห็นว่ารูปเป็นตน เป็นต้น (๘) ความสุขกาย สุขใจ เป็นอัสสาทะ (ความพอใจ) ในขันธ์ ๕ ความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ แปรปรวน เป็นโทษในขันธ์ ๕ การละความกำ�ำหนัดเพราะพอใจ เป็นการหลุดพ้น หรือการถอนตัวในขันธ์ ๕ (๙) ภิกษุรู้เห็นขันธ์ ๕ ตามเป็นจริง ไม่ยึดถือ ก็จะไม่มีอหังการ (ความถือว่า เป็นเรา) มมังการ (ความถือว่าเป็นของเรา) และมานะ (ความถือตัว) ซึ่งเป็น กิเลสแฝงตัว ๒. ภิกษุรูปหนึ่งเกิดสงสัยว่า ถ้าขันธ์ ๕ เป็นอนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน) กรรมที่อนัตตา เป็นผู้ทำ�ำ จะถูกต้องอัตตาอะไร จึงตรัสถามให้เธอเห็นทีละข้อว่า ขันธ์ ๕ ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ไม่ใช่ตวั ตน ไม่ควรยึดถืออย่างไร เมื่อจบพระธรรมเทศนา ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป มีจิตหลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ถือมั่น ด้วยอุปาทาน (เป็นพระอรหันต์)

๑๐. จูฬปุณณมสูตร (สูตรว่าด้วยคืนพระจันทร์เต็มดวง สูตรเล็ก) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ปราสาทของนางวิสาขาในบุพพาราม ใกล้กรุงสาวัตถี ประทับนั่งในที่แจ้ง แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ในคืนพระจันทร์เต็มดวง ๑๕ ค่�่ำำ ตรัสสอนเรื่อง ๑

ความเห็นเป็นเหตุยึดกายของตน

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ อนุปทวรรค

671

อสัตบุรุษ (คนชั่ว) และสัตบุรุษ (คนดี) โดยแสดงว่าอสัตบุรุษประกอบด้วยอสัทธรรม ๗ ประการ คือ ๑. คบอสัตบุรุษ ๒. คิดอย่างอสัตบุรุษ ๓. ปรึกษาอย่างอสัตบุรุษ ๔. พูดอย่างอสัตบุรุษ ๕. ทำ�ำอย่างอสัตบุรุษ ๖. เห็นอย่างอสัตบุรุษ ๗. ให้อย่างอสัตบุรุษ พร้อมทั้งแสดงรายละเอียด ส่วนสัตบุรุษ ทรงแสดงโดยนัยตรงกันข้าม คติของ อสัตบุรุษคือนรกหรือกำ�ำเนิดดิรัจฉาน ส่วนคติของสัตบุรุษ คือความเป็นใหญ่ในเทพหรือ ความเป็นใหญ่ในมนุษย์

๑๑. อนุปทสูตร (สูตรว่าด้วยลำ�ำดับบทธรรม) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสรรเสริญพระสาริบุตรว่ามีปัญญาและ เห็นแจ้งบทธรรมตามลำ�ำดับภายในครึ่งเดือน คือรูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ สัญญาเวทยิตนิโรธ มี คว ามชำ� ำ นาญและบรรลุ ถึ ง ฝั ่ ง แห่ ง ศี ล สม าธิ ป ั ญ ญา วิ มุ ติ วิ มุ ต ติ ญ าณทั สส นะ หมุ น ธรรมจักร ตามที่พระตถาคตหมุนไปแล้วได้๑

๑๒. ฉวิโสธนสูตร (สูตรว่าด้วยข้อสอบสวน ๖ อย่าง) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนวิธีสอบสวนภิกษุผู้พยาการณ์ อรหัตตผล (ผู้พูดว่าตนเป็นพระอรหันต์) โดยวิธีตั้งปัญหาให้ตอบรวม ๖ ข้อ คือ ๑

ศัพทต์ า่ ง ๆ ในสูตรนี้ มใี นทีอ่ นื่ ทีผ่ า่ นมาแล้วทงั้ สิน้ เช่น ในหน้า ๑๙๐ หมายเลข ๒๑๓ และหน้า ๙๘ หมายเลข ๓๘

มัชฌิมนิกาย

อนุปทวรรค คือวรรคที่มีอนุปทสูตร เป็นสูตรแรก มี ๑๐ สูตร

672

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑. รู้เห็นอย่างไรในโวหาร ๔ คือการพูดว่า ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ในสิ่งที่ ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ๒. รู้เห็นอย่างไรในขันธ์ ๕ ที่ยึดถือ ๓. รู้เห็นอย่างไรในธาตุ ๖ ๔. รู้เห็นอย่างไรในอายตนะภายในภายนอก ๖ คู่ คือตาคู่กับรูป หูคู่กับเสียง เป็นต้น ๕. รู้เห็นอย่างไรในกายที่มีวิญญาณครองของตน ๖. รู้เห็นอย่างไรในนิมิตทั้งปวงภายนอก จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะ ถอนอหังการ (ความถือเรา) มมังการ (ความถือว่าของเรา) และมานะ (ความถือตัว) ซึ่งเป็นอนุสัย (กิเลสที่แฝงตัว) เสียได้ พร้อมทั้งแสดงคำ�ำตอบในทาง รูเ้ ท่าและตัง้ อยูใ่ นศีล สมาธิ ปญ ั ญา จนได้อาสวักขยญาณ คือญาณอันทำ�ำอาสวะให้สนิ้ เป็นที่สดุ ๑

๑๓. สัปปุริสธัมมสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะของคนดี) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงทั้งธรรมะของคนดีและธรรมะ ของคนชั่ว (สัปปุริสธรรม อสัปปุริสธรรม) โดยแสดงธรรมะของคนชั่วก่อน แล้วแสดงธรรมะ ของคนดีกำ�ำกับ เป็นคู่ ๆ ไป รวม ๒๐ คู่ ในที่นี้จะแสดงแต่ฝ่ายชั่ว (ฝ่ายดีพึงทราบโดยนัย ตรงกันข้าม) คือยกตนข่มผู้อื่น เพราะ ๑. ออกบวชจากตระกูลสูง ๒. ออกบวชจากตระกูลใหญ่ ๓. มีคนรู้จัก มียศ ๔. มีลาภปัจจัย ๔ ๕. สดับตรับฟังมาก ๖. ทรงจำ�ำวินัยได้ ๗. เป็นนักกล่าวธรรม ๘. อยูป่ ่า ๙. ทรงผ้าบังสุกล ุ (ผ้าเปื้อนฝุ่นที่เก็บตกเอามาปะติดปะต่อเป็นจีวร) ๑

ในพระไตรปิฎกแสดงไว้ชัดเพียง ๕ ข้อ ส่วนข้อ ๖ แสดงตามมติอรรถกถาที่ให้แยกปัญหาเรื่องกายของตนกับกาย ของผู้อื่น นอกจากนั้นอรรถกถายังแสดงมติอ่นื อีก

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ อนุปทวรรค

673

๑๐. ถือบิณฑบาต ๑๑. อยู่โคนไม้ ๑๒. อยู่ป่าช้า ๑๓. - ๑๖. ได้รูปฌาน ที่ ๑ ถึงที่ ๔ ๑๗. - ๒๐. ได้อรูปฌาน ที่ ๑ ถึงที่ ๔ ส่วนภิกษุผู้ก้าวล่วงอรูปฌานที่ ๔ เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธได้ ย่อมสิ้นอาสวะ ไม่ ยึดถือสิ่งใด ๆ

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงธรรมะที่ควรเสพและไม่ควร เสพเป็น ๓ ตอน พระสาริบุตรกราบทูลขยายความย่อให้พิสดารทั้งสามตอนนั้น ตรัสรับรองว่า ถูกต้อง คือ ๑. ความประพฤติทางกาย ความประพฤติทางวาจา ความประพฤติทางใจ ความคิด การได้สญ ั ญา (ความกำ�ำหนดหมาย) การได้ทฏิ ฐิ (ความเห็น) การได้อตั ตภาพ (รวม ๗ หัวข้อ) แต่ละข้อมีทั้งควรเสพและไม่ควรเสพ ๒. รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมะ ที่พึงรู้แจ้งได้ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ แต่ละข้อมีทั้งควรเสพและไม่ควรเสพ ๓. ปัจจัย ๔ มีจีวร เป็นต้น คาม นิคม นคร ชนบท และบุคคล แต่ละข้อมีทั้งควร เสพและไม่ควรเสพ พระสาริบุตรอธิบายในหลักใหญ่ที่ว่า ถ้าเสพเข้าอกุศลธรรมเจริญ กุศลธรรมเสื่อม ก็ ไ ม่ควร เสพ ถ้ า อกุ ศ ลธรรมเสื่ อม กุ ศ ลธรรมเจริ ญ ก็ควร เสพ พระผู ้ มีพร ะภาคตรัสว ่ า ผู้ใดรู้อรรถ (เนื้อความ) แห่งคำ�ำที่ตรัสไว้อย่างย่อ ๆ โดยพิสดาร ผู้นั้นย่อมได้รับประโยชน์และ ความสุข

๑๕. พหุธาตุกสูตร (สูตรว่าด้วยธาตุหลายอย่าง) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนภิกษุทั้งหลายว่า ภัย อันตราย อุปสัคเกิดจากคนพาล มิใช่เกิดจากบัณฑิต พระอานนท์กราบทูลถามว่า ด้วยเหตุเพียงไรภิกษุ

มัชฌิมนิกาย

๑๔. เสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะที่ควรเสพและไม่ควรเสพ)

674

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

จึงควรแก่ถ้อยคำ�ำว่า ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต เป็นผู้พิจารณาสอบสวน ตรัสตอบว่า ภิกษุผู้ฉลาดใน ธาตุ ฉลาดในอายตนะ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท และฉลาดในฐานะ (สิ่งที่เป็นไปได้) และอฐานะ (สิ่งที่เป็นไปไม่ได้) ๒. ในข้อฉลาดในธาตุ ทรงแสดงความเป็นผูฉ้ ลาดในธาตุ ๑๘ (อายตนะภายในมีตา เป็นต้น ๖ อายตนะ ภายนอกมีรป ู เป็นต้น ๖ วิญญาณมีจกั ขุวญ ิ ญาณ เป็นต้น ๖ รวมเป็น ๑๘) ธาตุ ๖ คือ ดิน น้�้ำำ ไฟ ลม อากาศ วิญญาณ ธาตุ ๖ คือ สุขกาย ทุกข์กาย สุขใจ ทุกข์ใจ เฉย ๆ อวิชชา (ความไม่รู้) ธาตุ ๖ คือ กาม เนกขัมมะ (ออกจากกาม) พยาบาท ไม่พยาบาท เบียดเบียน ไม่เบียดเบียน ธาตุ ๓ คือ กาม รูป อรูป ธาตุ ๒ คือ ธาตุที่ปจจ ั ยั ปรุงแต่ง (สังขตาธาตุ) ธาตุที่ปจจ ั ยั มิได้ปรงุ แต่ง (อสังขตา ธาตุ) ๓. ในข้อฉลาดในอายตนะ ทรงแสดงความเป็นผูฉ้ ลาดในอายตนะภายใน ๖ ภายนอก ๖ ๔. ในข้อฉลาดในปฏิจจสมุปบาท (ความอาศัยเหตุปัจจัยเกิดขึ้น) ทรงแสดงความ เป็นผู้ฉลาดทั้งในเหตุปัจจัยสายเกิด คือเพราะมีสิ่งนี้ จึงมีสิ่งต่อ ๆ ไป ทั้งในเหตุปัจจัยสายดับ คือเพราะดับสิ่งนี้ สิ่งต่อ ๆ ไปจึงดับ ๕. ในข้อฉลาดในฐานะและอฐานะ ทรงแสดงความเป็นผู้ฉลาดในสิ่งที่เป็นไปได้ และเป็นไปไม่ได้ สิ่งที่เป็นไปไม่ได้ เช่น ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิเป็นไปไม่ได้ ที่จะเห็นสังขารว่า เที่ยง เป็นสุข เป็นตัวตน และสิ่งที่เป็นไปได้ เช่น บุถุชนเป็นไปได้ที่จะเห็นสังขารว่าเที่ยง เป็นสุข เป็นตัวตน

๑๖. อิสิคิลิสูตร (สูตรว่าด้วยภูเขาชื่ออิสิคิลิ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ภูเขาชื่ออิสิคิลิ ใกล้กรุงราชคฤห์ ตรัสเล่าว่า ชื่อของภูเขา ลูกต่าง ๆ เคยเปลี่ยนเป็นอย่างอื่น แต่ภูเขาอิสิคิลิมีชื่อนี้มาไม่เปลี่ยนแปลง แล้วตรัสเล่าเรื่อง พระปัจจเจกพุทธเจ้า (พระพุทธเจ้าผูต้ รัสรเู้ ฉพาะพระองค์ มไิ ด้ตง้ั ศาสนาขึน้ ) ประมาณ ๕๐๐ รูป

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ อนุปทวรรค

675

ที่ อ าศั ย อยู ่ ณ ภู เ ขานี้ ม นุ ษ ย์ ทั้ ง หลายเห็ น แต่ ท ่ า นเข้ า ไป ไม่ เ ห็ น ออกมา เลยตั้ ง ชื่ อ ว่ า ภูเขาอิสิคิลิ (ภูเขากลืนฤษี) แล้วได้แสดงพระนามของพระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์ต่าง ๆ มีพระอริฏฐะ เป็นต้น

พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย มีใจความ สำ�ำคัญเป็น ๓ ตอน คือ ๑. ทรงแสดงสัมมาสมาธิ (ความตั้งใจมั่นชอบ) ที่มีที่อาศัย มีคุณธรรมอื่น ๆ อีก ๗ ข้อ เป็นเครื่องประกอบ (บริขาร) คือความเห็นชอบ ความดำ�ำริชอบ เจรจา ชอบ กระทำ�ำชอบ เลี้ยงชีวิตชอบ พยายามชอบ ระลึกชอบ ๒. ทรงแสดงสัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) ว่าเป็นหัวหน้าและว่า รู้จักทั้งฝ่ายเห็นชอบ และฝ่ า ยเห็ น ผิ ด ทรงอธิ บ ายความเห็ น ผิ ด ว่ า ได้ แ ก่ เ ห็ น ว่ า ทานที่ ใ ห้ ไ ม่ มี ผลกรรมดี กรรมชั่วไม่มี เป็นต้น แล้วทรงแสดงสัมมาทิฏฐิว่ามี ๒ อย่าง คือที่มี อาสวะ กับที่ไม่มีอาสวะ (ชั้นต่�่ำำสำ�ำหรับบุถุชน ชั้นสูงสำ�ำหรับพระอริยะ) แล้วทรง แสดงสัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นหัวหน้า ในการแจกรายละเอียดของข้ออื่น ๆ ๓. ทรงแสดงว่า ธรรมปริยายที่เรียกว่า ”มหาจัตตาฬีสกะ„ ”หมวด ๔๐ หมวดใหญ่„ คือเป็นฝ่ายกุศล ๒๐ ฝ่ายอกุศล ๒๐ (ตั้งหลักมรรค ๘ เติมสัมมาญาณะ ความรู้ โดยชอบ สัมมาวิมุติ ความหลุดพ้นโดยชอบ เป็น ๑๐ กุศลธรรมเป็นอเนก เหล่าอื่นที่ถึงความเกิดมีบริบูรณ์ เพราะธรรมะฝ่ายถูกทั้ง ๑๐ ข้อนั้นเป็นปัจจัย จั ด เป็ น ฝ่ า ยกุ ศ ล ๒๐ ตั้ ง หลั ก มิ จ ฉั ต ตะ ความผิ ด มี คว ามเห็ น ผิ ด เป็ น ต้ น มีความหลุดพ้นผิดเป็นที่สดุ เป็น ๑๐ อกุศลธรรมเป็นอเนก เหล่าอืน่ ทีถ่ งึ ความเกิด มีบริบูรณ์ เพราะธรรมะฝ่ายผิด ๑๐ ข้อนั้นเป็นปัจจัย จัดเป็นฝ่ายอกุศล ๒๐)

๑๘. อานาปานสติสูตร (สูตรว่าด้วยการตั้งสติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ปราสาทของนางวิสาขาในบุพพาราม ใกล้กรุงสาวัตถี ตรัสแสดงธรรมในท่ามกลางพระเถระผู้มีชื่อเสียง พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ โดยแสดงว่า อานาปานสติที่เจริญ ทำ�ำให้มากแล้ว มีผลมาก มีอานิสงส์มาก ทำ�ำสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์

มัชฌิมนิกาย

๑๗. มหาจัตตาฬีสกสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะหมวด ๔๐ หมวดใหญ่)

676

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๔ ที่เจริญ ทำ�ำให้มากแล้ว ทำ�ำโพชฌงค์ (องค์แห่งปัญญาตรัสรู้) ๗ ให้ บริบูรณ์ โพชฌงค์ ๗ ที่เจริญ ทำ�ำให้มากแล้ว ทำ�ำให้วิชชา (ความรู้) และวิมุติ (ความหลุดพ้น) ให้บริบูรณ์ ๒. ต่อจากนั้นทรงแสดงรายละเอียดในการเจริญอานาปานสติอย่างธรรมดา (เช่น ที่แสดงในอานาปานบรรพ มหาสติปัฏฐานสูตร หน้า ๔๗๓) การเจริญอานาปานสติให้เกี่ยวกับ กาย เวทนา จิต และธรรม การเจริญสติปัฏฐาน ๔ ให้เกี่ยวกับโพชฌงค์ ๗ มีสติ เป็นต้น

๑๙. กายคตาสติสูตร (สูตรว่าด้วยสติกำ�ำหนดพิจารณากาย) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ภิกษุทั้งหลายสนทนากันถึงเรื่องที่ พระผู้มพร ี ะภาคตรัสวา่ กายคตาสติ (สติกำ�ำหนดพิจารณากาย) ทีเ่ จริญ ทำ�ำให้มากแล้ว มีผลมาก มี อ านิ ส งส์ ม าก พระผู ้ มี พร ะภาคเสด็ จม าตรั ส ถาม ทราบความจึ ง ทรงแสดงรายละเอี ย ด (แบบที่ทรงแสดงในมหาสติปัฏฐานสูตร หน้า ๓๓๖) คือ การกำ�ำหนดพิจารณากายแบ่งออก เป็น ๖ ส่วน คือ (๑) พิจารณาลมหายใจเข้าออก (๒) พิจารณาอิริยาบถของกาย เช่น ยืน เดิน (๓) พิจารณาความเคลื่อนไหวของกาย เช่น คู้แขน เหยียดแขน เป็นต้น (๔) พิจารณาความน่าเกลียดของกาย (๕) พิจารณาร่างกายโดยความเป็นธาตุ (๖) พิจารณาร่างกายที่เป็นศพมีลักษณะต่าง ๆ ๒. ครั้นแล้วทรงแสดงการเจริญกายคตาสติ จนได้ฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ แล้วตรัส แสดงอานิสงส์ของกายคตาสติวา่ เป็นส่วนแห่งวิชชา เป็นต้น พร้อมด้วยอุปมาต่าง ๆ และในที่สดุ ได้แสดงว่า ทำ�ำให้มีอานิสงส์ ๑๐ อย่าง คือ (๑) อดทนความไม่ยินดีและความยินดี (๒) ครอบงำ�ำความหวาดกลัวได้ (๓) อดทนต่อหนาวร้อน ถ้อยคำ�ำล่วงเกิน และทุกขเวทนา เป็นต้น (๔) ได้ฌาน ๔ ตามปรารถนา (๕) ได้อทธ ิ ิวิธิ (แสดงฤทธิ์ได้) (๖) ได้หทู ิพย์

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สุญญตวรรค

677

(๗) ได้เจโตปริยญาณ (ญาณกำ�ำหนดรู้ใจผู้อื่น) (๘) ระลึกชาติได้ (๙) เห็นความตายความเกิดของสัตว์ทั้งหลาย (ทิพยจักษุ) (๑๐) ทำ�ำอาสวะให้สิ้นได้

๒๐. สังขารูปปัตติสูตร (สูตรว่าด้วยความคิด๑ กับการเข้าถึงสภาพตามที่คิดไว้)

สุญญตวรรค คือ วรรคที่มีสุญญสูตร เป็นสูตรแรก มี ๑๐ สูตร ๒๑. จูฬสุญญตสูตร (สูตรว่าด้วยความว่างเปล่า สูตรเล็ก) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ปราสาทของนางวิสาขาในบุพพาราม ใกล้กรุงสาวัตถี ตรัสตอบคำ�ำถามของพระอานนท์ถึงเรื่องที่ในสมัยก่อนและสมัยปัจจุบัน (ขณะนั้น) ทรงอยู่โดย มากด้วยสุญญตาวิหาร (ธรรมะเป็นเครื่องอยู่ คือการทำ�ำในใจถึงความว่างเปล่า) พร้อมทั้ง ทรงแสดงรายละเอียดในทางปฏิบัติ โดยการไม่ใส่ใจถึงสัญญา (ความกำ�ำหนดหมาย) อย่างหนึ่ง แล้วใส่ใจความเป็นหนึ่งโดยอาศัยสัญญาอีกอย่างหนึ่ง สูงขึ้นไปโดยลำ�ำดับแล้วพิจารณาถึง สัญญาที่ไม่ใส่ใจว่าสูญ แต่นึกว่าสัญญาที่กำ�ำลังใส่ใจ (อันมีอารมณ์สูงกว่า) ว่าเป็นของไม่สูญ เริ่มต้นแต่ไม่ใส่ใจมนุสสสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในมนุษย์) แล้วใส่ใจในอรัญญสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในป่า) เลื่อนระดับสูงขึ้นไป จนถึงทำ�ำอาสวะให้สิ้นได้เป็นที่สุด แล้วตรัสว่า ๑

คำ�ำว่า สังขาร ที่แปลว่าความคิด เป็นการแปลถือเอาความ มีพระพุทธภาษิตบ่งชัดว่า ได้แก่เจตนาในพระไตรปิฎก เล่ม ๑๗ ซึ่งจะย่อไว้ในเล่มต่อ ๆ ไป

มัชฌิมนิกาย

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ถึงการที่ ภิกษุประกอบด้วยศรัทธา (ความเชื่อ) ศีล (การรักษากายวาจาให้เรียบร้อย) สุตะ (การ สดับตรับฟัง) จาคะ (การสละ) และปัญญา ว่าตั้งจิตจะไปเกิดในที่ดี ๆ อย่างไร เมื่ออบรม ความคิดหรือเจตนากับธรรมะเป็นเครื่องอยู่ (มีศรัทธาเป็นต้น) ให้มากแล้ว ก็จะเกิดในฐานะ นั้น ๆ ได้ตามปรารถนา ตั้งแต่ความเป็นกษัตริย์มหาศาล พราหมณมหาศาล จนถึงเทพ พรหมทั้งรูปพรหมและอรูปพรหม และในที่สุด ถึงทำ�ำอาสวะให้สิ้นได้

678

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สมณะหรือพราหมณ์ในอดีต อนาคต ปัจจุบัน ที่เข้าสู่สุญญตาอันบริสุทธิ์ยอดเยี่ยม ก็จะเข้าสู่ สุญญตา (ตามที่ทรงแสดงมาแล้ว) นี้อยู่

๒๒. มหาสุญญตสูตร (สูตรว่าด้วยความว่างเปล่า สูตรใหญ่) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ นิโครธาราม ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ตรัส กับพระอานนท์ถึงเรื่อง ”การเข้าสุญญตาภายใน„ เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง (ทำ�ำใจให้ว่างจาก ความเกาะเกี่ยว) เข้าฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ แล้วใส่ใจสุญญตาภายใน มีความรู้ตัวอยู่เสมอ แล้วใส่ใจสุญญตาภายนอก สุญญตาทั้งภายในทั้งภายนอก ใส่ใจอาเนญชา๑ แล้วคอยกำ�ำหนด ดูว่าจิตจะน้อมไป เพื่อสุญญตาภายใน เพื่ออาเนญชาหรือไม่ ครั้นแล้วตรัสสอนให้มีความรู้ตัว ในความเคลื่อนไหวต่าง ๆ ทั้งกาย วาจา ใจ ๒. ต่อจากนั้นทรงแสดงอุปัทวะ (อันตราย) แห่งอาจารย์แห่งศิษย์และแห่งการ ประพฤติพรหมจรรย์และตรัสว่า อันตรายแห่งการประพฤติพรหมจรรย์ มีผลร้ายมากกว่า อันตรายทั้งสองข้างต้น และตรัสสอนให้ปฏิบัติต่อศาสดาฉันมิตร มิใช่ฉันศัตรู คือให้ตั้งใจฟัง ธรรม ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ความสุขสิ้นกาลนาน ในที่สุดตรัสว่า พระองค์ทรงว่ากล่าวทั้ง ในทางข่ม ทั้งในทางประคอง (ไม่ใช่มุ่งแต่ลงโทษหรือมุ่งแต่ยกย่องเพียงอย่างเดียว) ผู้ใดมี สาระก็จะดำ�ำรงอยู่ได้

๒๓. อัจฉริยัพภูตธัมมสูตร (สูตรว่าด้วยสิ่งอัศจรรย์และไม่เคยมีก็มีขึ้น) ๑. พระผู ้ มี พร ะภาคประทั บ ณ เชตวนาราม ภิ ก ษุ ทั้ ง หลายสนทนากั น ถึ ง เรื่ อ ง ความอัศจรรย์ในการที่พระผู้มีพระภาคทรงระลึกพระชาติได้ว่าเคยเป็นอย่างนั้น ๆ มา เมื่อ พระผู้มีพระภาคเสด็จมาตรัสถามทราบความ ก็ตรัสให้พระอานนท์กล่าวถึงความอัศจรรย์ เท่าที่ทราบ พระอานนท์ก็กราบทูลตามที่เคยสดับมาในที่เฉพาะพระพักตร์ ถึงความอัศจรรย์ ต่าง ๆ ของพระโพธิสัตว์ เมื่อเกิดเมื่อดำ�ำรงอยู่ในเทพชั้นดุสิต ก็ทรงมีสติสัมปชัญญะ เป็นต้น จนถึ ง ความอั ศ จรรย์ เมื่ อ ประสู ติ จ ากพระครรภ์ ม ารดา (โปรดดู ข ้ อ ความที่ ย ่ อ ไว้ แ ล้ ว ใน มหาปทานสูตร หน้า ๔๔๘ ธรรมดาของพระโพธิสัตย์ ข้อ ๑ ถึง ๑๕) ๑

อาเนญชาหรืออาเนญชะ ดูคำ�ำอธิบายในอาเนญชสัปปายสูตร หน้า ๖๖๖

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สุญญตวรรค

679

๒. ตรัสเพิ่มเติมว่า เวทนา (ความเสวยหรือรู้สึกอารมณ์) สัญญา (ความกำ�ำหนด หมาย) และวิตก (ความตรึก) ที่ตถาคตรู้แจ้งแล้ว ย่อมเกิดขึ้น ย่อมปรากฏ ย่อมดับไป๑

ท่านพระพักกุละอยู่ในเวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ ชีเปลือยชื่อกัสสปะ เคยเป็น สหายตั้งแต่ครั้งเป็นคฤหัสถ์ของท่านพระพักกุละ เข้าไปหาท่านพระพักกุละ ถามทราบความ ว่าบวชมาถึง ๘๐ ปี แล้วได้ถามถึงปัญหาเรื่องเคยเสพเมถุนกี่ครั้ง พระพักกุละตอบว่า ไม่ควร ถามเช่นนั้น ควรจะถามว่า กามสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในกาม) เกิดขึ้นกี่ครั้ง แล้วก็เล่า ให้ฟังว่า ตลอด ๘๐ ปีน้ ท ี ่านไม่เคยมีกามสัญญา รวมทั้งสัญญาในการพยาบาท ในการ เบียดเบียนเลย แล้วท่านได้เล่าถึงสิ่งที่ท่านไม่เคยต่าง ๆ (อันแสดงความเป็นผู้บริสุทธิ์พิเศษ) ของท่านตลอดเวลา ๘๐ ปี ชีเปลือยเลื่อมใสขอบวช บำ�ำเพ็ญเพียรไม่นานก็ได้สำ�ำเร็จเป็น พระอรหันต์ ต่อมาไม่ช้าท่านพระพักกุละถือลูกกุญแจเข้าไปสู่วิหาร บอกแก่ภิกษุทั้งหลายว่า ท่านจะปรินิพพานในวันนี้ แล้วได้นั่งปรินิพพานในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ซึ่งเป็นความน่าอัศจรรย์ (เรื่องนี้เป็นเหตุการณ์ภายหลังพุทธปรินพพ ิ าน)

๒๕. ทันตภูมิสูตร (สูตรว่าด้วยภูมิหรือสถานที่ที่ฝึกไว้) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ชยเสนราชกุมาร (ราชโอรสของพระเจ้า พิมพิสาร) เสด็จดำ�ำเนินเล่น ตรัสสนทนากับสามเณรรูปหนึ่งผู้บวชไม่นาน ผู้อาศัยอยู่ในกุฎี ในป่า เมื่อทรงขอให้สามเณรแสดงธรรม สามเณรออกตัวต่าง ๆ ในที่สุดก็ทรงแค่นไค้ให้แสดง จนได้ เมื่อแสดงจบแล้ว ราชกุมารตรัสว่า เป็นไปไม่ได้ที่ภิกษุผู้ไม่ประมาทบำ�ำเพ็ญเพียรจะ บรรลุความเป็นผูม้ จี ติ มีอารมณ์เป็นหนึง่ สามเณรจึงนำ�ำความมากราบทูลพระผูม้ พร ี ะภาค พระองค์ ตรัสว่า ชยเสนราชกุมารอยู่ในท่ามกลางกาม ที่จะรู้เห็นถึงสิ่งที่พึงรู้เห็นได้ด้วยเนกขัมมะ (การ ออกจากกามนั้น) ย่อมเป็นไปไม่ได้ ๑

อรรถกถาอธิบายว่า มีโอกาสพิจารณาสังขารธรรมได้ตลอดเวลา ๗ วัน ไม่เหมือนสาวกที่พิจารณาได้เฉพาะ เมื่อประจวบกับสิ่งเหล่านั้นเฉพาะหน้าเมื่อถึงโอกาส

มัชฌิมนิกาย

๒๔. พักกุลัตเถรัจฉริยัพภูตธัมมสูตร (สูตรว่าด้วยสิ่งอัศจรรย์และไม่เคยมีก็มีขึ้นของพระพักกุลเถระ)

680

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒. ครั้นแล้วทรงแสดงธรรมแก่สามเณร เปรียบเทียบให้เห็นความต่างกัน ระหว่าง ช้าง ม้า โค ที่ได้รับการฝึกกับที่มิได้รับการฝึก ว่าจะให้ไปสู่ที่หมายได้ ต่างกันอย่างไร หรือ เปรียบเหมือนคนหนึ่งยืนบนยอดเขา อีกคนหนึ่งยืนอยู่เชิงเขา จะให้เห็นอะไร ๆ เหมือนผู้ยืน อยู่บนยอดเขาอย่างไร แล้วได้ทรงแสดงข้อเปรียบเทียบอื่นอีก รวมทั้งข้อที่ผู้ออกบวชบำ�ำเพ็ญ สติปัฏฐาน ๔ บำ�ำเพ็ญฌานได้วิชชา ๓ มีความสิ้นอาสวะในที่สุด

๒๖. ภูมิชสูตร (สูตรว่าด้วยพระเถระชื่อภูมิชะ) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม เช้าวันหนึ่ง ท่านพระภูมิชะเข้าไปยังที่ ประทับของชยเสนราชกุมาร นั่งเหนืออาสนะที่ปูลาดไว้ ชยเสนราชกุมารกล่าวว่า บุคคลจะทำ�ำ ความหวังหรือไม่ก็ตามประพฤติพรหมจรรย์ก็ไม่ควรจะบรรลุผลได้ ท่านพระภูมิชะทูลตอบว่า ท่านไม่ได้ฟังมาจากพระผู้มีพระภาค แต่ก็เชื่อว่าจะทรงตอบว่า ไม่สำ�ำคัญที่ทำ�ำความหวังหรือ ไม่ทำ�ำ ถ้าประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่แยบคาย (อโยนิโส) ก็ไม่ควรบรรลุผล แต่ถ้าประพฤติ พรหมจรรย์โดยแยบคาย ก็ควรบรรลุผลได้ ราชกุมารกล่าวว่า ถ้าอย่างนั้นศาสดาของท่านก็ เหมือนยืนอยู่บนศีรษะของสมณพราหมณ์ท้ังปวง แล้วได้ถวายอาหารของพระองค์ให้ท่าน พระภูมิชะฉัน ๒. ท่านพระภูมิชะกลับมากราบทูลพระผู้มีพระภาค ตรัสตอบว่า ที่ตอบไปนั้นไม่ผิด และได้ทรงชี้แจงเพิ่มเติม เปรียบสมณพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิด จนถึงมีความตั้งใจมั่นผิด ประพฤติพรหมจรรย์ จึงไม่ควรบรรลุผล ว่าเหมือนคนต้องการน้�้ำำมัน แต่ไปคั้นน้�้ำำมันจาก ทราย หรือต้องการนมโค แต่รีดนมจากเขาโค ต้องการไฟ แต่เอาไม้สดชุม่ ด้วยยางมาสีให้ไฟติด ครั้นแล้วทรงแสดงการปฏิบัติถูกในทางที่ตรงกันข้าม

๒๗. อนุรุทธสูตร (สูตรว่าด้วยพระอนุรุทธเถระ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ช่างไม้ช่ือปัญจกังคะ ส่งคนไปนิมนต์ พระอนุรุทธ์พร้อมด้วยภิกษุอื่นอีก ๓ รูป๑ (รวม ๔ รูป) ไปฉันที่บ้าน เมื่อฉันเสร็จแล้ว จึงถาม ๑

ในเมืองไทยมักมีผู้ถือกันว่านิมนต์พระ ๔ รูปเฉพาะไปสวดศพ แต่หลักฐานในพระไตรปิฎกนอกจากสูตรนี้แล้ว ยังมีในอภัยราชกุมารสูตรหน้า ๖๐๖ เเสดงว่าไม่มีการถือ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สุญญตวรรค

681

ปัญหาถึงเรื่อง อัปปมาณาเจโตวิมุติ (ความหลุดพ้นแห่งจิตอันไม่มีประมาณ) กับมหัคคตาเจโต วิมุติ (ความหลุดพ้นแห่งจิตที่เป็นฌาน) มีอรรถะ (ความหมาย) และพยัญชนะ (ตัวอักษร) ต่างกัน หรือว่ามีอรรถะอย่างเดียวกัน มีพยัญชนะต่างกัน พระเถระตอบว่า มีอรรถะและ พยัญชนะต่างกัน โดยอธิบายว่า อัปปมาณาเจโตวิมุติ ได้แก่การแผ่จิต อันประกอบไปด้วย พรหมวิ ห าร ๔ มี เ มตตา เป็ น ต้ น อั น หาประมาณจำ� ำ กั ด มิ ไ ด้ ไ ปยั ง โลกทั้ ง ปวง ทั้ ง หกทิ ศ (รวมทั้งเบื้องบนเบื้องล่าง) ส่วนมหัคคตาเจโตวิมุติ ได้แก่การเจริญฌาน (แผ่กสิณนิมิตไป) กำ�ำหนดขอบเขตเพียงโคนไม้แห่งเดียวบ้าง ๒ - ๓ แห่งบ้าง กำ�ำหนด ๒ - ๓ เขตบ้านบ้าง กำ�ำหนด แว่นแคว้นใหญ่ ๑ บ้าง ๒ - ๓ บ้าง กำ�ำหนดแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขตบ้าง แล้วได้อธิบาย เพิ่มเติมและตอบปัญหาของพระอภิยะกัจจานะอีกเกี่ยวกับเรื่องเทพที่มีแสงสว่าง

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ โฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี สมัยนั้นภิกษุชาวกรุง โกสัมพีแตกกัน ต่างว่ากล่าวเสียดสีกันต่าง ๆ พระผู้มีพระภาคทรงห้ามปรามก็ไม่ฟัง จึงตรัส แสดงธรรมเป็นคติเรื่องการทะเลาะวิวาท แล้วเสด็จไปสู่พาลกโลณการคาม (หมู่บ้านทำ�ำเกลือ ชื่อพาลกะ) ณ ที่น้ันได้ทรงแสดงธรรมแก่พระภคุ แล้วเสด็จไปสู่ป่าชื่อปาจีนวังสะ ผู้เฝ้าป่า ไม่ยอมให้เข้า พระอนุรุทธ์ได้ทราบจึงแจ้งแก่คนเฝ้าป่ามิให้ห้าม เพราะท่านเป็นพระศาสดา ของพวกเรา และได้บอกให้พระนันทิยะ พระกิมพิละมาเฝ้าต้อนรับ พระผู้มีพระภาคตรัส ถามถึงความผาสุก ความสามัคคี ความไม่ประมาท และคุณพิเศษ (โปรดดูจูฬโคสิงคสาลสูตร หน้า ๕๕๗ เทียบดูด้วย) ท่านเหล่านั้นกล่าวตอบในทางที่ดีงาม ๒. ในส่วนที่เกี่ยวกับคุณพิเศษ กราบทูลว่า รู้สึกว่ามีแสงสว่าง และเห็นรูป แต่ ไม่นาน แสงสว่างนั้นและการเห็นรูปก็หายไป ไม่ได้บรรลุนิมิตนั้นอีก ตรัสตอบว่า ควรบรรลุ นิมิตนั้น แล้วตรัสเล่าถึงเหตุการณ์ เมื่อก่อนตรัสรู้ว่าเคยทรงประสบภาวะเช่นนั้นเหมือนกัน แต่ทรงสอบสวนถึงต้นเหตุ ซึ่งทรงแก้ทีละอย่าง ๆ เหตุเหล่านั้นคือความสงสัย การไม่ทำ�ำในใจ ความหดหู่ง่วงงุน ความหวาดสะดุ้ง ความตื่นเต้น ความย่อหย่อน ความเพียรตึงเกินไป ความ เพียรหย่อนเกินไป ความอยาก ความกำ�ำหนดหมายต่าง ๆ การเพ่งรูปมากเกินไป (รวมเป็น ความเศร้าหมองแห่งจิต ๑๑ อย่าง)๑ ในที่สุด เมื่อทรงทราบว่าเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ก็ทรงละได้หมดทุกอย่าง ๑

ความเศร้าหมองแห่งจิตหรืออุปกิเลสทั้งสิบเอ็ดอย่างนี้ เป็นเรื่องของการปฏิบัติธรรมะชั้นสูง ผู้ต้องการทราบ คำ�ำอธิบายละเอียด โปรดดูคำ�ำอธิบายของพระอรรถกถาจรรย์

มัชฌิมนิกาย

๒๘. อุปักกิเลสสูตร (สูตรว่าด้วยเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต)

682

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. ตรัสเล่าต่อไปอีกว่า เมื่อทรงบำ�ำเพ็ญเพียรไป ก็ทรงรู้สึกว่ามีแสงสว่าง แต่ไม่ทรง เห็นรูปบ้าง ทรงเห็นรูป แต่ไม่ทรงรู้สึกว่ามีแสงสว่างบ้าง ตลอดคืนบ้าง ตลอดวันบ้าง ตลอด ทั้งวันทั้งคืนบ้าง เมื่อทรงสอบสวนถึงเหตุปัจจัย ก็ทรงคิดว่า ในสมัยใดไม่สนใจรูปนิมิต (เครื่องหมายคือรูป) สนใจแต่โอภาสนิมิต (เครื่องหมายคือแสงสว่าง) ในสมัยนั้นก็รู้สึกว่ามี แสงสว่าง แต่ไม่เห็นรูป ในสมัยใดไม่สนใจโอภาสนิมิต สนใจแต่รูปนิมิต ในสมัยนั้นย่อมเห็น รูป แต่ไม่รู้สึกว่ามีแสงสว่าง ๔. ต่อจากนั้นทรงแสดงถึงการที่ทรงรู้สึกว่ามีแสงสว่างน้อย เห็นรูปน้อย ทรงรู้สึกว่า มีแสงสว่างไม่มีประมาณ เห็นรูปไม่มีประมาณ เมื่อทรงสอบสวนถึงเหตุปัจจัย ก็ทรงคิดว่า ในสมัยใดสมาธิน้อย ในสมัยนั้นจักษุก็น้อย ทำ�ำให้รู้สึกว่ามีแสงสว่างน้อย เห็นรูปน้อย ด้วยจักษุ น้อย แต่ในสมัยใดสมาธิไม่มีประมาณ ในสมัยนั้นจักษุก็ไม่มีประมาณ ทำ�ำให้รู้สึกว่าแสงสว่าง ไม่มีประมาณ เห็นรูปไม่มีประมาณ (แสดงว่ากำ�ำลังของสมาธิเป็นสำ�ำคัญ ถ้ากำ�ำลังน้อยก็ทำ�ำให้ ทิพยจักษุมีความสามารถน้อยไปด้วย) ครั้นทรงทราบว่าได้ทรงละอุปกิเลสแห่งจิต (ทั้งสิบเอ็ด) ได้แล้ว ก็ทรงคิดว่าได้เจริญสมาธิโดยส่วน ๓ แล้วในบัดนี้ ๕. ต่อจากนั้นทรงแสดงว่า ได้ทรงเจริญ (๑) สมาธิที่มีทั้งวิตกวิจาร (ได้แก่ฌานที่ ๑) (๒) สมาธิที่ไม่มีวิตก แต่มีวิจาร (ได้แก่ฌานที่ ๒ ในฌาน ๕) (๓) สมาธิที่ไม่มีวิตกวิจาร (ได้แก่ฌานที่ ๒ ๓ ๔ ในฌาน ๔ และฌานที่ ๓ ๔ ๕ ในฌาน ๕) (๔) สมาธิที่มีปีติ (ได้แก่ฌานที่ ๑ ๒ ในฌาน ๔ และฌานที่ ๑ ๒ ๓ ในฌาน ๕) (๕) สมาธิที่ไม่มีปีติ (ได้แก่ฌานที่ ๓ ๔ ในฌาน ๔ และฌานที่ ๔ ๕ ในฌาน ๕) (๖) สมาธิที่ประกอบด้วยความสุข (ได้แก่ฌานที่ ๑ ๒ ๓ ในฌาน ๔ และฌาน ที่ ๑ ถึง ๔ ในฌาน ๕) (๗) สมาธิที่ประกอบด้วยอุเบกขา (ได้แก่ฌานที่ ๔ ในฌาน ๔ และฌานที่ ๕ ใน ฌาน ๕)๑ เมื่อได้เจริญสมาธิอย่างนี้แล้วก็เกิดญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยญาณ) ขึ้นว่า ความ หลุดพ้นของพระองค์ไม่กำ�ำเริบ ชาติน้เี ป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ไม่มีการเกิดอีก (หมายเหตุ : สูตรนี้แสดงหลักวิชาในการปฏิบัติจิตใจชั้นสูง ซึ่งเกิดปัญหาแก่พระ สาวก แต่พระองค์ก็ทรงแสดงว่าได้แก้ปัญหาตกมาแล้ว ก่อนตรัสรู้ ในที่น้ีไม่ค่อยได้อธิบาย ๑

ข้อความเรื่องฌาน ๔ และฌาน ๕ ดูคำ�ำอธิบายที่เชิงอรรถหน้า ๘๕๘

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สุญญตวรรค

683

ศัพท์ไว้พิสดาร เพราะเห็นว่าจะต้องอธิบายยืดยาวและใช้หน้ากระดาษมาก อย่างไรก็ตาม สูตรนี้น่าเลื่อมใสเป็นพิเศษในทางปฏิบัติที่แสดงว่า พระพุทธศาสนานั้นมิใช่เรื่องสำ�ำหรับพูด เท่านั้น แต่จะต้องอาศัยความเข้าใจอย่างลึกซึ้งในทางปฏิบัติด้วย และพึงสังเกตว่าในสูตรนี้ นับเป็นหลักฐานแรกที่แสดงฌาน ๕ เพราะที่แล้วมาแสดงแต่ฌาน ๔ เท่านั้น)

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงลักษณะของคนพาล ๓ อย่าง คือ คิดชั่ว พูดชั่ว ทำ�ำชั่ว คนพาลจะต้องประสบทุกข์โทมนัสถึง ๓ ประการในปัจจุนับ และตาย ไปก็จะเข้าสู่นรก กำ�ำเนิดดิรัจฉาน หรือถ้าเกิดในมนุษย์ ก็เกิดในตระกูลต่�่ำำ ยากจน มีผิวพรรณ ทราม มีโรคเบียดเบียน ไม่มีลาภ ส่วนบัณฑิตมีลักษณะ ๓ คือ คิดดี พูดดี ทำ�ำดี บัณฑิต ย่อมได้เสวยสุขโสมนัสถึง ๓ ประการในปัจจุบัน และตายไปก็จะเข้าสู่สุคติโลกสวรรค์ แล้ว ทรงแสดงสมบัติจักรพรรดิ์โดยละเอียดว่า เทียบกันไม่ได้เลย กับสมบัติทิพย์ หรือถ้าเกิด เป็นมนุษย์ ก็เกิดในตระกูลสูงมั่งคั่ง รูปงาม มีลาภ

๓๐. เทวทูตสูตร (สูตรว่าด้วยเทวทูต) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงธรรมว่า ผู้มีทิพยจักษุ ย่อม เห็นสัตว์ทั้งหลายตาย เกิด เลว ประณีต ผิวพรรณดี ผิวพรรณทราม มีคติดี มีคติช่ว ั เข้าถึง ฐานะต่าง ๆ ตามกรรม เปรียบเหมือนคนมีตาดียืนอยู่ตรงกลาง (ระหว่างเรือน ๒ หลัง) ย่อม มองเห็นคนเข้าออก เดินไปเดินมาสู่เรือนฉะนั้น ๒. ทรงแสดงถึงนายนิรยบาล (ผู้รักษานรก) หลายคน จับคนที่ไม่ดีไปแสดงแก่ พญายมขอให้ลงโทษ พญายมถามถึงเทวทูต ๕ คือ เด็ก คนแก่ คนเจ็บไข้ คนถูกลงโทษ เพราะทำ�ำความผิด และคนตาย แล้วชี้แจงให้เห็นว่าจะต้องได้รับผลแห่งการกระทำ�ำ (ที่ช่วั ) นั้น ๆ แล้วทรงแสดงการลงโทษต่าง ๆ ที่นายนิรยบาลเป็นผู้ทำ�ำ รวมทั้งแสดงถึงมหานรก นรกคูถ (อุจจาระ) และนรกชื่อกุกกุละ ซึ่งมีการลงโทษทรมานอย่างน่าสยดสยอง

มัชฌิมนิกาย

๒๙. พาลบัณฑิตสูตร (สูตรว่าด้วยพาลและบัณฑิต)

684

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วิภังควรรค คือ วรรคกำ�ำหนดด้วยการแจกแจง มี ๑๒ สูตร ๓๑. ภัทเทกรัตตสูตร (สูตรว่าด้วยราตรีเดียวที่ดี) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงบทตั้ง (อุทเทส) และคำ�ำอธิบาย หรือการแจกแจง (วิภังค์) เกี่ยวกับบุคคลผู้มีราตรีเดียวอันดี โดยใจความคือไม่ให้ติดตาม เรื่องล่วงมาแล้ว ไม่ให้หวังเฉพาะเรื่องที่ยังมาไม่ถึง ให้เห็นแจ้งปัจจุบัน ให้รีบเร่งทำ�ำความเพียร เสียในวันนี้ ใครจะรู้ว่าความตายจะมีในวันพรุ่ง เพราะจะผัดเพี้ยนต่อมฤตยูผู้มีเสนาใหญ่ ย่อมไม่ได้ คนที่มีความเพียรอย่างนี้ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน เรียกว่ามีราตรีเดียว อันดี (อันเจริญ) การไม่ติดตามอดีต การไม่หวังเฉพาะอนาคต ตรัสอธิบายว่า ไม่ให้มีความ ยินดีเพลิดเพลินในอดีตและอนาคตนั้น

๓๒. อานันทภัทเทกรัตตสูตร (สูตรว่าด้วยพระอานนท์อธิบายภัทเทกรัตตสูตร) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม สมัยนั้นพระอานนท์กล่าวธรรมแก่ภิกษุ ทั้งหลายในโรงฉัน (อุปฐานศาลา) โดยอธิบายทั้งบทตั้ง และคำ�ำอธิบายแห่งภัทเทกรัตตสูตร พระผูม้ พร ี ะภาคเสด็จมาตรัสถามทราบความ ทรงรับรองคำ�ำอธิบายนั้น

๓๓. มหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร (สูตรว่าด้วยพระมหากัจจานะอธิบายภัทเทกรัตตสูตร) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม มีเรื่องเล่าถึงพระมหากัจจานะแสดงธรรม อธิบายขยายความ แห่งภัทเทกรัตตสูตรที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ย่อ ๆ ให้พิสดาร เมื่อ พระผู ้ มี พระภาคทรงทราบ ก็ตรัสชมเชยและว่า ถ้าถามให้ทรงอธิบาย ก็จะทรงอธิบายใน ทำ�ำนองเดียวกันนี้

๓๔. โลมสกังคิยสูตร (สูตรว่าด้วยพระโลมสกังคิยะ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม เรื่องเล่าว่า เทพบุตรถามพระโลมสกังคิยะ เรื่องภัทเทกรัตตสูตร ทั้งบทตั้งทั้งคำ�ำอธิบาย ท่านตอบไม่ได้ จึงไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค กราบทูล ถามให้ทรงแสดงทั้งบทตั้งและคำ�ำอธิบาย ใจความก็อย่างเดียวกับสูตรที่ ๓๑

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ วิภังควรรค

685

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ทรงตอบคำ�ำถามของสุภมาณพบุตรแห่ง โตเทยยพราหมณ์ เกี่ยวกับผลร้ายผลดีต่าง ๆ ๗ คู่ว่า เนื่องมาจากกรรมคือการกระทำ�ำของ สัตว์ คือ ๑. มีอายุน้อย เพราะฆ่าสัตว์ มีอายุยืน เพราะไม่ฆ่าสัตว์ ๒. มีโรคมาก เพราะเบียดเบียนสัตว์ มีโรคน้อย เพราะไม่เบียดเบียนสัตว์ ๓. มีผิวพรรณทราม เพราะขี้โกรธ มีผิวพรรณดี เพราะไม่ขี้โกรธ ๔. มีศักดาน้อย เพราะมักริษยา มีศักดามาก เพราะไม่มักริษยา ๕. มีโภคทรัพย์น้อย เพราะไม่ให้ทาน มีโภคทรัพย์มาก เพราะให้ทาน ๖. เกิดในตระกูลต่�่ำำ เพราะกระด้างถือตัวไม่อ่อนน้อม เกิดในตระกูลสูง เพราะไม่ กระด้างถือตัว แต่รู้จักอ่อนน้อม ๗. มีปัญญาทราม เพราะไม่เข้าไปหาสมณพราหมณ์ ไต่ถามเรื่องกุศล อกุศล เป็นต้น มีปัญญาดี เพราะเข้าไปหาสมณพราหมณ์ ไต่ถามเรื่องกุศล อกุศล เป็นต้น สุภมาณพบุตรโตเทยยพราหมณ์กราบทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็น อุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๓๖. มหากัมมวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการจำ�ำแนกกรรม สูตรใหญ่) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ ตรัสแสดงธรรมแก่ พระอานนท์ ภายหลังที่ตรัสปรารภเรื่องพระสมิทธิตอบคำ�ำถามของปริพพาชกโปตลิบุตรแง่เดียว แทนที่จะตอบแบ่งตามเหตุผล เมือ่ พระอานนท์กราบทูลขอร้อง จึงทรงแสดงเรือ่ งการจำ�ำแนกกรรม เรื่องใหญ่ โดยแสดงถึงบุคคล ๔ ประเภท คือ ๑. ทำ�ำชั่วแล้วไปเกิดในอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก ๒. ทำ�ำชั่วแล้วไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ ๓. ทำ�ำดีแล้วไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ ๔. ทำ�ำดีแล้วไปเกิดในอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก ซึง่ ทำ�ำให้สมณพราหมณ์บางพวกผูเ้ ห็นไม่ตลอดสายเข้าใจผิด ทรงรับรองเฉพาะคำ�ำกล่าว ที่ถูกต้อง ที่ไม่ถูกต้องก็ไม่ตรัสรับรอง นอกจากนั้น ทรงแสดงเหตุผล คือกรรมดีกรรมชั่วที่

มัชฌิมนิกาย

๓๕. จูฬกัมมวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการจำ�ำแนกกรรม สูตรเล็ก)

686

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทำ�ำก่อนทำ�ำหลัง และการมีความเห็นถูกเห็นผิดก่อนตายว่า อาจแทรกส่งผลให้คนเข้าใจผิดได้ แต่ความจริงกรรมทุกอย่างจะส่งผลทั้งสิ้น (เพียงแต่ให้เข้าใจให้ตลอดสายและไม่สับเหตุผล)๑

๓๗. สฬายตนวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกอายตนะ ๖) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงธรรมเรื่องการแจกอายตนะ ๖ โดยตั้งบทตั้ง (อุทเทส) ว่า ควรทราบอายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ หมวดวิญญาณ ๖ หมวดผัสสะ ๖ มโนปวิจาร (ความท่องเที่ยวไปแห่งใจ) ๑๘ ทางไปของสัตว์ (สัตตบท) ๓๖ เป็นต้น ครั้นแล้ว ทรงแจกอายตนะภายใน ๖ ว่ า มี ต า เป็ น ต้ น อายตนะภายนอก ๖ ว่ า มี รู ป เป็ น ต้ น วิญญาณกาย ๖ มีจักขุวิญญาณ เป็นต้น ผัสสกาย ๖ มีจักขุสัมผัส เป็นต้น มโนปวิจาร ๑๘ คือเห็นรูป ฟังเสียง เป็นต้นแล้ว ใจก็ทอ่ งเทีย่ วไปสูร่ ปท ู เี่ ป็นทีต่ ง้ั แห่งโสมนัส โทมนัส และอุเบกขา (เวทนาทางใจ ๓ × อายตนะ ๖ = ๑๘) ส่วนสัตตบทหรือทางไปของสัตว์ ๓๖ ทรงแสดง โสมนัส (ความดีใจ) ที่อาศัยเรือน ๖ อาศัยเนกขัมมะ (การออกจากกาม) ๖ โทมนัส (ความ เสียใจ) ที่อาศัยเรือน ๖ อาศัยเนกขัมมะ ๖ อุเบกขาที่อาศัยเรือน ๖ อาศัยเนกขัมมะ ๖ (เวทนาทางใจ ๓ × เรือนกับเนกขัมมะ ๒ × อายตนะ ๖ = ๓ × ๒ × ๖ = ๓๖) ครั้นแล้วทรงแสดงธรรมให้อาศัยส่วนที่อาศัยเนกขัมมะ ให้ละส่วนที่อาศัยเรือน แล้ว ทรงแสดงคุณลักษณะของศาสดา

๓๘. อุทเทสวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยบทตั้งและคำ�ำอธิบาย) ๑. พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงอุทเทสวิภังค์ คือบทตั้ง พร้อม ทัง้ คำ�ำอธิบายที่วา่ ภิกษุพงึ พิจารณาโดยประการที่วญ ิ ญานของเธอจะไม่ซดั ส่ายไปภายนอก ไม่ตง้ั อยู่ในภายใน ไม่ยึดมั่นถือมั่น ไม่สะดุ้ง เมื่อเป็นเช่นนี้ กจ็ ะไม่มีความเกิดขึ้นแห่งชาติ ชรา มรณะ และเหตุให้ทุกข์เกิดอีกต่อไป ตรัสเพียงย่อ ๆ เท่านี้แล้วก็เสด็จลุกขึ้นเข้าสู่พระวิหาร ๒. ภิกษุทั้งหลายจึงไปหาพระมหากัจจานเถระ ขอให้อธิบายขยายความโดยพิสดาร ซึ่งท่านก็ได้อธิบายชี้แจงเป็นข้อ ๆ ไป (แต่มีข้อน่าสังเกตว่า ในประโยคว่า วิญญาณไม่ตั้งอยู่ใน ๑

สับ หมายถึง สับสน ปะปน - ม.พ.ป.

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ วิภังควรรค

687

ภายใน ท่านใช้คำ�ำว่า จิต แทนคำ�ำว่า วิญญาณ ว่าไม่ติดอยู่ในองค์ฌาน) เมื่อภิกษุทั้งหลายไป กราบทูลพระผู้มีพระภาค ก็ตรัสชมเชยพระมหากัจจานเถระ และตรัสสอนให้ทรงไว้อย่างที่ ได้แสดงไว้แล้ว

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงอรณวิภังค์ คือการแจกธรรมที่ ไม่เป็นข้าศึก มีใจความสำ�ำคัญ คือ ไม่พึงประกอบเนือง ๆ ซึ่งกามสุข และการทรมานตัวให้ลำ�ำบาก พระตถาคตตรัสรู้ ทางสายกลาง ที่ไม่อาศัยส่วนสุดทั้งสอง อันทำ�ำให้เกิดดวงตา เกิดญาณ เป็นไปเพื่อตรัสรู้ และนิพพาน พึงรู้การยกย่อง การรุกราน แล้วไม่พึงแสดงธรรมยกย่องหรือรุกรานบุคคล ไม่พึง กล่าววาจาในที่ลับ (ไม่พูดส่อเสียด) ไม่พึงกล่าววาจาเลอะเทอะในที่พร้อมหน้า พึงพูดโดย ไม่รีบด่วน ไม่พึงยึดถือถ้อยคำ�ำในพื้นชนบท ไม่พึงข้ามบัญญัติทางโลก (คือไม่ยึดมั่นถือมั่น โวหารทางโลก แต่ในขณะเดียวกัน ก็ไม่ขวางโลกโดยไม่ยอมพูดรู้เรื่องกับชาวโลก๑) พร้อมทั้ง ตรัสอธิบายโดยละเอียดว่า ข้อปฏิบัติหรือธรรมะที่กล่าวมานี้เป็นธรรมะที่ไม่มีข้าศึก ตรัสสอนภิกษุทั้งหลายให้รู้จักธรรมทั้งที่มีข้าศึกและไม่มีข้าศึก และให้ปฏิบัติข้อ ปฏิบัตทิ ี่ไม่มีข้าศึก แล้วตรัสสรรเสริญว่า กุลบุตรชื่อสุภูติเป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติที่ไม่มีข้าศึก

๔๐. ธาตุวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกธาตุ) ๑. พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นมคธ เสด็จแวะพัก ณ กรุงราชคฤห์ ทรง อาศัยที่อยู่ของช่างหม้อชื่อภัคคะพักแรมคืน ตรัสแสดงธรรมแก่กุลบุตรชื่อปุกกุสาติผู้บวช อุทิศพระองค์ แต่ไม่รู้จักพระองค์ โดยใจความสำ�ำคัญ คือ บุรุษนี้มีธาตุ ๖ มีอายตนะสำ�ำหรับถูกต้อง ๖ มีความท่องเที่ยวไปแห่งใจ ๑๘ (มโนปวิจาร) มีธรรมที่ควรตั้งใจไว้ในใจ ๔ บุคคลตั้งอยู่ในธรรมที่ควรตั้งไว้ในใจแล้ว กิเลส ๑

ไม่ยอมพูดรู้เรื่องกับชาวโลก หมายถึง อาการของคนขวางโลก - ม.พ.ป.

มัชฌิมนิกาย

๓๙. อรณวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกธรรมที่ไม่มีข้าศึก)

688

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ย่อมไม่เป็นไป เมื่อกิเลสไม่เป็นไป ก็เรียกได้ว่า มุนีผู้สงบระงับ ไม่ควรประมาทปัญญา ควรตามรักษาสัจจะ ควรเจริญการสละ ควรศึกษาความสงบ แล้วได้ตรัสอธิบายรายละเอียด ๒. ในการแจกรายละเอียด ทรงแสดง ธาตุ ๖ คือ ดิน น้�้ำำ ไฟ ลม อากาศ วิญญาณ อายตนะ สำ�ำหรับถูกต้อง ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ มโนปวิจาร ๑๘ คือความท่องเที่ยวไปแห่งใจในโสมนัส (ความดีใจ) ๖ ในโทมนัส (ความเสียใจ) ๖ ในอุเบกขา (ความรู้สึกเฉย ๆ) ๖ รวมเป็น ๑๘ ธรรมที่ควรตั้งไว้ในใจ ๔ คือ ปัญญา สัจจะ จาคะ (การสละกิเลส) และอุปสมะ (ความสงบระงับ) แล้วตรัสอธิบายแต่ละข้อโดยพิสดารต่อไปอีก โดยเฉพาะวิญญาณ ตรัสอธิบายว่า ได้แก่ สิ่งที่รู้แจ้งสุข ทุกข์ และไม่ทุกข์ไม่สุข (ดูมหาเวทัลลสูตร หน้า ๕๗๕ เทียบดูดว้ ย) ๓. พระปุกกุสาติก็รู้ได้ทันทีว่าตนพบพระศาสดาแล้ว จึงลงกราบขอประทานอภัยโทษ พระผู้มีพระภาคตรัสประทานอภัย พระปุกกุสาติ (ซึ่งเดิมบวชเอาเอง) จึงกราบทูลขอบรรพชา อุปสมบท ตรัสสั่งให้หาบาตรจีวร ในขณะที่หาบาตรจีวรนั้น ก็ถูกแม่โคขวิดถึงแก่ชีวิต เมื่อมีผู้ กราบทูลถามถึงคติในสัมปรายภพ (ภพเบื้องหน้า) ของปุกกุสาติ ก็ตรัสตอบว่า เป็นอนาคามี เพราะละสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ ประการได้

๔๑. สัจจวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกอริยสัจจ์) ๑. พระผูม้ พร ี ะภาคประทับ ณ ป่าอิสปิ ตนมิคทายวัน๑ แขวงกรุงพาราณสี ตรัสเล่าเรือ่ ง ที่ทร งแสดงธรรมจั ก ร ณ ป่ า อิ สิ ป ตนมิ คท ายวั น แล้ ว ตรั ส แนะให้ ค บพระสาริ บุ ต รและ พระโมคคัลลานะ ซึ่งเป็นบัณฑิต เป็นผู้อนุเคราะห์เพื่อนพรหมจารี (คือเพื่อนผู้ร่วมประพฤติ พรหมจรรย์ หรื อ เพื่ อ นภิ ก ษุ ด ้ ว ยกั น ) ตรั ส เปรี ย บพระสาริ บุ ต รด้ ว ยผู ้ ใ ห้ กำ� ำ เนิ ด เปรี ย บ พระโมคคั ลล านะด้ ว ยผู ้ เ ลี้ ย งดู (แม่ น ม) พระสาริ บุ ต รแนะนำ� ำ ให้ ตั้ ง อยู ่ ใ นโสดาปั ต ติ ผ ล พระโมคคัลลานะก็แนะนำ�ำให้ต้งั อยู่ในมรรคผลที่สูง ๆ ขึ้นไป และพระสาริบุตรเป็นผู้อาจอธิบาย อริยสัจจ์ ๔ โดยพิสดาร ๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสดั่งนี้แล้ว ก็เสด็จลุกขึ้นเข้าไปสู่พระวิหาร พระสาริบุตรก็ แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย อธิบายเรื่องอริยสัจจ์ ๔ โดยพิสดาร ๑

คำ�ำว่า มิคทายวัน เป็นคำ�ำบาลี เขียนแบบสันสกฤตเป็น มฤคทายวัน - ม.พ.ป.

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ วิภังควรรค

689

๑. พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ นิโครธาราม ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ พระนาง มหาปชาบดี โคตมี นำ�ำคู่ผ้าใหม่ซึ่งทรงกรอด้ายเองทอเองไปถวายพระผูม้ ีพระภาค ขอให้ทรงรับ เพื่อเป็นการอนุเคราะห์ พระผู้มีพระภาคตรัสแนะให้ถวายในสงฆ์ อันจะชื่อว่าบูชาทั้งพระองค์ และพระสงฆ์ พระนางมหาปชาบดี โคตมี ทรงยืนยันขอถวายพระผู้มีพระภาคตามเดิมเป็น ครั้งที่ ๒ และครั้งที่ ๓ พระผูม้ ีพระภาคก็ทรงแนะนำ�ำตามเดิมแม้ครั้งที่ ๒ แม้ครั้งที่ ๓ ๒. พระอานนท์จงึ กราบทูลขอให้พระผูม้ พร ี ะภาคทรงรับ โดยอ้างอุปการคุณ ซึง่ พระนาง มหาปชาบดี โคตมี เคยมีต่อพระผู้มีพระภาคในการที่ทรงเลี้ยงดู ทรงให้ดื่มถัญญ์ (น้�้ำำนม) ภายหลังที่พระพุทธมารดาสวรรคต และอ้างอุปการคุณที่พระผู้มีพระภาคทรงมีต่อพระนาง มหาปชาบดี โคตมี เป็นเหตุให้พระนางถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์เป็นสรณะ ทรงเว้น จากการฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดปด ดื่มน้�้ำำเมาคือสุราและเมรัย ทรง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ประกอบด้วยศีลที่ พระอริยเจ้าใคร่ ทรงหมดความสงสัยในอริยสัจจ์ ๔ ประการ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า บุคคลอาศัยผู้ใด แล้วตั้งอยู่ในคุณธรรมตามที่พระอานนท์กล่าวมานั้น พระองค์ไม่ตรัสการ ที่บุคคลนั้นกราบไหว้ ลุกขึ้นต้อนรับ ทำ�ำอัญชลีกรรม (พนมมือไหว้) สามีจิกรรม (การแสดง อัธยาศัยไมตรีให้เหมาะสมแก่ฐานะ) และการให้ปัจจัย ๔ มีผ้านุ่งห่ม เป็นต้น ว่าเป็นการ ตอบแทนอันดีต่อผูท้ ี่ตนอาศัยนั้น ๓. แล้วทรงแสดงทักษิณา (ของให้หรือของถวาย) ที่เจาะจงบุคคล ๑๔ ประเภทเป็น ข้อ ๆ ไป คือ การที่บุคคลถวายทานหรือให้ทาน (๑) ในพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า (๒) ในพระปัจเจกพุทธเจ้า (๓) ในพระอรหันตสาวกของพระตถาคต (๔) ในท่านผู้ปฏิบัติเพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล (๕) ในพระอนาคามี (๖) ในท่านผู้ปฏิบัติเพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล (๗) ในพระสกทาคามี (๘) ในท่านผู้ปฏิบัติเพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล (๙) ในพระโสดาบัน

มัชฌิมนิกาย

๔๒. ทักขิณาวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกทักษิณา ของทำ�ำทาน)

690

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๑๐) ในท่านผู้ปฏิบัติเพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล (๑๑) ในท่านผู้ปราศจากความกำ�ำหนัดในกาม ภายนอก (พระพุทธศาสนา) (๑๒) ในบุถุชน (คนยังหนาด้วยกิเลส) ผูม้ ีศีล (๑๓) ในบุถุชนผูท้ ุศล ี (๑๔) ในสัตว์ดริ ัจฉาน ๔. แล้วทรงแสดงว่า ทักษิณา มีคุณอันพึงหวังได้ คือทานที่ให้ในสัตว์ดิรัจฉาน มีคุณ ถึงร้อย ในบุถุชนผูท้ ุศีล มีคุณถึงพัน ในบุถุชนผู้มีศีล มีคุณถึงแสน ในท่านผู้ปราศจากความ กำ�ำหนัดในกาม ภายนอก (พระพุทธศาสนา) มีคุณถึงแสนโกฏิ ในท่านผูป้ ฏิบัติเพื่อทำ�ำให้แจ้งซึ่ง โสดาปัตติผล มีคุณเป็นอสงไขย (นับไม่ได้) อัปไมย (ประมาณไม่ได้) จึงไม่จำ�ำเป็นต้องกล่าวถึง ทานที่ถวายในบุคคลที่สูงขึ้นไปกว่านี้ ๕. แล้วทรงแสดงทักษิณา (ของถวาย) ที่เป็นไปในสงฆ์ ๗ ประเภท คือ (๑) ในสงฆ์สองฝ่าย (ภิกษุสงฆ์ ภิกษุณีสงฆ์) มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข (๒) ในสงฆ์สองฝ่าย เมื่อพระตถาคตปรินพพ ิ านแล้ว (๓) ในภิกษุสงฆ์ (๔) ในภิกษุณีสงฆ์ (๕) ทักษิณาที่เจาะจงภิกษุ หรือภิกษุณจำี �ำนวนเท่านั้นเท่านี้จากสงฆ์ (๖) ทักษิณาที่เจาะจงภิกษุเท่านั้นเท่านี้จากสงฆ์ (๗) ทักษิณาที่เจาะจงภิกษุณีเท่านั้นเท่านี้จากสงฆ์ ๖. ตรัสว่า ในอนาคตกาลนานไกล จักมีโคตรภู๑ (สงฆ์) ผู้มีผ้ากาสาวะที่คอ เป็นผู้ ทุศีล มีบาปธรรม บุคคลจักถวายทานอุทิศสงฆ์ในโคตรภู (สงฆ์) ผู้ทุศีลเหล่านั้น แม้ทักษิณา ที่เป็นไปในสงฆ์น้ัน เราก็กล่าวว่านับไม่ได้ประมาณไม่ได้ เราไม่กล่าวว่า ทานที่เจาะจงบุคคล มีผลมากกว่าทักษิณาที่เป็นไปในสงฆ์โดยปริยายไร ๆ เลย ๗. ตรัสแสดงความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา ๔ อย่าง คือทักษิณาที่ (๑) บริสุทธิ์ฝ่ายทายก (ผู้ให้) ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก (ผู้รับ) (๒) บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก ๑

โคตรภูสงฆ์ หมายถึงสงฆ์โดยชื่อ แต่ความประพฤติย่อหย่อน อรรถกถาแสดงว่า ได้แก่ผมู้ ีผ้ากาสาวะพันที่มือหรือ ที่คอ พอเป็นเครื่องหมาย แต่มีบุตรภริยา และประกอบอาชีพต่าง ๆ เช่น กสิกรรม พาณิชยกรรม ตามปกติ อนึ่ง คำ�ำว่า โคตรภู นี้ ยังหมายถึงผู้อยู่ก่งึ กลางระหว่างพระอริยเจ้า กับบุถุชน คือคนที่ยังหนาไปด้วยกิเลส

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สฬายตนวรรค

691

(๓) ไม่บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายก ทั้งฝ่ายปฏิคาหก (๔) บริสุทธ์ทั้งฝ่ายทายก ทั้งฝ่ายปฏิคาหก พร้อมทั้งทรงแสดงรายละเอียดกำ�ำหนดความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ ด้วยการที่บุคคล มีศล ม ี ีกลั ยาณธรรม และทุศล ม ี ีบาปธรรม

สฬายตนวรรค คือ วรรคที่กำ�ำหนดด้วยอายตนะ ๖ มี ๑๐ สูตร

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม สมัยนั้นอนาถปิณฑิกคฤหบดีไม่สบาย เป็น ไข้หนัก จึงส่งคนไปกราบทูลพระผู้มีพระภาคให้ทรงทราบ และให้ถวายบังคมแทนตน กับ ส่งคนไปอาราธนาพระสาริบุตรไปยังที่อยู่ของตน เพื่อเป็นการอนุเคราะห์ พระสาริบุตรรับ นิมนต์แล้วก็ไปเยี่ยมไต่ถาม โดยมีพระอานนท์ตามไปด้วย เป็นปัจฉาสมณะ (ภิกษุผู้ติดตาม) คฤหบดีกล่าวตอบว่า มีทุกขเวทนากล้า จึงกล่าวธรรมสั่งสอน คือ ๑. ท่านพึงสำ�ำเนียกว่า จักไม่ยึดถือตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ และวิญญาณของท่าน จักไม่อาศัยตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ๒. ท่านพึงสำ�ำเนียกว่า จักไม่ยึดถือรูป กลิ่น เสียง รส โผฏฐัพพะ (สิ่งที่พึงถูกต้อง ด้วยกาย) ธรรมะ (สิ่งที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยใจ) และวิญญาณของท่านจักไม่อาศัยรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมะ ๓. ท่านพึงสำ�ำเนียกว่า จักไม่ยึดถือวิญญาณ (๖) มีจักขุวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ ทางตา) เป็นต้น และวิญญาณของท่านจักไม่อาศัยวิญญาณ (๖) มีจักขุวิญญาณ เป็นต้น ๔. ท่านพึงสำ�ำเนียกว่า จักไม่ยึดถือสัมผัส (ความถูกต้อง ๖) มีจักขุสัมผัส (ความ ถูกต้องทางตา) เป็นต้น และวิญญาณของท่านจักไม่อาศัยสัมผัส (๖) มีจักขุสัมผัส เป็นต้น ๕. ท่านพึงสำ�ำเนียกว่า จักไม่ยึดถือเวทนา (ความรู้สึกหรือเสวยอารมณ์ ๖) มีจักขุ สัมผัสสชาเวทนา (ความรูส้ กึ อารมณ์อนั เกิดแต่สมั ผัสทางตา) เป็นต้น และวิญญาณ ของท่านจักไม่อาศัยเวทนา (๖) มีจักขุสัมผัสสชาเวทนา เป็นต้น

มัชฌิมนิกาย

๔๓. อนาถปิณฑิโกวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการให้โอวาทแก่อนาถปิณฑิกคฤหบดี)

692

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๖. ท่านพึงสำ�ำเนียกว่า จักไม่ยึดถือธาตุดิน ธาตุน้�้ำำ ธาตุไฟ ธาตุลม ธาตุอากาศ และ ธาตุรู้ (วิญญาณธาตุ) และวิญญาณของท่านจักไม่อาศัยธาตุดิน เป็นต้น ๗. ท่านพึงสำ�ำเนียกว่า จักไม่ยึดถือ (ขันธ์ ๕) รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ และวิญญาณของท่านจักไม่อาศัยรูป เป็นต้น ๘. ท่ า นพึ ง สำ� ำ เนี ย กว่ า จั ก ไม่ ยึ ด ถื อ (อรู ป ฌาน ๔ คื อ ) อากาสานั ญ จายตนะ วิ ญ ญาณั ญ จายตนะ อากิ ญ จั ญ ญายตนะ และเนวสั ญ ญานาสั ญ ญายตนะ ๑ และวิญญาณของท่านจักไม่อาศัยอากาสานัญจายตนะ เป็นต้น ๙. ท่านพึงสำ�ำเนียกว่า จักไม่ยึดถือโลกนี้โลกหน้า และวิญญาณของท่านจักไม่ อาศัยโลกนี้โลกหน้า ๑๐. ท่านพึงสำ�ำเนียกว่า จักไม่ยึดถือสิ่งที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้แสวงหา ได้ติดตามด้วยใจ และวิญญาณของท่านจักไม่อาศัยสิ่งนั้น อนาถปิณฑิกคฤหหบดีได้ฟัง ก็ร้องไห้ พระอานนท์จึงถามว่า ท่านยังติดยังอาลัย อยู่หรือ คฤหบดีตอบว่า มิได้ติด มิได้อาลัย แต่ไม่เคยได้ฟังธรรมิกถาอย่างนี้ เมื่อทราบว่า ธรรมิ ก ถาเช่ น นี้ ไม่ ไ ด้ แ สดงแก่ ค ฤหั ส ถ์ ผู ้ นุ ่ ง ผ้ า ขาว แต่ แ สดงแก่ บ รรพชิ ต จึ ง ขอร้ อ ง พระสาริบุตรให้แสดงแก่คฤหัสถ์บ้าง เพราะกุลบุตรที่มีกิเลสน้อยมีอยู่จะเป็นผู้รู้ธรรมะได้ ไม่ ไ ด้ ฟ ั ง ก็ จ ะเสื่ อ มจากธรรมะไป พอพระสาริ บุ ต รและพระอานนท์ ก ลั บ แล้ ว ไม่ น าน อนาถปิ ณ ฑิ ก คฤหบดี ก็ ถึ ง แก่ ก รรมไปเกิ ด ในสวรรค์ ช้ั น ดุ สิ ต แล้ ว กลั บ มาปรากฏตน ถวายบังคมพระผูม้ ีพระภาค กล่าวสุภาษิตและชมเชยพระสาริบุตร

๔๔. ฉันโนวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการให้โอวาทพระฉันนะ) พระผูม้ พร ี ะภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ พระสาริบตุ ร พระมหาจุนทะ ๒ และพระฉันนะ อยู่ที่เขาคิชฌกูฏ พระฉันนะไม่สบาย เป็นไข้หนัก พระสาริบุตรจึงชวนพระมหา จุนทะไปเยีย่ มถามอาการ พระฉันนะเล่าทุกขเวทนากล้าให้ฟงั และแสดงความจำ�ำนงจะฆ่าตัวตาย พระสาริบุตรก็ห้ามไว้และแสดงธรรมให้ฟัง มิให้ยึดถืออายตนะภายในมีตา เป็นต้น วิญญาณมี จักขุวิญญาณ เป็นต้น อายตนะภายนอกมีรูป (ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักขุวิญญาณ) เป็นต้น ว่าเป็น ของเรา เราเป็นนั้น นั่นเป็นตัวตนของเรา เมื่อพระสาริบุตรกับพระมหาจุนทะกลับไปแล้ว ๑ โปรดดูคำ�ำอธิบายหน้า ๑๙๓ ข้อ ๒๑๓ หมายเลข ๗ ๒

พระฉันนะ คนละรูปกับพระฉันนะที่ตามเสด็จเจ้าชายสิทธัตถะ เมื่อเสด็จออกบวช - ม.พ.ป.

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สฬายตนวรรค

693

พระฉันนะก็ฆ่าตัวตาย พระสารีบุตรไปกราบทูลถาม พระผู้มีพระภาคก็ตรัสตอบโดยใจความว่า ผู้ใดละทิ้งกายนี้ ยึดถือกายอื่น เรากล่าวว่ามีโทษ แต่ภิกษุฉันนะเป็นผู้ไม่มีโทษ (อรรถกถาแก้ว่า สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์พร้อมกับการสิ้นชีวิต ที่เรียกว่าสมสีสี)

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม พระปุณณะเข้าไปเฝ้ากราบทูลขอให้ ประทานโอวาท จึงทรงแสดงธรรมสอนให้ไม่เพลิดเพลินยินดีในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมะที่น่าปรารถนา รักใคร่ชอบใจ เมื่อดับความเพลิดเพลินได้ก็ดับทุกข์ได้ ๒. พระปุณณะกราบทูลว่า ท่านจักไปอยู่ในชนบทชื่อสุนาปรันตะ พระผู้มีพระภาค ตรัสว่า ชาวสุนาปรันตะดุร้าย ถ้าเขาด่าว่า เธอจะทำ�ำอย่างไร กราบทูลว่า ข้าพระองค์จักคิดว่า ด่ายังดีกว่าทำ�ำร้ายด้วยมือ ตรัสถามว่า ถ้าเขาทำ�ำร้ายด้วยมือ จะทำ�ำอย่างไร กราบทูลว่า ยังดีกว่า ใช้ก้อนดินทำ�ำร้าย ตรัสถามว่า ถ้าเขาใช้ก้อนดินทำ�ำร้าย จะทำ�ำอย่างไร กราบทูลว่า ยังดีกว่าใช้ ท่อนไม้ทำ�ำร้าย ตรัสถามว่า ถ้าเขาใช้ท่อนไม้ทำ�ำร้าย จะทำ�ำอย่างไร กราบทูลว่า ยังดีกว่าทำ�ำร้าย ด้วยศัสตรา ตรัสถามว่า ถ้าเขาทำ�ำร้ายด้วยศัสตรา จะทำ�ำอย่างไร กราบทูลตอบว่า ยังดีกว่าฆ่า ด้วยศัสตราที่คม ตรัสถามว่า ถ้าเขาฆ่าด้วยศัสตราที่คม จะทำ�ำอย่างไร กราบทูลว่า บุคคล บางคนยังต้องหาคนมาฆ่า แต่นี่ดที ี่ไม่ต้องหา ได้คนที่มาฆ่าให้ ๓. พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนา และตรัสอนุญาตให้ไปได้ ท่านไปอยู่ในที่นั้น ได้ แสดงธรรมให้มีผู้ประกาศตนเป็นอุบาสก ๕๐๐ คน และท่านเองก็ได้บรรลุวิชชา ๓ (ระลึกชาติ ได้ ทิพยจักษุเห็นสัตว์เกิดตาย ทำ�ำอาสวะให้สิ้น) ภายในพรรษานั้น และได้ปรินิพพานในกาล ต่อมา

๔๖. นันทโกวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการให้โอวาทของพระนันทกะ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม พระนางมหาปชาบดี โคตมี พร้อมด้วย นางภิกษุณีทั้งหลายเข้าไปเฝ้ากราบทูลขอให้ประทานโอวาท จึงทรงมอบหมายให้พระนันทกะผู้ ไม่ประสงค์จะให้โอวาทแก่นางภิกษุณี เป็นผู้ทำ�ำหน้าที่น้ ท ี ่านจึงไปสอน ให้เห็นความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ (ทนอยู่ไม่ได้) ไม่ใช่ตวั ตน ของอายตนะภายใน มีตา เป็นต้น อายตนะภายนอก มีรูป

มัชฌิมนิกาย

๔๕. ปุณโณวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการประทานโอวาทแก่พระปุณณะ)

694

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เป็นต้น วิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์) มีจักขุวิญญาณ (ความรู้แจ้งทางตา) เป็นต้น พร้อมด้วย คำ�ำซักถามให้ตอบด้วยความเห็นจริงของผู้ฟังเอง และพร้อมด้วยคำ�ำเปรียบเทียบหลายข้อ พระผู้มีพระภาคตรัสชมเชยมาก

๔๗. จูฬราหุโลวาทสูตร (สูตรว่าด้วยการประทานโอวาทแก่พระราหุล สูตรเล็ก) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนพระราหุลให้เห็นความเป็นของ ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ (ทนอยู่ไม่ได้) และไม่ใช่ตัวตนของอายนตะภายใน มีตา เป็นต้น อายตนะ ภายนอกมี รู ป เป็ น ต้ น วิ ญ ญาณ มี จั ก ขุ วิ ญ ญาณ (ความรู ้ แ จ้ ง อารมณ์ ด ้ ว ยตา) เป็ น ต้ น สัมผัส (ความถูกต้อง) มีจักขุสัมผัส เป็นต้น เวทนา (ความรู้สึกอารมณ์) มีเวทนาที่เกิดจาก จักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นต้น พระราหุลก็มีจิตหลุดพ้นจากอาสวะไม่ถือมั่นด้วยอุปาทาน

๔๘. ฉฉักกสูตร (สูตรว่าด้วยธรรมะหมวด ๖ รวม ๖ ข้อ) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสสอนภิกษุทั้งหลายถึงธรรมะหมวด ๖ รวม ๖ ข้อ คือ ๑. อายตนะภายใน ๖ มีตา เป็นต้น ๒. อายตนะภายนอก ๖ มีรูป เป็นต้น ๓. วิญญาณกาย (หมวดวิญญาณ) ๖ มีจักขุวิญญาณ เป็นต้น ๔. ผัสสกาย (หมวดความถูกต้อง) ๖ มีจักขุสัมผัส เป็นต้น ๕. เวทนากาย (หมวดเวทนาคือความรู้สึกอารมณ์) ๖ มีเวทนาที่เกิดเพราะจักขุสัมผัส เป็นปัจจัย เป็นต้น ๖. ตัณหากาย (หมวดตัณหา ความทะยานอยาก) ๖ มีตณ ั หาทีเ่ กิดจากเวทนาอันเนือ่ ง มาแต่จักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นต้น พร้อมทั้งตรัสสอนให้เห็นความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มิใช่ตัวตนของสิ่งเหล่านั้น เมื่อจบ พระธรรมเทศนา ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป มีจิตหลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ถือมั่นด้วยอุปาทาน (เป็นพระอรหันต์)

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สฬายตนวรรค

695

๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ทรงแสดงธรรมชื่อว่า ”มหาสฬายตนิกะ„ (ธรรมที่เกี่ยวด้วยอายตนะ ๖ อย่างพิสดาร) โดยทรงแสดงว่า เมื่อไม่รู้ไม่เห็นธรรม ๖ หมวด ดั่งที่ทรงแสดงในฉฉักกสูตร (ก่อนหน้าสูตรนี้สูตรเดียว) ตามเป็นจริง ความลำ�ำบาก เดือดร้อน กระวนกระวาย ทั้งทางกายและทางจิตก็จะเจริญขึ้น ผู้ไม่รู้นั้น ย่อมได้เสวยทั้งทุกข์กาย ทุกข์ใจ แล้วทรงแสดงให้เห็นว่า ถ้ารู้เห็นตามเป็นจริง ไม่กำ�ำหนัดยินดี ก็จะชื่อว่าทำ�ำมรรค มีองค์ ๘ ให้บริบูณ์ เมื่อทำ�ำได้อย่างนั้น ก็จะชื่อว่าทำ�ำธรรมะอื่น (ในโพธิปักขิยธรรม ดูหน้า ๔๕๙ เสด็จป่ามหาวันประชุมภิกษุสงฆ์) ให้บริบูรณ์ด้วย ๒. ครั้นแล้วทรงแสดงธรรมะที่เทียมคู่ คือ สมถะ (การทำ�ำใจให้สงบ) และวิปัสสนา (การทำ�ำปัญญาให้เห็นแจ้ง) และแสดง ธรรมที่ควรกำ�ำหนดรู้ คือ ขันธ์ ๕ ธรรมที่ควรละ คือ อวิชชา (ความไม่รู้อริยสัจจ์ ๔) และ ภวตัณหา (ความอยากเป็นนั่นเป็นนี่) ธรรมที่ควรเจริญ คือ สมถะและวิปัสสนา ธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้ง คือ วิชชา (ความรู้อริยสัจจ์ ๔) และ วิมุติ (ความหลุดพ้น)

๕๐. นครวินเทยยสูตร (สูตรว่าด้วยพราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านนครวินทะ) ๑. พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จแวะพัก ณ หมู่บ้านพราหมณ์แคว้นโกศลชื่อนครวินทะ ตรัสแสดงธรรมแก่พราหมคฤหบดี เหล่านั้น ผู้มาเฝ้าว่า ถ้านักบวชลัทธิอื่นถามท่านว่า สมณพราหมณ์เช่นไร ไม่ควรสักการะ เคารพนับถือบูชา ก็พึงตอบว่า ได้แก่สมณพราหมณ์พวกที่ยังไม่ปราศจาก ราคะ (ความกำ�ำหนัดยินดี) โทสะ (ความคิดประทุษร้าย) โมหะ (ความหลง)

มัชฌิมนิกาย

๔๙. สฬายตนวิภังคสูตร (สูตรว่าด้วยการแจกอายตนะ ๖)

696

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ (สิ่งที่ถูกต้องได้ด้วยกาย) และธรรมะ (สิ่งที่รู้ ได้ด้วยใจ) มีจิตยังไม่สงบระงับในภายใน ยังประพฤติเสมอบ้าง ไม่เสมอบ้าง (ลุ่ม ๆ ดอน ๆ) ทางกาย วาจา ใจ ทั้ ง นี้ เ พราะพวกเราเอง (ที่ เ ป็ น คฤหั ส ถ์ ) ก็ มี คว ามประพฤติ เ ช่ น นั้ น เมื่ อ ไม่ เ ห็ น ความประพฤติสม่�่ำำเสมอ (เรียบร้อย) หรือคุณธรรมที่ยิ่งขึ้นไปของสมณพราหมณ์เหล่านั้น จึงไม่ควรสักการะเคารพบูชาสมณพราหมณ์เหล่านั้น ถ้านักบวชลัทธิอ่ืนจะพึงถามถึงสมณพราหมณ์ที่ควรสักการะเคารพนับถือบูชา ก็พึง ทราบโดยนัยตรงกันข้าม (คือที่ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ) ๒. ครั้นแล้วตรัสต่อไปถึงการที่นักบวชลัทธิอื่นจะพึงถามอาการและความเป็นไป ของสมณพราหมณ์ ที่พวกท่านกล่าวว่า เป็นผู้ปราศจากราคะ ปฏิบัติเพื่อนำ�ำออกซึ่งราคะ ปราศจากโทสะ ปฏิ บั ติ เ พื่ อ นำ� ำ ออกซึ่ ง โทสะ ปราศจากโมหะ ปฏิ บั ติ เ พื่ อ นำ� ำ ออกซึ่ ง โมหะ พวกท่านพึงตอบว่า สมณพราหมณ์เหล่านั้นเสพเสนาสนะป่าอันสงัด ไม่มีรูป เสียง เป็นต้น ที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว เป็นต้น จะทำ�ำให้ยินดียิ่ง พราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านนครวินทะ กราบทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา แสดงตน เป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต

๕๑. ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร (สูตรว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งบิณฑบาต) ๑. พระผูม้ ีพระภาคประทับ ณ เวฬุวนาราม ใกล้กรุงราชคฤห์ เวลาเย็นพระสาริบุตร ออกจากที่เร้นมาเฝ้าถวายบังคมแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนหนึ่ง จึงตรัสถามพระสาริบุตรว่า อินทรีย์ ของท่านผ่องใส ฉวีวรรณของท่านบริสุทธิ์ ท่านอยู่ด้วยธรรมเป็นเครื่องอยู่อะไรมาก เมื่อ พระสาริบุตรกราบทูลว่า อยู่ด้วยสุญญตาวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่มีความว่างเปล่าเป็น อารมณ์) จึงตรัสว่า ดีแล้วที่อยู่ดว้ ยธรรมเป็นเครื่องอยู่แห่งมหาบุรุษ ๒. ครั้นแล้วตรัสถึงการที่ภิกษุผู้หวังจะอยูม่ ากด้วยสุญญตาวิหาร พึงพิจารณาว่า เราเข้าสู่หมู่บ้าน เพื่อบิณฑบาตโดยทางใด เที่ยวไปในที่ใด กลับจากบิณฑบาต โดยทางใด ในทางนั้น ที่น้ัน เรามีความพอใจ มีความกำ�ำหนัดยินดี มีความคิดประทุษร้าย ความหลง ความขัดข้องแห่งจิตในรูป เสียง เป็นต้นหรือไม่

697

เมือ่ พิจารณารูว้ า่ เรายังมีความพอใจในรูป เสียง เป็นต้น ก็พงึ พยายามเพือ่ ละอกุศลบาป ธรรมเหล่านั้น ถ้าพิจารณาเห็นว่าเราไม่มคว ี ามพอใจในรูป เสียง เป็นต้น ก็พงึ อยูด่ ว้ ยปีตปร ิ าโมทย์นัน้ ศึกษาอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน ๓. ต่อจากนั้นพึงพิจารณาว่า เราละกามคุณ ๕ (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ที่น่าปรารถนา รักใคร่พอใจ) และนีวรณ์ ๕ (กิเลสอันกั้นจิตมิให้บรรลุความดี) ได้แล้วหรือยัง เมื่อพิจารณาเห็นว่ายังละไม่ได้ ก็พึงพยายามเพื่อละ เมื่อพิจารณาเห็นว่าละได้แล้ว ก็พึงอยู่ด้วยปีติปราโมทย์น้ัน ศึกษาอยู่ในกุศลธรรม ทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน ๔. ครั้นแล้วทรงแสดงการพิจารณาข้อธรรมอื่นอีก คือ อุปาทานขันธ์ ๕ กำ�ำหนดรู้แล้วหรือยัง สติปัฏฐาน ๔ เจริญแล้วหรือยัง ความเพียรชอบ ๔ เจริญแล้วหรือยัง ธรรมะอันให้บรรลุความสำ�ำเร็จ ๔ อย่าง ธรรมอันเป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน ๕ อย่าง ธรรมอันเป็นกำ�ำลัง ๕ อย่าง ธรรมะอันเป็นองค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้ ๗ อย่าง ทางมีองค์ ๘ อันประเสริฐ สมถะ (การทำ�ำจิตให้สงบ) และวิปัสสนา (การทำ�ำปัญญาให้เห็นแจ้ง) เจริญแล้ว หรือยัง วิชชา (ความรู้อริยสัจจ์ ๔) วิมุติ (ความหลุดพ้น) ทำ�ำให้แจ้งแล้วหรือยัง เมื่อพิจารณาเห็นว่าอะไรยัง ก็พึงพยายามเพื่อทำ�ำการนั้น ๆ เมื่อเห็นว่าทำ�ำเสร็จแล้ว ก็พึงอยู่ด้วยปีติปราโมทย์น้ัน ศึกษาอยู่ในกุศลธรรมทั้งหลายทั้งกลางวันกลางคืน (ดูหน้า ๘๖ ข้อ ๕ และหน้า ๔๗๓ มหาสติปัฏฐานสูตร ประกอบด้วย) ๕. ตรัสสรูปในที่สุดว่า สมณะหรือพราหมณ์ในอดีตกาล อนาคตกาลนานไกล หรือ ในบัดนี้ที่ทำ�ำบิณฑบาตให้บริสุทธิ์กพ็ ิจารณาแล้วอย่างนี้ ทำ�ำให้บิณฑบาตบริสุทธิ์อย่างนี้

มัชฌิมนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สฬายตนวรรค

698

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๕๒. อินทริยภาวนาสูตร (สูตรว่าด้วยการอบรมอินทรีย์) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่าไผ่ ใกล้นิคม ชื่อกัชชังคลา ตรัสถามอุตตรมาณพ ผู้เป็นศิษย์ของปาราสิริยพราหมณ์ว่า พราหมณ์ผู้นั้นแสดงถึงการอบรมอินทรีย์๑ แก่สาวก อย่างไร มาณพกราบทูลว่า พราหมณ์สอนไม่ให้เห็นรูป ไม่ให้ฟังเสียง พระผู้มีพระภาคจึง ตรัสว่า ถ้าอย่างนั้น คนตาบอดหูหนวกก็จักชื่อว่าได้อบรมอินทรีย์ด้วย มาณพก็เก้อเขิน นิ่งก้มหน้า ๒. จึงตรัสกะพระอานนท์ว่า ปาราสิริยพราหมณ์แสดงการอบรมอินทรีย์แก่สาวก ต่างจากการอบรมอินทรีย์ในอริยวินัย (วินัยของพระอริยเจ้า) เมื่อพระอานนท์กราบทูลขอให้ ทรงอธิบาย จึงตรัสแสดงถึงการอบรมอินทรีย์ เมื่อเห็นรูป ฟังเสียง ดมกลิ่น ลิ้มรส ถูกต้อง โผฏฐัพพะ และรู้ธรรมะว่า ความพอใจ ความไม่พอใจ หรือทั้งพอใจและไม่พอใจเกิดขึ้น ก็ให้รู้เท่าทันว่าเกิดขึ้น แล้ว แต่เป็นของหยาบอันปัจจัยปรุงแต่ง ส่วนความวางเฉยเป็นของสงบระงับและประณีต ทรงสรูปว่า ทำ�ำอย่างนี้เป็นการอบรมอินทรีย์อันยอดเยี่ยมในอริยวินัย ๓. แล้วทรงแสดงข้อปฏิบัตขิ องเสขะ (พระอริยบุคคลที่ยังมิได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ ยังศึกษาอยู่) ว่า เมื่อเห็นรูป เสียง เป็นต้น เกิดความพอใจ ไม่พอใจ หรือทั้งพอใจและไม่พอใจขึ้น ก็เบื่อหน่ายเกลียดชัง ความรู้สึกพอใจ เป็นต้น ที่เกิดขึ้นนั้น ๔. ทรงแสดงการที่พระอริยเจ้าอบรมอินทรีย์แล้ว คือเมื่อเห็นรูป ฟังเสียง เป็นต้น เกิดความพอใจ เป็นต้น ใคร่จะอยู่อย่าง กำ�ำหนดหมายว่า ไม่ปฏิกล ู (น่าเกลียด) ในสิ่งปฏิกูล กำ�ำหนดหมายว่า ปฏิกลู ในสิ่งไม่ปฏิกลู กำ�ำหนดหมายว่า ไม่ปฏิกลู ในสิ่งปฏิกลู และไม่ปฏิกล ู กำ�ำหนดหมายว่า ปฏิกลู ในสิ่งที่ไม่ปฏิกลู และปฏิกล ู หรือ ๑

คำ�ำว่า อินทรีย์ ในที่น้ ี หมายถึงสิ่งที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๔ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สฬายตนวรรค

699

ใคร่จะเพิกถอนทั้งสิ่งปฏิกลู และไม่ปฏิกล ู อยู่อย่างวางเฉย มีสติสัมปชัญญะ ก็ทำ�ำ ได้ทุกอย่าง

มัชฌิมนิกาย

จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๑๔

สังยุตตนิกาย๑

๑

สคาถวรรค

นิทานวรรค

ขันธวารวรรค

สฬายตนวรรค

มหาวารวรรค

• เทวตาสังยุตต์ • เทวปุตตสังยุตต์ • โกสลสังยุตต์ • มารสังยุตต์ • ภิกขุนีสังยุตต์ • พรหมสังยุตต์ • พราหมณสังยุตต์ • วังคีสสังยุตต์ • วนสังยุตต์ • ยักขสังยุตต์ • สักกสังยุตต์

• อภิสมยสังยุตต์ • ขันธสังยุตต์ • สฬายตนสังยุตต์ • มัคคสังยุตต์ • ธาตุสังยุตต์ • ราธสังยุตต์ • เวทนาสังยุตต์ • โพชฌงคสังยุตต์ • อนมตัคคสังยุตต์ • ทิฏฐิสังยุตต์ • มาตุคามสังยุตต์ • สติปัฏฐาน • กัสสปสังยุตต์ • โอกกันต • ชัมพุขาทกสังยุตต์ สังยุตต์ • ลาภสักการ สังยุตต์ • สามณฑกสังยุตต์ • อินทรียสังยุตต์ สังยุตต์ • อุปปาทสังยุตต์ • โมคคัลลาน • สัมมัปปธาน • ราหุลสังยุตต์ • กิเลสสังยุตต์ สังยุตต์ สังยุตต์ • ลักขณสังยุตต์ • สาริปุตต • จิตตคหปติปุจฉา - • พลสังยุตต์ • โอปัมมสังยุตต์ สังยุตต์ สังยุตต์ • อิทธิปาทสังยุตต์ • ภิกขุสังยุตต์ • นาคสังยุตต์ • คามณิสังยุตต์ • อนุรุทธสังยุตต์ • สุปัณณสังยุตต์ • อสังขตสังยุตต์ • ฌานสังยุตต์ • คันธัพพกาย - • อัพยากตสังยุตต์ • อานาปานสังยุตต์ สังยุตต์ • โสตาปัตติสังยุตต์ • วลาหกสังยุตต์ • สัจจสังยุตต์ • วัจฉโคตตสังยุตต์ • สมาธิสังยุตต์

สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย เป็​็นนิ​ิกายที่​่� ๓ ในสุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก เป็​็นพระสู​ูตรที่​่�รวมพระธรรมเทศนาที่​่�มี​ีเนื้​้�อหาเดี​ียวกั​ันเข้​้าด้​้วยกั​ัน รวม ๕๕ สั​ังยุ​ุตต์​์ เป็​็นพระสู​ูตร ๗,๗๖๒ สู​ูตร จั​ัดพิ​ิมพ์​์เป็​็นคั​ัมภี​ีร์​์ ๖ เล่​่ม คื​ือ พระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๑๕ ถึ​ึง เล่​่ม ๑๙ เรี​ียงลำดั​ับเล่​่มคั​ัมภี​ีร์ดั์ ังนี้​้�คื​ือ สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย สคาถวรรค เล่​่มที่​่� ๑๕ สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย นิ​ิทานวรรค เล่​่มที่​่� ๑๖ สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย ขั​ันธวารวรรค เล่​่มที่​่� ๑๗ สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย สฬายตนวรรค เล่​่มที่​่� ๑๘ สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย มหาวารวรรค เล่​่มที่​่� ๑๙

เล่ม ๑๕ สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ท่านผู้อ่านได้ทราบมาแล้วว่า พระสุตตันตปิฎก เท่าที่ย่อมาแล้วมี ๖ เล่ม เป็นหมวด ยาว คือ ทีฆนิกาย ๓ เล่ม เป็นหมวดขนาดกลาง คือมัชฌิมนิกาย ๓ เล่ม พระสุตตันตปิฎก เริ่มแต่เล่ม ๙ เมื่อจบมัชฌิมนิกายจึงถึงเล่ม ๑๔ บัดนี้มาถึงสังยุตตนิกาย ซึ่งเป็นหมวด ประมวลเรื่องต่าง ๆ ไว้เป็นหมวดหมู่ เริ่มแต่เล่ม ๑๕ ถึงเล่ม ๑๙ รวม ๕ เล่ม เมื่อมาถึงหมวดประมวลหรือสังยุตตนิกายนี้ ผู้เขียนมีความเสียใจที่จะต้องย่อ อย่างสั้นที่สุด เพื่อให้สามารถย่อเล่ม ๒๐ ถึงเล่ม ๔๕ รวม ๒๖ เล่ม ให้รวบรัดลงได้ใน ๒ เล่ม๑ ที่ยังค้างอยู่ แต่การย่อสังยุตตนิกายอย่างสั้นที่สุดนี้ ก็เป็นโอกาสดีอย่างหนึ่ง คือในการ พิมพ์ครั้งต่อไป ก็อาจจะย่อเพิ่มเป็นอีกเล่ม ๑ ต่างหาก สำ�ำหรับสังยุตตนิกายโดยเฉพาะ แต่ ทั้งนี้ต้องสุดแต่ความเหมาะสม สังยุตตนิกาย ๕ เล่ม แบ่งออกเป็น เล่ม ๑๕ ชื่อสังยุตตนิกาย สคาถวรรค หมายความว่าทุกสูตรในเล่มนี้ (ซึ่งมีถึง ๒๗๑ สูตร) เป็นสูตรที่มี ”คาถา„ หรือคำ�ำสอน อันเป็น ”บทกวี„ ทั้งสิ้น คำ�ำว่าสคาถวรรค วรรคที่มี คาถา จึงเป็นชื่อของเล่ม ๑๕ นี้ เล่ม ๑๖ ชื่อสังยุตตนิกาย นิทานวรรค คำ�ำว่า นิทานวรรค แปลว่า วรรคว่าด้วยต้นเหตุ คืออธิบายถึงธรรมะที่เป็นเหตุปัจจัยของความเวียนว่ายตายเกิด ที่เรียกว่าปฏิจจสมุปบาท เล่ม ๑๗ ชือ่ สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค คำ�ำวา่ ขันธวารวรรค แปลว่า วรรคว่าด้วยวาระ ทีก่ ล่าวถึงขันธ์ คอื กองรูป กองนาม หมายความว่า ร่างกายจิตใจของคนเราแบ่งออกเป็น ๒ ส่วน เป็นส่วนรูปธรรมกองหนึ่ง เป็นส่วนจิตใจหรือนามธรรมอีกกองหนึ่ง เล่ม ๑๘ ชื่อสังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค คำ�ำว่า สฬายตนวรรค แปลว่า วรรคว่า ด้วยอายตนะ ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เป็นอันรวมกล่าวเรื่องตา หู เป็นต้น ในเล่ม ๑๘ นี้ ทั้งเล่ม ส่วนเล่ม ๑๙ ชื่อมหาวารวรรค คำ�ำว่า มหาวารวรรค แปลว่า วรรคว่าด้วยวาระใหญ่ หมายความว่า ธรรมะเรื่องสำ�ำคัญ ๆ เช่น มรรค โพชฌงค์ อินทรีย์ เป็นต้น ได้นำ�ำมากล่าวไว้ใน เล่ม ๑๙ นี้ทั้งสิ้น ๑

ข้อความนี้ หมายความว่า ในการจัดพิมพ์พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ครั้งแรกนั้น อ.สุชีพ ปุญญานุภาพ กำ�ำหนดไว้เป็น ๕ เล่ม - ม.พ.ป.

702

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

มี ข ้ อ ที่ควรสั ง เกตอี ก อย่ า งหนึ่ ง ก็ คื อ ว่ า ในแต่ ล ะเล่ มข อง ๕ เล่ ม นี้ ซึ่ ง เรี ย กว่ า วรรค (ใหญ่) แต่ละวรรคประจำ�ำเล่มแล้วยังแบ่งเป็นส่วนใหญ่ เรียกว่าสังยุตต์ แบ่งเป็นส่วนย่อย เรียกว่าวรรค (โดยมากมีวรรคละ ๑๐ สูตร) หรือถ้าทำ�ำเป็นแผนผังวิธีแบ่งส่วน จะเห็นได้ดังนี้ วรรค (ใหญ่) รวมทั้งเล่มเป็น ๑ วรรคใหญ่ สังยุตต์ (รวมเรื่องใดเรื่องหนึ่ง) วรรค (เล็ก) รวมสูตรประมาณ ๑๐ สูตรต่อ ๑ วรรค เฉพาะเล่ม ๑๕ หรือสังยุตตนิกาย สคาถวรรค แบ่งออกเป็น ๑๑ สังยุตต์ ดังต่อไปนี้ ๑. เทวตาสังยุตต์ ประมวลเรื่องเทวดา ที่ไปทูลถามปัญหาต่อพระพุทธเจ้า มีทั้งหมด ๘๑ สูตร แสดงคำ�ำถามของเทวดา คำ�ำตอบของพระพุทธเจ้า ที่เป็นคาถาหรือบทกวี ทั้งคำ�ำถามคำ�ำตอบ ๒. เทวปุตตสังยุตต์ ประมวลเรื่องเทพบุตร ที่ไปทูลถามปัญหาต่อพระพุทธเจ้า มี ทั้งหมด ๓๐ สูตร แสดงคำ�ำถามของเทพบุตร คำ�ำตอบของพระพุทธเจ้า ที่เป็น คาถาหรือบทกวีทั้งคำ�ำถามคำ�ำตอบ ๓. โกสลสังยุตต์ ประมวลเรื่องที่ตรัสโต้ตอบกับพระเจ้าปเสนทิโกศล มีทั้งหมด ๒๕ สูตร ๔. มารสังยุตต์ ประมวลเรื่องมาร ซึ่งไปปรากฏกายในลักษณะต่าง ๆ กัน บางครั้ง ได้มกี ารโต้ตอบกับพระพุทธเจ้า บางครัง้ มิได้พดู แต่พระผูม้ พร ี ะภาคได้ตรัสภาษิต ในเมื่อทรงทราบว่าเป็นมาร ในสังยุตต์นี้มี ๒๕ สูตร ๕. ภิกขุนีสังยุตต์ ประมวลเรื่องนางภิกษุณี แสดงถึงการที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมแก่นางภิกษุณีต่างรูป มี ๑๐ สูตร ๖. พรหมสังยุตต์ ประมวลเรื่องพรหม แสดงการที่พระพรหมมาเฝ้า พระผู้มีพระภาค ตรัสภาษิตโต้ตอบ มี ๑๕ สูตร ๗. พราหมณสังยุตต์ ประมวลเรื่องพราหมณ์ มีพราหมณ์ต่าง ๆ ตั้งปัญหาถามบ้าง กล่าววาจาก้าวร้าวบ้าง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสโต้ตอบเป็นภาษิตให้ได้เห็นธรรม มี ๒๒ สูตร ส่วนใหญ่มีผลเป็น ๒ คือพราหมณ์ออกบวชสำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ กับพราหมณ์เลือ่ มใสปฏิญญาตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวติ ๘. วังคีสสังยุตต์ ประมวลเรื่องเกี่ยวกับพระวังคีสเถระ มี ๑๒ สูตร ๙. วนสังยุตต์ ประมวลเรื่องเกี่ยวกับป่า คือพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่ พระเถระต่าง ๆ ที่อยู่ในป่า มี ๑๔ สูตร

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๕ สังยุตตนิกาย สคาถวรรค

703

๑๐. ยักขสังยุตต์ ประมวลเรื่องยักษ์ ที่มาเฝ้าพระผู้มีพระภาค และพระองค์ได้ตรัส โต้ตอบ มี ๑๒ สูตร ๑๑. สักกสังยุตต์ ประมวลเรื่องท้าวสักกะจอมเทพชั้นดาวดึงส์ ที่มาเฝ้า และพระ ผูม้ ีพระภาคทรงแสดงธรรม มี ๒๕ สูตร สาระสำ�ำคัญของคำ�ำสอนในเล่ม ๑๕ นี้ อยู่ที่ภาษิตสั้น ๆ จับใจ มากกว่าเรื่องที่จะให้ ติดในเรื่องเทวดา หรือมาร พรหม อนึ่ง จำ�ำนวนพระสูตรนี้ รวมแล้วได้ ๒๗๑ สูตร จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๑๕ เล่​่มที่​่� ๑๕ สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย สคาถวรรค อ่​่านเพิ่​่�มเติ​ิมได้​้ในภาค ๓ ข้​้อความน่​่ารู้​้�จากพระไตรปิ​ิฎก ข้​้อ ๒๑๗ และ ข้​้อ ๒๒๔ ที่​่�หน้​้า ๑๙๘ และหน้​้า ๒๑๔ ม.พ.ป.

สังยุตตรนิกาย

เล่​่มที่​่� ๑๖ สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย นิ​ิทานวรรค อ่​่านเพิ่​่�มเติ​ิมได้​้ในภาค ๓ ข้​้อความน่​่ารู้​้�จากพระไตรปิ​ิฎก ข้​้อ ๑๕๒ และ ข้​้อ ๑๗๓-๑๗๕ ที่​่�หน้​้า ๑๕๔ และหน้​้า ๑๖๖-๑๖๙ ม.พ.ป.

เล่ม ๑๖ สังยุตตนิกาย นิทานวรรค ได้กล่าวแล้วว่า พระไตรปิฏกเล่มนี้ กล่าวด้วยเรื่องปฏิจจสมุปบาท คือความเกิดขึ้น โดยอาศัยเหตุปัจจัย รวมทั้งเมื่อกล่าวถึงความดับ ก็แสดงเหตุปัจจัยที่ดับเป็นต่อ ๆ กันไป คำ�ำว่า นิทาน เล็งถึงเหตุปัจจัย จึงใช้เป็นชื่อของเล่มนี้ว่า นิทานวรรค รวมทั้งเล่มมี ๙ สังยุตต์ คือ ๑. อภิสมยสังยุตต์ ประมวลเรื่องเกี่ยวกับการตรัสรู้ โดยแสดงถึงเหตุปัจจัยส่งผล ต่อ ๆ กันให้มีการเวียนว่ายตายเกิด และในทางตรงกันข้าม เมื่อดับเหตุปัจจัยก็ส่ง ผลต่อ ๆ กันให้ดับความเวียนว่ายตายเกิดได้ ๒. ธาตุสังยุตต์ ประมวลเรื่องธาตุ กล่าวถึงธาตุในทางธรรมหลายชนิด เช่น ธาตุที่ เนื่องด้วย ตา หู จมูก ลิ้น เป็นต้น รวมถึงการที่สัตว์ทั้งหลายเข้ากันได้โดยธาตุ ๓. อนมตัคคสังยุตต์ ประมวลเรือ่ งสงสารวัฏฏ์ หรือความเวียนว่ายตายเกิด มีเบือ้ งต้น และที่สุดอันตามไม่พบ จึงควรที่จะเบื่อหน่ายคลายกำ�ำหนัดในสังขาร ควรที่จะ หลุดพ้นไป ๔. กัสสปสังยุตต์ ประมวลเรื่องพระมหากัสสปะ แสดงถึงการที่พระมหากัสสปะ ไปเฝ้าพระผูม้ ีพระภาคและมีพระพุทธดำ�ำรัสด้วย รวมทั้งเหตุการณ์อ่นื ๆ เกี่ยวกับ พระมหากัสสปะ เช่น การสั่งสอนนางภิกษุณี เป็นต้น ๕. ลาภสั ก การสั ง ยุ ต ต์ ประมวลเรื่องลาภสักการะ ที่ทำ�ำให้คนเสียคน ทำ�ำให้อยู่ ไม่เป็นสุข จึงไม่ควรปล่อยให้ลาภสักการะชื่อเสียงครอบงำ�ำจิตจนลืมตัว เพราะถ้า ไม่รู้เท่า ก็จะเป็นเสมือนหนึ่งเบ็ดที่มีเหยื่อล่อให้หลงกลืนเข้าไป ๖. ราหุ ล สั ง ยุ ต ต์ ประมวลเรื่องพระราหุล เกี่ยวด้วยการที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมเรื่องต่าง ๆ แก่พระราหุล ๗. ลั ก ขณสั ง ยุ ต ต์ ปร ะมวลเรื่ อ งพระลั ก ขณะ ท่ า นผู ้ เ ดิ น ทางไกลไปกั บ พระ มหาโมคคัลลานะผู้ได้เห็นสิ่งแปลก ๆ ต่าง ๆ แต่พระลักขณะไม่เห็น พระ มหาโมคคั ลล านะจึ ง ชวนท่ า นไปเฝ้ า พระผู ้ มี พร ะภาคกราบทู ล เล่ า ถวาย พระผูม้ ีพระภาคตรัสตอบชี้แจงเหตุผล ๘. โอปั มม สั ง ยุ ต ต์ ปร ะมวลเรื่ อ งเปรี ย บเที ย บ เป็ น คำ� ำส อนต่ า ง ๆ เช่ น เรื่ อ ง สุนขข ั ี้เรื้อนอยูท่ ี่ไหนก็ไม่สบาย คนชั่วบางคนก็มีลักษณะเป็นเช่นนั้น ๙. ภิกขุสังยุตต์ ประมวลเรื่องภิกษุ แสดงถึงการที่พระผู้มีพระภาคบ้าง พระสาริบุตร และพระโมคคัลลานะบ้าง แสดงธรรมสั่งสอนภิกษุทั้งหลาย จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๑๖

เล่ม ๑๗ สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค พระไตรปิฏกเล่มนี้ ส่วนใหญ่ว่าด้วยเรื่องขันธ์ ๕ คือ ๑. รูป (ธาตุทั้งสี่ประชุมกันเป็นกาย และรูปอาศัย คืออาการอื่น ๆ ที่อาศัยธาตุทั้งสี่ ปรากฏขึ้น เช่น ตา หู จมูก เป็นต้น)๑ ๒. เวทนา (ความรู้สึกอารมณ์เป็นสุข เป็นทุกข์ และมิใช่ทุกข์มิใช่สุข ซึ่งเกิดจาก สัมผัส ๖ มีสัมผัสทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) ๓. สัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้ เช่น จำ�ำรูป จำ�ำเสียง เป็นต้น) ๔. สังขาร (ความคิดหรือเจตนาที่เป็นไปในรูป เสียง เป็นต้น) ๕. วิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ หมายถึงรู้สึกว่า เห็นรูป ฟังเสียง เป็นต้น) พระไตรปิฏกเล่มนี้ รวมทั้งหมดมี ๑๓ สังยุตต์ คือ ๑. ขันธสังยุตต์ ประมวลเรื่องขันธ์ กล่าวถึงขันธ์ ๕ พร้อมทั้งรายละเอียดต่าง ๆ ๒. ราธสังยุตต์ ประมวลเรื่องพระราธะ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมสั่งสอน พระราธะผูเ้ ดิมเป็นพราหมณ์ ภายหลังมาบวชในพระพุทธศาสนา ท่านเป็นผูว้ า่ ง่าย รับฟังโอวาทด้วยความเคารพ ๓. ทิฏฐิสังยุตต์ ประมวลเรื่องทิฏฐิ คือความคิดเห็นที่เนื่องด้วยขันธ์ ๕ ๔. โอกกันตสังยุตต์ ประมวลเรื่องข้ามพ้นภูมิช้นั ต่�่ำำหรือภูมิบุถุชน ๕. อุ ป ปาทสั ง ยุ ต ต์ ประมวลเรื่องความเกิดขึ้น แห่งตา หู เป็นต้น เท่ากับเป็น ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ๖. กิเลสสังยุตต์ ประมวลเรื่องกิเลส คือความชั่วภายในจิตใจที่ทำ�ำใจให้เศร้าหมอง ๗. สาริปุตตสังยุตต์ ประมวลเรื่องพระสาริบุตร ๘. นาคสังยุตต์ ประมวลเรื่องนาค คือสัตว์ประเภทงู ๙. สุปัณณสังยุตต์ ประมวลเรื่องครุฑ คือสัตว์ประเภทนก ๑๐. คันธัพพกายสังยุตต์ ประมวลเรื่องเทพพวกคนธรรพ์ คือ เทพที่สิงอยู่ ณ กลิ่น แห่งรากไม้ แก่นไม้ กะพี้ไม้ เปลือกไม้ สะเก็ดไม้ ใบไม้ ดอกไม้ ผลไม้ รสไม้ กลิ่นไม้ ๑

รูปเกิดขึ้นเพราะอาหาร ถ้าดับอาหาร รูปก็ดับ คำ�ำอธิบายตอนนี้ปรากฏในเล่ม ๑๖ หน้า ๗๒ ถึง ๗๕

706

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑๑. วลาหกสังยุตต์ ประมวลเรื่องวลาหกคือเมฆ คือเมฆหนาว เมฆร้อน เมฆหมอก เมฆลม และเมฆฝน ๑๒. วั จ ฉโคตตสั ง ยุ ต ต์ ประมวลเรื่องวัจฉโคตตปริพพาชก (ควรดูข้อความหน้า ๖๒๔ - ๖๒๗ ประกอบด้วย) ๑๓. สมาธิสังยุตต์ ประมวลเรื่องสมาธิ คือการทำ�ำใจให้ตั้งมั่น จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๑๗ เล่​่มที่​่� ๑๗ สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย ขั​ันธวารวรรค อ่​่านเพิ่​่�มเติ​ิมได้​้ในภาค ๓ ข้​้อความน่​่ารู้​้�จากพระไตรปิ​ิฎก ข้​้อ ๒๑๔-๒๑๖ และ ข้​้อ ๒๑๘ ที่​่�หน้​้า ๑๙๖-๑๙๘ และหน้​้า ๒๐๐ ม.พ.ป.

เล่ม ๑๘ สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค พระไตรปิฏกเล่มนี้ ว่าด้วยเรื่องอายตนะ ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ในชั้นแรก ไม่จัดเป็นสังยุตต์ แต่จัดเป็นหมวด ๕๐ (ปัณณาสกะ๑) รวม ๔ หมวด คือปัณณาสกะที่ ๑ ถึงที่ ๔ รวมทั้งสิ้นประมาณ ๒๐๐ สูตร ว่าด้วยเรื่องตา หู เป็นต้น๒ ต่อไปจึงจัดเป็นสังยุตต์ รวม ๑๐ สังยุตต์ คือ ๑. สฬายตนสังยุตต์ ประมวลเรื่องอายตนะ ๖ ๒. เวทนาสังยุตต์ ประมวลเรื่องเวทนา แสดงถึงเวทนา ๒ ประการ ถึงเวทนา ๑๐๘ ประการ ๓. มาตุคามสังยุตต์ ประมวลเรื่องมาตุคาม คือผู้หญิง ๔. ชั ม พุ ข าทกสั ง ยุ ต ต์ ปร ะมวลเรื่ อ งปริ พพ าชกชื่ อ ชั มพุ ข าทกะ ผู ้ โ ต้ ต อบกั บ พระสาริบตุ ร ๕. สามัณฑกสังยุตต์ (ประมวลเรือ่ งปริพพาชก ชือ่ สามัณฑก) ๖. โมคคัลลานสังยุตต์ ประมวลเรื่องพระโมคคัลลานะ ๗. จิตตคหปติปุจฉาสังยุตต์ ประมวลเรื่องคำ�ำถามของจิตตคฤหบดี ๘. คามณิสังยุตต์ ประมวลเรื่องนายบ้าน คือผู้ปกครองหมู่บ้านมีช่ือต่าง ๆ กัน แสดงถึงการที่พระผู้มีพระภาคตรัสสั่งสอนนายบ้านเหล่านั้น ๙. อสังขตสังยุตต์ ประมวลเรื่องอสังขตะ คือสิ่งที่มิได้ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ๑๐. อัพยากตสังยุตต์ ประมวลเรื่องที่พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสชี้ชัด คือเรื่องที่ไม่มี ประโยชน์ ทำ�ำให้โต้เถียงกันเปล่า ๆ จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๑๘ เล่​่มที่​่� ๑๘ สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย สฬายตนวรรค อ่​่านเพิ่​่�มเติ​ิมได้​้ในภาค ๓ ข้​้อความน่​่ารู้​้�จากพระไตรปิ​ิฎก ข้​้อ ๑๙๙-๒๐๘, ๒๑๑, ๒๑๒, ๒๑๓(๑)-๒๑๓(๑๐) และ ข้​้อสรู​ูปความ ที่​่�หน้​้า ๑๗๙-๑๘๕ และหน้​้า ๑๘๘-๑๙๕ ม.พ.ป. ๑ ปั​ัณณาสกะ บางครั้​้�งเขี​ียนเป็​็น ปั​ัณณาสก์​์ ซึ่​่�งมี​ีความหมายว่​่า ๕๐ - ม.พ.ป. ๒

ทั้งหมด ๔ หมวดนี้ น่าจะเรียกว่าสฬายตนสังยุตต์ ประมวลเรื่องอายตนะ ๖

เล่ม ๑๙ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค พระไตรปิฎกเล่ม ๑๙ นี้ ว่าด้วยธรรมะสำ�ำคัญเรื่องใหญ่ ๆ รวม ๑๒ สังยุตต์ คือ ๑. มัคคสังยุตต์ ประมวลเรื่องมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ ๒. โพชฌงคสังยุตต์ ประมวลเรื่องโพชฌงค์ ๗ คือองค์แห่งปัญญาเป็นเครื่องตรัสรู้ มีสติ เป็นต้น ๓. สติ ป ั ฏ ฐานสั ง ยุ ต ต์ ประมวลเรื่องสติปัฏฐาน ๔ คือการตั้งสติ ๔ ประการ มีตั้งสติไว้ที่กาย เป็นต้น ๔. อินทรียสังยุตต์ ประมวลเรื่องอินทรีย์ ๕ คือธรรมอันเป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน มีศรัทธาความเชื่อ เป็นต้น ๕. สัมมัปปธานสังยุตต์ ประมวลเรื่องความเพียรชอบ ๔ ประการ มีเพียรทำ�ำไม่ให้ เกิดความชั่ว ที่ยังไม่เกิด เป็นต้น ๖. พลสังยุตต์ ประมวลเรื่องพละ ๕ คือธรรมะอันเป็นกำ�ำลัง ๕ ประการ มีศรัทธา ความเชื่อ เป็นต้น ๗. อิทธิปาทสังยุตต์ ประมวลเรื่องอิทธิบาท ๔ คือธรรมะอันให้บรรลุความสำ�ำเร็จ ๔ ประการ มีฉันทะความพอใจ เป็นต้น (พึงสังเกตว่า ตั้งแต่สังยุตต์ที่ ๑ ถึงที่ ๗ นี้ ว่าด้วยโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ เป็นแต่ไม่เรียงลำ�ำดับตามหมวดเท่านั้น) ๘. อนุรุทธสังยุตต์ ประมวลเรื่องพระอนุรุทธ์ ผู้เป็นพุทธอนุชา ๙. ฌานสังยุตต์ ประมวลเรื่องฌาน คือการเพ่งอารมณ์จนจิตสงบได้ฌานที่ ๑ ถึงที่ ๔ ๑๐. อานาปานสังยุตต์ ประมวลเรื่องสติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก ซึ่งเป็นวิธีทำ�ำจิต ให้สงบประการหนึ่งที่นับว่าสำ�ำคัญ ๑๑. โสตาปัตติสังยุตต์ ประมวลเรื่องการที่จะเป็นพระโสดาบัน คือพระอริยบุคคล ชั้นที่ ๑ ซึ่งนับเป็นชั้นแรกใน ๔ ชั้น

สุตตันตปิฎก เล่ม ๑๙ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค

709

๑๒. สั จ จสั ง ยุ ต ต์ ปร ะมวลเรื่ อ งอริ ย สั จจ ์ ซึ่ ง เป็ น ธรรมะที่ เ ป็ น หลั ก สำ� ำคั ญ ทาง พระพุทธศาสนา จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฏก เล่​่ม ๑๙

สังยุตตรนิกาย

เล่​่มที่​่� ๑๙ สั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย มหาวารวรรค อ่​่านเพิ่​่�มเติ​ิมได้​้ในภาค ๓ ข้​้อความน่​่ารู้​้�จากพระไตรปิ​ิฎก ข้​้อ ๑๗๖-๑๘๕ ที่​่�หน้​้า ๑๖๙-๑๗๒ ม.พ.ป.

อังคุตตรนิกาย๑

เอกนิบาต

ชุมนุมธรรมะ ที่มี ๑ ข้อ

๑

ติกนิบาต

ชุมนุมธรรมะ ที่มี ๓ ข้อ

ปัญจกนิบาต สัตตกนิบาต ชุมนุมธรรมะ ที่มี ๕ ข้อ

ชุมนุมธรรมะ ที่มี ๗ ข้อ

นวกนิบาต เอกาทสกนิบาต

ชุมนุมธรรมะ ที่มี ๙ ข้อ

ชุมนุมธรรมะ ที่มี ๑๑ ข้อ

ทุกนิบาต

จตุกกนิบาต

ฉักกนิบาต

อัฏฐกนิบาต

ทสกนิบาต

ชุมนุมธรรมะ ที่มี ๒ ข้อ

ชุมนุมธรรมะ ที่มี ๔ ข้อ

ชุมนุมธรรมะ ที่มี ๖ ข้อ

ชุมนุมธรรมะ ที่มี ๘ ข้อ

ชุมนุมธรรมะ ที่มี ๑๐ ข้อ

อั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกาย เป็​็นนิ​ิกายที่​่� ๔ ในสุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก เป็​็นพระสู​ูตรหรื​ือพระธรรมเทศนาเป็​็นข้​้อ ๆ ตามลำดั​ับจำนวน ตั้​้�งแต่​่หลั​ักธรรมที่​่�มี​ี ๑ ข้​้อ ถึ​ึงหลั​ักธรรมที่​่�มี​ี ๑๑ ข้​้อ รวมเป็​็นพระสู​ูตร ๙,๕๕๗ สู​ูตร จั​ัดพิ​ิมพ์​์เป็​็นคั​ัมภี​ีร์​์ ๕ เล่​่ม คื​ือ พระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๒๐ ถึ​ึง เล่​่ม ๒๔ เรี​ียงลำดั​ับเล่​่มคั​ัมภี​ีร์​์ดั​ังนี้​้�คื​ือ อั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกาย เอก - ทุ​ุก - ติ​ิกนิ​ิบาต เล่​่มที่​่� ๒๐ อั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกาย จตุ​ุกกนิ​ิบาต เล่​่มที่​่� ๒๑ อั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกาย ปั​ัญจก - ฉั​ักกนิ​ิบาต เล่​่มที่​่� ๒๒ อั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกาย สั​ัตตก - อั​ัฏฐก - นวกนิ​ิบาต เล่​่มที่​่� ๒๓ อั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกาย ทสก - เอกาทสกนิ​ิบาต เล่​่มที่​่� ๒๔

เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย เอก - ทุก - ติกนิบาต เมือ่ จบหมวดประมวลเรือ่ งราวหรือสังยุตตนิกายแล้ว จงึ มาถึงหมวดทีแ่ สดงหลักธรรม เป็นจำ�ำนวนซึ่งเรียกว่าอังคุตตรนิกาย พระไตรปิฎกในหมวดนี้ยังคงเป็นสุตตันตปิฎก มีด้วยกัน ทั้งหมด ๕ เล่ม เริ่มด้วย เล่ม ๒๐ จนถึงเล่ม ๒๔ ในการนี้ เล่ม ๒๐ ว่าด้วยหลักธรรมจำ�ำนวน ๑ - ๒ - ๓ จึงใช้คำ�ำบาลีว่า เอก - ทุก - ติกนิบาต เล่ม ๒๑ ว่าด้วยหลักธรรมจำ�ำนวน ๔ จึงใช้คำ�ำบาลีว่า จตุกกนิบาต เล่ม ๒๒ ว่าด้วยหลักธรรมจำ�ำนวน ๕ - ๖ จึงใช้คำ�ำบาลีว่า ปัญจก - ฉักกนิบาต เล่ม ๒๓ ว่าด้วยหลักธรรมจำ�ำนวน ๗ - ๘ - ๙ จึงใช้คำ�ำบาลีว่า สัตตก - อัฏฐก - นวกนิบาต เล่ม ๒๔ ว่าด้วยหลักธรรมจำ�ำนวน ๑๐ - ๑๑ จึงใช้คำ�ำบาลีว่า ทสก - เอกาทสกนิบาต การกำ�ำหนดจำ�ำนวนพระสูตรว่าในหมวดไหน หรือนิกายไหน มีกี่สูตรนั้น ในตอนแรก ๆ ก็กำ�ำหนดง่ายนับง่าย เพราะแต่ละสูตรก็มีข้อความยืดยาว คือ ๑๐ สูตรหรือกว่านั้นเล็กน้อย ก็รวมเป็น ๑ เล่ม แต่ในตอนหลังนี้ แต่ละเล่มมีกว่าพันสูตร เพราะข้อความไม่ก่ีบรรทัดก็ นับได้ว่าเป็นสูตรหนึ่งแล้ว เพราะฉะนั้นตั้งแต่สังยุตตนิกาย เป็นต้นมา จึงควรกำ�ำหนดประเภท ของหลักธรรม และในอังคุตตรนิกายนี้ควรกำ�ำหนดจำ�ำนวนเป็นเกณฑ์ว่า จำ�ำนวน ๑ มีธรรมะ อะไรบ้าง จำ�ำนวน ๑๐ มีอะไรบ้าง ดังนี้ ก็จะสะดวกขึ้น อย่างไรก็ตามเพื่อให้มองเห็นจำ�ำนวน พระสูตรในแต่ละนิกายอีกครั้งหนึ่ง ขอนำ�ำมากล่าวไว้ในที่นี้ เพื่อให้พิจารณาดังต่อไปนี้ ๑. ทีฆนิกาย หมวดพระสูตรขนาดยาว (เล่ม ๙ ถึง ๑๑ รวม ๓ เล่ม) มี ๓๔ สูตร ๒. มัชฌิมนิกาย หมวดพระสูตรขนาดกลาง (เล่ม ๑๒ ถึง ๑๔ รวม ๓ เล่ม) มี ๑๕๒ สูตร ๓. สังยุตตนิกาย หมวดพระสูตรที่ประมวลเรื่องราว (เล่ม ๑๕ ถึง ๑๙ รวม ๕ เล่ม) มี ๗๗๖๒ สูตร ๔. อังคุตตรนิกาย หมวดพระสูตรแสดงหลักธรรมเป็นจำ�ำนวน (เล่ม ๒๐ ถึง ๒๔ รวม ๕ เล่ม) มี ๙๕๕๗ สูตร ๕. ขุ ทท กนิ ก าย หมวดพระสู ต รเล็ ก น้ อ ยหรื อ เบ็ ด เตล็ ด (เล่ ม ๒๕ ถึ ง ๓๓ รวม ๙ เล่ม) ไม่ได้แสดงจำ�ำนวนสูตรไว้ แต่มีคำ�ำกล่าวว่า สูตรที่เหลือจาก ๔ นิกาย ข้างต้นก็นับเข้าในขุททกนิกายทั้งสิ้น เมื่อเทียบดูจำ�ำนวนสูตร ในพระสุตตันตปิฎกทั้งห้านิกาย ก็จะเห็นได้ว่ามาถึงนิกาย หลัง ๆ ตั้งแต่นิกายที่ ๓ (สังยุตตนิกาย) มา เรื่องเบ็ดเตล็ดหรือเรื่องย่อย ๆ มีมากขึ้นจนไม่ สามารถจะย่อได้ทุกสูตรดั่งแต่ก่อน จึงต้องย่ออย่างจับสาระสำ�ำคัญเป็นหมวดใหญ่ ๆ ไว้

712

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เฉพาะในเล่ม ๒๐ คืออังคุตตรนิกาย ที่วา่ ด้วยหลักธรรมเป็นจำ�ำนวน ๑ - ๒ - ๓ นี้ ทา่ น ผู้อ่านย่อมเห็นได้ชัดว่า ควรจะได้แบ่งส่วนสำ�ำคัญออกเป็น ๓ ส่วนตามจำ�ำนวนเลขนั้น คือ รวมหลักธรรมจำ�ำนวน ๑ เรียก เอกนิบาต รวมหลักธรรมจำ�ำนวน ๒ เรียก ทุกนิบาต รวม หลักธรรมจำ�ำนวน ๓ เรียก ติกนิบาต ก่อนที่จะกล่าวรายละเอียดพอสมควร จะขอชี้แจง ส่วนใหญ่หรือความสำ�ำคัญใน ๓ ชั้นนั้น เป็นการนำ�ำทางไว้ในเบื้องแรก คือ

เอกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๑ ข้อ ในหมวดนี้ แบ่งเป็นหมวดใหญ่ ๖ หมวดด้วยกัน คือ ๑. เอกธัมมาทิปาลิ บาลีว่าด้วยธรรมะข้อ ๑ เป็นต้น พระพุทธเจ้าตรัสว่า ธรรมะข้อ ๑ หรือ ๑ ข้อ มีความสำ�ำคัญในทางต่าง ๆ กัน ทางไหนบ้าง ๒. เอกปุคคลปาลิ บาลีว่าด้วยบุคคลคนหนึ่ง จะเป็นใครก็ตาม ที่มีลักษณะอย่างนั้น อย่างนี้ นับว่าเป็นผู้หายากหรือคนอัศจรรย์ เป็นต้น ๓. เอตทัคคปาลิ บาลีว่าด้วยเอตทัคคะ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ที่ พระผู้มีพระภาคทรงยกย่องให้เป็นเลิศในทางต่าง ๆ ตามความรู้ ความสามารถ ความประพฤติ และความถนัด ๔. อัฏฐานปาลิ บาลีว่าด้วยสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ เช่น เป็นไปไม่ได้ที่คนผู้สมบูรณ์ด้วย ทิฏฐิ (ผู้ไม่มีความคิดเห็นวิปลาสหรือพระโสดาบันขึ้นไป) จะฆ่ามารดาบิดา ๕. อปรา เอกธัมมาทิปาลิ บาลีว่าด้วยธรรมะข้อ ๑ เป็นต้น อีกส่วนหนึ่ง เป็นการ กล่าวเพิ่มเติมจาก หมวดที่ ๑ ๖. ปสาทกรธัมมาทิปาลิ บาลีว่าด้วยธรรมะที่ทำ�ำให้เกิดความเลื่อมใส เป็นต้น ธรรมะทั้งหกหมวดนี้ รวมกันแล้ว มี ๑๐๐๐ สูตรพอดี บางหมวดก็มีมาก บางหมวด ก็มีน้อย โดยปกติจัด ๑๐ สูตรเป็น ๑ วรรค ๕๐ สูตรเป็น ๑ ปัณณาสกะ๑ ซึ่งในการย่อต่อไป จะไม่กล่าวถึงวรรคและปัณณาสกะ จะกล่าวแต่เนื้อหาธรรมะในหมวดนั้น ๆ ๑

ปัณณาสกะ บางครั้งเขียนเป็น ปัณณาสก์ ซึ่งมีความหมายว่า ๕๐ - ม.พ.ป.

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต

713

ทุกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๒ ข้อ ในหมวดนี้ แบ่งส่วนใหญ่ออกเป็น ๔ ส่วน แต่ไม่กล่าวถึงเนื้อธรรมะ หากกล่าวถึง หมวด ๕๐ ที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ และหมวดพิเศษที่ไม่นับเข้าในหมวด ๕๐ แต่ในหมวด ๕๐ นั้น (ซึ่งหมายความว่ามี ๕๐ สูตร) ยังแบ่งเป็นวรรคอีกหมวดละ ๕ วรรค วรรคละ ๑๐ สูตร ชื่อ วรรคกล่าวตามประเภทธรรมะ เช่น กัมมกรณวรรค (วรรคว่าด้วยเครื่องลงโทษ)

ติกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๓ ข้อ ในหมวดนี้ แบ่งส่วนใหญ่ออกเป็น ๔ ส่วน เช่นเดียวกับทุกนิบาต คงแปลกออกไป แต่ชื่อวรรคเท่านั้น ต่อไปนี้จะเป็นการย่ออย่างขยายความ

ขยายความ เอกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๑ ข้อ

๑. เอกธัมมาทิปาลิ (บาลีว่าด้วยธรรมะ ๑ ข้อ เป็นต้น) ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายว่า ไม่ทรงเห็นรูปอย่างอื่นแม้รูปหนึ่ง ที่รึงรัดจิตของบุรุษได้เหมือนรูปของหญิงเลย ต่อจากนั้นทรงแสดงทีละข้อถึงเสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะของหญิงที่รึงรัดจิตของ บุรุษได้อย่างไม่มีเสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะอื่นเสมอเหมือน โดยทำ�ำนองเดียวกัน ทรงแสดงรูป เสียง เป็นต้น ของบุรุษว่ารึงรัดจิตของหญิงได้ อย่างไม่มีรูป เสียงอื่น เป็นต้น เสมอเหมือน ๒. ทรงแสดงว่า ไม่ทรงเห็นธรรมอื่นแม้ข้อหนึ่ง ที่เป็นเหตุให้ความพอใจในกามที่ยัง ไม่เกิดเกิดขึ้น ที่เกิดแล้วเจริญไพบูลยิ่งขึ้น เหมือนสุภนิมิต (เครื่องหมายว่างาม คือการกำ�ำหนด จิตถึงสิ่งสวยงาม) ที่บุคคลไม่ใส่ใจโดยแยบคาย

อังคุตตรนิกาย

ในการขยายความแห่งพระไตรปิฎกเล่ม ๒๐ นี้ เนื่องด้วยไม่สามารถจะกล่าวโดย พิสดารทุกเนื้อถ้อยกระทงความ จึงจะใช้วิธีพิจารณาดูว่า ในหมวดไหนมีความสำ�ำคัญอย่าง ธรรมดา ก็จะนำ�ำมากล่าวพอเป็นตัวอย่างไม่น้อยกว่า ๑๐ ข้อ เรื่องไหนมีความสำ�ำคัญทาง หลักฐานจริง ๆ เช่น เรื่องเอตทัคคะ ที่พระผู้มีพระภาคทรงยกย่องผู้น้ันผู้น้วี ่าเลิศทางไหน ก็ จำ�ำเป็นที่จะต้องระบุนามหมดทุกท่าน

714

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงแสดงต่อไปว่า ปฏิฆนิมิต (เครื่องหมายที่เป็นเหตุขัดใจ) เป็นเหตุให้เกิด พยาบาท (ความคิดปองร้าย) ความไม่ยินดี ความเกียจคร้าน ความซบเซา ความเมาอาหาร ความท้อแท้แห่งจิต เป็นเหตุให้เกิด ความหดหู่งว่ งงุน ความไม่สงบแห่งจิต เป็นเหตุให้เกิดความฟุ้งซ่านรำ�ำคาญใจ การไม่ใส่ใจโดยแยบคาย (ไม่พิจารณาโดยละเอียดถี่ถ้วน) เป็นเหตุให้เกิดความลังเลสงสัย ทรงแสดงในทางตรงกันข้าม คือแสดงถึงธรรมะที่เป็นเหตุไม่ให้นีวรณ์ ๕ ที่กล่าวมา แล้วเกิดขึ้น ที่เกิดขึ้นแล้วก็จะละได้เป็นข้อ ๆ คือ อสุภนิมิต (เครื่องหมายหรือการกำ�ำหนดหมายถึงสิ่งไม่งาม) เป็นคู่ปรับกับกามฉันท์ (ความพอใจในกาม) เมตตา (ไมตรีจิตคิดจะให้เป็นสุข) เป็นคู่ปรับกับพยาบาท (ความคิดปองร้าย) ธาตุคอื ความริเริ่ม ความก้าวออก ความก้าวไปข้างหน้า (อารัมภธาตุ นิกกมธาตุ ปรกั กมธาตุ) เป็นคู่ปรับกับถีนมิทธะ (ความหดหู่ง่วงงุน) ความสงบแห่งจิต (เจตโส วูปสมะ) เป็นคู่ปรับกับอุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านรำ�ำคาญใจ) การใส่ใจโดยแยบคาย (โยนิโสมนสิการ) เป็นคู่ปรับกับวิจิกจิ ฉา (ความลังเลสงสัย) ๓. ทรงแสดงว่า ไม่ทรงเห็นธรรมะอื่นแม้ข้อหนึ่ง ที่ถ้าไม่อบรมแล้วก็ใช้งานไม่ได้ เหมือนจิต แล้วทรงแสดงจิตอีก ๙ ลักษณะ คือ ธรรมะที่อบรมแล้ว ย่อมใช้งานได้ ไม่อบรมแล้ว เป็นไปเพื่ออนัตถะ (ความพินาศ) อบรมแล้ว เป็นไปเพื่ออัตถะ (ประโยชน์) ไม่อบรมแล้ว ไม่ปรากฏแล้ว เป็นไปเพื่ออนัตถะใหญ่ อบรมแล้ว ปรากฏแล้ว เป็นไปเพื่ออัตถะใหญ่ ไม่อบรมแล้ว ไม่ทำ�ำให้มากแล้ว เป็นไปเพื่ออนัตถะใหญ่

715

อบรมแล้ว ทำ�ำให้มากแล้ว เป็นไปเพื่ออัตถะใหญ่ ไม่อบรมแล้ว ไม่ทำ�ำให้มากแล้ว นำ�ำทุกข์มาให้ อบรมแล้ว ทำ�ำให้มากแล้ว นำ�ำความสุขมาให้ ธรรมะแต่ละข้อนี้ไม่มีอะไรเสมอเหมือนจิต ๔. ทรงแสดงเรื่องจิตอีก ๑๐ ข้อ คือไม่ทรงเห็นธรรมอื่นแม้ข้อหนึ่ง ที่บุคคลไม่ฝึก แล้ว เป็นไปเพื่ออนัตถะใหญ่ ฝึกแล้ว เป็นไปเพื่ออัตถะใหญ่ ไม่คุ้มครองแล้ว ไม่รักษาแล้ว ไม่สำ�ำรวมระวังแล้ว ไม่ฝึก ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำ�ำรวมระวัง (กล่าวรวมถึง ๔ ข้อ) เป็นไป เพื่ออนัตถะใหญ่ ถ้าตรงกันข้าม คือคุ้มครองแล้ว เป็นต้น ก็เป็นไปเพื่ออัตถะใหญ่ ๕. ทรงแสดงเรื่องจิตต่อไปอีก เปรียบเหมือนข้าวเปลือกแห่งข้าวสาลีหรือข้าวเหนียว ถ้าตั้งไว้ผิดก็ตำ�ำมือตำ�ำเท้าหรือทำ�ำให้เลือดออกไม่ได้ ต่อเมื่อตั้งไว้ถูก จึงตำ�ำมือตำ�ำเท้า หรือทำ�ำให้ เลือดออกได้ จิตก็ฉันนั้น ถ้าตั้งไว้ผิดก็ทำ�ำลายอวิชชา (ความไม่รู้) ไม่ได้ ทำ�ำวิชชาความรู้ให้ เกิดขึ้นไม่ได้ ต่อตั้งไว้ถูกจึงทำ�ำลายอวิชชาและทำ�ำวิชชาให้เกิดขึ้นได้ นอกจากนั้นยังทรงแสดง ถึ ง การที่จิ ต อั น โทษประทุ ษ ร้ า ย เป็ น เหตุ ใ ห้ ไ ปนรก กั บ จิ ต ผ่ อ งใส เป็ น เหตุ ใ ห้ ไ ปสวรรค์ จิตขุ่นมัว ทำ�ำให้ไม่รู้ประโยชน์ตนประโยชน์ผู้อ่ืน ไม่ทำ�ำให้แจ้งซึ่งธรรมอันยิ่งของมนุษย์ ส่วน จิตผ่องใสทำ�ำให้รู้ประโยชน์ดังกล่าวและทำ�ำให้รู้แจ้งธรรมอันยิ่งของมนุษย์ได้ จิตอ่อน ควรแก่ การงานยิ่งกว่าธรรมอย่างอื่น เหมือนไม้จันทน์เลิศกว่าไม้ชนิดอื่นเพราะอ่อน ควรแก่การงาน จิ ต เปลี่ ย นแปลงเร็ วจ นอุ ปม าได้ ย าก จิ ต ผ่ อ งใส เศร้ า หมองได้ เ พราะอุ ป กิ เ ลส๑ ที่จรม า หลุดพ้นได้จากอุปกิเลสที่จรมา ๖. ทรงแสดงเรื่องจิตต่อไปอีกว่า บุถุชนผูม้ ิได้สดับ ไม่รู้ตามความจริง ไม่มีการอบรม จิต ส่วนอริยสาวกรู้ตามความจริง มีการอบรมจิต ถ้าภิกษุส้องเสพ อบรมใส่ใจเมตตาจิต แม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือ ก็ช่ือว่าอยู่อย่างไม่ว่างจากฌาน ทำ�ำตามคำ�ำสอนของศาสดา บริโภคอาหาร ของราษฎรอย่างไม่เสียเปล่า จะกล่าวไยถึงการทำ�ำให้มากซึ่งเมตตาจิตนั้น ธรรมทั้งฝ่ายอกุศล และกุศลมีใจเป็นหัวหน้า ใจเกิดขึ้นก่อน อกุศลและกุศลจึงตามมา แล้วทรงแสดงความ ประมาท ความเกี ย จคร้ า น ว่ า ทำ� ำ ให้ อ กุ ศ ลธรรมเกิ ด ขึ้ น กุ ศ ลธรรมเสื่ อ มไป และความ ไม่ประมาททำ�ำให้กุศลธรรมเกิดขึ้น อกุศลธรรมเสื่อมไป ๑

อุปกิเลส คือเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต มี ๑๖ อย่าง มีความโลภ ความคิดประทุษร้าย ความโกรธ เป็นต้น ดูหน้า ๕๓๑ วัตถูปมสูตร ข้อ ๒

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต

716

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๗. ทรงแสดงถึงการริเริ่มความเพียรในทำ�ำนองเดียวกับความไม่ประมาท แล้วทรง แสดงธรรมฝ่ายชั่ว ฝ่ายดีเป็นคู่ ๆ ไป ที่ทำ�ำให้อกุศลเกิดขึ้น หรือกุศลเกิดขึ้น เช่นเดียวกับ ความประมาท ความไม่ประมาท คือความปรารถนามาก ความปรารถนาน้อย ความไม่สันโดษ (ไม่ยินดีด้วยของของตน) ความสันโดษ ความไม่ใส่ใจโดยแยบคาย ความใส่ใจโดยแยบคาย ความไม่รู้ตัว ความรู้ตัว ความเป็นผู้คบคนชั่วเป็นมิตร คบคนดีเป็นมิตร (ทรงแสดงโดยทำ�ำนองนี้ จนครบ ๑๒ ข้อใหญ่ หรือประมาณ ๑๒๐ หัวข้อย่อย)

๒. เอกปุคคลปาลิ (บาลีว่าด้วยบุคคลคนหนึ่ง) ทรงแสดงว่ า บุ คคล ผู ้ ห นึ่ ง ที่ เ กิ ด มาในโลก เพื่ อ ประโยชน์ แ ก่ ช นเป็ น อั น มาก คื อ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ยากที่จะปรากฏขึ้นในโลก เกิดขึ้นก็เป็นอัจฉริยมนุษย์ การทำ�ำกาละ (ตาย) ก็ทำ�ำให้ชนเป็นอันมากเดือดร้อนใจถึง เกิดขึ้นก็ไม่มีผู้ใดเทียม เกิดขึ้น ก็เหมือนเกิดดวงตา แสงสว่าง ทำ�ำให้มีการบรรลุคุณธรรมต่าง ๆ จนถึงอรหัตตผล ในที่สุด ทรงแสดงว่า ไม่ทรงเห็นบุคคลอื่นแม้คนหนึ่ง ที่จะแสดงธรรมจักรได้ดีตามที่พระตถาคตแสดง แล้วได้เหมือนพระสาริบุตร

๓. เอตทัคคปาลิ (บาลีว่าด้วยเอตทัคคะ คือบุคคลที่ได้รับยกย่องว่าเป็นผู้เลิศ) เอตทัคคะฝ่ายภิกษุ ๑. พระอัญญาโกณฑัญญะ เป็นผู้เลิศในทางรู้ราตรี (รัตตัญญูเป็นคนเก่าแก่เห็น เหตุการณ์มามาก) ๒. พระสาริบุตร เป็นผู้เลิศในทางมีปัญญามาก ๓. พระมหาโมคคัลลานะ เป็นผู้เลิศในทางมีฤทธิ์ ๔. พระมหากัสสปะ เป็นผู้เลิศในทางกล่าวขัดเกลา (ธูตวาทะ พูดยกย่องธุดงค์) ๕. พระอนุรุทธะ เป็นผู้เลิศในทางมีทิพยจักษุ ๖. พระภัททิยะ กาฬิโคธายบุตร เป็นผู้เลิศในทางมีสกุลสูง ๗. พระลกุณฏกะ ภัททิยะ เป็นผู้เลิศในทางมีเสียงไพเราะ ๘. พระปิณโฑละ ภารทวาชะ เป็นผู้เลิศในทางบันลือสีหนาท (เปล่งวาจาอย่างองอาจ) ๙. พระปุณณะ มันตานีบุตร เป็นผู้เลิศในทางแสดงธรรม

717

๑๐. พระมหากัจจานะ เป็นผู้เลิศในทางจำ�ำแนกอรรถแห่งภาษิตโดยพิสดาร ๑๑. พระจุลลปันถกะ เป็นผู้เลิศในทางนิรมิตกายอันสำ�ำเร็จด้วยใจ ๑๒. พระจุลลปันถกะ เป็นผู้เลิศในทางฉลาดในวิวัฏฏะ (ธรรมที่ไม่เวียนว่าย) ฝ่ายสมาธิ ๑๓. พระมหาปันถกะ เป็นผู้เลิศในทางฉลาดในวิวัฏฏะฝ่ายปัญญา ๑๔. พระสุภูติ เป็นผู้เลิศในทางมีอรณวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่ที่ไม่มีข้าศึก) ๑๕. พระสุภูติ เป็นผู้เลิศในทางควรแก่ของถวาย (ทักขิเณยยะ) ๑๖. พระเรวตะ ขทิรวนิยะ เป็นผู้เลิศในทางอยู่ป่า ๑๗. พระกังขาเรวตะ เป็นผู้เลิศในทางเข้าฌาน ๑๘. พระโสณะ โกลิวิสะ เป็นผู้เลิศในทางปรารภความเพียร ๑๙. พระโสณะ กุฏิกัณณะ เป็นผู้เลิศในทางกล่าววาจาไพเราะ ๒๐. พระสีวลี เป็นผู้เลิศในทางมีลาภ ๒๑. พระวักกลิ เป็นผู้เลิศในทางน้อมใจไปตามความเชื่อ (สัทธาธิมุต) ๒๒. พระราหุล เป็นผู้เลิศในทางใคร่ต่อการศึกษา ๒๓. พระรัฏฐปาละ เป็นผู้เลิศในทางบวชด้วยศรัทธา ๒๔. พระกุณฑธานะ เป็นผู้เลิศในทางจับสลาก๑ เป็นองค์แรก ๒๕. พระวังคีสะ เป็นผู้เลิศในทางมีปฏิภาณ ๒๖. พระอุปเสนะ วังคันตบุตร เป็นผู้เลิศในทางทำ�ำให้เกิดความเลื่อมใสทั่วไป ๒๗. พระทัพพะ มัลลบุตร เป็นผู้เลิศในทางจัดเสนาสนะ (จัดที่อยู่อาศัย) ๒๘. พระปิลินทวัจฉะ เป็นผู้เลิศในทางเป็นที่รักเป็นที่พอใจของเทวดา ๒๙. พระพาหิยะ ทารุจีริยะ เป็นผู้เลิศในทางตรัสรู้ได้เร็ว ๓๐. พระกุมารกัสสปะ เป็นผู้เลิศในทางกล่าวธรรมะอันวิจิตร (ด้วยอุปมา) ๓๑. พระมหาโกฏฐิตะ เป็นผู้เลิศในทางบรรลุปฏิสัมภิทา (ความแตกฉาน) ๓๒. พระอานนท์ เป็นผู้เลิศในทางพหุสุต (สดับตรับฟังมาก) ๓๓. พระอานนท์ เป็นผู้เลิศในทางมีสติ (ความระลึกได้ ความทรงจำ�ำ) ๑

คำ�ำว่า สลาก แปลว่า ซี่ไม้ เมื่อมีของถวายไม่เหมือนกันหรือไม่พอจำ�ำนวนแก่พระก็ต้องใช้วิธีจับสลาก ด้วย คุณความดีของท่าน ท่านจับสลากได้เป็นองค์แรก

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต

718

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓๔. พระอานนท์ เป็นผู้เลิศในทางมีคติ (คติ แปลว่า ทางไปหรือที่ไป อรรถกถาอธิบาย ว่า ตั้งอยู่ในบทเดียว เรียนได้หกพันบท จำ�ำได้ทุกบทตามที่พระพุทธเจ้าตรัส น่าจะ หมายความว่าเป็นผูร้ จู้ กั หลักการในการเรียนรู ค ้ อื เมือ่ จับหลักได้อย่างหนึง่ แล้ว แม้ จะอธิบายยักย้ายนัยไปอย่างไร ก็เข้าใจและจำ�ำได้หมด รวมความว่า เมื่อได้หลัก เพียงข้อเดียวก็มีทางเข้าใจไปได้มากข้อ) ๓๕. พระอานนท์ เป็นผู้เลิศในทางมีธิติ (ธิติ โดยทั่วไปแปลว่า ความอดทน อรรถกถา แก้วา่ ความเพียร คือเพียรในการเรียน การท่องจำ�ำ การทรงจำ�ำ การอุปฐาก หรือรับใช้ พระศาสดา) ๓๖. พระอานนท์ เป็นผู้เลิศในทางอุปฐาก (รับใช้พระพุทธเจ้า) ๓๗. พระอุรุเวลกัสสปะ เป็นผู้เลิศในทางมีบริษัท (บริวาร) มาก ๓๘. พระกาฬุทายี เป็นผู้เลิศในทางทำ�ำสกุลให้เลื่อมใส ๓๙. พระพักกุละ เป็นผู้เลิศในทางมีอาพาธน้อย ๔๐. พระโสภิตะ เป็นผู้เลิศในทางระลึกชาติได้ ๔๑. พระอุบาลี เป็นผู้เลิศในทางทรงจำ�ำพระวินัย ๔๒. พระนันทกะ เป็นผู้เลิศในทางให้โอวาทแก่นางภิกษุณี ๔๓. พระนันทะ เป็นผู้เลิศในทางสำ�ำรวมอินทรีย์ (คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) ๔๔. พระมหากัปปินะ เป็นผู้เลิศในทางให้โอวาทแก่ภิกษุ ๔๕. พระสาคตะ เป็นผู้เลิศในทางฉลาดในธาตุไฟ (หมายถึงฉลาดในการเข้าสมาบัติ มีธาตุไฟเป็นอารมณ์ทำ�ำให้เกิดธาตุไฟขึ้นได้) ๔๖. พระราธะ เป็นผู้เลิศในทางทำ�ำให้เกิดปฏิภาณ (ในการแสดงพระธรรมเทศนาของ พระพุทธเจ้า) ๔๗. พระโมฆราชะ เป็นผู้เลิศในทางทรงจีวรสีหมอง (หมายเหตุ : นับตามทางที่เลิศได้ ๔๗ ทาง แต่นับจำ�ำนวนบุคคล จะได้เพียง ๔๑ ท่าน เพราะบางท่านได้รับยกย่องว่าเป็นผู้เลิศหลายทาง) เอตทัคคะฝ่ายภิกษุณี ๑. พระนางมหาปชาบดี โคตมี เป็นผู้เลิศในทางรู้ราตรี (รัตตัญญู เพราะเป็นภิกษุณี องค์แรก) ๒. พระนางเขมา เป็นผู้เลิศในทางมีปัญญามาก (พระมเหสีของพระเจ้าพิมพิสาร ออกทรงผนวช)

719

๓. นางอุปปลวัณณา เป็นผู้เลิศในทางมีฤทธิ์ ๔. นางปฏาจารา เป็นผู้เลิศในทางทรงจำ�ำพระวินัย ๕. นางธัมมทินนา เป็นผู้เลิศในทางแสดงธรรม ๖. พระนางนันทา (น้องพระอนุรุทธ์) เป็นผู้เลิศในทางเข้าฌาน ๗. นางโสณา เป็นผู้เลิศในทางปรารภความเพียร ๘. นางสกุลา เป็นผู้เลิศในทางมีทิพยจักษุ ๙. นางกุณฑลเกสา เป็นผู้เลิศในทางตรัสรู้ได้เร็ว ๑๐. นางภัททา กาปิลานี เป็นผู้เลิศในทางระลึกชาติได้ ๑๑. พระนางภัททา กัจจานา (พระนางยโสธรา) เป็นผู้เลิศในทางบรรลุอภิญญาใหญ่ (อรรถกถาแสดงว่ามีความสามารถระลึกเหตุการณ์ในกัปป์ต่าง ๆ ย้อนหลังไปได้ มากนับไม่ถว้ น) ๑๒. นางกิสาโคตมี เป็นผู้เลิศในทางทรงจีวรสีหมอง ๑๓. นางสิคาลมาตา เป็นผู้เลิศในทางน้อมไปตามความเชื่อ (สัทธาธิมุต) เอตทัคคะฝ่ายอุบาสก (สาวกที่มิได้บวช) ๑. พ่อค้าชื่อตปุสสะ และภัลลิกะ เป็นผู้เลิศในทางถึงสรณะ (ถึงพระพุทธ พระธรรม เป็นสรณะ) รายแรก ๒. อนาถปิณฑิกะ คฤหบดี (ผู้มีช่อื เดิมว่า สุทัตตะ) เป็นผู้เลิศในทางถวายทาน ๓. จิตตะ คฤหบดี ผู้อยู่ ณ นครมัจฉิกาสณฑ์ เป็นผู้เลิศในทางแสดงธรรม ๔. หัตถกะ อาฬวกะ (ชาวอาฬวี) เป็นผูเ้ ลิศในทางสงเคราะห์บริษทั ด้วยสังคหวัตถุ ๔๑ ๕. มหานาม ศากยะ เป็นผู้เลิศในทางถวายของที่ประณีต ๖. อุคคะ คฤหบดี ชาวกรุงเวสาลี เป็นผู้เลิศในทางถวายของที่ชอบใจ ๗. อุคคตะ คฤหบดี เป็นผู้เลิศในทางอุปฐาก (รับใช้) พระสงฆ์ ๘. สูระ อัมพัฏฐะ เป็นผู้เลิศในทางมีความเลื่อมใสไม่หวั่นไหว ๙. ชีวก โกมารภัจจ์ เป็นผู้เลิศในทางเลื่อมใสในบุคคล (เจาะจงเฉพาะผู้ที่ตนเห็นว่า ดีงาม) ๑๐. คฤหบดี ผูเ้ ป็นบิดาของนกุลมาณพ เป็นผูเ้ ลิศในทางมีความคุน้ เคย (กับพระพุทธเจ้า) ๑

สังคหวัตถุ เรื่องของการสงเคราะห์ ๔ อย่าง คือ (๑) การให้ (๒) การพูดไพเราะ (๓) การบำ�ำเพ็ญประโยชน์ (๔) การวางตัวให้เหมาะสมคือให้เข้ากันได้ตามฐานะ

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต

720

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เอตทัคคะฝ่ายอุบาสิกา (สาวิกาที่มิได้บวช) ๑. นางสุชาดา ผู้เป็นธิดาของกุฏุมพี (เศรษฐี) ชื่อเสนิยะ เป็นผู้เลิศในทางถึงสรณะ เป็นคนแรก (นางสุชาดาคนนี้เป็นผู้ถวายข้าวมธุปายาสแด่พระผู้มีพระภาค และ เป็นมารดาของยสกุลบุตร) ๒. นางวิสาขา มิคารมาตา๑ เป็นผู้เลิศในทางถวายทาน ๓. นางขุชชุตตรา เป็นผู้เลิศในทางสดับตรับฟังมาก ๔. นางสามาวดี เป็นผู้เลิศในทางมีเมตตาเป็นธรรมเครื่องอยู่ ๕. นางอุตตรา ผู้เป็นมารดาของนันทมาณพ เป็นผู้เลิศในทางเข้าฌาน ๖. นางสุปปวาสา ธิดาของโกลิยกษัตริย์ เป็นผู้เลิศในทางถวายของประณีต ๗. นางสุปปิยา อุบาสิกา เป็นผู้เลิศในทางพยาบาลไข้ ๘. นางกาติยานี เป็นผู้เลิศในทางเลื่อมใสไม่หวั่นไหว ๙. คฤหปตานี ผู้เป็นมารดาของนกุลมาณพ เป็นผู้เลิศในทางมีความคุ้นเคย (กับ พระพุทธเจ้า) ๑๐. นางกาลี อุบาสิกา เป็นผู้เลิศในทางเลื่อมใส เพราะฟังจากผู้อ่นื (ฟังผู้อ่นื สรรเสริญ พระรัตนตรัยได้บรรลุโสดาปัตติผล)

๔. อัฏฐานปาลิ (บาลีว่าด้วยสิ่งที่เป็นไปไม่ได้) ทรงแสดงฐานะที่เป็นไปไม่ได้ แล้วแสดงฐานะที่เป็นไปได้ ประกอบรวมประมาณ ๓๐ ข้อ โดยใจความเรื่องคนชั่วคนดี ความชั่วความดีเป็นไปไม่ได้ที่จะปรากฏผลในทาง ตรงกันข้าม เช่น ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ (พระอริยบุคคลชั้นโสดาบันขึ้นไป) เป็นไปไม่ได้ที่จะเห็น สังขารว่าเที่ยง ว่าเป็นสุข เห็นธรรมะว่าเป็นอัตตา (ตัวตน) แต่เป็นไปได้ที่บุถุชนจะเห็นสังขาร ว่าเที่ยง ว่าเป็นสุข เห็นธรรมะว่าเป็นอัตตา (ตัวตน) ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ เป็นไปไม่ได้ที่จะฆ่า มารดา ฆ่าบิดา ฆ่าพระอรหันต์ ทำ�ำโลหิตของพระตถาคตให้ห้อด้วยจิตคิดประทุษร้าย ทำ�ำลาย สงฆ์ให้แตกกัน อุทิศศาสดาอื่น (หันไปนับถือศาสนาอื่น) แต่เป็นไปได้ที่บุถุชนจะทำ�ำการเช่นนั้น ๑

คำ�ำนี้ แปลว่า มารดาของมิคารเศรษฐี ความจริงเศรษฐีผู้น้เี ป็นบิดาของสามีนางวิสาขาและค่อนข้างเกเร นางวิสาขา เอาความดีชนะจนบิดาของสามียอมให้เกียรติเรียกเป็นมารดา

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย เอกนิบาต

721

เป็นไปไม่ได้ที่ในโลกธาตุเดียวกันจะมีพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพร้อม ๆ กัน ๒ พระองค์ แต่เป็นไปได้ที่ในโลกธาตุเดียวจะมีพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์เดียว

๕. อปรา เอกธัมมาทิปาลิ (บาลีว่าด้วยธรรมะข้อหนึ่ง เป็นต้น อื่นอีก) ทรงแสดงธรรมะข้อเดียวที่เป็นไปเพื่อเหตุผลในทางที่ดีที่ชั่วต่าง ๆ รวมประมาณ ๔๐ ข้อ เช่น ลำ�ำดับอนุสสติ ๑๐ ทีละข้อ มีพุทธานุสสติ (การระลึกถึงพระพุทธเจ้า) เป็นต้นว่า เจริญ ทำ�ำให้มากแล้ว เป็นไปเพื่อเบื่อหน่าย คลายกำ�ำหนัด ดับทุกข์ สงบระงับ รู้ยิ่ง ตรัสรู้ และ นิพพานได้ นอกจากนั้น ทรงแสดงถึงมิจฉาทิฏฐิ (ความเห็นผิด) ว่าเป็นเหตุให้อกุศลธรรม เกิดขึ้นและเจริญขึ้น ส่วนสัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) เป็นเหตุให้กุศลธรรมเกิดขึ้นและ เจริญขึ้น เป็นต้น

ทรงแสดงลาภอย่างแน่นอน (เป็นลาภโดยส่วนเดียว) (ของภิกษุ) คือการอยู่ป่า การ ถือบิณฑบาต การทรงไตรจีวร (ไม่สะสมมาก) การเป็นผู้แสดงธรรม การเป็นผู้ทรงจำ�ำวินัย การ สดับตรับฟังมาก การบวชได้ยั่งยืน การสมบูรณ์ด้วยอากัปปกิริยา (มารยาท) การสมบูรณ์ด้วย บริวาร การมีบริวารมาก ความเป็นกุลบุตร (ผู้ชาย) ความเป็นผู้มีผิวพรรณงาม ความเป็นผู้มี ถ้อยคำ�ำไพเราะ ความเป็นผู้ปรารถนาน้อย ความเป็นผู้มีอาพาธ (โรคภัยไข้เจ็บ) น้อย ทรงแสดงว่า ถ้าภิกษุเจริญฌานที่ ๑ ที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ เจริญเจโตวิมุติ (ความหลุดพ้นจากกิเลสเพราะสมาธิ) อันประกอบด้วยเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา เจริญสติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๔ เจริญอิทธิบาท (คุณให้บรรลุความสำ�ำเร็จ) ๔ เจริญอินทรีย์ (ธรรมอันเป็นใหญ่มีศรัทธาและความเพียร เป็นต้น) ๕ เจริญธรรมอันเป็นกำ�ำลัง ๕ เจริญธรรมอันเป็นองค์แห่งปัญญาเครื่องตรัสรู้ ๗ (โพชฌงค์ มีสติ เป็นต้น) เจริญมรรคมีองค์ ๘ (มีความเห็นชอบ เป็นต้น)

อังคุตตรนิกาย

๖. ปสาทกรธัมมาทิปาลิ (บาลีว่าด้วยธรรมะที่ทำ�ำให้เกิดความเลื่อมใส เป็นต้น)

722

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

แม้ช่วล ั ัดนิ้วมือเดียว ก็ชื่อว่าไม่ว่างจากฌาน ทำ�ำตามคำ�ำสอนของศาสดา บริโภคอาหาร ของราษฏรไม่เสียเปล่า จะกล่าวไยถึงการทำ�ำธรรมะดั่งกล่าวแต่ละข้อนั้นให้มาก ในตอนสุดท้ายทรงสรรเสริญกายคตาสติ คือสติที่เป็นไปในกาย (รู้ตวั ในความเป็นไป ของกายต่าง ๆ ดูหน้า ๖๗๖) ว่าเป็นเหตุให้ได้บรรลุอมตธรรม

ทุกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๒ ข้อ ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑ วรรคที่ ๑ ชื่อกัมมกรณวรรค ว่าด้วยเครื่องลงโทษ ๑. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม ตรัสแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายถึงโทษ ๒ อย่าง คือโทษในปัจจุบันและโทษในภพหน้า โทษในปัจจุบัน เช่น การจับโจรได้แล้วลงโทษ โบยด้วยแส้ โบยด้วยหวาย ตัดมือ ตัดเท้า ตัดศีรษะ เป็นต้น๑ ส่วนโทษในภพหน้า ได้แก่ผล ของทุจจริตทางกาย วาจา ใจ ซึ่งจะทำ�ำให้เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก เมื่อตายไปแล้ว ตรัสสอนให้กลัวโทษ เห็นภัยในโทษ ก็จะพ้นจากโทษทั้งปวงได้ ๒. ทรงแสดงถึงความเพียร ๒ อย่าง คือความเพียรในการทำ�ำปัจจัย ๔ ให้เกิดขึ้น ของคฤหสถ์ กับความเพียรเพื่อสละกิเลสทั้งปวงของบรรพชิต ทรงยกย่องความเพียรของ บรรพชิตว่าเป็นเลิศ (ในทางศาสนา) แล้วสอนให้ภิกษุต้งั ความเพียรเพื่อสละกิเลสทั้งปวง ๓. ทรงแสดงธรรมะ ๒ อย่างที่ทำ�ำให้เดือดร้อน คือเมื่อทำ�ำทุจจริตทางกาย วาจา ใจ ไม่ทำำส � จร ุ ติ ทางกาย วาจา ใจ ก็เดือดร้อนว่าได้ทำำท � จจร ุ ติ เดือดร้อนว่าไม่ได้ทำำส � จร ุ ติ ส่วนธรรมะ ๒ อย่างที่ทำ�ำไม่ให้เดือดร้อน พึงทราบโดยนัยตรงกันข้าม ๔. ทรงแสดงว่า ทรงเห็นคุณของธรรมะ ๒ อย่าง คือความไม่สันโดษในกุศลธรรม (คือไม่หยุดยั้งยินดีเพียงคุณความดีอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่พยายามก้าวหน้าเรื่อยไปจนถึงที่สุด คืออรหัตตผล) กับความเป็นผู้ไม่ถอยหลังในความเพียร แล้วทรงแสดงผลดีที่ทรงได้รับมาจาก คุณธรรมที่กล่าวนี้ แล้วตรัสสอนภิกษุทั้งหลายเน้นให้ไม่ถอยหลังในความเพียร ๕. ทรงแสดงธรรม ๒ อย่าง คือการพิจารณาเห็นด้วยความพอใจในธรรมอันเป็น ที่ตั้งแห่งกิเลสที่ผูกมัด กับการพิจารณาเห็นด้วยความเบื่อหน่ายในธรรมเช่นนั้น ทรงแสดงโทษ ๑

ที่แสดงไว้ในบาลีมีถึง ๒๖ อย่าง

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ทุกนิบาต

723

วรรคที่ ๒ ชื่ออธิกรณวรรค ว่าด้วยอธิกรณ์ ๑. ทรงแสดงกำ�ำลัง ๒ อย่าง คือ กำ�ำลังคือการพิจารณา (ปฏิสังขานพละ) กับกำ�ำลังคือ การอบรม (ภาวนาพละ) แล้วตรัสอธิบายกำ�ำลังคือการพิจารณาว่า ได้แก่การพิจารณาเห็นโทษ ของทุจจริต แล้วละทุจจริต เจริญสุจริตบริหารตนให้บริสุทธิ์ได้ ส่วนกำ�ำลังคือการอบรม ได้แก่ กำ�ำลังของพระเสขะ (พระอริยบุคคลผู้ยังศึกษา) ซึ่งเป็นเหตุให้ละราคะ โทสะ โมหะ ไม่ทำ�ำ อกุศล ไม่เสพบาป ครั้นแล้วทรงอธิบายกำ�ำลังทั้งสองอย่างนี้ ยักย้ายนัยต่อไปอีก ๒ แนว โดย อธิบายถึงกำ�ำลังการพิจารณาตามแนวเดิม ส่วนกำ�ำลังคือการอบรมได้แก่การเจริญโพชฌงค์ (องค์แห่งปัญญาเป็นเครื่องตรัสรู้ ๗ อย่าง) มีสติ เป็นต้น แนวหนึ่ง กับอีกแนวหนึ่งได้แก่ การเจริญฌาน (การเพ่งอารมณ์) ทั้งสี่ ๒. ทรงแสดงธรรมเทศนาของพระตถาคตว่า มี ๒ อย่าง คืออย่างย่อ กับอย่าง พิสดาร ๓. ทรงแสดงถึงภิกษุที่ถูกกล่าวหาในอธิกรณ์ กับภิกษุผู้โจทฟ้องว่า ถ้าไม่พิจารณา ตนให้ ดี เรื่ อ งก็ จ ะยื ด เยื้อ แรงร้ า ยขึ้ น และภิ ก ษุ ทั้ง หลายก็ จ ะอยู ่ ไ ม่ ผ าสุ ก แล้ วทร งแสดง รายละเอียดในการพิจาณาตนของภิกษุทั้งสองฝ่ายนั้น ๔. ทรงแสดงธรรมแก่พราหมณ์ผู้หนึ่งถึงเหตุคือการประพฤติอธรรม ประพฤติไม่ เรียบร้อย ว่าเป็นเหตุให้เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรกเมื่อตายแล้ว ส่วนการประพฤติธรรม ประพฤติเรียบร้อย เป็นเหตุให้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เมื่อตายแล้ว ๕. ทรงแสดงธรรมแก่ชาณุสโสณิพราหมณ์เรื่องการเข้าถึงนรก สวรรค์ โดยชี้ไปที่ การกระทำ�ำทุจจริตและการกระทำ�ำสุจริตโดยลำ�ำดับ

อังคุตตรนิกาย

ของการพิจารณาเห็นด้วยความพอใจ คือการละกิเลสและหลุดพ้นจากทุกข์ไม่ได้ ส่วนการ พิจารณาเห็นด้วยความเบื่อหน่าย ทำ�ำให้ละกิเลสและหลุดพ้นจากทุกข์ได้ ๖. ทรงแสดงธรรมฝ่ายดำ�ำ ๒ อย่าง คือความไม่ละอาย และความไม่เกรงกลัว (ต่อบาป) และทรงแสดงธรรมฝ่ายขาว คือความละอาย และความเกรงกลัว (ต่อบาป) ๗. ทรงแสดงธรรมฝ่ายขาวที่คุ้มครองโลก คือความละอาย และความเกรงกลัว ต่อบาป ถ้าธรรมทั้งสองนี้ไม่คุ้มครองโลก ก็จะไม่รู้ว่าใครเป็นมารดา น้า ป้า ภริยาของอาจารย์ ของครู โลกจะปนเปกันเหมือน แพะ ไก่ สุกร สุนัขบ้าน สุนขป ั ่า ๘. ทรงแสดงการเข้าพรรษา ๒ อย่าง คือการเข้าพรรษาแรก กับการเข้าพรรษาหลัง (ดูหน้า ๒๓๑)

724

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๖. ทรงแสดงธรรมแก่พระอานนท์ว่า ทุจจริตไม่ควรทำ�ำโดยเด็ดขาด (ไม่มีทางผ่อนให้) เพราะเมื่อทำ�ำเข้าตนก็ติตนได้ ผู้รู้พิจารณาแล้วก็ติได้ กิตติศัพท์อันชั่วย่อมฟุ้งไป เป็นผู้หลง เมื่อตาย ตายแล้วก็เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก ส่วนสุจริตทรงแสดงโดยประการ ตรงกันข้าม ๗. ทรงสอนให้ละอกุศล เพราะอาจจะละได้ ถ้าละไม่ได้ หรือถ้าละแล้วไม่เป็น ประโยชน์ เป็นทุกข์ ก็จะไม่ทรงสอนให้ละ แล้วทรงสอนให้เจริญกุศล เพราะอาจจะเจริญได้ ถ้าเจริญไม่ได้ หรือเจริญแล้ว ไม่เป็นประโยชน์ เป็นทุกข์ ก็จะไม่ทรงสอนให้เจริญ ๘. ทรงแสดงถึงธรรมะ ๒ อย่าง ที่ทำ�ำให้พระสัทธรรมเลอะเลือนอันตรธาน คือการ ยกบทพยัญชนะผิด กับการแนะนำ�ำความหมายผิด ส่วนธรรม ๒ อย่างที่ไม่ทำ�ำให้พระสัทธรรม เลอะเลือนอันตรธาน คือการยกบทพยัญชนะถูก กับการแนะนำ�ำความหมายถูก วรรคที่ ๓ ชื่อพาลวรรค ว่าด้วยคนพาล ๑. ทรงแสดงคนพาล ๒ ประเภท คือไม่เห็นโทษ (ของตน) กับเมื่อผู้อ่ืนแสดงคืน โทษ (ผู้อื่นขอโทษ) ไม่ยอมรับ แล้วทรงแสดงบัณฑิต ๒ ประเภทในทางตรงกันข้าม ๒. ทรงแสดงบุคคลที่กล่าวตู่พระตถาคต ๒ ประเภท คือ (๑) ผูค้ ิดประทุษร้าย ตกอยู่ในอำ�ำนาจความคิดประทุษร้าย (๒) ผูม้ ีศรัทธาถือเอาผิด (จำ�ำผิด เข้าใจผิด) ๓. ทรงแสดงบุคคลที่กล่าวตู่พระตถาคต ๒ ประเภทอีก ๒ ข้อ คือข้อแรก ผู้ที่แสดง ถ้อยคำ�ำที่พระตถาคตมิได้กล่าว มิได้พูด ว่าพระตถาคตกล่าวไว้ พูดไว้ กับผู้ที่แสดงถ้อยคำ�ำที่ พระตถาคตกล่าวไว้ พูดไว้ ว่าตถาคตมิได้กล่าวไว้ มิได้พูดไว้ กับอีกข้อหนึ่ง ผู้แสดงพระสูตร ที่มีอรรถอันควรแนะนำ�ำว่า มีอรรถอันแนะนำ�ำแล้ว แสดงพระสูตรที่มีอรรถอันแนะนำ�ำแล้ว ว่ามีอรรถอันควรแนะนำ�ำ (แสดงสับสนไปจากหลักธรรม) ๔. ทรงแสดงคติของคนที่ทำำ� กรรมซึง่ ต้องปกปิด (กรรมชั่ว) ว่า ได้แก่นรก หรือกำ�ำเนิด ดิรัจฉาน ส่วนผู้ทำ�ำกรรมไม่ต้องปกปิด (กรรมดี) มีคติเป็น ๒ คือเทพ หรือมนุษย์ ๕. ทรงแสดงว่า ผู้เห็นผิด และผู้ทุศีล มีคติเป็น ๒ ในทางชั่ว ส่วนผู้เห็นชอบและ ผู้มีศีลก็มีคติ เป็น ๒ ในทางดี เช่นเดียวกับข้อ ๔ ๖. ทรงแสดงธรรมที่เป็นไปในส่วนแห่งวิชชา (ความรู้) ๒ อย่าง คือ สมถะ (การทำ�ำจิต ให้สงบ) และวิปัสสนา (การทำ�ำปัญญาให้เห็นแจ้ง) แล้วทรงแสดงผลว่า อบรมสมถะ ชื่อว่า อบรมจิต อบรมจิต (สมาธิ) แล้วทำ�ำให้ละราคะ (ความกำ�ำหนัดยินดี) ได้ อบรมวิปัสสนาแล้ว ชื่อว่าอบรมปัญญา อบรมปัญญาแล้ว ทำ�ำให้ละอวิชชา (ความไม่รู้จริง) ได้

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ทุกนิบาต

725

วรรคที่ ๔ ชื่อสมจิตตวรรค ว่าด้วยจิตสม่�่ำำเสมอ ๑. ทรงแสดงภูมิของอสัตบุรุษ (คนชั่ว) และภูมิของสัตบุรุษ (คนดี) โดยชี้ไปที่ความ เป็นผู้ไม่กตัญญูกตเวที หรือความเป็นผู้กตัญญูกตเวที (รู้คุณที่ผู้อ่ืนทำ�ำแล้ว ชื่อกตัญญู ตอบแทนหรือประกาศคุณที่ผู้อ่นื ทำ�ำแล้ว ชื่อกตเวที) ๒. ทรงแสดงว่า บุคคล ๒ ท่าน คือมารดาบิดาเป็นผู้ที่จะสนองคุณได้โดยยาก แม้ บุตรจะแบกมารดาบิดาไว้บนบ่าคนละข้างตั้ง ๑๐๐ ปี ปฏิบัติบำ�ำรุงด้วยประการต่าง ๆ ให้มารดา บิ ด าถ่ า ยอุ จจ าระปั สส าวะบนบ่ า นั้ น หรื อ ทำ� ำ ให้ ม ารดาบิ ด าเสวยราชสมบั ติ ก็ ยั ง ไม่ ชื่ อ ว่ า ตอบแทนคุณได้ เพราะมารดาบิดามีอุปการะมาก เป็นผู้เลี้ยงดู แสดงโลกนี้แก่บุตร แล้วทรง แสดงการแทนคุณ คือทำ�ำมารดาบิดาที่ไม่มีศรัทธา ที่ทุศีล ที่ตระหนี่ ที่มีปัญญาทราม ให้มี ศรัทธา ให้มีศีล ให้รู้จักเสียสละ ให้มีปัญญา (ให้ตั้งอยู่ในศีลธรรม) ๓. ตรัสแสดงธรรมแก่พราหมณ์ผู้หนึ่งว่า พระองค์เป็นทั้งกิริยวาที (ผูพ้ ูดว่าทำ�ำ) และ อกิริยวาที (ผูพ้ ูดว่าไม่ทำ�ำ) คือให้ทำ�ำสุจริต แต่ไม่ให้ทำ�ำทุจจริต ๔. ทรงแสดงธรรมแก่อนาถปิณฑิกคฤหบดีว่า ทักขิเณยยบุคคล (บุคคลผู้ควรแก่ ทักษิณาหรือของถวาย) คือพระเสขะ (พระอริยบุคคลทยี่ งั ศึกษา คือตัง้ แต่ผตู้ งั้ อยูใ่ นโสดาปัตติมรรค ขึ้นไปถึงอรหัตตมรรค) กับพระอเสขะ (พระอรหันต์ ผู้ไม่ต้องศึกษา เพราะบรรลุถึงฐานะอัน สูงสุดแล้ว) ควรถวายทานในท่านเหล่านี้ ๕. พระสาริบุตรแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายถึงบุคคล ๒ ประเภท คือ ผูม้ ีสัญโญชน์ ภายใน (มี กิ เ ลสเครื่ อ งร้ อ ยรั ด ภายใน) มี ศี ลสม บู ร ณ์ เมื่ อ ตายแล้ ว ก็ เ กิ ด ใหม่ ใ นหมู ่ เ ทพ พวกใดพวกหนึ่ง และจะกลับมาสู่โลกนี้อีก ส่วนผู้มีสัญโญชน์ภายนอก มี ๒ ประเภท คือ ผู้มีศีลสมบูรณ์ เข้าสู่เจโตวิมุติ (ฌานหรือสมาบัติ) อันใดอันหนึ่ง เกิดในหมู่เทพพวกใด พวกหนึ่งแล้วไม่กลับมาสู่โลกนี้อีก กับอีกประเภทหนึ่งคือมีศีลสมบูรณ์ ปฏิบัติเพื่อดับกาม (ความใคร่) เพื่อดับภพ (ความเป็นนั้นเป็นนี่) เพื่อสิ้นตัณหา เพื่อสิ้นความโลภ เมื่อตายไปแล้ว เกิดในหมู่เทพพวกใดพวกหนึ่งแล้วไม่กลับมาสู่โลกนี้อีก ๖. พราหมณ์ชื่ออารามทัณฑะถามพระมหากัจจานะถึงเหตุให้กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดีทะเลาะกันเองกับพวกของตน พระเถระตอบชี้ไปที่ความยึดในกามราคะ (ความ

อังคุตตรนิกาย

๗. ทรงแสดงว่า จิตที่เศร้าหมองเพราะราคะ ย่อมไม่หลุดพ้น ปัญญาที่เศร้าหมอง เพราะอวิชชา ย่อมชื่อว่าไม่ได้รับการอบรม ด้วยเหตุน้ ี เพราะคลายราคะ จึงชื่อว่าเจโตวิมุติ (ความหลุดพ้นเพราะสมาธิ) เพราะคลายอวิชชา จึงชือ่ ว่าปัญญาวิมตุ ิ (ความหลุดพ้นเพราะปัญญา)

726

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

กำ�ำหนัดหรือความติดในกาม) เมื่อถามถึง สมณะทะเลาะกันเองกับสมณะเพราะเหตุไร ก็ ตอบว่ า เพราะติ ด ทิ ฏ ฐิ ร าคะ (ความติ ด ในทิ ฏ ฐิ คว ามเห็ น ) เมื่ อ ถามว่ า มี ท ่ า นผู ้ ก ้ า วล่ ว ง ความยึดในกามราคะและทิฏฐิราคะหรือไม่ ก็ตอบว่า มี และชี้ให้ทราบว่าพระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี พราหมณ์เลื่อมใส แสดงตนเป็นอุบาสก ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ๗. พระมหากัจจานะแสดงธรรมแก่กัณฑรายนพราหมณ์ ชี้ให้เห็นว่า คนมีอายุแม้ มาก แต่ยังบริโภคกาม ก็ยังไม่ชื่อว่าเป็นเถระ (ผู้เฒ่าผู้ใหญ่) ส่วนคนหนุ่มตั้งอยู่ในปฐมวัย ถ้า ไม่บริโภคกาม ก็ชื่อว่าเป็นเถระได้ ๘. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเปรียบภิกษุช่วั ด้วยโจร เปรียบภิกษุผู้รักศีลว่า เหมือนพระราชา ที่ทำ�ำให้ชนบทไม่มีความผาสุกหรือมีความผาสุกได้ สุดแต่ฝ่ายไหนจะมีกำ�ำลัง กว่ากัน ๙. ตรัสว่า ไม่ทรงสรรเสริญการปฏิบัตขิ องคฤหัสถ์ หรือบรรพชิต (นักบวช) คฤหัสถ์ ก็ตาม บรรพชิตก็ตาม ปฏิบัติผิดแล้ว ก็ไม่ได้บรรลุกุศลธรรมที่ถูก ทรงสรรเสริญการปฏิบัติ ชอบของคฤหัสถ์หรือบรรพชิต คฤหัสถ์ก็ตาม บรรพชิตก็ตาม ปฏิบัติชอบแล้ว ย่อมได้บรรลุ กุศลธรรมที่ถูก ๑๐. ตรัสว่า ภิกษุที่คัดค้านอรรถะธรรมะด้วยพระสูตรที่จำ�ำมาผิด มีพยัญชนะวิจิตร ชื่อว่าปฏิบัติเพื่อไม่เป็นประโยชน์และความสุข และประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก ทั้งทำ�ำให้ พระสัทธรรมอันตรธาน แล้วทรงแสดงถึงภิกษุที่รับรองอรรถะธรรมะด้วยพระสูตรที่ทรงจำ�ำไว้ดี มีพยัญชนะวิจิตร ชื่อว่าปฏิบัติเพื่อประโยชน์และความสุข และประสบบุญเป็นอันมาก ทั้ง ดำ�ำรงพระสัทธรรมไว้ วรรคที่ ๕ ชื่อปริสวรรค ว่าด้วยบริษัท ทรงแสดงถึงบริษัท ๒ อย่าง คือตื้นอย่างหนึ่ง ลึกอย่างหนึ่ง ที่ช่ือว่าตื้นเพราะขาด ๑ คุณธรรม ที่ชื่อว่าลึกเพราะมีคุณธรรม ๑

คำ�ำว่า ขาดคุณธรรม หมายความรวม ในบาลีแสดงว่า ที่ฟุ้งสร้าน ถือตัว พูดเพ้อ ปากกล้า พูดไม่สำ�ำรวม หลงลืมสติ ไม่มีสัมปชัญญะ มีจิตไม่ต้งั มั่น มีจิตหมุนไปผิด ไม่สำ�ำรวมอินทรีย์

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ทุกนิบาต

727

ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒ (แบ่งออกเป็น ๕ วรรค ๆ ละ ๑๐ สูตร เช่นเดียวกัน วรรคที่ ๑ ว่าด้วยบุคคล วรรคที่ ๒ ว่าด้วยความสุข วรรคที่ ๓ ว่าด้วยสิ่งที่มีเครื่องหมาย วรรคที่ ๔ ว่าด้วยธรรม และวรรคที่ ๕ ว่าด้วยคนพาล) วรรคที่ ๑ ชื่อปุคคลวรรค ว่าด้วยบุคคล ๑. ทรงแสดงบุคคล ๒ ประเภท ในลักษณะต่าง ๆ เช่น พระตถาคตอรหันตสัมมา สัมพทธ ุ เจ้า กับพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นผูเ้ กิดเพือ่ ประโยชน์และความสุขแก่โลก เป็นอัจฉริยมนุษย์ สิ้นชีวิตก็ทำ�ำให้คนส่วนมากเดือดร้อนถึง เป็นผู้ควรแก่สตูป (ก่อเจดีย์ไว้ใส่อัฏฐิธาตุหรือกระดูก เมื่อสิ้นชีวิตแล้ว) เป็นต้น ๑

คำ�ำว่า แนะนำ�ำยาก แนะนำ�ำง่าย เป็นคำ�ำแปลหักให้เข้าใจง่าย

อังคุตตรนิกาย

บริษัท ๒ อย่าง คือที่ (แตก) เป็นพวก กับที่พร้อมเพรียงกัน บริษัท ๒ อย่าง ที่มคี นเลิศ กับไม่มีคนเลิศ ที่ไม่มีคนเลิศ คือที่มักมาก ย่อหย่อน เห็นแก่นอน ทอดธุระในความสงัด เป็นต้น ที่มีคนเลิศ คือที่ตรง กันข้าม บริษัท ๒ อย่าง คือที่ไม่ประเสริฐ กับประเสริฐ เพราะไม่รู้หรือเพราะรู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง บริษัท ๒ อย่าง คือบริษัทขยะ กับบริษัทที่มีแก่นสาร บริษัทขยะ คือที่ลำ�ำเอียง เพราะรัก เพราะชัง เพราะหลง เพราะกลัว บริษัทที่มีแก่นสาร คือที่ไม่ลำ�ำเอียงเพราะรัก เป็นต้น บริษัท ๒ อย่าง คือ บริษัทที่แนะนำ�ำยาก๑ กับบริษัทที่แนะนำ�ำง่าย บริษัท ๒ อย่าง คือที่หนักในอามิส (เห็นแก่ลาภ) ไม่หนักในสัทธรรม กับที่หนักใน สัทธรรม ไม่หนักในอามิส บริษท ั ๒ อย่าง คือทีไ่ ม่สม่�่ำำเสมอ กับที่สม่�่ำำเสมอ (กำ�ำหนดด้วยบริษทท ั ี่มกี ารกระทำ�ำ ไม่ถูกธรรมวินัยหรือถูกธรรมวินัย) บริษัท ๒ อย่าง คือที่ไม่ประกอบด้วยธรรม กับที่ประกอบด้วยธรรม บริษัท ๒ อย่าง คือที่กล่าวเป็นอธรรม กับที่กล่าวเป็นธรรม (หมายเหตุ ในหมวด ๕๐ ที่ ๑ ซึ่ ง มี ๕ วรรค มี ๕๐ สู ต รนี้ ได้ ย ่ อ มากล่ า ว ให้เห็นทุกสูตร ส่วนหมวด ๕๐ ต่อ ๆ ไป จะย่อพอเห็นความที่สำ�ำคัญ)

728

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วรรคที่ ๒ ชื่อสุขวรรค ว่าด้วยความสุข ๒. ทรงแสดงความสุข ๒ อย่าง หลายประเภท เช่น ความสุขของคฤหัสถ์ กับ ความสุขในการบรรพชา ความสุขในกาม กับความสุขในการออกจากกาม ความสุขที่มีกิเลส กับความสุขที่ไม่มีกิเลส ความสุขที่มีอาสวะ (กิเลสที่ดองอยู่ในสันดาน) กับความสุขที่ไม่มี อาสวะ ความสุขที่มีอามิส กับความสุขที่ไม่มีอามิส ความสุขที่ประเสริฐ (อริยะ) กับความสุข ที่ไม่ประเสริฐ ความสุขทางกาย กับความสุขทางใจ ความสุขที่มีปีติ (ความอิ่มใจ) กับความสุข ที่ไม่มีปีติ ความสุขที่มีความสำ�ำราญ กับความสุขที่มีความวางเฉย ความสุขที่เนื่องด้วยสมาธิ กับความสุขที่ไม่เนื่องด้วยสมาธิ เป็นต้น วรรคที่ ๓ ชื่อสนิมิตตวรรค ว่าด้วยสิ่งที่มีเครื่องหมาย ๓. ทรงแสดงว่า อกุศลบาปธรรมย่อมเกิดขึ้นเพราะมีนิมิต (เครื่องหมายในจิตใจ) มิใช่เกิดขึ้นโดยไม่มีนิมิต เพราะละนิมิตได้ อกุศลบาปธรรมก็จะไม่มี แล้วทรงแสดงหลักการ โดยทำ�ำนองเดียวกันว่า อกุศลบาปธรรมย่อมเกิดขึ้นเพราะมีต้นเหตุ (นิทาน) มีเหตุ มีเครื่อง ปรุง มีปัจจัย มีรูป มีเวทนา มีสัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู้) มีวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์) มีอารมณ์ที่ปัจจัยปรุงแต่ง วรรคที่ ๔ ชื่อธัมมวรรค ว่าด้วยธรรม ๔. ทรงแสดงธรรมที่เป็นคู่กัน ๒ อย่าง หลายประเภท คือเจโตวิมุติ (ความหลุดพ้น เพราะสมาธิ) กับปัญญาวิมุติ (ความหลุดพ้นเพราะปัญญา) ความเพียร กับความที่จิตมี อารมณ์เป็นหนึ่ง นาม กับรูป วิชชา (ความรู้) กับวิมุติ (ความหลุดพ้น) ภวทิฏฐิ (ความเห็นว่า เที่ยง) กับวิภวทิฏฐิ (ความเห็นว่าขาดสูญ) ความไม่มีหิริ กับความไม่มีโอตตัปปะ หิริ (ความ ละอายต่ อ ปาป) กั บ โอตตั ปป ะ (ความเกรงกลั ว ต่ อ บาป) ความเป็ น ผู ้ ว ่ า ยาก กั บ การคบ คนชั่วเป็นมิตร ความเป็นผู้ว่าง่าย กับการคบคนดีเป็นมิตร ความเป็นผู้ฉลาดในธาตุ กับ ความเป็นผู้ฉลาดในมนสิการ (ความใส่ใจหรือทำ�ำในใจ) ความเป็นผู้ฉลาดในอาบัติ กับความ เป็นผู้ฉลาดในการออกจากอาบัติ วรรคที่ ๕ ชื่อพาลวรรค ว่าด้วยคนพาล ๕. ทรงแสดงคนพาลกับบัณฑิต ๒ ประเภท หลายอย่าง โดยแบ่งไปตามลักษณะ คือผู้เอาภาระที่ยังไม่มาถึงกับไม่เอาภาระที่มาถึง เป็นพาล ที่ตรงกันข้ามเป็นบัณฑิต ผู้สำ�ำคัญ ว่าควรในของที่ไม่ควรกับสำ�ำคัญว่าไม่ควรในของที่ควร เป็นพาล ที่ตรงกันข้ามเป็นบัณฑิต ผู้สำ�ำคัญผิดในเรื่องต่าง ๆ เช่น อาบัติ ธรรมะ วินัย ว่าไม่เป็นอาบัติ ไม่เป็นธรรมะ ไม่เป็นวินัย

729

เป็นคนพาล ที่ตรงกันข้ามเป็นบัณฑิต แล้วทรงแสดงว่าอาสวะ (กิเลสที่ดองอยู่ในสันดาน) ย่อมเจริญและไม่เจริญแก่บคคล ุ ๒ ประเภท ที่สำำค � ญ ั ผิดต่าง ๆ กับทีไ่ ม่สำำค � ญ ั ผิดต่าง ๆ ในเรือ่ ง ที่ควรรังเกียจเรื่องอาบัติ ธรรมะและวินัย ตติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๓ (มี ๕๐ สูตร และ ๕ วรรค เช่นเดียวกัน วรรคที่ ๑ ว่าด้วยความหวัง วรรคที่ ๒ ว่าด้วย การขอร้อง วรรคที่ ๓ ว่าด้วยทานการให้ วรรคที่ ๔ ว่าด้วยการต้อนรับ วรรคที่ ๕ ว่าด้วย สมาบัติ) วรรคที่ ๑ ชื่ออาสาวรรค ว่าด้วยความหวัง ๑. ทรงแสดงความหวังที่ละได้ยาก คือความหวังในลาภ กับความหวังในชีวิต บุคคล ที่หาได้ยาก คือบุพพการี (ผู้ทำ�ำคุณก่อน) กตัญญูกตเวที (ผู้รู้คุณและตอบแทน) บุคคลที่หา ได้ยาก คือผู้อิ่ม กับผู้ทำ�ำให้คนอื่นอิ่ม บุคคลที่ทำ�ำให้อิ่มได้ยาก คือผู้เก็บไว้ (ไม่ใช้เอง ไม่ให้ ใคร) กับผู้สละสิ่งที่ได้มาแล้ว ส่วนบุคคลที่ทำ�ำให้อิ่มได้ง่าย คือที่ตรงกันข้าม ปัจจัยให้เกิด ราคะ (ความกำ�ำหนัดยินดี) คือความกำ�ำหนดเครื่องหมายสิ่งที่งาม (สุภนิมิต) กับการไม่ใส่ใจ โดยแยบคาย ปัจจัยให้เกิดโทสะ คือความกำ�ำหนดเครื่องหมายสิ่งที่ขัดใจ (ปฏิฆนิมิต) กับการ ไม่ใส่ใจโดยแยบคาย ปัจจัยให้เกิดความเห็นผิด คือเสียงโฆษณาจากคนอื่น กับการไม่ใส่ใจ โดยแยบคาย อาบัติ ๒ อย่าง ๓ ประเภท คืออาบัติเบา กับอาบัติหนัก อาบัติช่วั หยาบ กับอาบัติ ไม่ชั่วหยาบ อาบัติมีส่วนเหลือ (ต้องเข้าแล้วยังไม่ขาดจากความเป็นภิกษุ) กับอาบัติไม่มีส่วน เหลือ (ต้องเข้าแล้วขาดจากความเป็นภิกษุ) วรรคที่ ๒ ชื่ออายาจนวรรค ว่าด้วยการขอร้อง ๒. ทรงแสดงว่า ภิกษุผู้มีศรัทธาขอร้องโดยชอบ พึงขอร้องให้ (ตนเอง) เป็นเช่น พระสาริบุตรกับพระโมคคัลลานะ เพราะทั้งสองท่านนั้นเป็นเครื่องชั่ง เป็นเครื่องประมาณ (เป็นมาตรฐาน) แห่งภิกษุทั้งหลายที่เป็นสาวกของพระองค์ ส่วนภิกษุณีผู้มีศรัทธา พึงขอร้องให้เป็นเช่นนางเขมา กับนางอุปปลวัณณา อุบาสกผู้มีศรัทธา พึงขอร้องให้เป็นเช่นจิตตคฤหบดี กับหัตถกะ อาฬวกะ อุบาสิกาผู้มีศรัทธา พึงขอร้องให้เป็นเช่นขุชชุตตรา อุบาสิกา กับนางเวฬุกัณฏกิยา ผู้ เป็นมารดาของนันทมาณพ (ถ้าดูหน้า ๗๒๐ ฝ่ายอุบาสิกา หมายเลข ๕ จะเห็นว่า ในที่น้ันชื่อ อุตตรา ผูเ้ ป็นมารดาของนันทมาณพ ถ้าเป็นคนเดียวกันก็นา่ จะมีชอ่ื นำ�ำหน้าหลายอย่าง อรรถกถา แก้ว่า นางขุชชุตตรา เป็นผู้เลิศทางปัญญา นันทมาตา (มารดาของนันทมาณพ) เป็นผู้เลิศใน

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ทุกนิบาต

730

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทางมีฤทธิ์) ต่อจากนั้นทรงแสดงว่า คนพาลกับบัณฑิตต่างประกอบด้วยธรรม ๒ อย่าง ในทางที่ ตรงกันข้าม เช่น คนพาลไม่พิจารณาสอบสวน ชมผู้ไม่ควรชม ติผู้ไม่ควรติ ส่วนบัณฑิตตรงกัน ข้าม เป็นต้น วรรคที่ ๓ ชื่อทานวรรค ว่าด้วยทานการให้ ๓. ทรงแสดงถึงการให้ การบูชา การสละ เป็นต้น ว่ามี ๒ อย่าง คือการให้อามิส (สิ่งของ) กับการให้ธรรม วรรคที่ ๔ ชื่อสันถารวรรค ว่าด้วยการต้อนรับ ๔. ทรงแสดงถึงการต้อนรับ การแสวงหา เป็นต้น ว่ามี ๒ อย่าง คือการต้อนรับด้วย อามิส (สิ่งของ) กับการต้อนรับด้วยธรรม วรรคที่ ๕ ชื่อสมาปัตติวรรค ว่าด้วยการเข้าสมาบัติ ๕. ทรงแสดงถึงความเป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ (เข้าฌาน) กับความเป็นผู้ฉลาด ในการออกจากสมาบัติ และธรรมฝ่ายดี ฝ่ายชั่ว เป็นคู่ ๆ กันไป พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ (หมายความว่า หมวดนี้ประมวลพระสูตรที่เป็นพระสูตรที่เป็นเศษของ ๕๐ อันเหลือ มาจากที่ประมวลไว้ในหมวด ๕๐ รวม ๓ หมวดที่แล้วมา หรือเท่ากับเป็นหมวดรวบรวม พระสูตรที่เป็นเศษของ ๑๕๐ สูตร) ใจความในหมวดนี้ คงกล่าวถึงธรรมที่มีจำ�ำนวน ๒ ข้อ ฝ่ายชั่วฝ่ายดีคู่กัน เช่น ความ โกรธกับความผูกโกรธ ความลบหลู่บุญคุณท่าน กับการตีเสมอ ความริษยา กับความตระหนี่ มายา กับความโอ้อวด ความไม่ละอาย กับความไม่เกรงกลัว ในฝ่ายดีพึงทราบโดยนัย ตรงกันข้าม

ติกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๓ ข้อ ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑ วรรคที่ ๑ ชื่อพาลวรรค ว่าด้วยคนพาล ทรงแสดงว่า ภัย (สิ่งที่น่ากลัว) อุปัทวะ (สิ่งที่เบียดเบียนหรือเป็นอันตราย) อุปสัค (สิ่งที่ขัดข้อง) ทั้งปวง ย่อมเกิดจากคนพาล ไม่เกิดจากบัณฑิต ทั้งพาลทั้งบัณฑิตมีกรรม (การกระทำ�ำ) เป็นลักษณะ พึงทราบคนพาลด้วยธรรม ๓ ประการ คือทุจจริตทางกาย ทางวาจา ทางใจ ส่วนบัณฑิตพึงทราบโดยนัยตรงกันข้าม

731

ลักษณะ เครื่องหมายและความประพฤติของคนพาลมี ๓ อย่าง คือ คิดชั่ว พูดชั่ว ทำ�ำชั่ว ส่วนบัณฑิตพึงทราบโดยนัยตรงกันข้าม นอกจากนั้นทรงแสดงว่า คนพาลประกอบด้วยธรรมะ ๓ ประการ หลายประเภท เช่น ไม่เห็นโทษล่วงเกิน (ที่ตนทำ�ำ) เห็นแล้วไม่ทำ�ำคืน เมื่อผู้อ่นื แสดงโทษล่วงเกิน (ขอโทษ) ไม่รับ ตัง้ ปัญหาโดยไม่แยบคาย ตอบปัญหาไม่แยบคาย เมือ่ คนอืน่ ตอบปัญหาโดยแยบคาย ไม่อนุโมทนา (ไม่รับรองว่าถูกต้อง) มีการกระทำ�ำทางกาย ทางวาจา ทางใจ อันเป็นอกุศล อันเป็นโทษ อันมีการเบียดเบียน ส่วนบัณฑิตพึงทราบโดยนัยตรงกันข้าม ทรงแสดงทุจจริต ๓ ว่าเป็นเหตุบริหารตนอย่างขุดรากตัวเอง กำ�ำจัดตัวเอง มีโทษ อันผู้รู้ตามว่ากล่าวได้ ทำ�ำให้ประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก ทรงแสดงมลทิน คือความเป็นผู้ทุศีล ความริษยา ความตระหนี่ว่า ทำ�ำให้เหมือนนำ�ำตน ไปตั้งไว้ในนรก กับตรงกันข้ามทำ�ำให้เหมือนนำ�ำตนไปตั้งไว้ในสวรรค์ วรรคที่ ๒ ชื่อรถการวรรค ว่าด้วยช่างทำ�ำรถ ทรงแสดงถึงการที่ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๓ อย่างว่า ปฏิบัติมิใช่เพื่อประโยชน์ ความสุขแก่คนมาก คือผู้ชักชวนในการกระทำ�ำทางกาย ทางวาจา ทางใจ อันไม่สมควร แล้วทรง แสดงฝ่ายดีทางตรงกันข้าม การที่ภกิ ษุบวช รูอ้ ริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมตุ ิ และปัญญาวิมตุ ิ อันไม่มี อาสวะอยู่ในปัจจุบัน นับเป็นที่ตั้งแห่งความระลึกตลอดชีวิต บุคคล ๓ ประเภท คือผู้ไม่มีความหวัง ผูม้ ีความหวัง ผู้ปราศจากความหวัง ผู้ไม่มีความหวัง คือผู้ตกต่�่ำำ ผู้มีความหวัง คือราชบุตรผู้รอการอภิเษก ผู้ปราศจาก ความหวังคือพระราชาผู้ได้รับอภิเษกแล้ว เทียบกับคดีธรรม ผู้ไม่มีความหวัง คือผู้ทุศีล ผู้มี ความหวัง คือผู้มีศล ี ผู้ปราศจากความหวัง คือผู้ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ อยู่ในปัจจุบัน (ผู้เป็นอรหันต์แล้ว) พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นธรรมราชา อาศัยธรรม เคารพธรรม ทรง ให้การรักษาคุมคร ้ องการกระทำ�ำทางกาย ทางวาจา และทางใจ ว่าอย่างนี้ควรเสพ ไม่ควรเสพ ย่อม ทรงหมุนธรรมจักร ซึ่งสมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ปฏิวัติไม่ได้ (ทำ�ำให้ย้อน กลับไม่ได้) ในโลก เปรียบเหมือนพระเจ้าจักรพรรดิ (ทางโลก) ที่อาศัยธรรม เคารพธรรม ให้การ รักษาคุ้มครองอันเป็นธรรมแก่มนุษย์และสัตว์ ย่อมหมุนล้อรถได้โดยธรรม ซึ่งข้าศึกจะปฏิวัติ หรือหมุนกลับไม่ได้ด้วยมือ

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

732

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงเล่าเรื่องช่างทำ�ำรถที่ทำ�ำล้อรถข้างหนึ่งกินเวลา ๖ เดือน ขาด ๖ คืน แต่ล้อรถอีกข้าง หนึ่งเสร็จภายใน ๖ วัน พระราชาตรัสถาม ก็ทดลองให้ดลู ้อรถข้างที่ทำ�ำนานหมุนไปได้ เมื่อหยุด หมุนก็ไม่ล้ม แต่ข้างที่เสร็จไว เมื่อหยุดหมุนก็ล้ม เพราะมีความคด ทรงสอนให้ละความคดทาง กาย วาจา ใจ เมื่อเปรียบเทียบกับเรื่องนั้น ทรงแสดงข้อปฏิบัติไม่ผิด ๓ ประการ คือสำ�ำรวมอินทรีย์ (คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) รู้ประมาณในการบริโภคอาหาร ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่น (ไม่เห็นแก่การนอน มากนัก) ทรงแสดงทุจจริตทางกาย วาจา ใจ ว่าเป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนเบียดเบียนผู้อื่น เบียดเบียนทั้งสองฝ่าย ส่วนสุจริตกาย วาจา ใจ ตรงกันข้าม ทรงแสดงธรรมแก่ภกิ ษุทงั้ หลายว่า ท่านทัง้ หลายเบือ่ หน่ายด้วยอายุ วรรณะ (ผิวพรรณ) สุข ยศ และความเป็นใหญ่อันเป็นทิพย์ แต่กพ็ ึงเบื่อหน่ายทุจจริตกาย วาจา ใจก่อน พ่อค้าที่ประกอบด้วยองค์ ๓ คือไม่ตรวจตราการงานด้วยดีในเวลาเช้า เที่ยง เย็น ก็ไม่ควรจะได้รับโภคทรัพย์ที่ยังไม่เกิดขึ้น หรือทำ�ำโภคทรัพย์ที่ได้มาแล้วให้เจริญขึ้น ทรงแสดงว่า ภิกษุผู้ไม่ตรวจสมาธินิมิต (เครื่องหมายในสมาธิ) ด้วยดีในเวลาเช้า เที่ยง เย็น ก็ไม่ควรได้บรรลุ กุศลธรรมที่ยังมิได้บรรลุ หรือทำ�ำกุศลธรรมที่บรรลุแล้วให้เจริญขึ้น ฉันนั้น พ่อค้าที่ประกอบด้วยองค์ ๓ ย่อมถึงความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ ความไพบูลในโภคทรัพย์ใน เวลาไม่นาน คือมีตาดี ขยัน ถึงพร้อมด้วยที่อาศัย (รู้จักคนกว้างขวาง) ทรงแสดงว่า ภิกษุมีตาดี คือรูอ้ ริยสัจจ์ ๔ ขยัน คือไม่ทอดธุระในกุศลธรรม ถึงพร้อมด้วยทีอ่ าศัย คือเข้าไปหาท่านผูร้ เู้ ป็น ครั้งคราว เพื่อไต่ถามปัญหา ก็จะถึงความเป็นผู้ย่งิ ใหญ่ ความไพบูลในกุศลธรรมฉันนั้น วรรคที่ ๓ ชื่อปุคคลวรรค ว่าด้วยบุคคล พระสวิฏฐะ กับพระมหาโกฏฐิตะ ไปหาพระสาริบุตร พระสาริบุตรจึงถามพระสวิฏฐะ ว่า บุคคล ๓ ประเภท คือ กายสักขี (ผู้บรรลุฌานก่อนแล้วจึงทำ�ำนิพพานให้แจ้ง ได้แก่พระอริยบุคคล ๖ ประเภท ที่ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล จนถึงตั้งอยู่ในอรหัตตมรรค๑) ๑

อธิบายตามอรรถกถาปุคคลบัญญัติ อภิธัมมปิฎก ป.อ. ๖๔ - ม.พ.ป.

733

ทิฏฐิปัตตะ (ผู้ถึงที่สุดแห่งทิฏฐิ คือรู้แจ้งอริยสัจจ์ ๔ ได้แก่พระอริยบุคคล ๖ ประเภท เหมือนกายสักขี) สัทธาวิมุต (ผู้หลุดพ้นเพราะศรัทธา ได้แก่พระอริยบุคคล ๖ ประเภทเช่นเดียวกัน ที่ ต่างกันก็คือ ลักษณะเฉพาะก่อนที่จะได้บรรลุมรรคผล) ในบุคคล ๓ ประเภทนี้ พระสวิฏฐะชอบว่าใครจะดีกว่า ประณีตกว่ากัน พระสวิฏฐะ ตอบว่า ชอบ สัทธาวิมตุ ว่าดีกว่า ประณีตกว่า เพราะมีอนิ ทรีย ค ์ อื ศรัทธามีประมาณยิง่ แล้วพระ สาริบุตรจึงย้อนถามพระมหาโกฏฐิตะว่า ชอบบุคคลประเภทไหน พระมหาโกฏฐิตะตอบว่า ชอบ กายสักขี เพราะมีอินทรีย ค ์ ือสมาธิมีประมาณยิ่ง พระมหาโกฏฐิตะถามพระสาริบุตรบ้างว่า ชอบ บุคคลประเภทไหน พระสาริบตุ รตอบว่า ชอบ ทิฏฐิปตั ตะ เพราะมีอนิ ทรีย ค ์ อื ปัญญามีประมาณ ยิง่ แล้วทงั้ สามท่านจึงพากันไปเฝ้าพระผูม้ พร ี ะภาค กราบทูลให้ทรงทราบ ตรัสตอบว่ายากที่จะชี้ ลงไปโดยส่วนเดียวว่า ใครจะดีกว่า ประณีตกว่ากัน เพราะต่างก็ปฏิบตั เิ พือ่ อรหัตต (ผล) และเป็น พระสกทาคามีหรือพระอนาคามีดว้ ยกัน (หมายเหตุ : คำ�ำอธิบายในวงเล็บว่า บุคคลทั้งสามประเภท ได้แก่พระอริยบุคคล ๖ ประเภท คือ ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล จนถึงอรหัตตมรรคนั้น เป็นคำ�ำอธิบายตามอรรถกถา ปุคคลบัญญัติ แต่สังเกตตามพระพุทธภาษิตในตอนท้ายคล้ายกับว่า ตั้งแต่สกทาคามี อนาคามี ขึ้นไปถึงท่านผู้ต้งั อยู่ในอรหัตตมรรค มิได้กล่าวถึงพระอริยบุคคลชั้นโสดาบันเลย จึงน่าสังเกต เป็นหลักวิชาประกอบการค้นคว้าต่อไป) ต่อจากนั้นทรงแสดงถึงคนไข้ ๓ ประเภท คือ ๑. ได้อาหาร ยา คนพยาบาล ซึ่งเป็นที่สบายหรือไม่ก็ตาม ก็ไม่หายจากอาพาธนั้น ๒. ได้อาหาร ยา คนพยาบาล ซึ่งเป็นที่สบายหรือไม่ก็ตาม ก็หายจากอาพาธนั้น ๓. ต่อเมื่อได้อาหาร ยา คนพยาบาล ซึ่งเป็นที่สบายจึงหายจากอาพาธนั้น ทรงอาศัยบุคคลประเภทหลัง จึงทรงอนุญาตอาหาร ยา คนพยาบาล สำ�ำหรับผู้เป็นไข้ และอาศัยคนไข้ (ประเภทหลัง) นี้ จึงพยาบาลคนไข้อื่น ๆ (๒ ประเภทแรก) ด้วย แล้วทรงแสดงธรรมเปรียบเทียบถึงบุคคล ๓ ประเภท (ในทางธรรม) คือ ๑. ได้เห็นพระตถาคตหรือไม่ก็ตาม ได้ฟังพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศ แล้วหรือไม่ก็ตาม ก็ไม่ก้าวลงสู่ทำ�ำนองอันชอบในกุศลธรรม ๒. ได้เห็นพระตถาคตหรือไม่ก็ตาม ได้ฟังพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศ แล้วหรือไม่ก็ตาม ก็ก้าวลงสู่ทำ�ำนองอันชอบในกุศลธรรมได้

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

734

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. ต่อเมื่อได้เห็นพระตถาคต ได้ฟังพระธรรมวินัยอันพระตถาคตประกาศ แล้ว จึงก้าวลงสู่ทำ�ำนองอันชอบในกุศลธรรมได้ เพราะอาศัยบุคคล (ประเภทหลัง) นี้ จึงทรงอนุญาตการแสดงธรรม และเพราะอาศัยบุคคล (ประเภทหลัง) นี้ จึงควรแสดงธรรมแก่คนอื่น (๒ ประเภทแรก) ด้วย ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภท คือผู้ปรุงกายสังขาร (เจตนาทางกาย) ปรุงวจีสังขาร (เจตนาทางวาจา) และปรุงมโนสังขาร (เจตนาทางใจ) อันมีการเบียดเบียน ย่อมเข้าสู่ (เกิดใน) โลกที่มีการเบียดเบียนถูกต้องผัสสะ อันมีการเบียดเบียน เสวยเวทนาอันมีการเบียดเบียน มีทุกข์โดยส่วนเดียว เช่น สัตว์นรก ส่วนที่ตรงกันข้าม คือไม่เกี่ยวกับการเบียดเบียนเลย ก็ ได้รับผลตรงกันข้าม เช่น เทพสุภกิณหะ พวกที่ปรุงกายสังขาร เป็นต้น มีการเบียดเบียนบ้าง ไม่เบียดเบียนบ้าง ก็ได้รับผลผสมกัน (ทุกข์บ้าง สุขบ้าง) เช่น มนุษย์บางพวก เทพบางพวก วินิบาต (เปรตที่อยูว่ ิมาน) บางพวก ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภทที่มีอุปการะมาก คือ ๑. ผูท้ ี่เป็นเหตุให้บคคล ุ ถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์เป็นสรณะ ๒. ผูท้ ี่เป็นเหตุให้บุคคลรู้อริยสัจจ์ ๔ ตามความเป็นจริง ๓. ผูท้ เี่ ป็นเหตุให้บคคลทำ ุ ำ� ให้แจ้งซึง่ เจโตวิมตุ ิ และปัญญาวิมตุ ิ อันไม่มอี าสวะอยูใ่ น ปัจจุบัน ไม่มีบุคคลอื่นจะมีอุปการะยิ่งกว่าบุคคลทั้งสามประเภทนี้ และบุคคลทั้งสามประเภท นี้ มิใช่จะตอบแทนคุณได้โดยง่ายด้วยการแสดงความเคารพหรือให้ปัจจัย ๔ ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภท คือ ๑. คนมีจิตเปรียบด้วยแผล คือคนขี้โกรธ ถูกว่ากล่าวเล็กน้อย ก็แสดงอาการ โกรธเคือง เหมือนแผลถูกไม้หรือกระเบื้อง ก็มีเลือดหรือหนองไหล ๒. คนมี จิ ต เปรี ย บด้ ว ยสายฟ้ า คื อ รู ้ อ ริ ย สั จจ ์ ๔ ตามเป็ น จริ ง เหมื อ นคนตาดี เห็นรูปในเวลากลางคืนอันมืดสนิทในระหว่างที่ฟ้าแลบ ๓. คนมีจิตเปรียบด้วยเพชร คือทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ อยู่ในปัจจุบัน เหมือนเพชรทำ�ำลาย (ตัด) แก้วมณี หรือแผ่นหินได้ ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภท คือ ๑. คนที่ไม่ควรคบ ได้แก่คนที่เสื่อมจากศีล สมาธิ ปัญญา๑ ๑

มีเงื่อนไขพิเศษสำ�ำหรับบุคคลประเภทนี้ ที่ว่าไม่ควรคบนั้น เว้นไว้แต่จะเอ็นดู จะอนุเคราะห์ คือคบเพื่อช่วยให้เขา ดีขึ้นกว่าเดิม

735

๒. คนที่ควรคบ ได้แก่คนที่เสมอกันโดยศีล สมาธิ ปัญญา ๓. คนที่ควรคบอย่างสักการะเคารพ ได้แก่คนที่ย่งิ กว่าโดยศีล สมาธิ ปัญญา ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภท คือ ๑. คนที่ควรเกลียด ไม่ควรคบ ได้แก่คนทุศีล ไม่เป็นสมณะ แต่ปฏิญญาว่าเป็น สมณะ เป็นคนเน่าใน ๒. คนที่ควรวางเฉย ไม่ควรคบ ได้แก่คนขี้โกรธ ถูกว่ากล่าวเล็กน้อย ก็แสดงอาการ โกรธเคือง ๓. คนที่ควรคบ ได้แก่คนที่มีศีล มีกัลยาณธรรม (ตรัสเปรียบเทียบขำ�ำ ๆ สำ�ำหรับ บุคคลประเภท ๑ และ ๒ คือประเภทที่ ๑ เปรียบเหมือนงูที่เลื้อยลงไปในอุจจาระ แม้ไม่กัดก็เปื้อน ประเภทที่ ๒ เหมือนเอาไม้หรือกระเบื้องไปเขี่ยหลุมอุจจาระ รังแต่จะเกิดกลิ่นเหม็นยิ่งขึ้น) ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภท คือ ๑. คนพูดเหม็น (พูดเป็นอุจจาระ) ได้แก่ผู้พูดปดทั้ง ๆ รู้ เพื่อตน เพื่อผู้อ่ืนหรือ เพราะเห็นแก่อามิส ๒. คนพูดหอม (พูดเป็นดอกไม้) ได้แก่ผู้ไม่พูดปดทั้ง ๆ รู้ เพื่อตน เพื่อผู้อ่ืน หรือเพราะเห็นแก่อามิส ๓. คนพูดหวาน (พูดเป็นน้�้ำำผึ้ง) ได้แก่ผู้ที่เว้นจากการพูดคำ�ำหยาบ พูดแต่คำ�ำที่ รื่นหู เป็นที่พอใจแห่งคนมาก ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภท คือ ๑. คนตาบอด ได้แก่ผู้ไม่มีตาที่จะทำ�ำโภคทรัพย์ให้เกิด ที่จะทำ�ำโภคทรัพย์ที่เกิด แล้วให้เจริญ กับไม่มีตาที่จะรู้ธรรมอันเป็นกุศลหรืออกุศล ๒. คนมีตาข้างเดียว ได้แก่ผู้มีตาที่จะทำ�ำโภคทรัพย์ให้เกิด ที่จะทำ�ำโภคทรัพย์ที่เกิด แล้วให้เจริญแต่อย่างเดียว แต่ไม่มีตาที่จะรู้กุศลธรรมหรืออกุศลธรรม ๓. คนมีตาทั้งสองข้าง ได้แก่คนที่มีตาทั้งสองประเภทนั้น (ตาทางโลก ตาทางธรรม) ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภท คือ ๑. ผู้มีปัญญาเหมือนหม้อคว่�่ำำที่กรอกน้�้ำำไม่ลง ได้แก่คนที่ไม่สนใจฟังธรรมทั้งใน ขณะแสดงและขณะที่ตนลุกไปแล้ว ๒. คนมีปัญญาเหมือนชายพกที่ใส่ของไว้ เวลาลุกขึ้นก็หล่นเรี่ยราด ได้แก่คนที่ สนใจฟังธรรมขณะแสดง ลุกขึ้นแล้วไม่สนใจ

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

736

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๓. คนมีปัญญาหนาแน่น (เหมือนหม้อน้�้ำำหงายเปิดฝากรอกน้�้ำำลงไปได้ไม่หก) ได้แก่ คนที่สนใจฟังธรรม ลุกไปแล้วก็สนใจ (พิจารณาเบื้องต้น ท่ามกลางและที่สุด) วรรคที่ ๔ ชื่อเทวทูตวรรค ว่าด้วยทูตของเทวดา ทรงแสดงว่า ตระกูลที่บุตรบูชามารดาบิดาในเรือนของตน ชื่อว่าเป็นตระกูลที่มี พรหม มีบูรพาจารย์ (อาจารย์คนแรก) มีผู้ควรแก่ของคำ�ำนับ คำ�ำทั้งสามคำ�ำนี้เป็นชื่อของมารดา บิดา เพราะท่านเป็นผู้มีอุปการะมากเป็นผู้เลี้ยงดูแสดงโลกนี้แก่บุตร ตรัสตอบคำ�ำถามของพระอานนท์ โดยทรงแสดงว่า มีภิกษุที่ได้สมาธิ โดยประการ ที่จะไม่มีการถือเรา ถือของเราและถือตัว ในร่างกายอันมีวิญญาณครองนี้ จะไม่มีการถือเรา เป็นต้น ในนิมิต (เครื่องหมาย) ทั้งปวง ภายนอก จะเข้าถึงเจโตวิมุต ป ิ ัญญาวิมุติอยู่ ตรัสกับพระสาริบุตรว่า ทรงแสดงธรรมโดยย่อบ้าง โดยพิสดารบ้าง ทั้งโดยย่อทั้ง พิสดารบ้าง แต่ผรู้ ู้ธรรมะหาได้ยาก เมื่อพระสาริบุตรกราบทูลขอร้องให้ทรงแสดง จึงทรงแสดง ให้สำ�ำเหนียกว่า จักมีคุณธรรมอย่างที่ตรัสตอบพระอานนท์ (ข้างบนนี้) แล้วตรัสว่า ภิกษุผทำู้ �ำได้ อย่างนี้ ชื่อว่าตัดตัณหาได้ แก้เครื่องผูกมัดได้ ทำ�ำที่สุดได้ เพราะตรัสรู้ธรรมเป็นเหตุละมานะ ได้โดยชอบ ทรงแสดงโลภะ โทสะ โมหะ ว่าเป็นต้นเหตุให้เกิดกรรม (การกระทำ�ำ) ซึ่งจะเป็นเหตุ ให้ได้รับผลในชาติปัจจุบัน ชาติหน้า หรือชาติต่อ ๆ ไป และทรงแสดงอโลภะ อโทสะ อโมหะ ว่าเป็นต้นเหตุให้เกิดกรรม (การกระทำ�ำ) เช่นเดียวกัน (แต่เป็นไปในทางดี) ตรัสตอบคำ�ำถามของหัตถกะ อาฬวกะ (ชาวแคว้นอาฬวี) ว่าทรงบรรทมเป็นสุขคนหนึ่ง ในโลก แม้ราตรีฤดูหนาวจะเย็น หิมะจะตก ดินจะแตกระแหง เครื่องปูลาดจะน้อย ใบไม้ จะโปร่ง ผ้ากาสายะจะเย็น ลมจะพัด เพราะทรงละราคะ โทสะ โมหะ (อันทำ�ำให้เกิดความ เดือดร้อนทางกาย ทางจิต) ได้เด็ดขาดแล้ว ทรงแสดงเรื่องเทวทูต ๓ คือคนแก่ คนเจ็บ คนตาย ซึ่งควรเป็นเครื่องเตือนใจคน ให้ตั้งอยู่ในความไม่ประมาท แล้วแสดงการที่ผู้ทำ�ำกรรมชั่วจะถูกทรมานในนรกอย่างไร ทรงแสดงการที่เทพชั้นดาวดึงส์ไม่พอใจ เมื่อทราบว่ามนุษย์ไม่ปฏิบัติต่อมารดาบิดา เป็นต้น ไม่รักษาอุโบสถ และพอใจเมื่อทราบว่ามนุษย์ปฏิบัติดี ทรงแสดงว่า ท้าวสักกะสอนเทพชั้นดาวดึงส์ สรรเสริญการรักษาอุโบสถมีองค์ ๘ ในวันอุโบสถ ทรงแสดงความที่พระองค์เป็น (กษัตริย์) สุขุมาลชาติ แล้วทรงละความเมาในความ เป็นหนุมส ่ าว ความเมาในความไม่มีโรค ความเมาในชีวิตเสียได้

737

ทรงแสดงอธิปไตย (ความเป็นใหญ่) ๓ อย่าง คือ อัตตาธิปไตย (ถือตนเป็นใหญ่) โลกาธิปไตย (ถือโลกเป็นใหญ่) และธัมมาธิปไตย (ถือธรรมะเป็นใหญ่) แล้วทรงอธิบายถึงคนที่ เว้นความชั่ว ประพฤติความดี เพราะปรารภตนบ้าง ปรารภโลกบ้าง ปรารภธรรมะบ้าง วรรคที่ ๕ ชื่อจูฬวรรค ว่าด้วยเรื่องเล็กน้อย ทรงแสดงว่า กุลบุตรผู้มีศรัทธา ย่อมได้บุญมาก เพราะพร้อมหน้าธรรมะ ๓ อย่าง คือ ๑. พร้อมหน้าศรัทธา ๒. พร้อมหน้าไทยธรรม (ของถวาย) ๓. พร้อมหน้าผู้ควรแก่ของถวาย (ทักขิไณยบุคคล) คนมีศรัทธาพึงทราบโดยฐานะ ๓ คือ ๑. ใคร่เห็นท่านผู้มีศล ี ๒. ใคร่ฟังพระสัทธรรม ๓. ยินดีในการบริจาคทาน บุคคลเห็นอำ�ำนาจประโยชน์ ๓ อย่าง จึงควรแสดงธรรม คือ ๑. ผู้แสดงย่อมรู้อรรถรู้ธรรม ๒. ผู้ฟังย่อมรู้อรรถรู้ธรรม ๓. ทั้งผู้แสดงทั้งผู้ฟังสองฝ่ายย่อมรู้อรรถรู้ธรรม กถา (ถ้อยคำ�ำ) ย่อมเป็นไปโดยฐานะ ๓ คือ ๑. ผู้แสดงธรรม ๒. ผู้ฟังธรรม ๓. ทั้งผู้แสดงทั้งผู้ฟังย่อมรู้อรรถรู้ธรรม สิ่งที่บัณฑิตบัญญัติ ที่สัตบุรุษ (คนดี) บัญญัติ ๓ อย่าง คือ ๑. ทาน การให้ ๒. บรรพชา การถือบวช ๓. มาตาปิตุปัฏฐาน บำ�ำรุงเลี้ยงมารดาบิดา มนุษย์ย่อมได้บุญมาก ในที่ที่บรรพชิตผู้มีศีลอาศัยอยู่ เป็นการได้บุญโดยฐานะ ๓ คือทางกาย ทางวาจา ทางใจ ลักษณะของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง (สังขตลักษณะ) ๓ อย่าง คือความเกิดขึ้นปรากฏ ความเสื่ อ มปรากฏ ความแปรปรวนปรากฏ ส่ ว นลั ก ษณะของสิ่ ง ที่ป ั จจั ย มิ ไ ด้ ปรุ ง แต่ ง (อสังขตลักษณะ) ตรงกันข้าม

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

738

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อันโตชน (คนภายใน) ที่อาศัยหัวหน้าครอบครัว ผู้มีศรัทธา ย่อมเจริญด้วยความ เจริญ ๓ อย่าง คือเจริญด้วยศรัทธา ด้วยศีล ด้วยปัญญา เหมือนไม้สาละใหญ่ เจริญด้วยกิ่งใบ ด้วยเปลือกและสะเก็ด ด้วยกะพี้และแก่น ควรทำ�ำความเพียรโดยฐานะ ๓ คือ ๑. เพื่อมิให้เกิดอกุศลบาปธรรมที่ยังไม่เกิด ๒. เพื่อให้เกิดกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ๓. เพื่ออดทนต่อทุกขเวทนากล้า ภิกษุผทำู้ ำ� ได้อย่างนี้ ชอื่ ว่ามีความเพียร มีสมป ั ชัญญะ มีสติ เพือ่ ทำ�ำความทุกข์ให้ถงึ ที่สดุ โดยชอบ มหาโจรประกอบด้วยองค์ ๓ จึงทำ�ำการของโจรได้ คือ ๑. อาศัยทางอันไม่สม่�่ำำเสมอ ๒. อาศัยป่ารก ๓. อาศัยกำ�ำลัง ภิกษุช่วั ก็ประกอบด้วยองค์ ๓ คืออาศัยทางอันไม่สม่�่ำำเสมอ เทียบด้วยการกระทำ�ำทาง กาย วาจา ใจ อันไม่เรียบร้อย อาศัยป่าชัฏ เทียบด้วยมีความเห็นผิด อาศัยกำ�ำลัง เทียบด้วย อาศัยพระราชาหรือมหาอำ�ำมาตย์ของพระราชา (สนับสนุน) ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒ ในหมวด ๕๐ นี้ คงมี ๕ วรรค วรรคละประมาณ ๑๐ สูตร เช่นเดียวกับหมวด ๕๐ ที่แล้วมา วรรคทั้งห้า คือ ๑. พราหมณวรรค ว่าด้วยพราหมณ์ ๒. มหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ ๓. อานันทวรรค ว่าด้วยพระอานนท์ ๔. สมณวรรค ว่าด้วยสมณะ ๕. โลณผลวรรค ว่าด้วย เมล็ดเกลือ ท่านผู้อ่านจะสังเกตได้ว่า ในหมวด ๕๐ ที่ ๑ ย่อไว้ค่อนข้างพิสดาร พอถึงหมวด ๕๐ ต่อไป ก็ยอ่ สัน้ ลงไปอีก ดังทีเ่ ป็นมาแล้วในทุกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๒ ข้อ ในติกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๓ ข้อนี้ ก็จะทำ�ำเช่นเดียวกัน หมายเลขข้างหน้าข้อความจึงเท่ากับเป็น เครื่องหมายวรรคที่ เท่านั้นเท่านี้ดว้ ย๑ วรรคที่ ๑ ชื่อพราหมณวรรค ว่าด้วยพราหมณ์ ๑. ตรัสสอนพราหมณ์ชรา อายุประมาณ ๑๒๐ ปี ๒ คน ที่มาเฝ้าขอให้ทรงสั่งสอน จึงตรัสวา่ โลกอันความแก่ ความเจ็บ ความตาย นำ�ำเข้าไปใกล้ จงึ ควรสำ�ำรวมทางกาย วาจา ใจ เพือ่ เป็นเครื่องต้านทาน เป็นที่เร้น เป็นเกาะ เป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของผูท้ ี่ละโลกนี้ไป และ ๑

ฉบับเดิม ไม่ได้ใส่ชื่อวรรค ในการพิมพ์ครั้งนี้ (พ.ศ. ๒๕๖๐) ได้ใส่ชื่อวรรคให้ด้วย - ม.พ.ป.

739

ทรงสอนพราหมณ์ชราทั้งสองคน ในทำ�ำนองเดียวกัน เป็นแต่แสดงว่า โลกร้อน (ลุกเป็นไฟ) เพราะความแก่ ความเจ็บ ความตาย ตรัสตอบปัญหาของพราหมณ์ผู้หนึ่ง เรื่องธรรมะที่เห็นได้ ด้วยตนเอง (สันทิฏฐิกะ) ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันผู้รู้ พึงทราบจำ�ำเพาะตน โดยชี้ให้เห็นว่า เมื่อคนกำ�ำหนัดแล้ว คิดประทุษร้ายแล้ว หลงแล้ว ย่อม คิดเบียดเบียนตน คนอื่น ทั้งตนทั้งผู้อ่ืน ได้ประสบความทุกข์โทมนัส เมื่อละราคะ โทสะ โมหะได้ ก็ไม่เป็นเช่นนั้น และนี่เเหละคือธรรมที่เห็นได้ด้วยตนเอง เป็นต้น ตรัสตอบปัญหาของพราหมณ์ปรพพ ิ าชกผูห้ นึง่ เรือ่ งธรรมะทีเ่ ห็นได้ดว้ ยตนเอง เป็นต้น โดยชีไ้ ปที่ราคะ โทสะ โมหะเช่นเดิม เป็นแต่ยา้ ยสำ�ำนวนว่า ผูกำ้ ำ� หนัดแล้ว คดิ ประทุษร้ายแล้ว หลง แล้ว ย่อมคิดเบียดเบียนดั่งกล่าวข้างต้น ย่อมประพฤติทุจจริตกาย วาจา ใจ ย่อมไม่รู้ประโยชน์ ตน ประโยชน์ผู้อ่นื ประโยชน์ทั้งของตนทั้งของผู้อ่นื ตามความเป็นจริง ตรัสตอบปัญหาของชาณุสโสณิพราหมณ์ เรือ่ งนิพพานทีเ่ ห็นได้ดว้ ยตนเอง (สันทิฏฐิกะ) ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู เป็นต้น โดยชีไ้ ปทีก่ ารทีบ่ คคล ุ ถูกราคะ โทสะ โมหะ ครอบงำ�ำ จิต ย่อมคิดเบียดเบียนตนและผู้อ่นื หรือคิดเบียดเบียนทั้งตนทั้งผู้อ่นื ดั่งกล่าวข้างต้น ตรัสตอบปัญหาของพราหมณมหาศาลคนหนึ่ง ถึงเรื่องความเสื่อมของมนุษย์และ บ้านเมือง โดยชีไ้ ปทีก่ ารที่มนุษย์ยนิ ดีในอธรรม โลภอย่างไม่เลือกทาง (วิสมโลภ) มีธรรมะทีผ่ ดิ นำ�ำทาง ตรัสตอบปัญหาของวัจฉโคตรปริพพาชก ผู้ได้ฟังมาว่า พระองค์สอนให้ถวายทานแก่ พระองค์และสาวกของพระองค์เท่านั้น ไม่ควรให้แก่ผู้อ่ืนและสาวกของผู้อ่ืน ทานที่ถวายแก่ พระองค์และสาวกของพระองค์มผี ลมาก ทีใ่ ห้แก่ผอู้ นื่ และสาวกของผูอ้ นื่ ไม่มผี ลมาก ตรัสปฏิเสธ ว่าไม่เป็นความจริง ผู้ใดห้ามผู้ให้ทาน ผู้นั้นชื่อว่าทำ�ำอันตรายแก่คน ๓ ประเภท คือ แก่ผู้ให้ แก่ ผูร้ บั และทำ�ำลายตนเองก่อน แล้วตรัสวา่ ผูใ้ ดเทน้�้ำำลา้ งถาดหรือน้�้ำำลา้ งชามลงไปในน้�้ำำครำำ� หรือใน หลุมโสโครก ด้วยคิดว่า สัตว์ที่อาศัยอยู่ในนั้น จะได้ยังชีพ ก็ยังได้บุญ จึงไม่ต้องกล่าวถึงการให้ ทานแก่มนุษย์ แต่ตรัสวา่ ทานทีใ่ ห้แก่ผมู้ ศี ลม ี ผี ลมาก ให้แก่ผทู้ ศุ ลี ไม่มผี ลมาก ทานทีใ่ ห้แก่ผลู้ ะ องค์ ๕ (นีวรณ์กเิ ลสอันกัน้ จิตมิให้บรรลุความดี ๕) ผูปร ้ ะกอบด้วยองค์ ๕ (ศีล สมาธิ ปญ ั ญา วิมตุ ิ วิมุตติญาณทัสสนะ) มีผลมาก ตรัสแสดงธรรมแก่ติกัณณพราหมณ์ ผู้สรรเสริญพราหมณ์ผู้รู้วิชชา ๓ (พระเวท ทั้งสาม) โดยอธิบายวิชชา ๓ ในพระพุทธศาสนา คือ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ระลึกชาติได้) จุตปป ู าตญาณ (เห็นความตายความเกิดหรือมีทพิ ยจักษุ) และอาสวักขยญาณ (ญาณอันทำ�ำอาสวะ ให้สิ้น)

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

740

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงแสดงธรรมแก่ชาณุสโสณิพราหมณ์ โดยอธิบายเรื่องวิชชา ๓ ในพระพุทธศาสนา ดั่งกล่าวข้างต้น ต่างจากพระเวททั้งสามของพราหมณ์ ทรงแสดงธรรมแก่สังคารวพราหมณ์ เรื่องการบูชายัญ และปาฏิหาริย์ ๓ คือ อิทธิ ปาฏิหาริย์ (แสดงฤทธิ์ได้เป็นอัศจรรย์) อาเทสนาปาฏิหาริย์ (ดักใจทายใจได้เป็นอัศจรรย์) และ อนุสาสนีปาฏิหาริย์ (สั่งสอนเป็นอัศจรรย์) เมื่อตรัสอธิบายและตรัสถามให้พราหมณ์ตอบ พราหมณ์กต็ อบแสดงความพอใจในอนุสาสนีปาฏิหาริย์ (สัง่ สอนเป็นอัศจรรย์) ว่าดีงามกว่า ประณีตกว่า วรรคที่ ๒ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ ๒. ทรงแสดงติตถายตนะ (ลัทธิศาสนา ลัทธิเดียรถีย์) ๓ ประเภท คือ ถือว่าสุข ทุกข์ มิใช่ทุกข์ มิใช่สุข ที่บคคล ุ เสวยทั้งปวงเกิดขึ้น (๑) เพราะเหตุที่ทำ�ำไว้ในกาลก่อน (๒) เพราะพระผู้เป็นเจ้าบันดาล (อิสสรนิมมานเหตุ) (๓) เพราะไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย ทรงค้านลัทธิศาสนาทั้งสามนั้นว่า ถ้าเป็นเช่นนั้น ที่บุคคลประพฤติทุจจริตกาย วาจา ใจ ก็คงจะเนื่องมาจากเหตุสามประการนี้ แล้วทรงแจกธาตุ ๖ อายตนะ ๖ มโนปวิจาร ๑๘ (ความท่องเที่ยวไปแห่งใจในอารมณ์ ๖ มีรูป เสียง เป็นต้น ซึ่งเป็นที่ต้ังแห่งโสมนัส โทมนัส อุเบกขา จึงเป็น ๑๘ คืออารมณ์ ๖ × เวทนา ๓ = ๑๘) อริยสัจจ์ ๔ (มีข้อน่าสังเกตใน การอธิบายอริยสัจจ์ ๔ ทรงอธิบายอริยสัจจข์ อ้ ที่ ๑ กับที่ ๔ คือ ทุกข์ กับทุกขนิโรธคามินปี ฏิปทา ตามแนวทั่วไป แต่อริยสัจจ์ข้อที่ ๒ กับที่ ๓ คือ ทุกข์ สมุทัย ทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทสายเกิด ตลอดสาย ว่าเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ สว่ นทุกขนิโรธ ทรงแสดงปฏิจจสมปุ บาทสายดับตลอดสาย ว่าเป็นความดับทุกข์) ทรงแสดงอมาตาปุตติกภัย คือภัยที่แม่ลูกพลัดกัน ตามความเข้าใจของบุถุชน (คนที่ ยังหนาไปด้วยกิเลส) ว่าได้แก่ไฟไหม้ น้�้ำำท่วม โจรปล้นและทรงชี้ว่า บางครั้งแม่ลูกก็พบกันได้ ส่วนภัยที่แม่ลูกพลัดกัน คือความแก่ ความเจ็บ ความตาย ซึ่งแม่หรือลูกจะปรารถนาให้อีกฝ่าย หนึ่งไม่แก่ ไม่เจ็บ ไม่ตายไม่ได้ แล้วทรงแสดงมรรคมีองค์ ๘ ว่าเป็นข้อปฏิบัติเพื่อละ เพื่อก้าว ล่วงภัยทั้งสามนี้ ตรัสตอบคำ�ำถามของพราหมณคฤหบดี ชาวบ้านพราหมณ์ ชือ่ เวนาคปุระ ผูเ้ ห็นอินทรีย์ และพระฉวีวรรณของพระผู้มีพระภาคบริสุทธิ์ผ่องใส จึงกราบทูลถามว่า ทรงใช้ที่นั่งที่นอนสูง ใหญ่ มีอาสันทิ บัลลังก์ เป็นต้น ได้ตามต้องการใช่หรือไม่ ทรงชี้แจงว่า ที่นั่งหรือที่นอนสูงใหญ่

741

แบบนั้นไม่ควรแก่สมณะ แต่มีอยู่ ๓ อย่างที่ทรงได้ตามต้องการ คือที่นั่งที่นอนสูงใหญ่ ที่เป็น ทิพย์ อันได้แก่การเข้าฌาน ๑ ที่เป็นพรหม อันได้แก่การเจริญพรหมวิหาร ๔ มีเมตตา เป็นต้น ที่เป็นอริยะ อันได้แก่การละ ราคะ โทสะ โมหะ ตรัสปรารภสรภปริพพาชก ผู้เข้ามาบวชแล้วหลีกไปจากพระธรรมวินัย เที่ยวอวดอ้าง ว่าตนรู้ทั่วถึงธรรมของสมณศากยบุตรแล้ว เมื่อรู้ทั่วถึงแล้ว จึงหลีกไปจากพระธรรมวินัยนั้น พระผู้มีพระภาคจึงเสด็จไปยังอารามของปริพพาชก ถามให้สรภปริพพาชกตอบในที่ประชุม ปริพพาชกว่า รู้ทั่วถึงธรรมของสมณศากยบุตรอย่างไร ถ้าบกพร่องก็จะช่วยเติมให้ ตรัสถาม ถึง ๓ ครั้ง สรภปริพพาชกก็ไม่ตอบ นั่งนิ่งเก้อเขิน ก้มหน้า จึงตรัสว่า ผู้ที่พูดโอ้อวดเช่นนี้ เมื่อตรัสสอบถามเข้า ก็มีทางไปอยู่ ๓ ทาง คือ (๑) พูดเลี่ยงไปเลี่ยงมา (๒) แสดงอาการโกรธเคือง (๓) นั่งนิ่งเก้อเขิน ก้มหน้า ตรัสแสดงธรรมแก่ชาวนิคมเกสปุตตะแคว้นกาลามะ ผู้ทูลถามถึงสมณพราหมณ์ ต่าง ๆ ที่ยกย่องวาทะของตนข่มผู้อ่นื ตรัสสอนมิให้เชื่อ (๑) โดยฟังตามกันมา (๒) โดยนำ�ำสืบกันมา (๓) โดยตื่นข่าวลือ (๔) โดยอ้างตำ�ำรา (๕) โดยนึกเดาเอา (๖) โดยคาดคะเน (๗) โดยตรึกตามอาการ (๘) โดยพอใจว่าชอบแก่ความเห็นของตน (๙) โดยเห็นว่าพอเชื่อได้ (๑๐) โดยเห็นว่าสมณะผู้นี้เป็นครูของเรา แต่ให้สอบสวนจนรู้ได้ด้วยตนเอง แล้วตรัสถามให้เห็นจริงในโทษของความโลภ ความคิดประทุษร้าย ความหลง และ คุณของความไม่โลภ ไม่คิดประทุษร้าย ไม่หลง ตรัสเรือ่ งการเจริญพรหมวิหาร ๔ คือ เมตตา (ไมตรีจติ คิดจะให้เป็นสุข) กรุณา (สงสาร คิดจะช่วยให้พ้นทุกข์) มุทิตา (ยินดีเมื่อผู้อ่นื ได้ดี ไม่ริษยา) อุเบกขา (วางใจเป็นกลาง)

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

742

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

แล้วแสดงว่า ผู้มีจิตไม่ผูกเวร ไม่พยาบาท ไม่เศร้าหมอง มีจิตบริสุทธิ์ ย่อมวางใจ (หรือเบาใจสบายใจได้) ๔ อย่าง คือ (๑) ถ้าผลของความดีความชั่วมี ตนก็จะเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ (เพราะตนทำ�ำ ความดี) (๒) ถ้าผลของความดีความชั่วไม่มี ก็รักษาตัวให้มีความสุขได้ในปัจจุบัน (๓) ถ้าทำ�ำบาปเป็นอันทำ�ำ ตนไม่ทำ�ำบาปก็คงจะไม่ประสบทุกข์ (๔) ถ้าทำ�ำบาปไม่เป็นอันทำ�ำ ก็เห็นตัวเองว่าบริสุทธิ์ทั้งสองทาง (คือไม่ว่าจะทาง ทำ�ำบาปเป็นอันทำ�ำ หรือทำ�ำบาปแล้วไม่เป็นอันทำ�ำ ตนก็ไม่มีข้อเสียหายทาง ไหนเลย) ชาวกาลามะกราบทูลเห็นด้วยกับความวางใจหรือความอุ่นใจ ๔ ประการเกี่ยวกับ โลกหน้าของผู้มีจิตอันไม่ผูกเวร เป็นต้น คือ (๑) ถ้ า โลกหน้ า มี ถ้ า ผลแห่ ง กรรมดี ก รรมชั่วมี ก็ มี ฐ านะอยู ่ ที่ เ ราจะเข้ า ถึ ง สุคติโลกสวรรค์ (๒) ถ้าโลกหน้าไม่มี ถ้าผลแห่งกรรมดีกรรมชั่วไม่มี เราก็บริหารตนให้ไม่มีเวร อยู่เป็นสุขได้ในปัจจุบัน (๓) ถ้าทำ�ำบาปเป็นอันทำ�ำ เราไม่ได้ทำ�ำบาปก็คงจะไม่ได้รับทุกข์ (๔) ถ้าทำ�ำบาปไม่เป็นอันทำ�ำ เราก็มองเห็นตัวเองบริสทธ ุ ทิ์ งั้ สองทาง พระนันทกะแสดงธรรมสอน สาฬหะ หลานมิคารเศรษฐี และโรหนะ หลานเปขุณิย เศรษฐี (อรรถกถาว่า เขณิยเศรษฐี) มิให้เชือ่ ตามทีฟ่ งั ตามกันมา เป็นต้น คล้ายคลึงกับที่พระพุทธเจ้า ตรัสสอนชาวกาลามะ ต่างแต่แสดงโลภะ คู่กับอภิชฌา โทสะ คู่กับพยาบาท โมหะ คู่กับอวิชชา (ว่าเป็นพวกเดียวกันในคู่น้นั ๆ) แล้วแสดงถึงข้อปฏิบัตพร ิ หมวิหาร ๔ มีเมตตา เป็นต้น จนจิต หลุดพ้นจากอาสวะ นิพพานได้ในปัจจุบัน พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสแสดงเรือ่ งกถาวัตถุ (เรือ่ งของคำ�ำพดู ) ๓ อย่าง คือถ้อยคำ�ำที่ปรารภ อดีต อนาคต และปัจจบุ นั และเรือ่ งบุคคลผูควรพ ้ ดู ด้วย ไม่ควรพดู ด้วย พึงทราบด้วยการเผชิญ ถ้อยคำ�ำ คือปัญหาที่ควรตอบแง่เดียว ควรตอบแยกตามเหตุผล (หลายแง่) ควรย้อนถาม หรือ ควรระงับไว้ไม่ตอบ ถ้าบุคคลไม่ตอบตามที่ควร ก็ไม่ควรพดู ด้วย ถ้าตอบตามที่ควร ก็ควรพดู ด้วย นอกจากนั้นยังทรงแสดงผู้ควรพูดด้วย ไม่ควรพูดด้วย ที่มีลักษณะอื่น ๆ อีก ตรัสสอนภิกษุทั้งหลายว่า ถ้านักบวชลัทธิอ่นื ถามว่า ราคะ โทสะ โมหะ ต่างกันอย่างไร พึงตอบว่า

743

ราคะมีโทษน้อย แต่คลายช้า โทสะมีโทษมาก แต่คลายเร็ว โมหะมีโทษมาก และคลายช้า สุภนิมิต (เครื่องหมายที่สวยงาม) ทำ�ำราคะที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ที่เกิดแล้วให้เจริญยิ่งขึ้น ปฏิฆนิมิต (เครื่องหมายที่ทำ�ำให้ขัดใจ) ทำ�ำโทสะที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ที่เกิดแล้วให้เจริญยิ่งขึ้น อโยนิโสมนสิการ (การไม่ทำ�ำไว้ในใจคือไม่พิจารณาโดยแยบคาย) ทำ�ำโมหะที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ที่เกิดแล้วให้เจริญยิ่งขึ้น ทรงแสดงโลภะ โทสะ โมหะ ว่าเป็นอกุศลมูล (มูลรากแห่งอกุศล) อโลภะ อโทสะ อโมหะ ว่าเป็นกุศลมูล (มูลรากแห่งกุศล) ทรงแสดงธรรมแก่นางวิสาขา เรื่องอุโบสถ ๓ อย่าง คือ โคปาลอุโบสถ (อุโบสถ หรือการรักษาศีล หรือจำ�ำศีลแบบคนเลี้ยงโค) ได้แก่ การรักษาอุโบสถด้วยความโลภ คิดแต่จะกินสิง่ นัน้ สิง่ นี้ เหมือนคนเลีย้ งโค คิดแต่เรื่องการหากินของโค นิคคัณฐอุโบสถ (อุโบสถของนักบวชพวกนิครนถ์) ได้แก่อุโบสถแบบนิครนถ์ คือ ให้ ชั ก ชวนให้ เ ว้ น จากการฆ่ า สั ต ว์ เ จาะจงอุ ทิ ศ เจาะจงบางประเภท ไม่นุ่งผ้าด้วยคิดว่าหมดกิเลส ชักชวนให้พูดปดในสมัยที่ควรชักจูงให้ พูดจริง บริโภคของที่ไม่มีผู้ให้ (ไม่ได้ประเคน) ในเวลารุ่งเช้า อุโบสถทั้งสองแบบนี้ไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก ส่วนอุโบสถประเภทที่ ๓ คือ อริยอุโบสถ (อุโบสถแบบพระอริยเจ้า) ได้แก่เพียรชำ�ำระจิตที่เศร้าหมองด้วย ความพยายาม และระลึกถึง (คุณของ) พระพุทธเจ้า ระลึกถึง (คุณของ) พระธรรม ระลึกถึง (คุณของ) พระสงฆ์ ระลึกถึงศีลของตน ระลึกคุณที่ ทำ�ำให้เป็นเทวดา และพิจารณาองค์อโุ บสถทีละข้อ ซึง่ ตนตัง้ ใจรักษาคืนหนึง่ กับวันหนึ่งเทียบกับพระอรหันต์ แล้วตรัสแสดงอานิสงส์ของอริยอุโบสถว่า มากยิง่ กว่าการครองราชย์ในชนบททัง้ สิบหก

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

744

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วรรคที่ ๓ ชื่ออานันทวรรค ว่าด้วยพระอานนท์ ๓. พระอานนท์โต้ตอบกับฉันทปริพพาชก อธิบายการละราคะ โทสะ โมหะ พร้อมทั้ง ข้อปฏิบัติเพื่อละให้ฟัง ปริพพาชกกล่าวชมเชย พระอานนท์โต้ตอบกับคฤหบดีคนหนึง่ ผูเ้ ป็นสาวกของอาชีวกผูถ้ ามว่า ใครกล่าวธรรม ไว้ดแี ล้ว ใครปฏิบตั ดิ ใี นโลก ใครเป็นพระสุคต (ผูไ้ ปดี) ในโลก พระอานนท์ถามว่าผูใ้ ดแสดงธรรม เพื่อละราคะ โทสะ โมหะ ผู้น้นั จะเชื่อว่ากล่าวธรรมไว้ดีแล้วหรือไม่ ตอบว่า กล่าวธรรมไว้ดีแล้ว ถามว่า ผู้ใดปฏิบัติเพื่อละราคะ โทสะ โมหะ ผู้นั้นชื่อว่าปฏิบัติดีในโลกหรือไม่ ตอบว่า ใช่ ถามว่า ผูใ้ ดละราคะ โทสะ โมหะ ได้เด็ดขาด ผูน้ น้ั ชือ่ ว่าเป็นพระสุคตในโลกหรือไม่ ตอบว่า เป็น พระอานนท์ จึงตอบสรุปวา่ เป็นอันท่านตอบปัญหาของท่านด้วยตนเองแล้ว คฤหบดีสาวกของอาชีวกก็ชมเชย ว่า แสดงธรรมไม่ยกตนไม่ข่มผู้อ่นื จึงแสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยตลอดชีวิต พระผูม้ พร ี ะภาค ทรงหายประชวรจากไข้ไม่นานนัก มหานามศากยะ (พี่พระอนุรทธ ุ เถระ มีศักดิ์เป็นน้องพระผูม้ ีพระภาค) เข้าไปเฝ้ากราบทูลถามปัญหาเรื่องสมาธิกับญาณ อย่างไหนจะ เกิดก่อน พระอานนท์เกรงจะเป็นการรบกวนพระผูม้ พร ี ะภาค จึงจับแขนชวนมหานามศากยะไป สนทนากันทีอ่ น่ื แล้วกล่าวว่า พระผูม้ พร ี ะภาคทรงแสดงศีล สมาธิ ปญ ั ญา ไว้ทงั้ อย่างทีเ่ ป็นเสขะ (ของผูย้ งั ศึกษา) ทัง้ ทีเ่ ป็นอเสขะ (ของผูไ้ ม่ตอ้ งศึกษา คือทีเ่ ป็นพระอรหันต์) พร้อมทัง้ แสดงรายการ เรื่องศีล สมาธิ ปัญญา ที่เป็นเสขะ พระอานนท์แสดงธรรมแก่เจ้าลิจฉวี ๒ องค์ คือ อภัยกับปัณฑิตกุมารกะ ผู้เล่าถึง เรื่องนิครนถนาฏบุตร ผู้ปฏิญญาถึงญาณทัสสนะของตนว่ารู้รอบไม่มีส่วนเหลือไม่ว่าจะเดิน ยื น หลั บ ตื่ น ญาณทั สส นะจะปรากฏติ ด ต่ อ สมบู ร ณ์ ต ลอดเวลา นิ คร นถนาฏบุ ต รนั้ น บัญญัติความสิ้นสุดแห่งกรรมเก่าด้วยตบะ (ความเพียร ทรมานตน) การชักสะพาน (งดเว้น เลิกทำ�ำ) กรรมใหม่ด้วยการไม่ทำ�ำ เพราะสิ้นกรรม ก็สิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ความทุกข์ทั้งปวงจึงหมดสิ้นไป ความก้าวล่วงทุกข์ ย่อมมีได้ด้วยความ บริสุทธิ์อันไม่เสื่อมโทรม เห็นได้ดว้ ยตนเองดังนี้ ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างไร พระอานนท์ตอบว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนิชชราวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์อันไม่ชรา ไม่เสื่อมโทรม) ๓ ประการ เพื่อดับทุกข์ เพื่อทำ�ำให้แจ้งพระนิพพาน คือภิกษุต้ังอยู่ในศีล (ปาฏิ โมกข์) เจริญฌาน ๔ (สมบูรณ์ดว้ ยสมาธิ) ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมตุ ิ และปัญญาวิมตุ ิ อันไม่มอี าสวะอยู่ ในปัจจุบัน สองมาณพก็ชื่นชมภาษิตของพระเถระ

745

พระผู้มีพระภาคตรัสแสดงธรรมแก่พระอานนท์ว่า ท่านทั้งหลายจงอนุเคราะห์ ญาติมิตรสาโลหิต๑ ให้ตั้งอยู่ในความเชื่ออันไม่หวั่นไหวในพระรัตนตรัย พระผู้มีพระภาคทรงตอบคำ�ำถามของพระอานนท์ ผู้กราบทูลถามเรื่องเหตุที่ให้มีภพ (คือความมีความเป็น) โดยทรงชี้วา่ กรรมเป็นนา วิญญาณเป็นพืช ตัณหาเป็นยางเหนียว (ในพืช) ตรัสชมเชยพระอานนท์ว่า เป็นพระเสขะ ยากที่จะมีผู้เสมอในทางปัญญา เมื่อตรัสเรื่องศีล พรต พรหมจรรย์ เป็นต้นว่า มีแก่นสาร มีผลทุกอย่างหรือ พระอานนท์ตอบแบ่งว่า อย่างไหนเมือ่ เสพเข้าอกุศลธรรมเจริญ แต่กุศลธรรมเสื่อม อย่างนั้นก็ไม่มีแก่นสาร ไม่มีผล อย่างไหน เมื่อเสพเข้า อกุศลธรรมเสื่อม กุศลธรรมเจริญ อย่างนั้นก็มีแก่นสาร มีผล ตรัสตอบคำ�ำถามของพระอานนท์ เรือ่ งกลิน่ ทีไ่ ปได้ทงั้ ตามลมและทวนลม โดยทรงชีไ้ ป ที่กลิ่นศีล ตรัสแสดงธรรมแก่พระอานนท์ เรื่องมีโลกธาตุขนาดเล็ก จำ�ำนวนพัน ขนาดกลาง จำ�ำนวน ๒ พัน ขนาดใหญ่ จำ�ำนวน ๓ พัน มีพระจันทร์ พระอาทิตย์ จำ�ำนวนพัน ๆ๒ วรรคที่ ๔ ชื่อสมณวรรค ว่าด้วยสมณะ ๔. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงถึงกรณียกิจของสมณะ คือการสมาทานอธิศีล อธิจิต และอธิปัญญา (อรรถกถา อธิบายคำ�ำว่า อธิศล ี อธิจิต อธิปัญญาไว้น่าฟังมาก คือกล่าวว่า เรื่องนี้ ก็คือ เรื่องของศีล การรักษากายวาจาให้เรียบร้อย จิตที่ประกอบด้วยคุณธรรมคือสมาธิ และ ปัญญาความรอบรู้นั้นเอง ถ้าจะรู้ว่าเป็น ”อธิ„ คือ ”ยิ่ง„ ก็ให้ตั้งเกณฑ์ศีล จิต หรือปัญญา ธรรมดา แล้วเทียบกับศีล จิต ปัญญา ที่สูงกว่า อันที่สูงกว่า ก็เป็นอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา เช่นเมื่อเทียบกับศีล ๕ ศีล ๑๐ ก็เป็นอธิศีล เมื่อเทียบกับศีล ๑๐ ปาริสุทธิศีล ก็เป็นอธิศีล เมื่อเทียบกับโลกิยศีล โลกุตตรศีล ก็เป็นอธิศีล เมื่อเทียบกับกามาวจรจิต รูปาวจรจิตก็ เป็นอธิจิต เมื่อเทียบกับรูปาวจรจิต อรูปาวจรจิตก็เป็นอธิจิต ดังนี้เป็นต้น) ตรัสแสดงธรรมเรื่องลาเดินตามหลังโค ร้องว่า ฉันเป็นโค ฉันเป็นโค แต่สีกาย เสียง และรอยเท้าก็ไม่เหมือนของโคฉันใด ภิกษุบางรูปที่เดินตามหลังภิกษุสงฆ์ กล่าวว่า ฉันเป็นภิกษุ ฉันเป็นภิกษุ แต่ความพอใจในการสมาทาน อธิศล ี อธิจติ อธิปญ ั ญา ของภิกษุนนั้ ย่อมไม่เหมือน ของภิกษุเหล่าอื่น จึงได้แต่ตามหลังเท่านั้น ๑ ญาติที่มีความผูกพันทางสายโลหิต - ม.พ.ป. ๒

ข้อนี้นักดาราศาสตร์คงจะพอใจที่พบว่า หลักฐานเมื่อ ๒๕๐๐ ปีมาแล้ว แสดงว่าพระพุทธเจ้าทรงชี้แจงว่า ยังมีโลกอื่น มีพระจันทร์ พระอาทิตย์อื่นอีกมาก

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

746

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสแสดงเรื่องกิจที่ควรทำ�ำก่อนของผูคร ้ องเรือนที่เป็นชาวนา ๓ อย่าง คือ (๑) ไถพื้นให้ดี (๒) ปลูกพืชโดยกาลอันสมควร (๓) นำ�ำน้�้ำำมา (ไขน้�้ำำเข้านา) โดยสมัยอันสมควร ทรงเปรียบเทียบด้วยกิจที่ควรทำ�ำ ก่อนของภิกษุ ๓ อย่าง คือ การสมาทานอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา ตรัสสอนภิกษุวัชชีบุตร ผู้ปรารภว่าสิกขาบท ๑๕๐ (เท่าที่บัญญัติไว้ในครั้งนั้น แต่ ต่อมายังทรงบัญญัติไว้มากกว่านั้น) ซึ่งมาสู่อุทเทสทุกกึ่งเดือน (คือที่สวดปาฏิโมกข์ทบทวน กันทุกกึ่งเดือน) มากไป ไม่สามารถจะรักษาได้ พระองค์ตรัสถามว่า เธอจะสามารถศึกษาใน สิกขา ๓ คือ อธิศลส ี ิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขาได้หรือไม่ เมื่อกราบทูลตอบว่า รักษาได้ จึงตรัสว่า เมื่อเธอศึกษา อธิศล ี เป็นต้นแล้ว ก็จะละราคะ โทสะ โมหะได้ ไม่ทำ�ำ ไม่เสพอกุศล ตรัสตอบคำ�ำถามของภิกษุรูปหนึ่ง เรื่องพระเสขะ ว่าได้แก่ผู้ศึกษาอธิศีล อธิจิต และ อธิปัญญา ตรัสแสดงว่า พระโสดาบัน เป็นผู้ทำ�ำให้บริบูรณ์ในศีล ทำ�ำพอประมาณในสมาธิ ทำ�ำพอ ประมาณในปัญญา แต่ก็อาจต้องอาบัติเล็กน้อยได้ มี ๓ ประเภท คือ เพราะสิ้นสัญโญชน์ ๓ จึงจะท่องเทีย่ วไปในเทพและมนุษย์อย่างมากเพียง ๗ ครัง้ ก็ทำำท � ี่สดุ ทุกข์ได้ ทอ่ งเทีย่ วไปสู่ ๒ - ๓ สกุล (๒ - ๓ ชาติ) ก็ทำ�ำที่สุดทุกข์ได้ เกิดเป็นมนุษย์อีกครั้งเดียวก็ทำ�ำที่สุดทุกข์ได้ ทรงแสดง พระสกทาคามี พิเศษออกไปว่า เพราะสิ้นสัญโญชน์ ๓๑ และเพราะมีราคะ โทสะ โมหะน้อยลง (กว่าพระโสดาบัน) จึงจะมาสู่โลกนี้ เพียงครั้งเดียวแล้วทำ�ำที่สุดทุกข์ได้ ทรงแสดงพระอนาคามี ว่าทำ�ำให้บริบูรณ์ในศีล ทำ�ำให้บริบูรณ์ในสมาธิ ทำ�ำพอประมาณในปัญญา เพราะสิ้นสัญโญชน์ ๕ (เพิ่มการละกามราคะ ความกำ�ำหนัดในกาม และปฏิฆะ ความขัดใจ รวมเป็นข้อที่ ๔ และที่ ๕) จึงเป็นพระอนาคามีประเภทใดประเภทหนึ่งใน ๕ ประเภท คือ (๑) อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี (ผู้มีกระแสในเบื้องบน ไปสู่อกนิฏฐภพ) (๒) สสังขารปรินพพ ิ ายี (ดับกิเลสในภพที่เกิด ต้องใช้ความพยายาม) (๓) อสังขารปรินพพ ิ ายี (ดับกิเลสในภพที่เกิดโดยไม่ต้องใช้ความพยายาม) ๑

สัญโญชน์ ๓ คือสักกายทิฏฐิ ความเห็นเป็นเหตุถือตัวถือตน วิจิกิจฉา ความสงสัยในพระรัตนตรัย และสีลัพพต ปรามาส การลูบคลำ�ำศีลและพรต คือถือโชคลาง หรือติดในลัทธิพิธี

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

747

วรรคที่ ๕ ชื่อโลณผลวรรค ว่าด้วยเมล็ดเกลือ ๕. ตรัสถึงกิจรบี ด่วนของผูคร ้ องเรือนทีเ่ ป็นชาวนา ๓ ประการ คือการไถ การปลูกพืช และการไขน้�้ำำเข้านาเทียบด้วยสิกขา ๓ ตรัสแสดงการบัญญัติปวิเวก (ความสงัด) ๓ ประการ ของนักบวชลัทธิอื่น คือ จีวรวิเวก (ความสงัดจากกิเลสที่เกิดขึ้น เพราะผ้านุ่งห่ม) ปิณฑปาตวิเวก (ความสงัดจากกิเลสที่เกิดขึ้น เพราะอาหาร) เสนาสนปวิเวก (ความสงัดจากกิเลสที่เกิดขึ้น เพราะที่อยู่อาศัย) โดยกำ�ำหนดการใช้ผ้านุ่งห่ม การบริโภคอาหาร ที่อยู่อาศัยอย่างนั้นอย่างนี้ ส่วนปวิเวกในพระธรรมวินัยมี ๓ อย่าง คือ (๑) มีศล ล ี ะความทุศลี ได้ สงัดจากกิเลสเพราะเหตุน้นั (๒) มีความเห็นถูก ละความเห็นผิดได้ สงัดจากกิเลสเพราะเหตุนั้น (๓) สิ้นอาสวะ ละอาสวะได้ สงัดจากกิเลสเพราะเหตุน้นั

อังคุตตรนิกาย

(๔) อุปหัจจปรินพพ ิ ายี (มีอายุเกินกึ่ง จึงดับกิเลส คำ�ำว่า ดับกิเลส หมายถึงบรรลุ อรหัตตผล เพ่งถึงกิเลสปรินิพพาน อนึ่ง คำ�ำอธิบายพระอนาคามีประเภทนี้ ควรดูอรรถกถาปุคคลบัญญัติในอภิธัมมปิฎกประกอบด้วย เพราะดูเหมือน คำ�ำอธิบายของอรรถกถาอังคุตตรนิกายตรงนี้คำ�ำบาลีเคลื่อนคลาด อาจทำ�ำให้ ตีความหมายผิด) (๕) อันตราปรินิพพายี (มีอายุไม่ถึงกึ่งดับกิเลสได้) แล้วตรัสแสดงถึงท่านผูทำ้ ำ� ให้แจ้งเจโตวิมตุ ิ และปัญญาวิมตุ ิ อันไม่มอี าสวะ (พระอรหันต์) ว่าเป็นผู้ทำ�ำให้บริบูรณ์ในศีล สมาธิ และปัญญา ตรัสอธิบาย การมีศล สำ ี ำรวม � ในพระปาฏิโมกข์ วา่ เป็นอธิศลส ี กิ ขา การเจริญฌาน ๔ ว่า เป็นอธิจิตตสิกขา การรู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง ว่าเป็นอธิปัญญาสิกขา อีกนัยหนึ่งทรงแสดง การทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมตุ ป ิ ญ ั ญาวิมตุ ิ อันไม่มอี าสวะ ว่าเป็นอธิปญ ั ญาสิกขา ตรัสสอนภิกษุกัสสปโคตร ผู้อยู่ในนิคมปังกธา ถึงภิกษุที่พระองค์ตรัสสรรเสริญและ ไม่ตรัสสรรเสริญ แม้เป็นภิกษุหนุม่ ถ้าใคร่การศึกษา สรรเสริญการศึกษา ชักชวนเพื่อการศึกษา เป็นต้น ก็ตรัสสรรเสริญ

748

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงแสดงการที่ภิกษุละสัญโญชน์ ๓ ได้ ๑ต่อมา นำ�ำตนออกจากอภิชฌา (ความโลภ) พยาบาท (ความคิดปองร้าย) ได้ เจริญฌานที่ ๑ ได้ ถ้าสิ้นชีวิตในสมัยนั้นก็จะไม่มาสู่โลกนี้ (เป็นพระอนาคามี) ทรงแสดงบริษัท ๓ ประเภท คือ ที่เลิศ ที่เป็นพรรค เป็นพวก ที่สามัคคีกัน ทรงแสดงม้าอาชาไนย ที่ควรแก่พระราชา คือสมบูรณ์ด้วยผิวพรรณ กำ�ำลัง และฝีเท้า เทียบด้วยภิกษุมศี ล ม ี คว ี ามเพียร มีปญ ั ญารูอ้ ริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง อีกนัยหนึง่ เทียบด้วยภิกษุ มีศล ม ี ีความเพียร ละสัญโญชน์ ๕ ได้ (เป็นพระอนาคามี) อีกนัยหนึ่งเทียบด้วยภิกษุ มีศีล มี ความเพียร ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ และปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ ทรงแสดงว่าผ้าเปลือกไม้ แม้จะใหม่ ปานกลาง หรือเก่า ก็มีสีทราม มีสัมผัสหยาบ มีราคาถูก ถ้าเป็นผ้าเก่า เขาก็ใช้เป็นผ้าเช็ดหม้อ หรือทิ้งที่กองขยะเปรียบเหมือนภิกษุผู้ทุศีล ไม่ว่าจะเป็นภิกษุใหม่ ปานกลาง หรือผู้เฒ่า การที่ทุศีลเทียบด้วยมีสีทราม ทำ�ำคนที่คบหา ให้ขาดประโยชน์มีทุกข์ เทียบด้วยมีสัมผัสหยาบ การรับปัจจัย ๔ ซึ่งไม่มีผลมากแก่ผู้ถวาย เทียบด้วยมีราคาถูก ส่วนผ้ากาสีตรงกันข้าม มีสดี ม ี สี มั ผัสนุม่ นวล มีราคาแพง แม้เก่าแล้วเขาก็ใช้หอ่ รัตนะ หรือใส่ไว้ในกรักของหอม แล้วทรงเปรียบด้วยภิกษุผู้มีศีล ในทางตรงกันข้ามกับภิกษุผู้ทุศีล ในที่สุดตรัสสอนให้เป็นอย่างผ้ากาสี อย่าเป็นอย่างผ้าเปลือกไม้ ตรัสแสดงว่าบุคคลทำ�ำกรรมเล็ก ๆ น้อย ๆ อย่างเดียวกัน๒ แต่กรรมส่งผลให้บางคน ไปสู่นรก บางคนได้รับผลในปัจจุบันเพียงเล็กน้อยไม่มาก ทั้งนี้ขึ้นอยู่แก่การที่บุคคลอบรมกาย อบรมศีล อบรมจิต อบรมปัญญาหรือไม่ เปรียบเหมือนเอาเมล็ดเกลือใส่ลงไปในจอกน้�้ำำเล็ก ๆ น้�้ำำในจอกนั้นก็เค็มได้ แต่ถ้าใส่ลงไปในแม่น้�้ำำคงคาก็ไม่เค็ม เพราะเป็นห้วงน้�้ำำใหญ่ ทรงแสดงอุปกิเลส (เครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ดูหน้า ๕๓๑ วัตถูปมสูตร ข้อ ๒) ของ ภิกษุผู้บำ�ำเพ็ญสมาธิ ว่ามี ๓ ชั้น คืออย่างหยาบ ได้แก่ทุจจริตกาย วาจา ใจ อย่างกลางได้แก่ ความตรึก (วิตก) ในกาม ในการคิดปองร้าย ในการเบียดเบียน อย่างละเอียด ได้แก่ความตรึก ถึงชาติ ความตรึกถึงชนบท และความตรึกที่ไม่ต้องการให้ใครดูหมิ่น เปรียบเหมือนเครื่องเศร้า หมองของเงินทองมีทั้งอย่างหยาบ อย่างกลาง และอย่างละเอียด ๑ สำ�ำนวนตรงนี้กค็ ือ ละกามราคะ กับปฏิฆะ อันเป็นสัญโญชน์อีก ๒ ข้อ ได้ แต่ใช้คำ�ำอื่นแทน ๒

พระพุทธภาษิตนี้ แสดงว่าคนทำ�ำกรรมเหมือนกัน แต่ได้รับผลไม่เหมือนกัน เพราะพื้นฐานภายในของบางคน เปรียบเหมือนจอกใส่น้�้ำำเล็ก ๆ เอาเกลือใส่ลงไปก็เค็มได้ แต่ของบางคนเหมือนแม่น้�้ำำ เกลือที่ใส่ลงไปทำ�ำให้เค็ม ไม่ได้ นับว่าน่าพิจารณามาก

749

แล้วทรงแสดงถึงการที่จติ เป็นสมาธิ มอี ารมณ์เป็นหนึง่ เป็นเหตุให้บรรลุอภิญญา ๖ คือ (๑) อิทธิวิธิ แสดงฤทธิ์ได้ (๒) ทิพพโสต หูทิพย์ (๓) เจโตปริยญาณ กำ�ำหนดรู้ใจผู้อื่น (๔) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ระลึกชาติได้ (๕) จุตูปปาตญาณ มีทิพยจักษุ เห็นความตายความเกิดของสัตว์ทั้งหลาย (๖) อาสวักขยญาณ บรรลุเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ ทรงแสดงว่าภิกษุผบำู้ ำ� เพ็ญสมาธิ พึงใส่ใจนิมติ (เครือ่ งหมายในจิตใจ) ๓ อย่าง โดยกาล อันสมควร ได้แก่ สมาธินมิ ิต (เครื่องหมาย คือสมาธิหรือความมีอารมณ์เป็นหนึ่ง) ปัคคาหนิมิต (เครื่องหมาย คือความเพียร) อุเบกขานิมิต (เครื่องหมาย คือความวางเฉย) ถ้าใส่ใจแต่สมาธินิมิตอย่างเดียว จิตก็จะน้อมไปเพื่อความเกียจคร้านได้ ถ้าใส่ใจแต่ ปัคคาหนิมิตอย่างเดียว จิตก็น้อมไปเพื่อความฟุ้งสร้านได้ ถ้าใส่ใจแต่อุเบกขานิมิตอย่างเดียว จิตก็ไม่พึงตั้งมั่นโดยชอบเพื่อสิ้นอาสวะได้ ต่อเมื่อใส่ใจนิมิตทั้งสามโดยกาลอันสมควร จิตจึง อ่อน ควรแก่การงาน ผ่องใสตัง้ มัน่ โดยชอบเพือ่ สิน้ อาสวะ เปรียบเหมือนช่างทองทีห่ ลอมทองเงิน ย่อมสูบ (เป่าลม) โดยกาลอันสมควร พรมน้�้ำำโดยกาลอันสมควร วางเฉยโดยกาลอันสมควร* ตติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๓ (ในหมวด ๕๐ ที่ ๓ นี้ ค งแบ่ ง ออกเป็ น ๕ วรรค วรรคละประมาณ ๑๐ สู ต ร เช่นเดียวกับหมวด ๕๐ ที่แล้ว ๆ มา วรรคที่ ๑ ชื่อสัมโพธิวรรค ว่าด้วยการตรัสรู้ วรรคที่ ๒ ชื่ออาปายิกวรรค ว่าด้วยผู้ที่เกิดในอบาย วรรคที่ ๓ ชื่อกุสินารวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ใน กรุงกุสินารา วรรคที่ ๔ ชื่อโยธาชีววรรค ว่าด้วยทหารหรือนักรบ วรรคที่ ๕ ชื่อมังคลวรรค ว่า ด้วยมงคล หมายเลขหน้าข้อความ พึงทราบว่าหมายถึงลำ�ำดับวรรคด้วยเช่นเคย)๑ วรรคที่ ๑ ชื่อสัมโพธิวรรค ว่าด้วยการตรัสรู้ ๑. ตรัสว่า เมื่อก่อนตรัสรู้ขณะที่พระองค์ยังทรงเป็นพระโพธิสัตว์ ทรงคิดว่าอะไร หนอเป็นความพอใจ เป็นโทษ เป็นความพ้นไปในโลก แล้วทรงคิดว่า ๑

ฉบับเดิม ไม่ได้ใส่ชื่อวรรค ในการพิมพ์ครั้งนี้ (พ.ศ. ๒๕๖๐) ได้ใส่ชื่อวรรคให้ด้วย - ม.พ.ป.

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

750

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ความสุขกายสุขใจที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยโลก

ชื่อว่าความพอใจในโลก ข้อที่โลกไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา

ชื่อว่าโทษในโลก การนำ�ำออก การละความกำ�ำหนัด เพราะความพอใจในโลกเสียได้

ชื่อว่าความพ้นไปในโลก แล้วตรัสวา่ ตราบใดทีย่ งั ไม่ทรงรูเ้ รือ่ งทัง้ สามนีต้ ามเป็นจริง ก็ไม่ทรงปฏิญญาพระองค์ ว่าได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ตรัสแสดงยักย้ายนัย เรื่องอัสสาทะ (ความพอใจ) อาทีนวะ (โทษ) และนิสสรณะ (ความพ้นไป) ในโลกและของโลกอีก ๒ นัย ทรงแสดงว่า การร้องเพลง เป็นการร้องไห้ในอริยวินัย การฟ้อนรำ�ำ เป็นการกระทำ�ำของคนบ้าในอริยวินัย การหัวเราะจนเห็นไรฟันเกินขอบเขต เป็นการกระทำ�ำของเด็กในอริยวินัย (ในที่น้มี ุ่งถึงการที่ภิกษุทำ�ำการเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นการกระทบกระเทือน ต่อชาวโลก หรือคฤหัสถ์ทั่ว ๆ ไปผู้จะหัวเราะ ร้องเพลง หรือฟ้อนรำ�ำ) ครั้นแล้วตรัสสอนให้ชักสะพาน (เลิกเด็ดขาด) ในการร้องเพลงและฟ้อนรำ�ำ เมื่อมี ความบันเทิงในธรรมก็ควรทำ�ำแต่เพียงยิ้มแย้ม ตรัสแสดงว่า ไม่มีความอิ่ม ในการเสพของ ๓ อย่าง คือในการเสพความหลับ ในการ เสพสุราเมรัย และในการเสพเมถุน ตรัสแสดงธรรมแก่อนาถปิณฑิกคฤหบดี ว่าเมื่อมิได้รักษาจิตแล้ว แม้การกระทำ�ำ ทางกาย ทางวาจา ทางใจ ก็เป็นอันไม่ได้รักษา เมื่อไม่เป็นอันรักษาจึงเหมือนถูกฝนตกรดเป็น ของเน่า และมีการตายอันไม่เจริญ (ไม่ดีงาม) เปรียบเหมือนเรือนยอดที่มุงไม่ดี ยอดเรือน กลอนเรือน (ไม้ที่รับสิ่งมุง) ข้างฝา จึงชื่อว่าไม่เป็นอันรักษา ถูกฝนรั่วรด เป็นของผุ เมื่อรักษาจิต แล้ว พึงทราบโดยนัยตรงกันข้าม พร้อมทั้งข้ออุปมา ตรัสแสดงธรรมแก่อนาถปิณฑิกคฤหบดี ว่าเมื่อจิตผิดปกติ (พยาปันนะ น่าจะแปลว่า พยาบาท แต่อรรถกถาอธิบายว่า ละปกติภาพ และผู้เขียนเห็นด้วย เพราะแปลว่าผิดปกติได้ทั้ง โดยใจความและโดยพยัญชนะ) แม้กระทำ�ำทางกาย ทางวาจา ทางใจ ก็เป็นอันผิดปกติได้ด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะมีการตายที่ไม่เจริญ แล้วทรงอุปมาด้วยเรือนยอดที่มุงไม่ดีดังข้อแรก พร้อมทั้งแสดงในทางตรงกันข้าม

751

ทรงแสดงต้นเหตุที่ให้เกิดการกระทำ�ำ (กัมมนิทาน) ๓ ประการ (ฝ่ายชั่ว) คือความโลภ ความคิดประทุษร้าย ความหลง และทรงแสดงต้นเหตุที่ให้เกิดการกระทำ�ำ (ฝ่ายดี) อีก ๓ ประการ คือความไม่โลภ ความไม่คิดประทุษร้าย ความไม่หลง ทรงแสดงต้นเหตุที่ให้เกิดการกระทำ�ำนัยอื่น อีก ๓ ประการ (ฝ่ายชั่ว) คือฉันทะ ความพอใจอันเกิดเพราะปรารภธรรมะอันเป็นทีต่ ง้ั แห่งความกำ�ำหนัด ด้วยอำ�ำนาจแห่งความพอใจ ที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน พร้อมทั้งทรงแสดงฝ่ายดีที่ตรงกันข้าม วรรคที่ ๒ อาปายิกวรรค ว่าด้วยผู้ที่เกิดในอบาย ๒. ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภท ที่ถ้าไม่ละการกระทำ�ำดังจะกล่าวต่อไปว่า จะไปเกิด ในอบาย ในนรก คือ (๑) ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่ปฏิญญาว่าประพฤติพรหมจรรย์ (๒) โจทฟ้องผู้ประพฤติพรหมจรรย์บริสุทธิ์ ด้วยข้อกล่าวหาว่าไม่ประพฤติ พรหมจรรย์ (เสพกาม) อันไม่มีมูล (๓) มีวาทะ มีทิฏฐิว่า กามไม่มีโทษ จึงเสพกาม ทรงแสดงว่า ความปรากฏแห่งบุคคล ๓ ประเภท หาได้ยากในโลก คือ พระอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้า บุคคลผู้แสดงธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว และบุคคลที่กตัญญูกตเวที ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภท คือ ผูปร ้ ะมาณได้ง่าย ได้แก่ผู้ฟุ้งสร้าน เป็นต้น ผูปร ้ ะมาณยาก ได้แก่ผู้ไม่ฟุ้งสร้าน เป็นต้น (ตรงกันข้าม) ผูปร ้ ะมาณไม่ได้ ได้แก่พระอรหันต์ขีณาสพ (ผู้หมดกิเลส) ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภท คือ ผู้เกิดในเทพชั้นอากาสานัญจายตนะ มีอายุ ๒ หมื่นกัปป์ ผู้เกิดในเทพชั้นวิญญาณัญจายตนะ มีอายุ ๔ หมื่นกัปป์ ผู้เกิดในเทพชั้นอากิญจัญญายตนะ มีอายุ ๖ หมื่นกัปป์ บุถุชนเกิดในเทพเหล่านั้นตั้งอยู่ตลอดอายุนั้น ๆ แล้ว ก็ไปสู่นรกบ้าง กำ�ำเนิดดิรัจฉาน บ้าง เปรตวิสัยบ้าง ส่วนสาวกของพระผูม้ ีพระภาคตั้งอยู่ตลอดอายุนั้นแล้ว ก็นพพ ิ านในภพนั้น นี้คือความต่างกันระหว่างอริยสาวกผู้ได้สดับ กับบุถุชนผู้มิได้สดับ ทรงแสดงวิบัติ ๓ คือความวิบัติแห่งศีล ความวิบัติแห่งจิต ความวิบัติแห่งทิฏฐิ (ความเห็น) ความวิบัติแห่งศีล ได้แก่การประพฤติกายทุจจริต ๓ วจีทุจจริต ๔

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

752

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ความวิบัติแห่งจิต ได้แก่การมีความโลภ กับการคิดปองร้าย ส่วนความวิบัติแห่งทิฏฐิ ได้แก่การเห็นผิดจากคลองธรรม (เช่น เห็นว่า ทานที่ให้ไม่มีผล บุญบาปไม่มี เป็นต้น) แล้วทรงแสดงสัมปทา (สมบัติตรงกันข้ามกับวิบัติ) อีก ๓ อย่าง คือ ศีลสัมปทา จิตตสัมปทา ทิฏฐิสัมปทา ทรงแสดงวิบัติ ๓ และสัมปทา ๓ ตามชื่อเดิมตามคำ�ำอธิบายเดิม แต่เพิ่มว่า วิบัติ เป็นเหตุให้ไปสู่อบาย ทุคคติ วินิบาต นรก สัมปทาเป็นเหตุให้ไปสู่สุคติโลกสวรรค์ ทรงแสดงวิบัติ ๓ อีกนัยหนึ่ง คือ (๑) กัมมันตวิบัติ (ความวิบัติแห่งการงาน) ได้แก่กายทุจจริต วจีทุจจริต (๒) อาชีววิบัติ (ความวิบัติแห่งอาชีพ) ได้แก่เลี้ยงชีพในทางที่ผิด (๓) ทิฏฐิวบิ ตั ิ (ความวิบตั แิ ห่งความเห็น) ได้แก่เห็นผิดจากคลองธรรมดังกล่าวแล้ว แล้วทรงแสดงสัมปทาหรือสมบัติ ๓ ในทางตรงกันข้าม ทรงแสดงความสะอาด (โสเจยยะ) ๓ ประการ คือความสะอาดกายได้แก่กายสุจริต สะอาดวาจาได้แก่วจีสุจริต สะอาดใจได้แก่มโนสุจริต แล้วทรงแสดงความสะอาด ๓ ตามชื่อเดิม แต่อธิบายในทางที่สูง กว่าเดิม คือสะอาดกายที่ได้แก่กายสุจริตนั้น แต่เฉพาะข้อ ๓ ของกายสุจริต๑ เป็นการเว้นจาก ประพฤติผิดพรหมจรรย์ (เสพเมถุน) ส่วนสะอาดใจ ได้แก่รู้ว่านีวรณ์ ๕ (กิเลสอันกั้นจิตมิให้ บรรลุความดี มกี ามฉันท์ เป็นต้น) มีอยูใ่ นภายในหรือไม่ม รี วู้ า่ ละนีวรณ์ ๕ ทีเ่ กิดขึน้ แล้ว และจะ ไม่เกิดอีกต่อไป ทรงแสดงความเป็นมุนี ๓ อย่าง (อรรถกถาแก้วา่ ความเป็นมุน ค ี อื ความเป็นคนดีหรือ เป็นบัณฑิต) คือ ความเป็นมุนที างกาย ได้แก่เว้นจากฆ่าสัตว์ ลกั ทรัพย์ และประพฤติผดิ พรหมจรรย์ ความเป็นมุนที างวาจา ได้แก่เว้นจากพูดเท็จ พดู ส่อเสียด พูดคำ�ำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ ความเป็นมุนที างใจ คือทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุต ป ิ ัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ วรรคที่ ๓ ชื่อกุสินารวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในกรุงกุสินารา ๓. ทรงแสดงถึงภิกษุ ผู้ติดในบิณฑบาต ปรารถนาจะได้อย่างนั้นอย่างนี้ เกิดอกุศล ๒ วิตก ๓ ทานที่ให้แก่ภิกษุเช่นนี้ไม่มีผลมาก เพราะเป็นผู้อยู่อย่างประมาท ส่วนภิกษุผู้ไม่ติด ๑ ข้อ ๓ ของกายสุจริต โดยทั่วไปคือ เว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ๒

อกุศลวิตก ๓ คือตรึกในกาม ตรึกในการปองร้าย ตรึกในการเบียดเบียน กุศลวิตก ๓ คือการตรึกในการออกจาก กาม ตรึกในการไม่ปองร้าย ตรึกในการไม่เบียดเบียน

753

ในบิณฑบาต ไม่ปรารถนาจะได้อย่างนั้นอย่างนี้ มีกุศลวิตก ๓ ทานที่ให้แก่ภิกษุเช่นนี้มีผล มาก เพราะเป็นผู้อยู่อย่างไม่ประมาท ทรงแสดงว่าเพียงแต่คดิ ไป ในทิศที่มภี กิ ษุทะเลาะวิวาทกัน ก็ไม่ผาสุกเสียแล้ว จะกล่าว ไยถึงการไปในทิศนัน้ และทำ�ำให้ปลงใจว่า ภิกษุเหล่านัน้ ละกุศลวิตก ทำ�ำให้มากซึง่ อกุศลวิตก ส่วน ภิกษุผสู้ ามัคคีกันพึงทราบโดยนัยตรงกันข้าม ทรงแสดงว่า พระองค์แสดงธรรม เพื่อความรู้ยิ่ง มีเหตุ (สนิทาน) มีปาฏิหาริย์ ตรัสแก่มหานามศากยะ ว่ามีศาสดา ๓ ประเภท คือ (๑) บัญญัติให้กำ�ำหนดรู้กาม แต่ไม่บัญญัติให้กำ�ำหนดรู้รูปและเวทนา (๒) บัญญัติให้กำ�ำหนดรู้กาม และรูป แต่ไม่บัญญัติให้รู้กำ�ำหนดเวทนา (๓) บัญญัติให้กำ�ำหนดรู้ทั้งสามอย่าง แล้วตรัสถามว่าคติของศาสดาทั้งสามประเภทนี้ เหมือนกันหรือต่างกัน ภรัณฑุ กาลามโคตรพูดแนะมหานามศากยะให้ตอบว่ามีคติอย่างเดียว พระผู้มีพระภาคตรัสแนะ ให้ตอบว่า มีคติต่างกัน ต่างฝ่ายต่างแนะนำ�ำอย่างนั้นถึง ๓ ครั้ง ภรัณฑุ กาลามโคตรจึงหลีกไป ไม่กลับมาสู่กรุงกบิลพัสดุ์อีก หัตถกเทพบุตรกราบทูลพระผู้มีพระภาค ว่าตนไม่อิ่มด้วยธรรม ๓ ประการ (จน) ถึงแก่กรรม (ซึ่งเป็นคุณธรรมที่สืบเนื่องมาแต่อดีตชาติ และทำ�ำอยู่แม้ในปัจจุบัน) คือไม่อิ่ม ด้วยการเฝ้าพระผูม้ ีพระภาค ไม่อิ่มด้วยการฟังพระสัทธรรม ไม่อ่มิ ด้วยการอุปฐากพระสงฆ์ ตรัสสอนภิกษุรูปหนึ่ง มิให้ทำ�ำตนเป็นเดน (อาหาร) ที่เขาทิ้ง ส่งกลิ่นคาว มีแมลงวันตอม โดยตรัสอธิบายแก่ที่ประชุมภิกษุทั้งหลายว่า ความโลภเปรียบเหมือนเดน (อาหาร) ความคิด ปองร้ายเปรียบเหมือนกลิ่นคาว วิตกหรือความตรึกที่เป็นบาปอกุศลเปรียบด้วยแมลงวัน ตรัสตอบคำ�ำถามของพระอนุรุทธเถระ ว่า มาตุคาม (ผู้หญิง) ประกอบด้วยธรรม ๓ อย่าง เมื่อตายไปจะสู่คติที่ชั่ว คือเวลาเช้ามีจิตถูกรึงรัดด้วยมลทิน คือความตระหนี่ เวลา กลางวันมีจิตถูกรึงรัดด้วยความริษยา เวลาเย็นมีจิตถูกรึงรัดด้วยกามราคะ พระสาริบตุ รแนะนำ�ำแก่พระอนุรทธ ุ เถระ ผูก้ ล่าวว่า ข้าพเจ้ามองดูโลกตัง้ พันด้วยทิพยจักษุ ปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน ตั้งสติมั่นไม่หลงลืม มีกายสงบไม่กระสับกระส่าย มีจิตตั้งมั่น มีอารมณ์เป็นหนึ่ง แต่จิตของข้าพเจ้ามิได้หลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ถือมั่น

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

754

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พระสาริบุตรชี้แจงว่า๑ การที่ท่านคิดว่าเรามองดูโลกตั้งพันด้วยทิพยจักษุนี้จัดเข้าใน ความถือตัวของท่าน การที่ท่านคิดว่าเราปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน ตั้งสติมั่นไม่หลงลืม มีกายสงบไม่กระสับกระส่าย มีจิตตั้งมั่น มีอารมณ์เป็นหนึ่ง นี้จัดเข้าในความฟุ้งสร้านของท่าน การที่ท่านคิดว่า แต่จิตของเรามิได้หลุดพ้นจากอาสวะไม่ถือมั่น นี้จัดเข้าในความรำ�ำคาญใจ ของท่าน ท่านจงละธรรม ๓ ประการนีเ้ สีย อย่าใส่ใจ จงน้อมไปในอมตธาตุเถิด พระอนุรทธ ุ เถระ ทำ�ำตามก็ได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ ตรัสแสดงสิ่ง ๓ ประการ ที่คนนำ�ำไปอย่างปกปิด ไม่เปิดเผย คือมาตุคาม มนต์ของ พราหมณ์ ความเห็นผิด แล้วตรัสแสดงสิง่ ทีเ่ ปิดเผยแล้วรงุ่ โรจน์ คอื มณฑลแห่งดวงจันทร์ มณฑล แห่งดวงอาทิตย์ และพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว ทรงแสดงบุคคล ๓ ประเภท คือ (๑) ผู้เหมือนรอยขีดบนหิน ได้แก่คนมักโกรธและมีความโกรธตั้งอยู่นาน (๒) ผู้เหมือนรอยขีดบนดิน ได้แก่คนมักโกรธ แต่มีความโกรธไม่ตั้งอยู่นาน (๓) ผู้เหมือนรอยขีดบนน้�้ำำ ได้แก่คนที่ถูกว่ากล่าวด้วยคำ�ำหยาบช้าไม่น่าพอใจ ก็ ยังเป็นไปได้ (ทนได้) แช่มชื่นอยู่ได้ วรรคที่ ๔ ชื่อโยธาชีววรรค ว่าด้วยทหารหรือนักรบ ๔. ทรงแสดงนักรบที่ประกอบด้วยองค์ ๓ ว่าควรแก่พระราชา คือ (๑) ยิงไกล เทียบด้วยภิกษุผู้พิจารณาเห็นขันธ์ ๕ ตามเป็นจริงแล้วไม่ยึดถือ (๒) ยิงไว เทียบด้วยภิกษุผรู้ ู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง (๓) ทำ�ำลายกายใหญ่ได้ เทียบด้วยภิกษุผู้ทำ�ำลายกองอวิชชาใหญ่ได้ ทรงแสดงบริษัท ๓ คือที่แนะนำ�ำยาก แนะนำ�ำง่าย ที่ต้องรู้อธั ยาศัยแล้วแนะนำ�ำ ทรงแสดงถึงมิตรที่ประกอบด้วยองค์ ๓ ว่า ควรคบ คือ (๑) ให้สิ่งที่ให้ได้ยาก (๒) ทำ�ำสิ่งที่ทำ�ำได้ยาก (๓) อดทนสิ่งที่ทนได้ยาก ๑

ข้อความที่เรียงด้วยตัวเอนเป็นพิเศษนี้ เพื่อชี้ว่า ตราบใดที่ยังละทิ้งคำ�ำว่า ”เรา„ ”เขา„ อันเป็นความยึดมั่นถือมั่น ไม่ได้ ก็ยากที่จะตรัสรู้ ภาษิตเช่นนี้พุทธศาสนิกชนที่สนใจธรรมะชั้นสูงคงพอใจมาก

755

ทรงแสดงว่า พระตถาคตจะเกิดขึ้นหรือไม่ก็ตาม ทำ�ำนองคลองธรรมก็คงมีอยู่แล้ว คือ ข้อที่สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน) เป็นแต่พระตถาคตเป็นผู้ตรัสรู้ บอกเล่า แสดง เปิดเผย จำ�ำแนก ทำ�ำให้เข้าใจง่าย ทรงแสดงว่า บรรดาวาทะของสมณะเป็นอันมาก วาทะของมักขลิเลวที่สุด คือมีวาทะ และความเห็นว่า กรรม (การกระทำ�ำ) ไม่มี กิริยา (อาการที่ทำ�ำ) ไม่มี วิริยะ (ความเพียร) ไม่มี เป็นการคัดค้านพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งอดีต อนาคต และปัจจุบนั ผู้กล่าวว่า กรรม กิริยา ความเพียร มี ทรงแสดงสัมปทา (ความถึงพร้อมหรือความสมบูรณ์) ๓ อย่าง และวุฑฒิ (ความเจริญ) ๓ อย่าง คือความถึงพร้อม และความเจริญด้วยศรัทธา ศีลและปัญญา ทรงแสดงบุคคลประเภทด้อย กับประเภทดี เทียบด้วยม้าด้อย กับม้าดี อย่างละ ๓ ประเภท คือ ประเภทด้อย (๑) สมบูรณ์ด้วยฝีเท้า แต่ไม่สมบูรณ์ด้วยสีกาย ไม่สมบูรณ์ด้วยความสูง และ ความสมส่วน ได้แก่ภิกษุที่รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง แต่เมื่อถูกถามปัญหา ในอภิธรรม อภิวินัย ก็พูดตะกุกตะกักตอบไม่ได้และเป็นผู้ไม่มีลาภปัจจัย ๔ (๒) สมบูรณ์ด้วยฝีเท้า สมบูรณ์ด้วยสีกาย แต่ไม่สมบูรณ์ด้วยความสูง และ ความสมส่วน ได้แก่ภิกษุที่รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง เมื่อถูกถามปัญหา ดังกล่าวก็ตอบได้ ไม่พูดตะกุกตะกัก แต่ไม่มีลาภปัจจัย ๔ (๓) สมบูรณ์ทั้งสามอย่าง ได้แก่ภิกษุผู้รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง ตอบปัญหาได้ ทั้งมีลาภปัจจัย ๔ ส่วนประเภทดี (๑) สมบูรณ์ด้วยฝีเท้า แต่ไม่สมบูรณ์ด้วยสีกาย ไม่สมบูรณ์ด้วยความสูง และ ความสมส่วน ได้แก่ภกิ ษุผเู้ ป็นพระอนาคามี แต่ตอบปัญหาไม่ได้ ทงั้ ไม่มลี าภ ปัจจัย ๔ (๒) สมบูรณ์ด้วยฝีเท้า ด้วยสีกาย แต่ไม่สมบูรณ์ด้วยความสูง และความ สมส่วน ได้แก่ภิกษุผู้เป็นพระอนาคามี ตอบปัญหาได้ แต่ไม่มีลาภปัจจัย ๔

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

756

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๓) สมบูรณ์ทั้งสามอย่าง ได้แก่ภิกษุผู้เป็นพระอนาคามี ตอบปัญหาได้ และมี ลาภปัจจัย ๔ (หมายเหตุ : ในทีน่ แ้ี สดงคนเทียบด้วยม้าทัง้ ประเภทด้อยประเภทดี มา้ ประเภทด้อยใช้ คำ�ำว่า อสฺสขลุํโก ซึ่งเมืองไทยเราแปลกันว่า ม้ากระจอก ส่วนม้าประเภทดีใช้คำ�ำว่า สทสฺโส (สตฺ = ดี อสฺส = ม้า) เวลากล่าวถึงคุณสมบัติของม้า กลับแสดงคุณสมบัติแบบเดียวกันทั้งสาม ประเภท พึงเห็นว่า ม้าประเภทด้อยนั้น แม้จะมีคุณสมบัติดีก็ดีอย่างม้าด้อยหรือม้ากระจอก แต่เวลาเเสดงถึงคุณสมบัตขิ องคนประเภทด้อยกับประเภทดี แม้จะกล่าวถึงคุณสมบัตเิ ทียบด้วย ม้าที่สมบูรณ์ด้วยฝีเท้า เป็นต้น อย่างเดียวกัน แต่ก็แบ่งประเภทด้อยว่ารู้อริยสัจจ์ ๔ ส่วน ประเภทดีเป็นพระอนาคามี) ทรงแสดงบุคคลประเภทดีเลิศ (บุรุษอาชาไนย) เทียบด้วยม้าอาชาไนย โดยคุณสมบัติ ของม้าอาชาไนยที่สมบูรณ์ทงั้ สามประการ แต่แสดงคุณสมบัตขิ องบุคคลต่างออกไปในข้อสมบูรณ์ ด้วยฝีเท้า คือเป็นพระอรหันต์ (ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ) ส่วนที่สามารถ ตอบปัญหา กับมีลาภ คงเหมือนกัน ทรงแสดงถึงภิกษุผู้ประกอบด้วย ธรรม ๓ อย่าง คือกองศีล สมาธิ ปัญญา อันเป็น อเสขะ (ศีล สมาธิ ปญ ั ญา ของพระอรหันต์) ว่าเป็นผูสำ้ ำ� เร็จลว่ งส่วน อยูจ่ บพรหมจรรย์ ประเสริฐ กว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย แล้วทรงแสดงถึงภิกษุผปร ู้ ะกอบด้วย ธรรม ๓ อย่างอีก ๒ ประเภท คืออิทธปิ าฏิหาริย์ (แสดงฤทธิ์ได้เป็นอัศจรรย์) อาเทสนาปาฏิหาริย์ (ทายใจได้เป็นอัศจรรย์) อนุสาสนีปาฏิหาริย์ (สั่ ง สอนได้ เ ป็ น อั ศ จรรย์ ) กั บ อี ก ประเภทหนึ่ง ประกอบด้ ว ยสั มม าทิ ฏ ฐิ (ความเห็ น ชอบ) สั มม าญาณะ (ความรู ้ ช อบ) สั มม าวิ มุ ติ ๑ (ความหลุ ด พ้ น ชอบ) ว่ า เป็ น ผู ้ สำ� ำ เร็ จล ่ ว งส่ ว น อยู่จบพรหมจรรย์ ประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย วรรคที่ ๕ ชื่อมังคลวรรค ว่าด้วยมงคล ๕. ทรงแสดงว่า บุคคลประกอบด้วยธรรม ๓ อย่าง ในทางชั่วทางดี จะเป็นเหมือน ถูกนำ�ำไปตั้งไว้ในนรกหรือในสวรรค์ ในฝ่ายชั่ว คือประกอบด้วยการกระทำ�ำทางกาย วาจา ใจ อันเป็นอกุศล มีโทษ ไม่สม่�่ำำเสมอ ไม่สะอาด ในฝ่ายดี พึงทราบโดยนัยตรงกันข้าม ๑

พระอรรถกถาจารย์อธิบายว่า สัมมาทิฏฐิ ได้แก่วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ สัมมาญาณ ได้แก่ผลญาณ สัมมาวิมุติ ได้แก่ธรรม คือผลสมาบัติที่เหลือ อันเป็นเรื่องของคุณธรรมภายใน

757

ทรงแสดงถึงคนพาลผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ อย่าง (แยกตามการกระทำ�ำทางกาย วาจา ใจ ทีเ่ ป็นอกุศล มีโทษ ไม่สม่�่ำำเสมอ ไม่สะอาด ดังกล่าวข้างต้น) ว่าเป็นผูบ้ ริหารตนอย่างถูกขุด มี โทษ ถูกติเตียน ประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก ส่วนบัณฑิตตรงกันข้าม ทรงแสดงการไหว้ ๓ อย่าง คือทางกาย วาจา ใจ และ สุจริต ๓ อย่าง คือทางกาย วาจา ใจ พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ (หมายความว่า เป็นพระสูตรที่เป็นเศษจาก ๑๕๐ สูตรที่กล่าวมาแล้ว) พระผูม้ ีพระภาคทรงแสดงปฏิปทา ๓ อย่าง คือ ๑. หยาบช้า ๒. เผาตน ๓. สายกลาง โดยทรงอธิบายว่า ปฏิปทาอย่างหยาบช้า ได้แก่ที่เห็นว่า กามไม่มีโทษ จึงบริโภคกาม อย่างเผา ตน ได้แก่ทรมานตนมีเปลือยกาย เป็นต้น อย่างสายกลาง ได้แก่การเจริญสติปัฏฐาน (การ ตั้งสติ) ๔ อย่าง ทรงแสดงปฏิปทา ๓ อย่างตามชื่อเดิมอีก เป็นแต่อธิบายต่างออกไปว่า อย่าง หยาบช้า อย่างเผาตนเหมือนอย่างข้างต้น แต่อย่างสายกลาง ได้แก่ความเพียรชอบ ๔ อย่าง โดยนัยนี้ได้ทรงแสดงปฏิปทา ๓ อย่าง เฉพาะข้อสุดท้าย โดยแสดงหมวดธรรมในโพธิปักขิย ธรรม (ดูเสด็จป่ามหาวัน หน้า ๔๕๙) ทีละหัวข้อจนจบถึงมรรคมีองค์ ๘ อนึง่ ทรงแสดงผูปร ้ ะกอบด้วยธรรมะฝ่ายชั่ว ๓ อย่าง ฝ่ายดี ๓ อย่าง คือตัวเองประกอบ อกุศลกรรมบถ ๑๐ (มีฆ่าสัตว์เป็นต้น) แต่ละข้อด้วยตนเอง ชักชวนผู้อ่นื ให้ทำ�ำ มีความยินดีใน อกุศลกรรมบถ ๑๐ แต่ละข้อ หรือประกอบกุศลกรรมบท ๑๐ แต่ละข้อด้วยตนเอง ชักชวนผูอ้ ืน่ มีความยินดีในกุศลกรรมบถแต่ละข้อ ว่าเป็นผู้เหมือนถูกนำ�ำไปตั้งไว้ในนรก ในสวรรค์ สุดแต่ เป็นฝ่ายดีหรือฝ่ายชั่ว ทรงแสดงสุญญตสมาธิ (สมาธิมีความว่างเปล่าเป็นอารมณ์) อนิมิตตสมาธิ (สมาธิ มีความไม่มีเครื่องหมายเป็นอารมณ์) อัปปณิหิตสมาธิ (สมาธิมีความไม่มีที่ต้ังเป็นอารมณ์) เพื่อกำ�ำหนดรู้ เพื่อละราคะ โทสะ โมหะ เป็นต้น (คือละอุปกิเลส ๑๖ ดู หน้า ๕๓๑ วัตถูปมสูตร ข้อ ๒) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๒๐

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๐ อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต

เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต พระไตรปิฎกเล่มนี้ ตลอดเล่มว่าด้วยธรรมะจำ�ำนวน ๔ พิจารณาดูจากหมวดใหญ่ที่ แบ่งแยกออกเป็นส่วน ๆ แล้ว พอประมาณได้ว่า มีพระสูตรราว ๓๐๐ สูตร กล่าวคือในเล่มนี้ แบ่งออกเป็นหมวด ๕๐ (ปัณณาสก์) ๔ หมวด หมวดนอก ๕๐ (ขนาดยาวมี ๗ วรรค ประมาณ ๗๐ สูตร) ๑ หมวด หมวดนอก ๕๐ (ขนาดสั้น) ๑ หมวด คำ�ำว่า นอก ๕๐ คือไม่สงเคราะห์เข้าใน หมวด ๕๐ (ปัณณาสกาสังคหิตะ)

ขยายความ จตุกกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๔ ข้อ ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑ (ในหมวดนี้มี ๕ วรรค วรรคละประมาณ ๑๐ สูตร คือ ๑. ภัณฑคามวรรค ว่าด้วย เหตุการณ์ในภัณฑคาม หรือหมู่บ้านชื่อภัณฑะ ๒. จรวรรค ว่าด้วยอิริยาบถเดิน ๓. อุรุเวลวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในตำ�ำบลอุรุเวลา ๔. จักกวรรค ว่าด้วยล้อรถ ล้อธรรม ๕. โรหิตัสสวรรค ว่าด้วยโรหิตสส ั เทพบุตร) วรรคที่ ๑ ชื่อภัณฑคามวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในภัณฑคาม หรือหมู่บ้านชื่อภัณฑะ ๑. ตรัสว่า ที่เราและท่านทั้งหลาย เวียนว่ายท่องเที่ยวอยู่ตลอดกาลนาน ก็เพราะ ไม่ตรัสรศู้ ล สม ี าธิ ปญ ั ญา วิมตุ ิ (ความหลุดพ้น) อันเป็นอริยะ ต่อเมือ่ ได้ตรัสรแู้ ล้ว จงึ ถอนตัณหา เสียได้ ไม่มีการเกิดอีก ตรัสว่า ถ้าไม่ประกอบด้วยธรรมะ ๔ อย่าง ข้างต้น ชื่อว่าตกจากพระธรรมวินัยนี้ ต่อประกอบด้วยธรรมะ ๔ อย่างนั้น จึงชื่อว่าไม่ตกจากพระธรรมวินัยนี้ ตรัสว่า คนพาลประกอบด้วยธรรมะ ๔ อย่าง ชื่อว่าบริหารตนให้ถูกขุด มีโทษควร ติเตียน ประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก คือไม่พิจารณาสอบสวน (๑) ชมผู้ที่ควรติ (๒) ติผทู้ ี่ควรชม (๓) แสดงความเลื่อมใสในฐานะที่ไม่ควรเลื่อมใส (๔) แสดงความไม่เลื่อมใสในฐานะที่ควรเลื่อมใส

759

ส่วนบัณฑิตตรงกันข้าม ทรงแสดงว่า คนพาลปฏิบตั ผิ ดิ ในบุคคล ๔ ประเภท คือมารดา บิดา พระตถาคต สาวก ของพระตถาคต ส่วนบัณฑิตตรงกันข้าม ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือ (๑) ผู้ไปตามกระแส ได้แก่ผู้เสพกาม ทำ�ำบาป (๒) ผู้ทวนกระแส ได้แก่ผู้ไม่เสพกาม ไม่ทำ�ำบาป แต่ประพฤติพรหมจรรย์ด้วย ความทุกข์ โทมนัส ร้องไห้ (๓) ผูม้ ีตนให้ต้งั อยู่ได้ (ลอยน้�้ำำ) ได้แก่พระอนาคามี (๔) ผูข้ ้ามฝั่งได้ ยืนอยู่บนบก ได้แก่พระอรหันต์ ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือ (๑) ผู้สดับน้อย ทั้งไม่เข้าถึงด้วยการสดับ ได้แก่ผู้สดับน้อย ทั้งไม่ปฏิบัติธรรม สมควรแก่ธรรม (๒) ผูส้ ดับน้อย แต่เข้าถึงด้วยการสดับ ได้แก่ผสู้ ดับน้อย แต่ปฏิบตั ธรรมสมควร ิ แก่ธรรม (๓) ผู้สดับมาก แต่ไม่เข้าถึงด้วยการสดับ ได้แก่ผู้สดับมาก แต่ไม่ปฏิบัติธรรม สมควรแก่ธรรม (๔) ผูส้ ดับมาก ทั้งเข้าถึงด้วยการสดับ ได้แก่ผู้สดับมาก ทั้งปฏิบัตธรรมสมควร ิ แก่ธรรม ทรงแสดงคนฉลาด ที่ได้รับการแนะนำ�ำ เป็นผู้กล้าหาญ สดับฟังมาก ทรงธรรม ปฏิบัติ ธรรมสมควรแก่ธรรม ชื่อว่าทำ�ำหมู่ให้งาม ๔ ประเภท คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ทรงแสดงความเป็นผูแ้ กล้วกล้า ๔ อย่างของพระตถาคต ที่ทรงบรรลือสีหนาทหมุนล้อ ธรรมอันประเสริฐ คือ (๑) ทรงปฏิญญาว่าตรัสรู้แล้ว ไม่มีใครคัดค้านได้ว่า ไม่ได้ตรัสรู้ (๒) ทรงปฏิญญาว่าสิ้นอาสวะแล้ว ไม่มีใครคัดค้านได้ว่า ยังไม่สิ้นอาสวะ (๓) ตรัสวา่ ธรรมเหล่าใดเป็นอันตราย ไม่มใี ครคัดค้านได้วา่ ธรรมเหล่านัน้ ไม่ควร เป็นอันตรายแก่ผู้เสพ (๔) ตรัสแสดงธรรมเพือ่ ประโยชน์แก่ผใู้ ด ไม่มใี ครคัดค้านได้วา่ ธรรมนัน้ ไม่นำำ� ผู้ ทำ�ำตามให้สิ้นทุกข์โดยชอบได้จริง

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

760

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงแสดงความเกิดแห่งตัณหา ๔ ประการ คือตัณหาเกิด เพราะเหตุแห่งเครื่อง นุง่ ห่ม อาหาร ทีอ่ ยูอ่ าศัย ความเป็นหรือความไม่เป็นอย่างนัน้ อย่างนี้ (อรรถกถาแก้วา่ เพราะเหตุ แห่งสิ่งที่ประณีตและสิ่งที่ประณีตขึ้นไปกว่า) ทรงแสดงเครื่องประกอบสัตว์ (ผูกมัด) สัตว์ไว้ในภพ ๔ ประการ คือ กาม (ความใคร่และสิ่งที่น่าใคร่) ภพ (ความมีความเป็น) ทิฏฐิ (ความเห็น) อวิชชา (ความไม่รู้อายตนะ ๖ ตามเป็นจริง๑) แล้วทรงแสดงธรรมอีก ๔ อย่าง ที่ตรงกันข้ามชื่อวิสังโยคะ (เครื่องคลายมัด) วรรคที่ ๒ ชื่อจรวรรค ว่าด้วยอิริยาบถเดิน ๒. ตรัสว่า เมื่อภิกษุเดิน ยืน นั่ง นอน ถ้าความตรึกในกาม ในการพยาบาท ในการ เบียดเบียนเกิดขึ้น เธอรับไว้ไม่ละเสีย เธอก็ช่ือว่าไม่มีความเพียร เป็นผู้เกียจคร้าน แต่ถ้า ไม่รับไว้ ละเสีย เธอก็จะชื่อว่ามีความเพียรไม่เกียจคร้าน ทรงชักชวนภิกษุทั้งหลาย ให้มีศีลสมบูรณ์ มีปาฏิโมกข์สมบูรณ์ ให้สำ�ำรวมด้วยดีใน พระปาฏิโมกข์ (ศีลอันเป็นใหญ่เป็นประธานของภิกษุที่สวดทุกกึ่งเดือน) ให้สมบูรณ์ดว้ ยมารยาท และโคจร (การรู้จักไปในที่ควร) ให้เห็นภัยในโทษเพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบท ทั้งหลาย แล้วแสดงอิริยาบถ ๔ ที่มีนีวรณ์ ๕ เกิดขึ้น ถ้าไม่ละนีวรณ์ก็ชื่อว่าเกียจคร้าน ถ้าละก็ ชื่อว่า ไม่เกียจคร้านดั่งข้างต้น ทรงแสดงการตั้งความเพียรชอบ (สัมมัปปธาน) และการตั้งความเพียร (ปธาน) อย่างละ ๔ ประการ คือเพียรระวังบาปมิให้เกิดขึน้ เพียรละบาปทีเ่ กิดขึน้ แล้ว เพียรทำ�ำความดีให้ เกิดขึ้น เพียรรักษาความดีที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นแต่ในภาคอธิบายของปธาน ทรงอธิบายว่า (๑) ได้แก่การสำ�ำรวมอินทรีย์ ๖ คือ ตา หู เป็นต้น (๒) ได้แก่การละอกุศลวิตก (๓) ได้แก่การเจริญโพชฌงค์ ๗ มีสติ เป็นต้น (๔) ได้แก่การรักษาสมาธินิมิต (เครื่องหมายในใจที่ทำ�ำให้เกิดสมาธิ) มีความ กำ�ำหนดหมายในกระดูก (อัฏฐิกสัญญา) เป็นต้น ๑

นับเป็นหลักฐานที่อธิบายอวิชชาต่างออกไปจากที่อ่นื ซึ่งโดยมากแก้ว่า อวิชชา คือไม่รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

761

วรรคที่ ๓ ชื่ออุรุเวลววรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในตำ�ำบลอุรุเวลา ๓. ทรงแสดงว่า ทรงพิจารณาแล้วไม่เห็นใครยิ่งกว่าพระองค์ โดยกองศีล สมาธิ ปัญญา วิมุติ จึงทรงตกลงเคารพธรรมที่ทรงตรัสรู้ ทันใดนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมก็มากราบทูล ว่า พระพุทธเจ้าในอดีต อนาคต และพระองค์เองในปัจจุบันก็เคารพธรรมทั้งสิ้น ตรัสบอก ภิกษุทั้งหลายต่อไปว่า ทรงเคารพธรรมแล้ว เมื่อสงฆ์ถึงความเป็นใหญ่๑ ก็ทรงเคารพในสงฆ์ ด้วย ทรงเล่าเรื่องพราหมณ์ผู้เฒ่าสูงอายุหลายคน ผู้พากันกล่าวหาพระองค์ เมื่อตรัสรู้ใหม่ ๆ ณ ริมฝั่งน้�้ำำเนรัญชราว่า ไม่กราบไหว้ ต้อนรับพราหมณ์ผู้เฒ่า ผูส้ ูงอายุ พระองค์ทรงพระดำ�ำริว่า แม้จะเจริญโดยชาติ มีอายุสูง ถ้าไม่มีคุณธรรมก็นับว่าเป็นผู้ใหญ่ (เถระ) ที่เป็นพาล ต่อมี คุณธรรม แม้จะอยู่ในปฐมวัยก็นับได้ว่าผู้ใหญ่ (เถระ) ผู้เป็นบัณฑิต แล้วทรงแสดงธรรมที่ ทำ�ำให้เป็นผู้ใหญ่ ๔ ประเภท คือ ๑

อรรถกถาแก้ว่า ความเป็นใหญ่มี ๔ อย่าง คือ (๑) เป็นใหญ่โดยรู้ราตรีนานคือเก่าแก่ (๒) เป็นใหญ่โดยไพบูล (๓) เป็น ใหญ่โดยพรหมจรรย์ (๔) เป็นใหญ่โดยเลิศด้วยลาภ

อังคุตตรนิกาย

ทรงแสดงการบัญญัตสิ ิ่งที่เลิศ ๔ ประการ คือ (๑) บรรดาผู้มีอัตตภาพ อสุรินทราหูเป็นเลิศ (๒) บรรดาผู้บริโภคกาม พระเจ้ามันธาตุราชเป็นเลิศ (๓) บรรดาผู้มีความเป็นใหญ่ พญามารเป็นเลิศ (๔) พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้เลิศในโลก พร้อมทั้งเทวโลก ทั้งมาร ทั้งพรหม ทรงแสดงถึงญาณที่รู้ลักษณะอันสุขุม (ละเอียดอ่อน) ๔ ประการ คือความสุขุม แห่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร ซึ่งภิกษุผู้มีสิ่งเหล่านี้แล้ว ย่อมไม่เห็นสิ่งอื่นยิ่งกว่า ประณีตกว่า ไม่ปรารถนาสิ่งอื่น (รูป เวทนา สัญญา สังขารอันสุขุม) ที่ย่งิ กว่า ประณีตกว่า ทรงแสดงการลุ อำ� ำ นาจแก่ คว ามลำ� ำ เอี ย ง ๔ (อคติ คม นะ) คื อ ลำ� ำ เอี ย งเพราะรั ก ลำ�ำเอียงเพราะชัง ลำ�ำเอียงเพราะหลง ลำ�ำเอียงเพราะกลัว แล้วทรงแสดงในทางตรงกันข้าม คือ การไม่ลุอำ�ำนาจแก่ความลำ�ำเอียง ๔ ทรงแสดงถึงภิกษุผู้แจกอาหาร (ภัตตุทเทสกะ) ผู้ตกนรก หรือขึ้นสวรรค์ เพราะ ตั้งอยู่ในความลำ�ำเอียง หรือไม่ตั้งอยู่ในความลำ�ำเอียงทั้งสี่นี้

762

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๑) มีศล ี (๒) สดับตรับรับฟังมาก (๓) ได้ฌานตามปรารถนาโดยง่าย (๔) บรรลุเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ ทรงแสดงว่า พระตถาคต ตรัสรู้โลก เหตุเกิดแห่งโลก ความดับโลก ข้อปฏิบัติให้ถึง ความดับโลก แล้วแสดงคุณธรรมของพระตถาคต ทรงแสดงว่า พระตถาคตเป็นผู้คงที่ ในสิ่งที่เห็นได้ ฟังได้ ทราบได้ รู้ได้ (คำ�ำว่า ทราบได้ หมายความถึงดมกลิ่น ลิ้มรส ถูกต้องสัมผัส ส่วนรู้ได้ หมายถึงรู้ได้ด้วยใจ) ทรงแสดงว่า ทรงประพฤติพรหมจรรย์ มใิ ช่เพือ่ หลอกลวงคน มิใช่เพือ่ เรียกร้องคนให้ มานับถือ มิใช่เพือ่ ประโยชน์แก่ลาภ สักการะและชือ่ เสียง ทีแ่ ท้เพือ่ สำ�ำรวม เพือ่ ละกิเลส เพือ่ คลาย กำ�ำหนัดยินดี เพื่อดับทุกข์ ทรงแสดงว่า ภิกษุผู้พูดปด กระด้าง พูดพล่าม มีกิเลสหลายทาง เหมือนทางสี่แพร่ง ถือตัว มีจิตไม่ตั้งมั่น ชื่อว่าไม่นับถือพระองค์ เป็นผู้ห่างจากพระธรรมวินัยนี้ ไม่เจริญงอกงาม ในพระธรรมวินัยนี้ ทรงแสดงถึงของน้อยที่หาได้ง่ายและไม่มีโทษ คือ (๑) ผ้าบังสุกล ุ (ผ้าเปื้อนฝุ่น คือเศษผ้าที่เขาทิ้งในที่ต่าง ๆ) (๒) อาหารที่เดินหาด้วยลำ�ำแข้ง (บิณฑบาต) (๓) ที่นอนที่น่งั คือโคนไม้ (๔) ยาดองด้วยน้�้ำำมูตรเน่า ทรงแสดงวงศ์ของพระอริยะ ที่เป็นของเก่า ไม่เป็นที่รังเกียจใน ๓ กาล คือ (๑) สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ (๒) สันโดษด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ (๓) สันโดษด้วยเสนาสนะตามมีตามได้ ไม่ทำำ� การแสวงหาอันไม่สมควร เพราะสิง่ ทั้งสามนั้นไม่ได้ก็ไม่เดือดร้อน ได้ก็ไม่ติด ไม่ยกตนข่มผู้อ่ืน เพราะความ สันโดษทั้งสามข้อนั้น (๔) ยินดีในการเจริญกุศลธรรม ในการละอกุศลธรรม เธอก็จะครอบงำ�ำความไม่ ยินดีเสียได้ ทรงแสดงบทธรรม ๔ ประการ คือ ความไม่โลภ ความไม่พยาบาท ความระลึกชอบ ความตั้งใจมั่นชอบ ว่าเป็นของเก่า ไม่มีใครรังเกียจทั้งสามกาล

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

763

วรรคที่ ๔ ชื่อจักกวรรค ว่าด้วยล้อรถ ล้อธรรม ๔. ทรงแสดงจักร ๔ (ธรรมเปรียบเหมือนล้อรถ) คือ (๑) การอยู่ในสถานที่อันสมควร (๒) การพึ่ง (คบ) สัตบุรุษ (คนดี) (๓) การตั้งตนไว้ชอบ (๔) ความเป็นผู้มีบุญอันทำ�ำไว้ในกาลก่อน ทรงแสดงสังคหวัตถุ ๔ (เรื่องของการสงเคราะห์) คือ (๑) การให้ (๒) การเจรจาอ่อนหวาน (๓) การบำ�ำเพ็ญประโยชน์ (๔) การวางตนสม่�่ำำเสมอหรือเหมาะสม ทรงแสดงว่า พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพทธ ุ เจ้า ทรงแสดงธรรมให้รจู้ กั กายของตน (สักกายะ) ความเกิดแห่งกายของตน ความดับแห่งกายของตน ข้อปฏิบตั ใิ ห้ถงึ ความดับกายของ ตนเหมือนราชสีห์บรรลือสีหนาท ทรงแสดงความเลื่อมใส ๔ ประการ คือ (๑) พระตถาคตเป็นเลิศแห่งสัตว์ทั้งหลาย (๒) อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นเลิศแห่งธรรมที่ปัจจัยปรุงแต่ง (๓) วิราคธรรม (ความคลายกำ�ำหนัดยินดี) อันได้แก่นิพพานเป็นเลิศแห่งธรรมที่ ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง (๔) พระอริยสงฆ์ ๔ คู่ ๘ บุคคล เป็นเลิศแห่งหมู่ทั้งหลาย ผู้ใดเลื่อมใสใน ๔ อย่างนี้ ช่อื ว่าเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศอันจะมีผลเลิศ วัสสการพราหมณ์ กราบทูลแสดงความคิดเห็นเรื่องมหาบุรุษผู้มีปัญญามากว่า ได้แก่ ผู้สดับตรับฟังมาก ผู้รู้เนื้อความของภาษิต ผู้มีสติทรงจำ�ำดี ผู้ขยันในการงาน พระผู้มีพระภาค ตรัสตอบว่า มหาบุรุษผู้มีปัญญามาก คือผู้ที่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์สุขแก่คนเป็นอันมาก ทำ�ำชน

อังคุตตรนิกาย

ทรงแสดงธรรมแก่ปริพพาชกที่มีชื่อเสียงหลายคน ณ ฝั่งแม่น้�้ำำสัปปินี ถึงบท แห่งธรรม ๔ ดังกล่าวแล้ว เป็นแต่มีคำ�ำอธิบายละเอียดมากขึ้น โดยทำ�ำนองว่า ถ้าใครคัดค้าน ก็จะถูกกล่าวหาว่าเป็นคนโลภ คนพยาบาท คนหลงลืมสติ คนมีจิตไม่ตั้งมั่น

764

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

หมู่ใหญ่ให้ต้ังอยู่ในธรรมที่ถูกอันเป็นกุศล เป็นผู้มีความชำ�ำนาญในเรื่องของการตรึกคือคิด หรือไม่คิดเรื่องใด ๆ ได้ตามปรารถนา ได้ฌาน ๔ ตามต้องการ ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติอันไม่มี อาสวะ (เป็นพระอรหันต์) โทณพราหมณ์เห็นพระผูม้ พร ี ะภาค ประทับ ณ โคนไม้ตน้ หนึง่ น่าเลือ่ มใส จึงเข้าไปเฝ้า ทูลถามว่า พระองค์เป็นเทพ คนธรรพ์ ยักษ์ มนุษย์หรือ ทีละข้อ พระองค์ปฏิเสธทุกข้อ แล้วทรงอธิบายว่าถ้ายังละอาสวะไม่ได้ ก็จะเป็นตามทีถ่ ามนัน้ พระองค์ละอาสวะได้เด็ดขาดแล้ว จึงเป็นพุทธะ เปรียบเหมือนดอกบัวเกิดในน้�้ำำ โผล่พ้นน้�้ำำ ไม่เปียกน้�้ำำ ทรงแสดงว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ อย่าง ไม่ควรจะเสื่อม ชื่อว่าอยู่ใกล้พระ นิพพาน คือ (๑) มีศล ี (๒) สำ�ำรวมอินทรีย์ (มีตา หู เป็นต้น) (๓) รู้ประมาณในอาหาร (๔) ประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่น (ไม่เห็นแก่นอน) ทรงแสดงว่า ภิกษุผู้ละความยึดถือว่าเป็นจริงในเรื่องเฉพาะเรื่อง (เช่น ไม่เห็นว่าโลก เที่ยง) ชื่อว่าเป็นผู้มีการแสวงหาอันประเสริฐ ไม่บกพร่อง มีกายสังขารอันสงบระงับ (ได้ ฌานที่ ๔ ลมหายใจซึ่งมีกายสังขารเครื่องปรุงกายดับ) เป็นผู้หลีกเร้นแล้ว (ละอัสมิมานะ ความถือตัวได้) ตรัสตอบอุชชยพราหมณ์ ผู้กล่าวว่า พระสมณโคดมไม่ทรงสรรเสริญยัญ โดย ทรงชี้แจงว่า พระองค์มิได้สรรเสริญยัญทุกชนิด แต่กม็ ิได้ติยัญทุกชนิด คือไม่สรรเสริญยัญที่มี การฆ่าสัตว์ เพราะพระอรหันต์หรือผูบ้ รรลุอรหัตตมรรค ย่อมไม่เข้าไปสูย่ ญ ั เช่นนัน้ แต่สรรเสริญ ยัญทีไ่ ม่มกี ารฆ่าสัตว์ เช่น นิจจทาน (ทานทีใ่ ห้เป็นประจำ�ำ) อนุกลุ ยัญ (ยัญทีเ่ ป็นไปตามลำ�ำดับสกุล คือการให้ทานตามจารีตของสกุลสืบ ๆ มา) เพราะพระอรหันต์ หรือผู้บรรลุอรหัตตมรรคย่อม เข้าไปสู่ยัญเช่นนั้น ตรัสตอบอุทายิพราหมณ์ ในทำ�ำนองเดียวกับอุชชยพราหมณ์ (เป็นแต่นิคมคาถา คือบทกวีสรูปข้อธรรมท้ายสูตรต่างกัน) วรรคที่ ๕ ชื่อโรหิตัสสวรรค ว่าด้วยโรหิตัสสเทพบุตร ๕. ตรัสแสดงการเจริญสมาธิ (สมาธิภาวนา) ๔ อย่าง ที่เป็นไปเพื่ออยู่เป็นสุขใน ปัจจุบัน ได้แก่เจริญฌาน ๔ ที่เป็นไปเพื่อได้ญาณทัสสนะ (การเห็นด้วยญาณ) ได้แก่การใส่ใจใน ความกำ�ำหนดหมายแสงสว่าง ตั้งความกำ�ำหนดหมายว่าเป็นกลางวัน คืออบรมจิตให้มีแสงสว่าง

765

ด้วยจิตสงัดไม่ถูกรึงรัด ว่าเหมือนกันทั้งกลางวันกลางคืน ที่เป็นไปเพื่อสติสัมปชัญญะ ได้แก่ รู้แจ้งเวทนา สัญญา วิตก (ความตรึก) ที่เกิดขึ้นตั้งอยู่ดับไป ที่เป็นไปเพื่อสิ้นอาสวะ ได้แก่เห็น ความเกิดขึ้น ดับไปแห่งขันธ์ ๕ ทรงแสดงการตอบปัญหา ๔ อย่าง คือปัญหาที่ควรตอบโดย (๑) แง่เดียว (๒) แยกตอบ (ตามเหตุผล) (๓) ย้อนถาม (๔) หยุดไว้ (ไม่ตอบ) ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือผูห้ นักในความโกรธ ในการลบหลูบ่ ญ ุ คุณท่าน ในลาภ ในสักการะ ไม่หนักในสัทธรรม ส่วนฝ่ายดีอีก ๔ ประเภท คือผู้หนักในสัทธรรม ไม่หนักใน ๔ ข้อ ฝ่ายชั่วนั้น ทรงแสดงอสัทธรรม ๔ คือความเป็นผู้หนักในความโกรธ เป็นต้นดังกล่าวแล้ว และทรงแสดงสัทธรรม ๔ ในทางตรงกันข้าม โรหิตัสสเทพบุตรกราบทูลถามว่า ในที่ใดไม่มีผู้เกิด แก่ ตาย เคลื่อน (จุติ) เข้าถึง (อุปปัติ) อาจหรือไม่ที่จะรู้จะเห็นจะบรรลุที่สุดแห่งโลกนั้นด้วยการไป ตรัสตอบว่า ไม่อาจ โรหิตสส ั เทพบุตรกราบทูลแสดงความอัศจรรย์ใจและเล่าความว่า ในสมัยหนึง่ ตนเคยเป็นฤษีชอ่ื โรหิตสส ั ะ มีฤทธิ์เหาะไปในอากาศได้รวดเร็ว ขนาดก้าวเดียวข้ามมหาสมุทรตลอดเวลา ๑๐๐ ปี ยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลก๑ ก็ถึงแก่กรรมเสียในระหว่าง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า พระองค์ไม่ตรัสว่า ที่สดุ แห่งโลก ทีไ่ ม่มผี เู้ กิด แก่ ตาย เคลือ่ น เข้าถึง ที่พงึ รู พ ้ งึ เห็น พึงบรรลุดว้ ยการไปจะมีได้ และ ไม่ตรัสวา่ บุคคล ไม่บรรลุที่สดุ แห่งโลกแล้วจะทำ�ำทกุ ข์ให้สนิ้ ไปได้ (ทำ�ำที่สดุ ทุกข์) ก็แต่วา่ พระองค์ ทรงบัญญัติโลก เหตุเกิดแห่งโลก ความดับโลก ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับโลก ในร่างกายนี้แหละ อันมีประมาณวาหนึ่ง มีสัญญา (ความจำ�ำได้ หมายรู้) มีใจครอง๒ ครั้นวันรุ่งขึ้นพระผูม้ ีพระภาค จึงตรัสเล่าให้ภิกษุทั้งหลายทราบถึงการโต้ตอบนั้น ๑ อรรถกถาแก้ว่า จักกวาฬโลก โลกคือจักรวาล (อันเวิ้งวางไม่มีที่สิ้นสุด) ๒

พระสูตรนี้ให้ข้อคิดที่สำ�ำคัญยิ่งหลายประการ เช่น แสดงว่า แม้มีฤทธิ์มากเหาะไปได้ไว ก็ไม่สามารถค้นหาที่สุดแห่ง โลกจักรวาลได้ เทียบทฤษฎีวิทยาศาสตร์ ที่ว่าแสงซึ่งเดินทางวินาทีละ ๑๘๖,๒๗๒ ไมล์ แสงของดาวบางดวงต้อง ใช้เวลาเดินทางถึง ๖๕๐ ปี จึงมาถึงโลกเรา หลักวิชาดั่งกล่าวจึงรับรองภาษิตของโรหิตัสสเทพบุตร แต่พระผู้มี พระภาคก็ทรงแสดงโลกอีกชนิดหนึ่ง ที่เรียกว่าสังขารโลก โดยชี้มาที่ร่างกายมนุษย์น้ีเองว่า ถ้ารู้แล้วก็ทำ�ำทุกข์ให้ สิ้นไปได้

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

766

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พระผูม้ ีพระภาคตรัสถึงสิ่งที่ไกลกันยิ่ง ๔ อย่าง คือท้องฟ้ากับแผ่นดิน ฝั่งนี้กับฝั่งโน้น ของมหาสมุทร ทางที่ดวงอาทิตย์ขึ้นและอัสดง ธรรมะของคนดีกับคนชั่ว ตรัสชมเชยพระวิสาขะ ปัญจาลิบุตร ผู้แสดงธรรมในโรงฉันด้วยถ้อยคำ�ำอันสมบูรณ์ สละสลวย ไม่มีโทษ เข้าใจง่าย เนื่องด้วยความไม่เวียนว่ายตายเกิด ไม่อาศัยความเวียนว่าย ตายเกิด ทรงแสดงความวิปลาส (ความผิดพลาด ความคลาดเคลือ่ น) ๔ อย่าง คือ สัญญาวิปลาส จิตตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส (ความวิปลาสแห่งความกำ�ำหนดหมาย แห่งจิต แห่งความเห็น) (๑) ในสิ่งไม่เที่ยงว่าเที่ยง (๒) ในทุกข์ว่าสุข (๓) ในสิ่งมิใช่ตนว่าตน (๔) ในสิ่งไม่งามว่างาม ตรัสแสดงเครื่องเศร้าหมองของสมณพราหมณ์ ๔ อย่าง คือ (๑) ดื่มสุราเมรัย (๒) เสพเมถุนธรรม (ธรรมของคนคู่) (๓) ยินดีรับทองเงิน ไม่เว้นจากการรับทองเงิน (๔) เลี้ยงชีวิตด้วยมิจฉาชีพ เปรียบเหมือนหมอก หิมะ ธุลีควัน อสุรินทราหู เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งพระจันทร์พระอาทิตย์ฉะนั้น ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒ (ในหมวดใหญ่นี้ แบ่งออกเป็น ๕ วรรค ๆ ละประมาณ ๑๐ สูตรเช่นเคย วรรคที่ ๑ ซื่อปุญญาภิสณ ั ฑวรรค ว่าด้วยความไหลมาแห่งบุญ วรรคที่ ๒ ชื่อปัตตกัมมวรรค วา่ ด้วยกรรม หรือ การกระทำ�ำอันสมควร วรรคที่ ๓ ชื่ออปัณณกวรรค ว่าด้วยข้อปฏิบัติไม่ผิด วรรคที่ ๔ ชือ่ มจลวรรค ว่าด้วยสมณะผูไ้ ม่หวัน่ ไหว วรรคที่ ๕ ชือ่ อสุรวรรค วา่ ด้วยอสูร โปรดทราบว่าตัวเลข หน้าข้อความที่จะย่อต่อไปนี้ เป็นเครื่องบอกวรรคไปในตัวด้วย) วรรคที่ ๑ ชื่อปุญญาภิสัณฑวรรค ว่าด้วยความไหลมาแห่งบุญ ๑. ทรงแสดงความไหลมาแห่งบุญ แห่งกุศล มีความสุขเป็นอาหาร ซึ่งเป็นไปเพื่อ สิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เพื่อประโยชน์และความสุข ๔ อย่าง คือภิกษุผู้บริโภคปัจจัย ๔ ของผู้ใด แล้วเข้าสู่เจโตสมาธิอันไม่มีประมาณอยู่ ความไหลมาแห่งบุญของผู้นั้น ย่อมไม่มี ประมาณ (ลำ�ำดับปัจจัย ๔ แต่ละข้อนับเป็น ๑ ข้อ)

767

ทรงแสดงความไหลมาแห่งบุญ แห่งกุศล อีก ๔ อย่าง คืออริยสาวกประกอบด้วย ความเลือ่ มใสอันไม่หวัน่ ไหวในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าใคร่ คือศีลที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท เป็นไปเพื่อสมาธิ ตรัสแสดงธรรมแก่คฤหบดี คฤหปตานี ผู้เดินทางระหว่างเมืองมธุรา กับเมืองเวรัญชา เรื่องการอยู่ร่วมกัน ๔ อย่าง คือ (๑) ศพอยู่ร่วมกับศพ ได้แก่สามีและภริยาทุศีล มีธรรมอันเลวด้วยกัน (๒) ศพอยู่ร่วมกับเทพี ได้แก่สามีทุศีล แต่ภริยามีศลธรรม ี (๓) เทพอยู่ร่วมกับศพ ได้แก่สามีมีศลธรรม ี แต่ภริยาทุศล ี (๔) เทพอยู่ร่วมกับเทพี ได้แก่สามีภริยามีศีลธรรมด้วยกัน ตรัสแสดงเรื่องการอยูร่ ่วมกัน ๔ อย่าง เช่นเดียวกับข้างต้น เป็นแต่อธิบายต่างออกไป กำ�ำหนดทุจจรติ สุจรติ กาย วาจา ใจ (รวมฝ่ายละ ๑๐ ทีเ่ รียกว่าอกุศลกรรมบถ และกุศลกรรมบถ) เป็นฝ่ายชั่วและฝ่ายดี ตรัสแสดงธรรมแก่บดิ าและมารดาของนกุลมาณพ ผูม้ คว ี ามปรารถนาจะเห็นกันทัง้ ใน ปัจจุบันและอนาคตว่า ถ้าสองฝ่ายมีศรัทธา ศีล การบริจาคและปัญญาเสมอกัน ก็จะเห็นกัน ทั้งในปัจจุบันและอนาคต (ได้อยู่ร่วมกันอีก) ครั้ ง เสด็ จปร ะทั บ ณ นิ คม ชื่ อ ปั ช ชเนละแห่ ง โกลิ ย กษั ต ริ ย ์ ตรั ส แสดงธรรมแก่ นางสุปปวาสา ธิดาโกลิยกษัตริย์ เรื่องอริยสาวิกาถวายอาหารแก่ปฏิคาหก (ผู้รับ) ชื่อว่าให้อายุ ผิวพรรณ ความสุขและกำ�ำลัง ครั้นให้แล้วก็จะเป็นผู้มีส่วนได้สิ่งทั้งสี่อย่างนั้นที่เป็นทิพย์ ตรัสแสดงธรรมแก่อนาถปิณฑิกคฤหบดี ทำำ� นองเดียวกับนางสุปปวาสา และแสดงเรือ่ ง ข้อปฏิบัติชอบ ของคฤหัสถ์ผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ อันทำ�ำให้ได้ยศ เป็นไปเพื่อสวรรค์ คืออุปฐากภิกษุสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ วรรคที่ ๒ ชื่อปัตตกัมมวรรค ว่าด้วยกรรมหรือการกระทำ�ำอันสมควร ๒. ตรัสแก่อนาถปิณฑิกคฤหบดี ถึงธรรมะที่ปรารถนารักใคร่ชอบใจ อันหาได้ยาก (ยากจะสมหวัง) ๔ ประการ คือ (๑) ขอให้มีทรัพย์ (๒) ขอให้มียศ (๓) ขอให้อายุยืน (๔) ขอให้ตายแล้วไปสู่สุคติโลกสวรรค์

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

768

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

แล้วทรงแสดงข้อปฏิบัติที่ให้สำ�ำเร็จประสงค์ ๔ ประการคือ (๑) ถึงพร้อมด้วยความเชื่อ (๒) ถึงพร้อมด้วยศีล (๓) ถึงพร้อมด้วยการบริจาค (๔) ถึงพร้อมด้วยปัญญา โดยเฉพาะข้อปัญญา ตรัสอธิบายว่า ได้แก่รู้เท่าทันนีวรณ์๑ ๕ ว่าเป็นเครื่องเศร้าหมอง แห่งจิตแล้วละได้ ผู้เช่นนั้นย่อมทำ�ำกรรมที่ควร ๔ อย่าง คือเมื่อได้ทรัพย์มาด้วยความเพียรอัน ชอบธรรมแล้ว (๑) ย่อมทำ�ำตัวเอง มารดา บิดา บุตร ภริยา ทาส กรรมกร มิตรสหายให้เป็นสุข (๒) เมื่อมีอันตรายเกิดขึ้น ใช้ทรัพย์น้นั ป้องกัน ทำ�ำตนให้มีความสวัสดี (๓) ทำ�ำพลี ๕ คือ ญาติพลี สงเคราะห์ญาติ อติถิพลี ต้อนรับแขก ปุพฺพเปตพลี ทำ�ำบุญอุทิศให้ผู้ตาย ราชพลี เสียภาษีอากรแก่หลวง เทวตาพลี ทำ�ำบุญอุทิศ ให้เทวดา (หรือเสียสละเพื่อบูชาคุณความดีที่ทำ�ำมนุษย์ให้เป็นเทวดา) (๔) ถวายทานแด่สมณพราหมณ์ ผู้ประพฤติชอบ ถ้าทรัพย์หมดไป เพราะใช้จ่ายนอกจากกรรมอันควร ๔ อย่างนี้ ชื่อว่าหมดไป อย่างไม่สมควร ต่อหมดไปตามหลักนี้ จึงชื่อว่าหมดไปอย่างสมควร ตรั ส แสดงความสุ ขที่ค ฤหั ส ถ์ ผู ้ บ ริ โ ภคกามจะพึ ง ได้ รั บ ตามกาลอั น สมควร (สุ ข ของผู้ครองเรือน) ๔ ประการ คือ (๑) สุขเกิดจากการมีทรัพย์ (๒) สุขจากการใช้จ่ายทรัพย์ (๓) สุขจากการไม่เป็นหนี้ (๔) สุขจากการงานที่ไม่มีโทษ ตรั สว ่ า สกุ ลที่ บู ช ามารดาบิ ด าในเรื อ นของตน ชื่ อ ว่ า มี พร หม มี บู รพ าจารย์ มี บูรพเทพ (เทวดาผู้เป็นต้นเดิม) มีผู้ควรของคำ�ำนับ คำ�ำเหล่านี้เป็นชื่อของมารดาบิดา เพราะ ท่านเป็นผู้มีอุปการะมาก เป็นผู้เลี้ยงดู แสดงโลกนี้แก่บุตร ๑

นีวรณ์คือกิเลสอันกั้นจิตให้บรรลุความดี โดยปกติแสดงว่ากามฉันท์ความพอใจเป็นข้อแรก บางแห่งก็ใช้คำ�ำว่า อภิชฌา (ความเพ่งเล็งหรือโลภ) ในที่นี้ใช้อภิชฌาวิสมโลภ (โลภขนาดรุนแรง) เป็นข้อแรก

769

ตรัสวา่ ผูฆ้ า่ สัตว์ ลกั ทรัพย์ ประพฤติผดิ ในกาม พูดปด เป็นผูเ้ หมือนถูกนำ�ำไปตัง้ ไว้ในนรก ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือ (๑) ถือรูปเป็นประมาณ เลื่อมใสในรูป (๒) ถือเสียงเป็นประมาณ เลื่อมใสในเสียง (๓) ถือความปอน คือ ความเศร้าหมองเป็นประมาณ เลื่อมใสในความปอน (๔) ถือธรรมะเป็นประมาณ เลื่อมใสในธรรมะ ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือผู้มีราคะ โทสะ โมหะ มานะ (ความถือตัว) งู กั ด ภิ ก ษุ รู ป หนึ่ ง ตาย ตรั สส อนให้ แ ผ่ เ มตตาจิ ต ในสกุ ลพ ญางู ทั้ ง สี่ แต่ ใ น บทกวีท้ายสูตรสอนให้แผ่เมตตาในสัตว์ทุกประเภท ทรงปรารภพระเทวทัต ตรัสวา่ ลาภ สักการะ ชือ่ เสียง เกิดขึน้ แก่พระเทวทัตเพือ่ ฆ่าตน เพื่อความเสื่อม เปรียบเหมือนต้นกล้วยตกเครือ ต้นไผ่ตกขุย ต้นอ้อตกขุย ม้าอัสดรตกลูกเพื่อ ฆ่าตน เพื่อความเสื่อมฉะนั้น ตรัสแสดงความเพียร ๔ อย่าง คือเพียรระงับบาปมิให้เกิดขึ้น เพียรละบาปที่เกิดขึ้น แล้ว เพียรทำ�ำความดีให้เกิดขึ้น เพียรรักษาความดีที่เกิดแล้ว ตรัสแสดงว่า ในสมัยใดพระราชาไม่ตั้งอยู่ในธรรม ในสมัยนั้นข้าราชการ พราหมณ์ คฤหบดี ชาวนิคมชนบท ก็พลอยไม่ต้ังอยู่ในธรรมด้วย พระจันทร์ พระอาทิตย์ ดาวฤกษ์ กลางคืน กลางวัน ฤดู เป็นต้น ก็แปรปรวนได้ด้วย แต่ถ้าพระราชาตั้งอยู่ในธรรม ผู้อื่นก็ พลอยตั้งอยู่ในธรรมด้วย ฤดู เดือน ปี เป็นต้น ก็ไม่ปรวนแปร แล้ ว ตรั สสรู ป ในท้ า ยพระสู ต รว่ า ในหมู ่ ม นุ ษ ย์ ผู ้ ใ ดได้ รั บ ยกย่ อ งว่ า ประเสริ ฐ ถ้าไม่ประพฤติธรรม ประชาชนก็พลอยไม่ประพฤติตามด้วย แว่นแคว้นทั้งปวงก็อยู่เป็นทุกข์ ถ้าตรงกันข้าม ก็อยู่เป็นสุข เปรียบเหมือนโคหัวหน้าฝูง เมื่อข้ามน้�้ำำว่ายไปคดเคี้ยว โคทั้งปวง ก็ว่ายน้�้ำำคดไปตาม ถ้าไปตรง โคทั้งปวงก็ว่ายน้�้ำำไปตรง วรรคที่ ๓ ชื่ออปัณณกวรรค ว่าด้วยข้อปฏิบัติไม่ผิด ๓. ทรงแสดงข้อปฏิบัติไม่ผิดของผูร้ ิเริ่มเพื่อทำ�ำอาสวะให้สิ้น ๔ ประการ คือ (๑) มีศล ี (๒) สดับตรับฟังมาก (๓) ปรารภความเพียร (๔) มีปัญญา

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

770

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

และอีก ๔ ประการ คือประกอบด้วยความตรึกในการออกจากกาม ในการไม่พยาบาท ในการไม่เบียดเบียน ความเห็นชอบ ตรัสว่า อสัตบุรุษ (คนชั่ว) ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ คือ (๑) ไม่ตอ้ งถามก็เปิดเผยความชั่วของคนอืน่ ยิง่ ถูกถามก็ยง่ิ กล่าวความชั่วของคน อื่นอย่างบริบูรณ์ พิสดาร (๒) แม้ถูกถามก็ไม่เปิดเผยคุณความดีของคนอื่น หรือเปิดเผยก็ไม่บริบูรณ์ ไม่พิสดาร (๓) แม้ถูกถามก็ไม่เปิดเผยความชั่วของตน หรือเปิดเผยก็ไม่บริบรู ณ์ไม่พิสดาร (๔) ไม่ต้องถามก็เปิดเผยคุณความดีของตน ยิ่งถูกถามก็ย่งิ กล่าวความดีของตน อย่างบริบูรณ์พิสดาร ส่วนสัตบุรุษ (คนดี) ทรงแสดงโดยนัยตรงกันข้าม ตรั สส อนให้ ภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย ทำ� ำ ตนเหมื อ นหญิ ง สาวที่นำ� ำม า (สู ่ ส กุ ลส ามี ) ใหม่ ๆ ซึ่งมีความละอาย ความเกรงกลัวมากในแม่ผว พ ั ่อผัว ในสามี โดยที่สุดแม้ในทาสและกรรมกร แต่เมื่ออยู่ร่วมกันนานเข้าก็พูดรุกรานเอา ภิกษุบวชใหม่ก็ฉันนั้น ย่อมมีความละอาย ความ เกรงกลัวมากในภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา โดยที่สุดแม้ในคนทำ�ำงานวัดและสามเณร แต่ เมื่ออยู่ร่วมกันนานเข้าก็รุกรานเอา ทรงแสดงสิ่งที่เลิศ ๔ อย่างคือ ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุติ (ความหลุดพ้น) และอีก ๔ อย่างคือ รูป เวทนา (ความรูส้ กึ อารมณ์) สัญญา (ความจำ�ำได้หมายรู)้ และภพ (ความมีความเป็น) เมื่อใกล้จะปรินิพพาน ตรัสเปิดโอกาสให้ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีความสงสัยในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ในมรรค ในข้อปฏิบตั ิ กราบทูลถามได้ อย่าเดือดร้อนภายหลังว่าอยูต่ อ่ หน้า พระศาสดา แต่มิได้ถาม แม้ตรัสถึง ๓ ครั้งก็ไม่มีผู้ถาม จึงตรัสว่า ถ้าไม่ถามเพราะความเคารพ ในพระศาสดา ก็ให้บอกแก่สหาย (ถามแทนได้) แต่ก็ไม่มีใครถาม พระอานนท์แสดงความ อัศจรรย์ใจ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ภิกษุที่ประชุมอยู่น้ีอย่างต่�่ำำเป็นพระโสดาบัน เที่ยง๑ ที่จะได้ตรัสรู้ในภายหน้า ตรัสเรื่องที่ไม่ควรคิด (อจินไตย) ๔ อย่าง คือวิสัยของพระพุทธเจ้า วิสัยของฌาน (การทำ�ำจิตให้เป็นสมาธิแน่วแน่) ผลของกรรม ความคิดเรื่องโลก (เช่น ใครสร้างโลก เป็นต้น) ตรัสเรื่องความบริสุทธิ์ของทักขิณา (ของถวาย) ๔ อย่าง คือ ๑

เที่ยง หมายถึง แน่นอน

771

(๑) บริสุทธิ์ฝ่ายผู้ให้ ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายผูร้ ับ (๒) บริสุทธิ์ฝ่ายผู้รับ ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายผู้ให้ (๓) ไม่บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายผู้ให้ ผูร้ ับ (๔) บริสทธ ุ ทิ์ งั้ ฝ่ายผูใ้ ห้ ผูร้ บั (ทรงอธิบายความบริสทธ ุ ดิ์ ว้ ยการมีศลี และกัลยาณธรรม) ตรัสตอบพระสาริบุตร แสดงการกระทำ�ำในชาติก่อน ของบุคคล ๔ ประเภทที่ปวารณา สมณพราหมณ์ (อนุญาตให้ขอ) แล้ว ไม่ให้ตามที่ขอ ไม่ให้ตามที่ต้องการ ให้ตามต้องการ ให้ยิ่ง กว่าความต้องการ (ขอน้อยให้มาก) เป็นเหตุให้เป็นพ่อค้าที่ขาดทุน ไม่ได้ผลตามทีต่ อ้ งการ ได้ผล ตามต้องการ ได้ผลดีย่งิ กว่าที่ต้องการโดยลำ�ำดับ ตรัสตอบคำ�ำถามของพระอานนท์ เรื่องความชั่ว คือ ความโกรธ ความริษยา ความ ตระหนี่ ความมีปัญญาทรามว่าเป็นเหตุให้มาตุคามไม่ได้นั่งในสภา ไม่ได้ทำ�ำการงาน ไม่ได้ถึง กัมโมชะ คือโอชะแห่งการงาน (อรรถกถาอธิบายว่า ไม่ได้เดินทางไกลไปแคว้นกัมโพชะหรือ ไปนอกแว่นแคว้น) วรรคที่ ๔ ชื่อมจลวรรค ว่าด้วยสมณะผู้ไม่หวั่นไหว ๔. ทรงแสดงความชั่วคว ามดีฝ่ ายละ ๔ ที่ เป็ น เหตุ ให้ บุคคล ตกนรกขึ้ นสวรรค์ เหมือนถูกนำ�ำไปตั้งไว้ (เช่น เกี่ยวกับศีล ทุศีล สุจริต ทุจจริต หนักในความชั่ว ไม่หนักใน ความดี) ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือผู้มืดมามืดไป มืดมาสว่างไป สว่างมามืดไป สว่างมา สว่างไป โดยทรงแสดงว่า เกิดมาไม่ดี แล้วทำ�ำความชั่ว เกิดมาไม่ดี แต่ทำ�ำความดี เกิดมาดี แต่ทำ�ำความชั่ว เกิดมาดี และทำ�ำความดี (ดีช่วกำ ั �ำหนดด้วยสุจริต ทุจจริต) ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือพร่องมาพร่องไป พร่องมาเต็มไป เต็มมาพร่องไป เต็มมาเต็มไป โดยอธิบายเช่นเดียวกับพวกมืดและสว่างข้างต้น ตรัสเรื่องบุคคล ๔ ประเภท คือ (๑) สมณะผูไ้ ม่หวัน่ ไหวได้แก่พระเสขะ (พระอริยบุคคลผูย้ งั ต้องศึกษา) ผูปร ้ ารถนา ความปลอดโปร่งจากกิเลสอย่างยอดเยี่ยม (๒) สมณะดอกบัวขาว ได้แก่ภิกษุผู้ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มี อาสวะ (เป็นพระอรหันต์) แต่มิได้ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยนามกาย๑ (๓) สมณะดอกปทุม (บัวหลวง) ได้แก่ภกิ ษุผทำู้ ำ� ให้แจ้งวิมตุ ทิ งั้ สองนัน้ แล้วได้ถกู ต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยนามกาย ๑

วิโมกข์ ๘ มีอะไรบ้าง เรื่องทำ�ำนองนี้เคยมีรายละเอียดมาแล้ว ดูหน้า ๔๕๔ ข้อ ๑ ถึง ๗

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

772

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๔) สมณะผู้ละเอียด (สุขุมาล) ในสมณะทั้งหลาย ได้แก่ภิกษุผู้ไม่มักมากใน ปัจจัย ๔ ต่อเมื่อมีผู้ขอร้องจึงใช้สอยมาก ไม่มีผู้ขอร้องก็ใช้สอยน้อย มี โรคน้อย ได้ฌาน ๔ ตามต้องการ ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มี อาสวะ แล้วทรงแสดงสมณะ ๔ ประเภท ตามชื่อเดิมอีก ต่างแต่คำ�ำอธิบายตามลำ�ำดับข้อ คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี พระอรหันต์ อีกปริยายหนึง่ ได้แก่ภกิ ษุผมู้ มรรค ี ๘ ผูม้ สี มม ั ตั ตะ ๑๐ (เพิ่มสมม ั าญาณะ สัมมาวิมตุ )ิ แต่ไม่ได้ถกู ต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยนามกาย ผูม้ สี มม ั ตั ตะ ๑๐ ทัง้ ได้ถกู ต้อง วิโมกข์ ๘ ด้วยนามกาย ผู้ไม่มีความมักมากในปัจจัย ๔ และอีกนัยหนึ่งทรงแสดงสมณะ ๔ ประเภท ตามชื่อเดิมดังกล่าวข้างต้นว่า ได้แก่ภิกษุ ผู้เป็นพระเสขะ ผู้เห็นความเกิดความดับในขันธ์ ๕ แต่ไม่ได้ถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยนามกาย ผูเ้ ห็นความเกิดความดับในขันธ์ ๕ ทัง้ ได้ถกู ต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยนามกาย ผูไ้ ม่มกั มากในปัจจยั ๔ วรรคที่ ๕ ชื่ออสุรวรรค ว่าด้วยอสูร ๕. ตรัสแสดงอสูร ๔ ประเภท คือ (๑) อสูรที่มีอสูร เป็นบริวาร ได้แก่บคคล ุ ผูท้ ุศล ม ี ีบาปธรรม มีบริษทั เป็นผูท้ ุศีล มีบาปธรรม (๒) อสูรที่มีเทพเป็นบริวาร ได้แก่ บุคคลผูท้ ุศีล มีบาปธรรม แต่มีบริษทั เป็นผู้มี ศีล มีกลั ยาณธรรม (๓) เทพที่มีอสูรเป็นบริวาร ได้แก่บุคคลผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม แต่มีบริษัท เป็นผู้ทุศล ม ี ีบาปธรรม (๔) เทพที่มีเทพเป็นบริวาร ได้แก่บุคคลผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ทั้งมีบริษัทเป็น เช่นนัน้ ด้วย (พระสูตรนีแ้ สดงความเป็นยักษ์เป็นเทวดาด้วยคุณธรรม อันนับ เป็นพระธรรมเทศนาที่ทันสมัยอยู่ตลอดกาล) ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือ (๑) ผูไ้ ด้เจโตสมถะ (ความสงบแห่งจิต) ภายใน แต่ไม่ได้อธิปญ ั ญา ธัมมวปิ สส ั นา (ความเห็นแจ้งธรรมะ อันเป็นอธิปัญญา) (๒) ผู้ได้อธิปัญญา ธัมมวิปัสสนา แต่ไม่ได้เจโตสมถะในภายใน (๓) ผู้ไม่ได้ทั้งสองอย่าง (๔) ผู้ได้ทั้งสองอย่าง

773

ตรัสอธิบายขยายความ บุคคล ๔ ประเภทข้างต้น อีกหลายนัย ตรัสแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือ (๑) ผู้ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนประโยชน์ผู้อ่นื เปรียบเหมือนดุ้นฟืนถูกไฟไหม้ สองข้าง ตรงกลางก็เปื้อนอุจจาระ ใช้ประโยชน์ของไม้ในบ้านก็ไม่ได้ ในป่าก็ ไม่ได้ (๒) ผูป้ ฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อ่นื ไม่เพื่อประโยชน์ตน ยังดีกว่าข้อแรก (๓) ผูป้ ฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่เพื่อประโยชน์ผู้อ่นื ยังดีกว่า ๒ ข้อข้างต้น (๔) ผูป้ ฏิบตั เิ พือ่ ประโยชน์ตนและประโยชน์ผอู้ น่ื นับว่าดีกว่าทุกข้อ (พึงสังเกตว่า ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน หมายความว่า ทำ�ำตนให้บรรลุมรรคผล จึงยกย่อง ว่าสูงกว่าประโยชน์ผู้อ่ืน เพราะถ้าตนเองได้บรรลุ ก็อาจบำ�ำเพ็ญประโยชน์ ผูอ้ น่ื ได้ดยี ง่ิ ขึน้ ยกตัวอย่าง ถ้าพระพุทธเจ้า ไม่ได้ตรัสรู้ แต่ตง้ั ศาสนาขึน้ เพือ่ สอนให้ผู้อื่นตรัสรู้ ย่อมไม่ได้ผลจริงจังเหมือนตรัสรู้ดว้ ยพระองค์เองก่อน) แล้วตรัสอธิบายบุคคล ๔ ประเภทในชือ่ เดิมอีกหลายนัย เช่น ปฏิบตั เิ พือ่ นำ�ำออกซึง่ ราคะ โทสะ โมหะ ชักชวนผู้อื่นเพื่อการนั้นนัยหนึ่ง อีกนัยหนึ่ง พิจารณาได้เร็วในกุศลธรรม ทรงจำ�ำธรรมะที่สดับแล้วได้ดี พิจารณาเนื้อ ความแห่งธรรมะที่ทรงจำ�ำไว้แล้ว ปฏิบตั เิ พือ่ รูอ้ รรถรูธรรม ้ นีเ้ ป็นฝ่ายประโยชน์ตน ส่วนประโยชน์ ผู้อื่น คือชักชวนแนะนำ�ำเพื่อเป็นเช่นนั้น อีกนัยหนึ่ง ประโยชน์ตน คือเว้นจากการล่วงละเมิดศีล ๕ ประโยชน์ผู้อ่นื คือชักชวน ผู้อื่นให้เว้นจากการล่วงละเมิดศีล ๕ (แม้ในนัยหลังนี้ การที่ตนอยู่ในศีลธรรมก่อนผู้อ่นื ก็ยังนับ ว่าสูงกว่าการดีแต่ชวนให้ผู้อื่นอยู่ในศีลธรรม แต่ตนเองล่วงละเมิด) ตรัสแสดงบุคคล ๔ ประเภท แก่โปตลิยปริพพาชก คือ (๑) ผู้ตคิ นที่ควรติ แต่ไม่ชมคนที่ควรชม (๒) ชมคนที่ควรชม แต่ไม่ติคนที่ควรติ (๓) ไม่ติคนที่ควรติ ไม่ชมคนที่ควรชม (๔) ติคนที่ควรติ ชมคนที่ควรชม ทัง้ สี่ประเภทนี้ มขี อ้ แม้อยูว่ า่ เป็นไปโดยกาละและติชมตามความจริง ปริพพาชกทูลวา่ ตนชอบพอใจบุ คคลประเภทที่ ๓ เพราะวางเฉย พระผู ้ มีพร ะภาคตรั สว่ า พระองค์ ชอบ บุคคลประเภทที่ ๔ เพราะรู้กาลในที่น้นั ๆ

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

774

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๓ (ในหมวดนี้มี ๕ วรรคเช่นกัน วรรคที่ ๑ ชื่อวลาหกวรรค ว่าด้วยฝน หมวดที่ ๒ ชื่อเกสีวรรค ว่าด้วยนายเกสีผู้ฝึกม้า หมวดที่ ๓ ชื่อภยวรรค ว่าด้วยภัย หมวดที่ ๔ ชื่อ ปุคคลวรรค ว่าด้วยบุคคล หมวดที่ ๕ ชื่ออาภาวรรค ว่าด้วยแสงสว่าง) วรรคที่ ๑ ชื่อวลาหกวรรค ว่าด้วยฝน ๑. ทรงแสดงเรื่องฝน ๔ อย่าง คือ (๑) คำ�ำราม แต่ไม่ตก ได้แก่บคคล ุ ผูพ้ ูด แต่ไม่ทำ�ำ (๒) ตก แต่ไม่คำ�ำราม ได้แก่บคคล ุ ผูทำ้ �ำ แต่ไม่พูด (๓) ทั้งไม่คำ�ำรามทั้งไม่ตก ได้แก่ บุคคลผูท้ ั้งไม่พูดทั้งไม่ทำ�ำ (๔) ทั้งคำ�ำรามทั้งตก ได้แก่บคคล ุ ผู้ทั้งพูดทั้งทำ�ำ ทรงแสดงเรื่องฝนในลักษณะเดิมอีก ๔ อย่าง แต่อธิบายถึงคุณสมบัติของบุคคล ต่างออกไป ประเภทที่ ๑ ได้แก่ผู้เรียนรู้ธรรมะ (ศาสนาของพระศาสดามีองค์ ๙) แต่ไม่รู้ อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง ประเภทที่ ๒ ได้แก่ผู้ไม่เรียนรู้ธรรมะ แต่รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง ประเภทที่ ๓ ได้แก่ผู้ทั้งไม่เรียนรู้ธรรมะ ทั้งไม่รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง ประเภทที่ ๔ ได้แก่ผู้ทั้งเรียนรู้ธรรมมะ ทั้งรู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง ทรงแสดงเรื่องหม้อ ๔ อย่าง คือหม้อที่เปล่า แต่ปิด เต็ม แต่เปิด เปล่าและเปิด เต็มและปิด (หม้อเปล่า เทียบด้วยไม่รู้อริยสัจจ์ ๔ หม้อเต็ม เทียบด้วยรู้อริยสัจจ์ ๔ หม้อเปิด เทียบด้วยมีกริ ิยาอาการไม่น่าเลื่อมใส หม้อปิด เทียบด้วยมีกิริยาอาการน่าเลื่อมใส) ทรงแสดงเรื่องห้วงน้�้ำำ ๔ อย่าง คือห้วงน้�้ำำที่ตื้น มีเงาลึก ที่ลึก มีเงาตื้น ที่ตื้น มีเงาตื้น ที่ลึก มีเงาลึก (ลึก ตื้น เทียบด้วยไม่รู้ หรือรู้อริยสัจจ์ ๔ เงาตื้น เงาลึก เทียบด้วยมีกริ ิยาอาการ ไม่น่าเลื่อมใสหรือน่าเลื่อมใส) ทรงแสดงมะม่วง ๔ อย่าง คือดิบข้างใน สุกข้างนอก สุกข้างใน ดิบข้างนอก ดิบข้างใน ดิบข้างนอก สุกข้างใน สุกข้างนอก (ดิบ หรือสุกข้างใน เทียบด้วยไม่รู้ หรือ รู้อริยสัจจ์ ๔ ดิบ หรือสุกข้างนอก เทียบด้วยมีกริ ิยาอาการไม่น่าเลื่อมใสหรือน่าเลื่อมใส) ทรงแสดงหนู ๔ ประเภท คือขุดรู แต่ไม่อยู่ อยู่ แต่ไม่ขุดรู ไม่ขุดรูและไม่อยู่ ขุดรูและอยู่ (ขุดรูหรือไม่ขุดรู เทียบด้วยเรียนหรือไม่เรียนธรรมะ อยู่หรือไม่อยู่ เทียบด้วยรู้ อริยสัจจ์ ๔ หรือไม่)

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

775

วรรคที่ ๒ ชื่อเกสีวรรค ว่าด้วยนายเกสีผู้ฝึกม้า ๒. ตรัสถามนายเกสี สารถีฝึกม้า ว่า ฝึกอย่างไรบ้าง เขาตอบว่า ฝึกโดยวิธีหยาบบ้าง ละเอียดบ้าง ทั้งหยาบทั้งละเอียดบ้าง ถ้าฝึกไม่ได้ก็ฆ่าเสีย เพื่อมิให้เสียชื่อสกุลอาจารย์ เมื่อ เขาถามว่า ทรงฝึกคนอย่างไร ก็ตรัสตอบอย่างที่เขาตอบ โดยอธิบายว่า ฝึกโดยวิธีหยาบ คือ ชี้ความชั่วและผลของความชั่ว วิธีละเอียด คือชี้ความดีและผลของความดี วิธีทั้งหยาบทั้ง ละเอียด คือชี้ทั้งสองอย่าง ฆ่าเสีย คือทั้งตถาคตและเพื่อนพรหมจารีไม่ว่ากล่าวสั่งสอนผู้นั้น ทรงแสดงม้าอาชาไนย ที่ดขี องพระราชาประกอบด้วยองค์ ๔ คือความซื่อตรง ฝีเท้า๑ ความอดทน ความเสงี่ยม เปรียบด้วยภิกษุประกอบด้วยคุณธรรมทั้งสี่นี้ ก็เป็นเนื้อนาบุญอัน ยอดเยี่ยมของโลก ทรงแสดงม้าอาชาไนยที่ดี ๔ ประเภท คือ (๑) เห็นเงาปฏักก็สำ�ำนึกตน (๒) ถูกปฏักแทงถึงขุมขนจึงสำ�ำนึกตน (๓) ถูกปฏักแทงถึงหนังจึงสำ�ำนึกตน (๔) ถูกปฏักแทงถึงกระดูกจึงสำ�ำนึกตน ๑

คำ�ำว่า ฝีเท้า เมื่อเทียบด้วยคุณธรรม ในพระสูตรนี้ไม่ได้แสดงไว้ แต่ในพระสูตรอื่นเคยเทียบด้วยญาณ อรรถกถา แห่งพระสูตรนี้ ก็แก้ว่า ได้แก่ญาณเช่นเดียวกัน

อังคุตตรนิกาย

ทรงแสดงโคถึก (โคมีกำ�ำลัง) ๔ ประเภท คือร้ายต่อโคของตน ไม่ร้ายต่อโคของผู้อ่ืน ร้ายต่อโคของผูอ้ ืน่ ไม่รา้ ยต่อโคของตน ร้ายต่อโคของตน และร้ายต่อโคของผูอ้ ืน่ ไม่รา้ ยต่อโค ของตน และไม่ร้ายต่อโคของผู้อ่นื (ร้าย เทียบด้วยรุกรานหรือทำ�ำให้หวาดกลัว โคของตนของผู้ อื่น เทียบด้วยบริษทข ั องตนหรือของผู้อ่นื ) ทรงแสดงต้นไม้ ๔ อย่าง คือไม้กะพี้มีไม้กะพี้เป็นบริวาร ไม้กะพี้มีไม้แก่นเป็นบริวาร ไม้แก่นมีไม้กะพีเ้ ป็นบริวาร ไม้แก่นมีไม้แก่นเป็นบริวาร ไม้กะพี้ เทียบด้วยบุคคลที่ทศุ ล ี ไม้แก่น เทียบด้วยบุคคลผู้มีศลี ทรงแสดงงูพิษ ๔ อย่าง คือพิษแล่น แต่ไม่ร้าย พิษร้าย แต่ไม่แล่น พิษทั้งแล่น ทั้งร้าย พิษทั้งไม่แล่นไม่ร้าย (พิษแล่นหรือไม่แล่น เทียบด้วยขี้โกรธหรือไม่ พิษร้ายหรือไม่ร้าย เทียบด้วยมีความโกรธคงอยู่นานหรือไม่)

776

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เทียบด้วยบุรุษอาชาไนย ๔ ประเภท คือ (๑) เพียงได้ฟังข่าวว่าคนอื่นมีทุกข์หรือตาย ก็เกิดความสังเวช ตั้งความเพียร ทำ�ำให้แจ้งสัจจธรรมอันยิ่ง (๒) ต้องเห็นเองจึงเกิดความสังเวช แล้วตั้งความเพียร เป็นต้น (๓) ต้องเป็นญาติสายโลหิตของตน มีทุกข์หรือตายจึงเกิดความสังเวช แล้วตั้ง ความเพียร เป็นต้น (๔) ต้องตัวเองได้รับทุกขเวทนากล้าแข็งเจ็บปวดจึงเกิดความสังเวช แล้วตั้ง ความเพียร เป็นต้น ทรงแสดงช้างของพระราชาประกอบด้วยองค์ ๔ จึงนับว่าควรแก่พระราชา คือรู้จักฟัง รู้จักฆ่า รู้จักอดทน รู้จักไป เทียบด้วยภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ เช่นเดียวกัน ชื่อว่าเป็น เนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก (รู้จักฟัง คือฟังธรรม รู้จักฆ่า คือฆ่าความคิดที่ช่ว ร ั ู้จักอดทน คืออดทนหนาว ร้อน สัมผัสเหลือบ ยุง เป็นต้น รูจ้ กั ไป คือไปในทิศทีไ่ ม่เคยไป คือไปพระนิพพาน) ทรงแสดงฐานะ ๔ คือ (๑) ฐานะที่ไม่น่าพอใจ ทำ�ำเข้าก็เป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ (๒) ฐานะที่ไม่น่าพอใจ แต่ทำ�ำเข้าเป็นไปเพื่อประโยชน์ (๓) ฐานะที่น่าพอใจ แต่ทำ�ำเข้าเป็นไปเพื่อไม่เป็นประโยชน์ (๔) ฐานะที่น่าพอใจ ทั้งทำ�ำเข้าก็เป็นไปเพื่อประโยชน์ ทรงแสดงว่า ควรทำ�ำความไม่ประมาทในฐานะ ๔ คือในการละทุจจรติ ๓ และมิจฉาทิฏฐิ ในการเจริญสุจริต ๓ และสัมมาทิฏฐิ เมื่อทำ�ำเช่นนั้นได้ ย่อมไม่กลัวความตายในอนาคต และควรทำ�ำความไม่ประมาทในฐานะ ๔ คือไม่กำ�ำหนัดในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความ กำ�ำหนัด ไม่คิดประทุษร้ายในอารมณ์เป็นที่ต้ังแห่งความคิดประทุษร้าย ไม่หลงในอารมณ์เป็นที่ ตั้งแห่งความหลง ไม่มัวเมาในอารมณ์เป็นที่ตั้งแห่งความมัวเมา เมื่อทำ�ำเช่นนั้นได้ ก็จะไม่สะดุ้ง หวาดหวั่น ไม่ต้องไปตามถ้อยคำ�ำของสมณะ (ไม่ถูกจูงไปตามชอบใจ) ทรงแสดงเรื่องสถานที่ควรสังเวช แต่กควร ็ ดู๑ ของกุลบุตรผู้มีศรัทธา ๔ แห่ง คือที่ซ่งึ พระตถาคตประสูติ ตรัสรู้ แสดงธรรมจักร (แสดงธรรมครั้งแรก) ปรินิพพาน ทรงแสดงเรื่องภัย (สิ่งที่น่ากลัว) ๔ อย่าง คือความเกิด ความแก่ ความเจ็บไข้ ความตาย และภัยอีก ๔ อย่าง คือภัยอันเกิดจากไฟ น้�้ำำ พระราชา โจร ๑

หมายความว่า เป็นเรื่องที่ควรสังเวช แต่ก็เป็นเรื่องที่กลุ บุตรควรดู - ม.พ.ป.

777

วรรคที่ ๓ ชื่อภยวรรค ว่าด้วยภัย ๓. ทรงแสดงเรือ่ งภัย ๔ อย่าง คือภัยอันเกิดจากการติตวั เองได้ ผูอ้ น่ื ติได้ การลงโทษ ทุคคติ (คติทชี่ ั่ว) ภัย ๔ อย่างสำ�ำหรับผูล้ งน้�้ำำ คือภัยอันเกิดจากคลืน่ จระเข้ วังวน ปลาร้าย (คลืน่ เปรียบด้วยความโกรธ จระเข้เปรียบด้วยความเห็นแก่ปากแก่ท้อง วังวนเปรียบด้วยกามคุณ ๕ คือรูป เสียง เป็นต้น ทีน่ า่ ปรารถนารักใคร่ชอบใจ ปลาร้ายเปรียบด้วยมาตุคามหรือหญิง ข้อเปรียบ เทียบเหล่านี้สำ�ำหรับภิกษุ) ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือผู้ได้ฌานที่ ๑ ถึงฐานที่ ๔ แล้วติดใจในฌานทั้งสี่นั้น เมื่อสิ้นชีวิต ก็ไปเกิดเป็นพรหมมีอายุ ๑ กัปป์ เกิดเป็นอาภัสสรพรหมมีอายุ ๒ กัปป์ เกิดเป็น สุภกิณหพรหมมีอายุ ๔ กัปป์ เกิดเป็นเวหัปผลพรหมมีอายุ ๕๐๐ กัปป์ (ตามลำ�ำดับฌานที่ ๑ ถึง ๔) หมดอายุแล้วก็อาจไปสูน่ รก กำ�ำเนิดดิรจั ฉานและภูมแิ ห่งเปรตได้อกี ส่วนอริยสาวกไปเกิด ในทีน่ น้ั แล้ว หมดอายุแล้วก็ปรนิ พพ ิ านในภพนัน้ นีเ้ ป็นความต่างกันระหว่างบุถชุ นผูม้ ไิ ด้สดับกับ อริยสาวกผู้ได้สดับ ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือผู้ได้ฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ แล้วพิจารณาขันธ์ ๕ โดย ความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ จนถึงไม่ใช่ตัวตน เมื่อสิ้นชีวิต ย่อมเกิดในเทพชั้นสุทธาวาส อัน ไม่ทั่วไปแก่บุถุชน ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท ผู้เจริญพรหมวิหาร ๔ เมื่อสิ้นชีวิตแล้วได้ไปเกิดใน พรหมโลกตามลำ�ำดับชั้น (เหมือนฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔) เมื่อหมดอายุแล้ว อาจไปสู่นรก กำ�ำเนิดดิรัจฉานและภูมิแห่งเปรตได้อีก ส่วนอริยสาวกเมื่อหมดอายุแล้วก็นพพ ิ านในภพนั้น ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท ผูเ้ จริญพรหมวิหาร ๔ แล้วพจิ ารณาขันธ์ ๕ โดยความเป็น ของไม่เทีย่ ง เป็นทุกข์ ไม่ใช่ตวั ตน เมือ่ สิน้ ชีวติ ย่อมเกิดในเทพชัน้ สุทธาวาส อันไม่ทั่วไปแก่บถุ ชุ น ทรงแสดงว่า ความอัศจรรย์ ๔ อย่าง ย่อมปรากฏ เพราะความปรากฏแห่งพระตถาคต อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า คือ (๑) เมื่อก้าวลงสู่พระครรภ์ (๒) เมื่อประสูติ (๓) เมื่อตรัสรู้ (๔) เมื่อทรงแสดงธรรมจักร จะมีแสงสว่างอันโอฬารปรากฏขึ้น ก้าวล่วงเทวานุภาพ ส่องไปในที่แสงพระจันทร์ พระอาทิตย์สอ่ งไปไม่ถงึ ทำ�ำให้สตั ว์ทงั้ หลายทีเ่ กิดในทีน่ นั้ ๆ จำ�ำกันและกันได้ดว้ ยแสงสว่างนัน้ ว่า แม้ผู้อื่นก็มีมาเกิดในที่น้ ี

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

778

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงแสดงความอัศจรรย์ ๔ ประการ ที่ปรากฏ เพราะเหตุเช่นเดียวกันอีก คือสัตว์ที่มี ความยินดีในอาลัย (กามคุณ ๕) มีความยินดีในมานะ (ความถือตัว) มีความยินดีในความไม่สงบ ระงับ มีความยินดีในอวิชชา (ความไม่รู้) เมื่อฟังธรรมที่พระตถาคตทรงแสดง อันเป็นเครื่องนำ�ำ ออกซึ่งสิ่งเหล่านั้น ย่อมตั้งจิต เพื่อรู้ทั่วถึง (ธรรมเหล่านั้น) ทรงแสดงความอัศจรรย์ ๔ อย่างในพระอานนท์ คือ บริษัทที่เป็นภิกษุ ภิกษุณี อุ บ าสก อุ บ าสิ ก า เข้ า ไปหา ก็ ช่ื น ใจด้ ว ยการดู ชื่ น ใจด้ ว ยการกล่ า วธรรม ยั ง ไม่ ทั น อิ่ม พระอานนท์ก็น่งิ เสีย (ก่อน) ทรงแสดงความอัศจรรย์ ๔ อย่างในพระเจ้าจักรพรรดิ เช่นเดียวกับพระอานนท์ เป็น แต่เปลี่ยนบริษทั เป็นกษัตริย พร ์ าหมณ์ คฤหบดี สมณะ เปลี่ยนจากกล่าวธรรมเป็นมีพระดำ�ำรัส แล้วตรัสเปรียบพระอานนท์ว่าเป็นเช่นนั้น วรรคที่ ๔ ชื่อปุคคลวรรค ว่าด้วยบุคคล ๔. ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท ตามคุณธรรม คือพระสกทาคามี พระอนาคามี ประเภทมีกระแสในเบื้องบนเข้าถึงอกนิฏฐภพ พระอนาคามีประเภทปรินิพพานในระหว่าง และพระอรหันต์ กำ�ำหนดคุณธรรมของท่านเหล่านี้ด้วยการละสัญโญชน์ (กิเลสที่ผูกสัตว์ไว้ ในภพ) บุคคล ๔ ประเภทอีกอย่างหนึง่ คือผูม้ ปี ฏิภาณสมควร แต่ไม่เปรือ่ งปราด ผูม้ ปี ฏิภาณ เปรื่องปราด แต่ไม่สมควร ผู้มีปฏิภาณสมควรด้วยเปรื่องปราดด้วย ผู้มีปฏิภาณทั้งไม่สมควร ทั้งไม่เปรื่องปราด๑ (ยุตตปฏิภาณในที่น้ ี ผู้เขียนแปลว่า ปฏิภาณอันสมควร มุตตปฏิภาณ แปลว่า ปฏิภาณเปรื่องปราด ฉบับฝรั่งเป็นปฏิภาน แปลว่า มีปัญญาถูกต้องหรือไม่ถูกต้อง ช้าหรือเร็ว แล้วแต่คำ�ำว่า ยุตต มุตต ที่นำ�ำมาประกอบข้างหน้า) บุคคล ๔ ประเภท คือรูไ้ ด้ไว ต้องอธิบายจึงรูไ้ ด้ พอแนะนำ�ำได้ ไม่มที างจะรู้ (ตรัสร)ู้ ได้ บุคคล ๔ ประเภท คือที่เป็นอยู่ดว้ ยอาศัยผลของความหมั่น มิใช่อาศัยผลของกรรม อาศัยผล ของกรรม ไม่อาศัยผลของความหมั่น อาศัยทั้งสองอย่าง ไม่อาศัยทั้งสองอย่าง (อาศัยผลของ ความหมั่น คือทำ�ำเอาในชาติน้ ี ไม่อาศัยผลบุญเก่า อาศัยผลของกรรม คืออาศัยผลของบุญ และบาปเก่า) ๑

คำ�ำวา่ ปฏิภาน และ ปฏิภาณ มีความหมายต่างกัน ปฏิภาน หมายถึงเชาวน์ปญ ั ญา ส่วนปฏิภาณ หมายถึง การโต้ตอบ คำ�ำบาลีในพระไตรปิฎกยังไม่ยตุ นิ กั เพราะผูคว ้ บคุมการพิมพ์ อาจแก้ตวั อักษรเป็นปฏิภาณแบบเดียวกันหมด อรรถกถา แก้ว่า ยุตตปฏิภาณ คือถามปัญหาที่ควร มุตตปฏิภาณ คือถามไว

779

บุคคล ๔ ประเภท คือที่มีโทษ มีโทษมาก มีโทษน้อย ไม่มีโทษ บุคคล ๔ ประเภท คือไม่ทำ�ำให้บริบรู ณ์ในศีล สมาธิ และปัญญา ทำ�ำให้บริบูรณ์ในศีล แต่ไม่ทำ�ำให้บริบูรณ์ในสมาธิและปัญญา ทำ�ำให้บริบูรณ์ในศีล สมาธิ แต่ไม่ทำ�ำให้บริบูรณ์ใน ปัญญา ทำ�ำให้บริบูรณ์ทั้งในศีล สมาธิ และปัญญา บุคคล ๔ ประเภท คือผู้ไม่หนักในศีล สมาธิ ปัญญา ไม่มีศีล สมาธิ ปัญญาเป็นใหญ่ ผู้หนักในศีล ไม่หนักในสมาธิ ปัญญา มีศีลเป็นใหญ่ ไม่มีสมาธิ ปัญญาเป็นใหญ่ ผู้หนักในศีล สมาธิ ไม่หนักในปัญญา มีศล สม ี าธิเป็นใหญ่ ไม่มีปัญญาเป็นใหญ่ ผู้หนักในทั้งสาม มีทั้งสาม เป็นใหญ่ บุคคล ๔ ประเภท คือผู้มีกายหลีกออกแต่มีจิตไม่หลีกออก ผู้มีกายไม่หลีกออก แต่มีจิตหลีกออก ผู้มีกายและจิตไม่หลีกออก ผูม้ ีกายและจิตหลีกออก บุคคล ๔ ประเภท คือ ผู้แสดงธรรมพูดน้อย พูดไม่มีประโยชน์ บริษัทก็ไม่ฉลาดในประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ผู้แสดงธรรมพูดน้อย แต่พูดมีประโยชน์ บริษัทก็ฉลาดในประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ผู้แสดงธรรมพูดมาก พูดไม่มีประโยชน์ บริษัทก็ไม่ฉลาดในประโยชน์ และมิใช่ประโยชน์ ผู้แสดงธรรมพูดมาก พูดมีประโยชน์ บริษัทก็ฉลาดในประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ผู้แสดงธรรมแต่ละประเภทย่อมนับได้ว่าเป็นผู้แสดงธรรมของบริษัทชนิดนั้น ๆ ผู้พูด ๔ ประเภท คือผู้พูดที่ถือเอาเนื้อความได้ แต่ถือเอาพยัญชนะไม่ได้ ผู้พูดที่ ถือเอาพยัญชนะได้ แต่ถือเอาเนื้อความไม่ได้ ผูพ้ ูดที่ถือเอาได้ทั้งสองอย่าง ผูพ้ ูดที่ถือเอาไม่ได้ ทั้งสองอย่าง วรรคที่ ๕ ชื่ออาภาวรรค ว่าด้วยแสงสว่าง ๕. ทรงแสดงแสงสว่าง ๔ อย่าง คือแสงจันทร์ แสงอาทิตย์ แสงไฟ แสงปัญญา ในแสงทั้งสี่น้แี สงปัญญาเป็นเลิศ๑ ๑

ในทีน่ ้ทร ี งใช้คำำ� เปลีย่ นไปหลายอย่าง ที่มคว ี ามหมายถึงแสงสว่างทัง้ สิน้ คือ อาภา ปภา อาโลกะ โอภาสะ ปัชโชตะ

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

780

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงแสดงกาล ๔ คือการฟังธรรมตามกาล การสนทนาธรรมตามกาล การสงบระงับ (สมถะ) ตามกาล การเห็นแจ้ง (วิปัสสนา) ตามกาล แล้วทรงแสดงว่า เมื่ออบรม ๔ อย่างนี้ให้ดีแล้วก็จะทำ�ำให้อาสวะสิ้นไปได้โดยลำ�ำดับ ทรงแสดงวจีทุจจริต ๔ คือพูดปด พูดส่อเสียด พูดคำ�ำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ กับวจี สุจริต ๔ คือพูดจริง พูดไม่ส่อเสียด พูดละเอียดอ่อน พูดมีคติ (มนฺตาภาสา)๑ ทรงแสดงสาระ ๔ คือ สาระ อันได้แก่ศล สม ี าธิ ปัญญา วิมุติ (ความหลุดพ้น) จตุตถปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๔ (มี ๕ วรรคเช่นเคย วรรคที่ ๑ ชื่ออินทริยวรรค ว่าด้วยธรรมอันเป็นใหญ่ วรรคที่ ๒ ชื่อปฏิปทาวรรค ว่าด้วยข้อปฏิบัติ วรรคที่ ๓ ชื่อสัญเจตนิยวรรค ว่าด้วยความจงใจ วรรคที่ ๔ ชื่อโยธาชีววรรค ว่าด้วยนักรบ วรรคที่ ๕ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่) วรรคที่ ๑ ชื่ออินทริยวรรค ว่าด้วยธรรมอันเป็นใหญ่ ๑. ทรงแสดงอินทรีย์ (ธรรมอันเป็นใหญ่) ๔ คือความเชื่อ ความเพียร ความตั้งใจมั่น ปัญญา ทรงแสดงกำ�ำลัง ๔ อย่าง แบ่งเป็น ๔ นัย คือ (๑) กำ�ำลังคือความเชื่อ ความเพียร ความตั้งใจมั่น ปัญญา (๒) กำ�ำลังคือปัญญา ความเพียร ความไม่มีโทษ การสงเคราะห์ (๓) กำ�ำลังคือความระลึกได้ ความตั้งใจมั่น ความไม่มีโทษ การสงเคราะห์ (๔) กำ�ำลังคือการพิจารณา การอบรม ความไม่มีโทษ การสงเคราะห์ ทรงแสดงกัปป์ที่นับไม่ได้ ๔ อย่าง๒ คือสังวัฏฏกัปป์ สังวัฏฏัฏฐายีกัปป์ วิวัฏฏกัปป์ วิวัฏฏัฏฐายีกปป ั ์ ทั้งสี่กปป ั ์น้นี ับไม่ได้โดยง่ายว่า เท่านี้ปี เท่านี้ร้อยปี พันปี แสนปี ทรงแสดงโรค ๒ อย่าง คือโรคทางกายและโรคทางจิต แล้วตรัสว่า ผู้ที่ยืนยัน ความไม่มีโรคทางกายตั้งแต่ ๑ ปี ๒ ปี เป็นต้น ถึง ๕๐ ปี หรือแม้ยิ่งกว่า ๑๐๐ ปี ยังพอเห็นได้ แต่ผทู้ ี่จะยืนยันความไม่มโี รคทางจิตแม้เพียงครูห่ นึง่ นอกจากพระขีณาสพ (ผูส้ นิ้ อาสวะคือกิเลส อันดองสันดาน) แล้ว ก็หาได้ยากในโลก ๑ ที่มาอื่น ๆ กล่าวถึงสุจริตเพียงปฏิเสธว่าไม่ทำ�ำทุจจริต แต่ในที่นี้ชัดกว่านั้น ๒

สังวัฏฏกัปป์ คือกัปป์เสื่อม สังวัฏฏัฏฐายีกัปป์ คือกัปป์ที่ยังตั้งอยู่ในความเสื่อม วิวัฏฏกัปป์ คือกัปป์เจริญ วิวัฏฏัฏฐายีกัปป์ คือกัปป์ที่ยังตั้งอยู่ในความเจริญ รวม ๔ กัปป์ เป็นมหากัปป์ ดูบันทึกหน้า ๔๙๔ - ๔๙๗ ประกอบด้วย

781

แล้วทรงแสดงโรคของบรรพชิต ๔ อย่าง คือการที่ภกิ ษุมคว ี ามปรารถนามาก ไม่สนั โดษ ด้วยปัจจัย ๔ ตั้งความปรารถนาเพียรพยายาม เพื่อไม่ถูกดูหมิ่น เพื่อได้ลาภสักการะ ชื่อเสียง (๑) เข้าสู่สกุล (๒) นั่ง (๓) กล่าวธรรม (๔) กลั้นอุจจาระปัสสาวะ เพื่อให้เขารู้จักตน พระสาริบตุ รแสดงธรรมแก่ภกิ ษุทงั้ หลาย ว่า ภิกษุ ภกิ ษุณจี ะรูว้ า่ เสือ่ มจากอกุศลธรรม หรือไม่ ให้พจิ ารณาธรรม ๔ อย่างในตน คือความเป็นผูไ้ พบูลด้วยราคะ โทสะ โมหะ และปัญญา จักษุของผู้นั้นไม่เป็นไปในฐานะที่ควรและไม่ควรอันลึกซึ้ง พระอานนท์แสดงธรรมแก่นางภิกษุณีรูปหนึ่ง ผู้ใช้คนไปนิมนต์ อ้างว่าตนเป็นไข้ โดยชี้แจงว่ากายเกิดขึ้นเพราะอาหาร ตัณหา มานะ (ความถือตัว) และเมถุน บุคคลพึงอาศัย อาหาร ละอาหาร อาศัยตัณหา ละตัณหา อาศัยมานะ ละมานะได้ แต่เมถุนบุคคลพึงละ พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสวา่ พึงชักสะพานเสีย (ละโดยเด็ดขาด) นางภิกษุณไี ด้สดับ ก็ลกุ ขึน้ จากเตียง กล่าวขอขมา พระผูม้ ีพระภาคตรัสว่า พระตถาคตและพระวินัยของพระตถาคตเมื่อตั้งอยู่ ย่อมเป็น ไปเพือ่ ประโยชน์ เพือ่ ความสุขแก่คนเป็นอันมาก เพือ่ อนุเคราะห์โลก (ตรัสอธิบายว่า ธรรม ที่พระ ตถาคตแสดงแล้ว เรียกพระวินัยของพระตถาคต) ตรัสแสดงธรรม ๔ อย่างว่า เป็นไปเพื่อความเลอะเลือน เพื่ออันตรธาน แห่งพระ สัทธรรม คือ (๑) ภิกษุทั้งหลายเรียนพระสูตรด้วยบทพยัญชนะที่ยกขึ้นผิด มีเนื้อความอัน แนะนำ�ำผิด (๒) ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้ว่ายาก (๓) ภิกษุผสู้ ดับตรับฟังมากไม่สอนผูอ้ ืน่ ให้ทอ่ งจำ�ำพระสูตรโดยเคารพ เมือ่ ภิกษุผู้ สดับฟังมากเหล่านั้นล่วงลับไป พระสูตรก็ช่อื ว่ามีมูลรากอันขาด (ไม่มีผู้ทรง จำ�ำได้) ก็ไม่เป็นที่พึ่ง (๔) ภิกษุผู้เป็นเถระเป็นผู้มักมาก ย่อหย่อน เอาแต่นอนหลับ ทอดธุระใน ความสงัด ไม่ปรารภความเพียรเพื่อบรรลุธรรมที่ยังมิได้บรรลุ ทำ�ำให้คน รุ่นหลังถือเป็นตัวอย่าง ในทางดีทรงแสดงโดยนัยตรงกันข้าม

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

782

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วรรคที่ ๒ ชื่อปฏิปทาวรรค ว่าด้วยข้อปฏิบัติ ๒. ทรงแสดงปฏิปทา ๔ อย่าง มีช่อื เดียวกัน แต่ต่างนัย คือ (๑) ปฏิบัตลำิ �ำบาก ทั้งรู้ได้ช้า (๒) ปฏิบัตลำิ �ำบาก แต่รู้ได้เร็ว (๓) ปฏิบัตสิ ะดวก แต่รู้ได้ช้า (๔) ปฏิบัตสิ ะดวก ทั้งรู้ได้เร็ว ทรงแสดงปฏิปทา ๔ อย่าง มีชื่อเดียวกัน แต่ต่างนัย คือ (๑) ปฏิบัติไม่อดทน (๒) ปฏิบัติอดทน (๓) ปฏิบัตขิ ่ม (๔) ปฏิบัตสิ งบ พระมหาโมคคัลลานะตอบพระสาริบุตร ว่า ท่านอาศัยการปฏิบัติลำ�ำบาก และรู้ได้ช้า มีจิตหลุดพ้นจากอาสวะ พระสาริบุตรตอบพระมหาโมคคัลลานะว่า ท่านอาศัยการปฏิบัติ สะดวก และรู้ได้เร็ว มีจิตหลุดพ้นจากอาสวะ พระผูม้ ีพระภาคทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือ (๑) ผู้ต้องใช้ความเพียร ดับกิเลสได้ในปัจจุบัน (๒) ผู้ต้องใช้ความเพียร ดับกิเลสได้เมื่อสิ้นชีวิตแล้ว (๓) ผู้ไม่ต้องใช้ความเพียร ดับกิเลสได้ในปัจจุบัน (๔) ผู้ไม่ต้องใช้ความเพียร ดับกิเลสได้เมื่อสิ้นชีวิตแล้ว (สองประเภทแรกตรัสอธิบายในทางผูป้ ฏิบตั สิ ายวิปสส ั นา สองประเภทหลังตรัสอธิบาย ในทางผู้ปฏิบัติสายสมถะ ส่วนที่ดับกิเลสได้ในปัจจุบัน หรือเมื่อตายไปแล้ว ขึ้นอยู่แก่อินทรีย์ คือธรรมอันเป็นใหญ่ มีกำ�ำลังแรงหรืออ่อน) พระอานนท์แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายว่า ภิกษุภิกษุณีที่พยากรณ์การบรรลุความ เป็นพระอรหันต์ (พูดว่าได้บรรลุ) ในสำ�ำนักของเรา ย่อมมีทางเป็นไปได้อย่างใดอย่างหนึ่ง รวม ๔ ทาง คือ (๑) เจริญวิปัสสนา (ปัญญาอันเห็นแจ้ง) มีสมถะเป็นหัวหน้า มรรคเกิดขึ้น เมื่อ เจริญมรรคก็ละสัญโญชน์ (กิเลสที่ร้อยรัดหรือผูกมัด) ได้ กิเลสพวกอนุสัย (แฝงตัวหรือนอนอยู่ในสันดาน) ย่อมหมดไป (๒) เจริญสมถะ (ความสงบใจ) มีวิปัสสนาเป็นหัวหน้า แล้วหมดกิเลส

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

783

วรรคที่ ๓ ชื่อสัญเจตนิยวรรค ว่าด้วยความจงใจ ๓. ทรงแสดงว่า เมื่อมีกาย วาจา ใจ สุขทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้น เพราะมีเจตนาทาง กาย วาจา ใจ เป็นเหตุ หรือเพราะอวิชชา (ความไม่รู้) เป็นปัจจัย เกิดสุขทุกข์ภายในขึ้น เพราะ ปรุงกายสังขาร วจีสังขาร มโนสังขาร (ปรุงเจตนาทางกาย วาจา ใจ) เองก็ตาม ผู้อ่ืนปรุงก็ตาม (ผู้อ่ืนชักชวน) รู้ตัวก็ตาม (ทำ�ำไปอย่างรู้ผิดชอบ) ไม่รู้ตัวก็ตาม (ทำ�ำไปอย่างไม่รู้ผิดชอบ) อวิชชาชือ่ ว่าตกไปตามในธรรมเหล่านัน้ คือเกีย่ วข้องอยูท่ ั่วไป)๑ เพราะดับอวิชชาได้โดยไม่เหลือ อื่น ๆ ก็ดับไปด้วย แล้วทรงแสดงการได้อัตตภาพ ๔ อย่าง ที่เนื่องด้วยเจตนาของตนบ้าง ของผู้ อื่นบ้าง แล้วตรัสตอบปัญหาของพระสาริบุตร เรื่องผูท้ ี่มาเกิดและไม่มาเกิดอีก พระสาริบุตรแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ถึงปฏิสัมภิทา (ความแตกฉาน) ๔ อย่างที่ ท่านทำ�ำให้แจ้ง คือความแตกฉานในอรรถ (เนื้อความ) ในธรรม (คำ�ำสอน) ในนิรุตติ (ภาษาพูด) และในปฏิภาณ (ญาณความรู้) เป็นเหตุให้ท่านตอบปัญหาได้ในที่เฉพาะพระพักตร์พระศาสดา พระสาริบุตรตอบปัญหาของพระมหาโกฏฐิตะ ผู้ถามว่า เพราะดับอายตนะสำ�ำหรับถูก ต้อง ๖ (ตา หู เป็นต้น) โดยไม่เหลือ ยังมีอะไรอย่างอื่นอยู่อีก โดยตอบว่า ไม่ควรกล่าวว่า มีอะไรอื่น ไม่มีอะไรอื่น มีก็ไม่ใช่ ไม่มีก็ไม่ใช่ เพราะเมื่อพูดเช่นนั้น ก็จะชื่อว่ากล่าวถึงธรรมที่ไม่ ๑

ข้อความตอนนี้ค่อนข้างเป็นธรรมะชั้นสูง ยากจะเข้าใจ เจตนาที่เป็นเหตุให้ทำ�ำการต่าง ๆ ทางกาย วาจา ใจ ทำ�ำให้ เกิดสุขทุกข์ได้ และอวิชชาย่อมเป็นต้นเหตุใหญ่ ที่ให้เกิดการปรุงแต่งเจตนา แล้วเป็นเหตุให้เกิดสุขทุกข์อีก ต่อหนึ่ง ดับอวิชชาได้อย่างเดียว ก็ดับได้หมดเป็นทิวแถว ในทางวิชาการ กายสังขาร วจีสังขาร มโนสังขาร ในที่นี้ หมายเจตนาทางกาย วาจา ใจ ทั้ง ๆ ที่ในที่อื่น กายสังขาร (เครื่องปรุงกาย) หมายถึงลมหายใจเข้าออก วจีสังขาร (เครื่องปรุงวาจา) หมายถึงวิตก ความตรึก วิจาร ความตรอง มโนสังขาร หรือจิตตสังขาร (เครื่องปรุงจิต) หมายถึงสัญญา ความจำ�ำได้หมายรู้ และเวทนา ความรู้สุข ทุกข์ หรือไม่ทุกข์ไม่สุข ซึ่งต่างจากความหมายในที่นี้ เพราะในที่น้ ี เมื่อมีความหมายว่า เจตนาทางกาย วาจา ใจ ก็หมายถึงเจตนาที่เป็นต้นเหตุให้มีการกระทำ�ำทั้งดีและ ชั่วทางกาย วาจา ใจนั้น

อังคุตตรนิกาย

(๓) เจริญทั้งสมถะและวิปัสสนาคู่กัน แล้วหมดกิเลส (๔) มีจิตแยกจากความฟุ้งสร้านในธรรม (วิปัสสนูปกิเลส = เครื่องทำ�ำวิปัสสนา ให้เศร้าหมอง เช่น สิ่งที่ทำ�ำให้หลงเข้าใจผิด มีแสงสว่าง เป็นต้น) จิตสงบ ตั้งมั่น ในภายใน มีอารมณ์เป็นหนึ่งแล้วหมดกิเลส

784

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เนิ่นช้า ให้กลายเป็นเนิ่นช้า (คำ�ำว่า เนิ่นช้า หมายถึงโลกิยธรรม ยังห่างจากพระนิพพาน) แล้ว เฉลยว่า เพราะดับอายตนะสำ�ำหรับถูกต้อง ๖ ก็เป็นความดับ ความสงบระงับแห่งธรรมทีใ่ ห้เนิน่ ช้า พระมหาโกฏฐิตะตอบปัญหาของพระอานนท์ ในทำ�ำนองเดียวกับที่พระสาริบุตรตอบ พระสาริบุตรตอบปัญหาของพระอุปวานะ ผู้ถามว่า ภิกษุทำ�ำที่สุดทุกข์ได้ ด้วยวิชชา ใช่หรือไม่ ด้วยจรณะ (ความประพฤติ ๑๕ อย่าง) ใช่หรือไม่ ด้วยทั้งวิชชาและจรณะ ใช่หรือไม่ เว้นจากทั้งสองอย่าง ใช่หรือไม่ โดยตอบปฏิเสธว่า ไม่ใช่เช่นนั้นสักข้อเดียว เพราะถ้าเป็นอย่าง ๓ ข้อแรก ผู้ทำ�ำที่สุด ทุกข์ (ผูทำ้ �ำให้ทุกข์สิ้นไป) ก็ยังมีอปุ าทาน (ความยึดถือ) ถ้าเป็นอย่างข้อหลัง บุถุชนก็จะทำ�ำที่สุด ทุกข์ได้ เพราะบุถุชนเป็นผู้เว้นจากวิชชาและจรณะ ผูว้ ิบัติจากจรณะ ย่อมไม่รู้เห็นตามเป็นจริง ผูสม ้ บูรณ์ดว้ ยจรณะ ย่อมรูเ้ ห็นตามจริง ย่อมทำ�ำที่สดุ ทุกข์ได้ (ธรรมะทีโ่ ต้ตอบกันนี้ละเอียดอ่อน มาก ท่านผู้อ่านโปรดใช้วิจารณญาณตามไปด้วยดี) พระผูม้ ีพระภาค ตรัสสอนให้เอาอย่างพระสาริบุตรและพระโมคคัลลานะ เป็นต้นดั่งที่ กล่าวมาแล้วในเอกนิบาต (ธรรมะจำ�ำนวน ๑) ตรัสสอนพระราหุล มิให้ยึดถือธาตุ ๔ ว่าเป็นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวตน ของเรา ให้เห็นธาตุ ๔ ว่า มิใช่ตน มิใช่สิ่งที่เนื่องด้วยตน ทรงแสดงบุคคล ๔ ประเภท คือ (๑) ภิกษุผู้เข้าเจโตวิมุติ๑ อันสงบระงับอย่างใดอย่างหนึ่ง ใส่ใจความดับกาย ของตน๒ จิตของเธอไม่แล่นไป ไม่ต้ังอยู่ในความดับกายของตน เธอจึง หวังความดับกายของตนไม่ได้ (๒) ภิกษุผเู้ ข้าเจโตวิมตุ ิ (เหมือนข้อ ๑) จิตของเธอแล่นไป ตัง้ อยูใ่ นความดับกาย ของตน เธอจึงหวังความดับกายของตนได้ (๓) ภิกษุผเู้ ข้าเจโตวิมตุ ิ อันสงบระงับอย่างใดอย่างหนึง่ ใส่ใจในการทำ�ำลายอวิชชา จิตของเธอไม่แล่นไป ไม่ตั้งอยู่ในการทำ�ำลายอวิชชา เธอจึงหวังการทำ�ำลาย อวิชชาไม่ได้ ๑ เจโตวิมตุ คว ิ ามหลุดพ้นแห่งจิต ในทีน่ ห้ี มายเอาสมาบัตหิ รือฌาน ๘ คือฌานมีรปู เป็นอารมณ์ ๔ มีนามเป็นอารมณ์ ๔ ๒

สักกายนิโรธ ความดับกายของตน อรรถกถาแก้ว่า ได้แก่ดับความเวียนว่ายตายเกิดในภูมิ ๓ ได้แก่นพพ ิ าน

785

(๔) ภิกษุผู้เข้าเจโตวิมุติ (เหมือนข้อ ๓) จิตของเธอแล่นไป ตั้งอยู่ในการทำ�ำลาย อวิชชา เธอจึงหวังการทำ�ำลายอวิชชาได้ พระสาริบตุ รตอบปัญหาของพระอานนท์ ที่วา่ เหตุไรสัตว์บางเหล่าในโลกนี้จงึ ไม่นพพ ิ าน ในปัจจุบัน โดยชี้แจงว่า เพราะสัตว์เหล่านั้นไม่รู้ตามความจริงว่า (๑) ธรรมเหล่านี้เป็นฝ่ายเสื่อม (๒) ธรรมเหล่านี้เป็นฝ่ายเสมอตัว (๓) ธรรมเหล่านี้เป็นฝ่ายได้กำ�ำไร (๔) ธรรมเหล่านี้เป็นฝ่ายทำ�ำลายกิเลส๑ เมื่อประทับ ณ โภคนคร พระผูม้ ีพระภาคตรัสมหาปเทส (ข้ออ้างใหญ่) สำ�ำหรับตัดสิน พระธรรมวินัย ๔ ประการ คือ ไม่พึงรับรอง ไม่พึงคัดค้าน (๑) เมื่อภิกษุอ้างว่าได้สดับ ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค (๒) เมือ่ ภิกษุอา้ งว่าพระสงฆ์ในอาวาสโน้น พร้อมด้วยพระเถระ และผูเ้ ป็นหัวหน้า ได้สดับ ได้รับมาในที่เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค (๓) เมื่อภิกษุอ้างว่าตนได้สดับได้รับมาในที่เฉพาะหน้าของพระเถระมากหลาย ในอาวาสโน้น ซึ่งเป็นผู้สดับตรับฟังมาก จำ�ำพระสูตรได้ ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา (๔) เมื่อภิกษุอ้างว่าตนได้สดับ ได้รับมาในที่เฉพาะหน้าของพระเถระรูปหนึ่งใน อาวาสโน้น ซึ่งเป็นผู้สดับตรับฟังมาก (เหมือนข้อ ๓) การได้สดับ ได้รับมาทั้งสี่ข้อนั้น มีใจความว่านี้เป็นธรรม เป็นวินัย เป็นคำ�ำสอนของ พระศาสดา พึงทรงจำ�ำบทพยัญชนะนั้น ๆ ให้ดีแล้วสอบในพระสูตร เทียบในพระวินัย ถ้าไม่เข้า กัน ก็พึงแน่ใจว่า ไม่ใช่ถ้อยคำ�ำของพระผู้มีพระภาค ภิกษุน้ีถือมาผิด พึงทิ้งเสีย ถ้าเข้ากันได้ (กับพระสูตรพระวินัย) พึงแน่ใจว่า ใช่ถ้อยคำ�ำของพระผูม้ ีพระภาค ภิกษุนี้ถือมาถูกแล้ว วรรคที่ ๔ ชื่อโยธาชีววรรค ว่าด้วยนักรบ ๔. ทรงแสดงนักรบประกอบด้วยองค์ ๔ ว่า ควรแก่พระราชา คือ (๑) ฉลาดในภูมิประเทศ เทียบด้วยภิกษุผู้มีศีล (๒) ยิงไกล เทียบด้วยภิกษุผู้เห็นด้วยปัญญาตามเป็นจริง ไม่ยึดถือขันธ์ ๕ ๑

คำ�ำบาลีว่า หานภาคิยะ ฐิตภิ าคิยะ วิเสสภาคิยะ นิพเพธภาคิยะ ตามลำ�ำดับ - ม.พ.ป.

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

786

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๓) ยิงไว เทียบด้วยภิกษุผู้รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง (๔) ทำ�ำลายกายใหญ่๑ เทียบด้วยภิกษุผู้ทำ�ำลายกองแห่งอวิชชาใหญ่ได้ ทรงแสดงว่า ไม่มีใคร ๆ เป็นประกันได้ ถึงสิ่งที่มีความแก่ ความเจ็บ ความตายเป็น ธรรมดา มิให้แก่ เจ็บ ตายได้ กับไม่มีใครเป็นประกันได้ ถึงผลของกรรมชั่ว มิให้เกิดขึ้นได้ ตรัสตอบวัสสการพราหมณ์ มหาอำ�ำมาตย์ แคว้นมคธ ผู้กล่าวว่า ตนมีความเห็นว่า ผู้ กล่าวถึงสิ่งที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ เป็นผู้ไม่มีโทษ โดยทรงชี้แจงว่า พระองค์ไม่ตรัสว่า สิ่ง ที่ได้เห็น ได้ฟัง เป็นต้นนั้น ควรกล่าว หรือไม่ควรกล่าวทั้งหมด ถ้ากล่าวเข้า อกุศลธรรมเจริญ กุศลธรรมเสื่อม ก็ไม่ควรกล่าว ถ้ากล่าวเข้าอกุศลธรรมเสื่อม กุศลธรรมเจริญ ก็ควรกล่าว ตรัสตอบชาณุสโสณิพราหมณ์ ผู้กล่าวว่า ตนเห็นว่าไม่มีใครที่จะต้องตายเป็นธรรมดา ไม่กลัวไม่หวาดสะดุ้งต่อความตาย ฝ่ายที่กลัว ที่หวาดสะดุ้ง คือยังไม่ปราศจากราคะตัณหาใน กาย ยังรักกาม รักกาย ไม่ได้ทำ�ำความดีไว้ มีความสงสัยในพระสัทธรรม ฝ่ายที่ไม่กลัว ไม่หวาด สะดุ้ง คือที่ตรงกันข้าม ตรัสแสดงสัจจะของพราหมณ์ ๔ ประการ๒ แก่นักบวชลัทธิอ่นื คือ (๑) สัตว์ทั้งปวงไม่ควรฆ่า (๒) กามไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา (๓) ภพทั้งปวงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา (๔) พราหมณ์ไม่ยึดถือสิ่งใด ๆ ตรัสตอบปัญหาของภิกษุรูปหนึ่งดังต่อไปนี้ (๑) โลกอันจิตย่อมนำ�ำไป ย่อมคร่าไป ไปสู่อำ�ำนาจของจิตที่เกิดขึ้นแล้ว (๒) พระองค์แสดงธรรมไว้มาก (มีถึง ๙ ลักษณะ ที่เรียกว่านวังคสัตถุศาสนา มีพระสูตร เป็นต้น) ภิกษุรู้เนื้อความรู้ธรรมะแห่งคาถาแม้เพียง ๔ บท แต่ ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ก็ควรแก่คำ�ำว่า สดับตรับฟังมาก เป็นผู้ทรง ธรรมได้ (๓) ผูเ้ ข้าใจตลอดเนือ้ ความ เห็นอริยสัจจ์ ๔ ด้วยปัญญา ชือ่ ว่าผูม้ นี พิ เพธิกปัญญา (ปัญญาชำ�ำแรกหรือทำ�ำลายกิเลส) ๑ คำ�ำว่า กายใหญ่ หมายถึง ข้าศึกหมู่ใหญ่ - ม.พ.ป. ๒

เห็นได้ว่า เป็นการแสดงความหมายของพราหมณ์ตามหลักพระพุทธศาสนา มิใช่ตามหลักของพราหมณ์จริง ๆ เพราะพราหมณ์จริง ๆ ประพฤติตรงกันข้าม

787

(๔) ผูช้ อ่ื ว่าเป็นบัณฑิตมีปญ ั ญามาก คือผูไ้ ม่คดิ เบียดเบียนตน ไม่คดิ เบียดเบียน ผู้อ่ืน ไม่คิดเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย คิดแต่ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อ่ืน ประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ประโยชน์แก่โลกทั้งปวง ตรัสตอบคำ�ำถามของวัสสการพราหมณ์ ว่า ไม่เป็นไปได้ที่คนชั่ว๑ จะรู้จักคนชั่วว่าเป็นคนชั่ว จะรู้จักคนดีว่าเป็นคนดี แต่เป็นไปได้ที่คนดีจะรู้จักคนดีว่าเป็นคนดี จะรู้จักคนชั่วว่าเป็นคนชั่ว วั สสการพราหมณ์ก ราบทูล แสดงความพอใจ แล้ว ยกตัว อย่ างจริ ง ๆ ประกอบ พุทธดำ�ำรัส๒ อุปกะบุตรแห่งนางมัณฑิกา (ผู้เป็นฝักฝ่ายของพระเทวทัต) ทูลพระผู้มีพระภาคว่า ตนเห็นว่าผูต้ เิ ตียนผูอ้ นื่ ย่อมไม่ทำำคว � ามดีให้เกิดขึน้ นับเป็นคนควรถูกติเตียนว่ากล่าว (ที่พดู เช่น นี้ เพือ่ จะเสียดสีที่พระผูม้ พร ี ะภาคทรงติเตียนพระเทวทัต) พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสตอบว่า ถ้าอย่าง นั้น ท่านก็ทำ�ำเช่นนั้น และควรถูกติเตียนว่ากล่าว (เพราะการที่พูดเช่นนี้ ก็เพื่อหาทางจะติเตียน ผู้อ่ืน) อุปกะก็ได้สติ ยอมรับว่าพระผู้มีพระภาคทรงนำ�ำบ่วง คือวาทะคล้องตัวเขา ซึ่งกำ�ำลังโผล่ พ้นน้�้ำำขึ้นมา พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ทรงบัญญัติเรื่องอกุศล เรื่องควรละอกุศล เรื่องกุศล เรื่องควรเจริญกุศล อุปกะนำ�ำความนั้นไปกราบทูลพระเจ้าอชาตศัตรุก็ถูกพิโรธขับไล่ไม่ต้องการ จะทรงเห็นอีก เพราะรุกรานพระผู้มีพระภาค ทรงแสดงธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้ง ๔ ประการ คือ (๑) ธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้งด้วยนามกาย ได้แก่วิโมกข์ ๘ (ดูหน้า ๔๕๔ - ๔๕๕ ประกอบด้วย) (๒) ธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้งด้วยสติ ได้แก่ปุพเพนิวาส (ความเป็นอยู่ในชาติก่อน) (๓) ธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้งด้วยจักษุ ได้แก่จุตูปปาตะ (การเคลื่อน การเข้าถึง หรือการตาย การเกิด เห็นได้ดว้ ยทิพยจักษุ) (๔) ธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้งด้วยปัญญาได้แก่อาสวักขยะ (ความสิ้นไปแห่งอาสวะ คือหมดกิเลส) ๑ คนชั่ว คนดี ในที่นี้ใช้คำ�ำบาลีว่า อสัปปุริสะ สัปปุริสะ ๒

อรรถกถาแก้ไว้น่าฟังว่า คนชั่วเปรียบเหมือนคนตาบอด คนตาบอดนั้นย่อมมองไม่เห็นทั้งคนตาดีทั้งคนตาบอด ส่วนคนดีเปรียบเหมือนคนตาดี ซึ่งมองเห็นทั้งคนตาดีทั้งคนตาบอด

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

788

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสสรรเสริญภิกษุสงฆ์ ที่ประชุมกันในวันอุโบสถว่า ในหมู่ภิกษุน้นั มีภิกษุที่บรรลุความเป็นเทพ คือผู้ได้ฌาน ๔ มีภิกษุที่บรรลุความเป็นพรหม คือผู้เจริญพรหมวิหาร ๔ มีภิกษุที่บรรลุความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว (อาเนญชัปปัตตะ) ได้แก่ภิกษุผู้เจริญ อรูปฌาน ๔ (ตรงนี้เป็นอันยืนยันว่า อาเนญชะนั้น ได้แก่อรูปฌาน ๔ แต่ ในที่อ่ืนตรัสแสดงถึงรูปฌาน ๔ ด้วย โปรดดูบันทึก หน้า ๖๖๖) มีภิกษุผู้ บรรลุความเป็นอริยะ ได้แก่ ผู้รู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง วรรคที่ ๕ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ ๕. ทรงแสดงอานิสงส์ (ผลดี) ๔ ประการ แห่งธรรมที่ได้สดับ ที่ขึ้นปาก ที่เพ่งด้วยใจ ที่ขบด้วยทิฏฐิ คือ (๑) ภิกษุเรียนธรรมแล้วหลงลืมสติ ทำ�ำกาละ (ตาย) เข้าถึงเทพนิกายพวกใด พวกหนึ่ง บทแห่งธรรมของเธอผู้มีความสุขย่อมแจ่มชัด สติเกิดขึ้นช้า เธอ ย่อมก้าวหน้าไปสูค่ ุณวิเศษโดยรวดเร็ว (วิเสสคามี) (๒) ภิกษุเรียนธรรมแล้วหลงลืมสติ ทำ�ำกาละ เข้าถึงเทพนิกายพวกใดพวกหนึ่ง บทแห่งธรรมของเธอผู้มีความสุขไม่แจ่มชัด แต่ว่าเธอมีฤทธิ์ บรรลุความ เป็นผู้เชี่ยวชาญทางจิต (เจโตวสิปตฺโต) ย่อมแสดงธรรมแก่เทวบริษัท สติ เกิดขึ้นช้า เธอย่อมก้าวหน้าไปสู่คุณวิเศษโดยรวดเร็ว (๓) เหมือนข้อ ๒ แต่บทแห่งธรรมไม่ปรากฏ เธอไม่มฤี ทธิ์ ไม่บรรลุความเชีย่ วชาญ ทางจิตแสดงธรรม แต่ได้แสดงธรรมแก่เทวบริษัท สติเกิดขึ้นช้า เธอย่อม ก้าวหน้าไปสู่คุณวิเศษโดยรวดเร็ว (๔) เหมือนข้อ ๓ เธอไม่มีคุณสมบัติ ทั้งสามอย่าง แต่เตือนผู้เกิดภายหลังให้ ระลึกได้ว่าเคยประพฤติพรหมจรรย์ สติเกิดขึ้นช้า เธอย่อมก้าวหน้าไปสู่ คุณวิเศษโดยรวดเร็ว ทรงแสดงฐานะ ๔ ที่พึงทราบได้โดยฐานะ ๔ คือ (๑) ศีล พึงทราบได้ด้วยการอยูร่ ่วมกัน (๒) ความสะอาดพึงทราบได้ด้วยการสนทนา (๓) กำ�ำลัง (ใจ) พึงทราบได้ในเวลามีอันตรายเกิดขึ้น (๔) ปัญญา พึงทราบได้ดว้ ยการถาม การตอบ ทั้งสี่ข้อนี้ ต้องอาศัยเวลานาน และผูทร ้ าบก็ต้องใส่ใจและมีปัญญา

789

ตรัสแสดงธรรมแก่เจ้าลิจฉวีช่ือภัททิยะ ผู้มาทูลถามว่า มีคนเขาพูดกันว่า พระองค์มี มายา รูม้ ายาเป็นเครือ่ งกลับใจคน ซึง่ ใช้เป็นเครือ่ งกลับใจสาวกเดียรถียอ์ นื่ ๆ จะเป็นการหาความ หรือไม่ ตรัสตอบว่า ไม่ควรเชื่อโดยฟังตามกันมา เป็นต้น (๑๐ ประการดั่งกล่าวไว้แล้ว ดูหน้า ๗๔๑) ต่อเมื่อรู้ได้ดว้ ยตนเองว่า ชั่วดีอย่างไร จึงค่อยละหรือทำ�ำให้เกิดมีขึ้น แล้วตรัสถามให้เห็นโทษของโลภะ โทสะ โมหะ และคุณของอโลภะ อโทสะ อโมหะ ด้วย ตนเอง ครั้นแล้วตรัสว่า ผู้ใดเป็นคนดี ผู้นั้นย่อมชักชวนสาวกให้ละโลภะ โทสะ โมหะ สารัมภะ (ความแข่งดี) เจ้าลิจฉวีช่ือภัททิยะ ก็เลื่อมใสในพระธรรมเทศนา ประกาศตนเป็นอุบาสกถึง พระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า เราได้กล่าวหรือเปล่าว่า จงมา เป็นสาวกของเรา เราจักเป็นศาสดาของท่าน ภัททิยะลิจฉวีกราบทูลว่า มิได้ตรัสดังนั้น แล้ว กราบทูลสรรเสริญว่า มายากลับใจนี้ (ถ้าเป็นมายาจริง) ก็ดีและเป็นไปเพื่อประโยชน์และ ความสุขแก่ทุกคน พระอานนท์แสดงธรรมแก่ราชบุตรแห่งโกลิยกษัตริยช์ าวสาปุคนิคมหลายองค์ ถึงองค์ แห่งความเพียร เพื่อความบริสุทธิ์ ๔ อย่าง คือองค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์แห่งศีล แห่ ง จิ ต แห่ ง ทิ ฏ ฐิ (ความเห็ น ) และแห่ ง วิ มุ ติ (ความหลุ ด พ้ น ) โดยชี้ ไ ปที่ ก ารสำ� ำรวม ใน พระปาฏิโมกข์ การเข้าฌาน ๔ การรู้อริยสัจจ์ ๔ ตามเป็นจริง การทำ�ำจิตให้คลายกำ�ำหนัดในธรรม เป็นที่ตั้งแห่งความกำ�ำหนัด การเปลื้องจิตในธรรมที่ควรเปลื้องโดยลำ�ำดับครบ ๔ ข้อ พระมหาโมคคัลลานะ ถามวัปปศากยะผูเ้ ป็นสาวกของนิครนถ์ ถึงเรือ่ งฐานะทีเ่ ป็นเหตุ ให้อาสวะอันเป็นปัจจยั แห่งทุกขเวทนาท่วมทบั บุคคลในโลกหน้า (สัมปรายภพ) พระผูม้ พร ี ะภาค เสด็จมาตรัสถามและตรัสโต้ตอบกับวัปปศากยะ โดยทรงตั้งปัญหาให้ตอบ และเห็นจริงได้ดว้ ย ตนเองว่า อาสวะทีเ่ กิดขึน้ เพราะความริเริ่มทางกาย วาจา ใจ และเพราะอวิชชาเป็นปัจจยั ถ้าบุคคล เว้นได้ ไม่ทำ�ำกรรมใหม่ ทั้งทำ�ำกรรมเก่าให้สิ้นไป ก็จะไม่เห็นฐานะที่อาสวะอันเป็นปัจจัยแห่ง ทุกขเวทนาท่วมทับบุคคลในโลกหน้า ในที่สุดวัปปศากยะกราบทูลสรรเสริญพระธรรมเทศนา แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวติ ๑ (รวมเป็นบุคคลสำำค � ญ ั ๓ คนทีเ่ ปลีย่ น ศาสนาจากนิครนถ์มาเป็นพุทธศาสนิก คือวัปปศากยะ ผู้เป็นอาพระพุทธเจ้า สีหเสนาบดี แห่งกรุงเวสาลี แคว้นวัชชี และอุบาลีคฤหบดีแห่งเมืองนาฬันทา (ดูหน้า ๓๓๕ และหน้า ๖๐๐ ประกอบด้วย) ๑

วัปปศากยะได้กราบทูลเปรียบเทียบว่า เข้าไปหาพวกนิครนถ์ไม่ได้กำ�ำไร ทั้งได้รับความลำ�ำบาก เหมือนหวังได้กำ�ำไร ซื้อลูกม้ามาเลี้ยง กำ�ำไรก็ไม่ได้ ทั้งได้รับความลำ�ำบาก (เพราะลูกม้าเป็นโรคตาย)

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

790

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรั ส แสดงธรรมแก่ เ จ้ า ลิ จ ฉวี ชื่ อ สาฬหะ และอภยะ เรื่ อ ง สมณพราหมณ์ ผู ้ มี ความประพฤติทางกาย วาจา ใจ และการเลีย้ งชีพไม่บริสทธ ุ วิ์ า่ เป็นผูไ้ ม่ควรเพือ่ ตรัสรู้ ต่อบริสทธ ุ ิ์ จึงควรตรัสรู้ ตรัสตอบพระนางมัลลิกา ผู้กราบทูลถามปัญหา ๔ ข้อ โดยทรงชี้แจงว่า (๑) มาตุคามผู้มักโกรธ ไม่ให้ทาน มีใจริษยา จะเป็นผู้มีรูปทรามและยากจน มี ศักดิ์น้อย (๒) มาตุคาม ผู้มักโกรธ แต่ให้ทาน ไม่มีใจริษยา จะเป็นผู้มีรูปทราม แต่มั่งคั่ง มี ทรัพย์มาก มีศักดิ์ใหญ่ (๓) มาตุคาม ผู้ไม่มักโกรธ แต่ไม่ให้ทาน มีใจริษยา จะเป็นผู้มีรูปงาม แต่ยากจน มีศักดิ์น้อย (๔) มาตุคาม ผู้ไม่มักโกรธ ทั้งให้ทานและมีใจไม่ริษยา จะเป็นผู้ทั้งมีรูปงาม ทั้ง มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีศักดิ์ใหญ่ พระนางมัลลกิ ากราบทูลวา่ ชะรอยพระนางจะเป็นคนขีโ้ กรธในชาติอน่ื จึงทรงมีรปทร ู าม ชะรอยจะเคยถวายทานจึงมั่งคั่ง และชะรอยจะไม่มีใจริษยา จึงมีศักดิ์ใหญ่เหนือหญิงทั้งปวง ในราชสกุล แล้วทรงแสดงพระประสงค์ว่า จะไม่มักโกรธ ทั้งจะถวายทาน และไม่มีใจริษยา ตั้งแต่วันนี้ไป ตรัสแสดงเรื่องบุคคล ๔ ประเภท คือผู้ทำ�ำตนให้เดือดร้อน เป็นต้น (พ้องกับข้อความ ในกันทรกสูตร หน้า ๕๙๔ - ๕๙๕) ตรั สแสดงเรื่ อ งตั ณ หา อั น เป็ น เสมื อ นข่ า ยดั กสั ต ว์ โดยทรงแสดง ตั ณ หาวิ จริ ต (ความท่องเที่ยวไปแห่งตัณหา คือความทะยานอยาก) ที่ปรารภขันธ์ ๕ ที่เป็นไปในภายใน ๑๘ อย่าง ที่ปรารภขันธ์ ๕ ที่เป็นไปในภายนอก ๑๘ อย่าง เป็นไปในกาล ๓ จึงเป็น ๑๐๘ (๑๘ + ๑๘) x ๓ = ๑๐๘ ทรงแสดงสิ่งที่เกิดขึ้น ๔ อย่าง คือ (๑) ความรักเกิดจากความรัก (เห็นคนอื่นพูดด้วยถ้อยคำ�ำที่ดีงามต่อคนที่ตนรัก ก็เลยรักคนอื่นนั้นด้วย) (๒) ความคิดประทุษร้ายเกิดจากความรัก (เห็นคนอืน่ เขาพูดด้วยถ้อยคำ�ำไม่ดงี าม ต่อคนที่ตนรัก ก็เลยคิดประทุษร้ายคนอื่นนั้นด้วย)

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

791

(๓) ความรักเกิดจากความคิดประทุษร้าย (เห็นคนอื่นเขาพูดด้วยถ้อยคำ�ำที่ไม่ดี งามต่อคนที่ตนเกลียด ก็เลยรักคนอื่นนั้นด้วย) (๔) ความคิดประทุษร้ายเกิดจากความคิดประทุษร้าย (เห็นคนอื่นเขาพูดด้วย ถ้อยคำ�ำอันดีงามต่อคนที่ตนเกลียด ก็เลยเกลียดคนอื่นนั้นด้วย) แล้วตรัสต่อไปว่า ภิกษุผู้เข้าฌานทั้งสี่ย่อมไม่เกิดความรัก ความคิดประทุษร้าย ทั้งสี่ประเภทนั้น ยิ่งสิ้นอาสวะด้วยความรัก ความคิดประทุษร้ายก็เป็นอันละได้อย่างถอนราก และภิกษุน้ันก็จะไม่ฟุ้งสร้าน (ไม่ถือตน หรือถือกายของตนตามแนวสักกายทิฏฐิ ๒๐ อย่าง ดูหน้า ๕๘๑ หมายเลข ๒) ไม่ฟุ้งตอบ (ไม่ด่าตอบคนที่ด่า เป็นต้น) ไม่เป็นควัน (เพราะมี ความท่องเที่ยวแห่งตัณหา ปรารภขันธ์ ๕ ภายใน) ไม่ลุกเป็นเปลว (เพราะมีความท่องเที่ยวแห่ง ตัณหา ปรารภขันธ์ ๕ ภายนอก) ไม่ถูกเผา (ละอัสมิมานะ ความถือตัวว่าเราเป็นนั่นเป็นนี่ได้) (หมวดนี้ เรียกว่าปัณณาสกสังคหิตวรรค คือวรรคที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ จัดเป็น หมวดพิเศษ แบ่งเป็นหมวดย่อยหรือวรรค ๗ วรรค วรรคละประมาณ ๑๐ สูตรเช่นกัน คือ วรรคที่ ๑ ชื่ออสัปปุริสวรรค ว่าด้วยคนชั่ว วรรคที่ ๒ ชื่อโสภณวรรค ว่าด้วยคนดีงาม วรรคที่ ๓ ชื่อทุจจริตวรรค ว่าด้วยความประพฤติชั่ว วรรคที่ ๔ ชื่อกัมมวรรค ว่าด้วยกรรม คือการกระทำ�ำ วรรคที่ ๕ ชื่ออาปัตติภยวรรค ว่าด้วยภัยคือสิ่งที่น่ากลัวแห่งอาบัติ วรรคที่ ๖ ชื่ออภิญญาวรรค ว่าด้วยความรู้แจ้ง วรรคที่ ๗ ชื่อกัมมปถวรรค ว่าด้วยกรรมบถ คือทาง แห่งกรรมดีกรรมชั่ว) วรรคที่ ๑ ชื่ออสัปปุริสวรรค ว่าด้วยคนชั่ว ๑. ทรงแสดง คนชั่ว (อสัปปุริสะ) และคนดี (สัปปุริสะ) ด้วยเรื่องละเมิดศีล ๕ ชักชวนเพื่อละเมิดศีล ๕ หรือตั้งอยู่ในศีล ๕ ชักชวนเพื่อตั้งอยู่ในศีล ๕ รวมทั้งธรรมะฝ่ายชั่ว ฝ่ายดีอื่น ๆ วรรคที่ ๒ ชื่อโสภนวรรค ว่าด้วยคนดีงาม ๒. ทรงแสดงคนที่ประทุษร้ายบริษัท เพราะทุศีล มีบาปธรรม คนที่ทำ�ำบริษัทให้งาม เพราะมีศีล มีกัลยาณธรรม และ ทรงแสดงความชั่วความดีอ่ืน ๆ ที่ทำ�ำให้ตกนรกหรือขึ้น สวรรค์เหมือนถูกนำ�ำไปวางไว้

อังคุตตรนิกาย

วรรคที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐

792

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วรรคที่ ๓ ชื่อทุจจริตวรรค ว่าด้วยความประพฤติชั่ว ๓. ทรงแสดง วจีทุจจริต ๔ คือพูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำ�ำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ แล้วทรงแสดงคนพาลและบัณฑิต ผู้ประกอบด้วยความชั่ว ความดีต่าง ๆ ในที่สุด ทรงแสดง กวี ๔ ประเภท คือจินตากวิ (กวีทางความคิด) สุตกวิ (กวีทางสดับฟัง) อัตถกวิ (กวีทาง เนื้อความ) และปฏิภาณกวิ (กวีทางปัญญา หรือ ญาณ) วรรคที่ ๔ ชื่อกัมมวรรค ว่าด้วยกรรมคือการกระทำ�ำ ๔. ทรงแสดงกรรม ๔ อย่าง คือกรรมดำ�ำมีวิบาก (ผล) ดำ�ำ กรรมขาวมีวิบากขาว กรรมทั้งดำ�ำทั้งขาว มีวิบากทั้งดำ�ำทั้งขาว กรรมไม่ดำ�ำไม่ขาวมีวิบากไม่ดำ�ำไม่ขาว๑ ทรงแสดงว่า สมณะที่ ๑ ได้แก่พระโสดาบัน สมณะที่ ๒ ได้แก่พระสกทาคามี สมณะที่ ๓ ได้แก่พระ อนาคามี สมณะที่ ๔ ได้แก่พระอรหันต์ มีเฉพาะในพระธรรมวินัยนี้เท่านั้น แล้วทรงแสดงว่า เพราะอาศัยคนดี จึงหวังอานิสงส์ (ผล) ได้ ๔ ประการ คือเจริญด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุติ (ความหลุดพ้น) วรรคที่ ๕ ชื่ออาปัตติภยวรรค ว่าด้วยภัยคือสิ่งที่น่ากลัวแห่งอาบัติ ๕. ตรัสกะพระอานนท์ว่า ภิกษุช่วั เห็นประโยชน์ ๔ ประการ จึงพอใจด้วยการทำ�ำสงฆ์ ให้แตกกัน คือถ้าภิกษุพร้อมเพรียงกันก็จะกำ�ำจัดเรา๒ ผู้ทุศีล ผู้มีความเห็นผิด ผู้เลี้ยงชีวิตผิด ผู้อยากได้ลาภ แต่แตกกันก็จะกำ�ำจัดเรา๒ ไม่ได้ แล้วทรงแสดงภัยแห่งอาบัติ และอานิสงส์แห่งการศึกษา ทรงแสดงการนอน ๔ อย่าง คือ (๑) การนอนของเปรต (นอนหงาย) (๒) การนอนของผู้บริโภคกาม (ตะแคงซ้าย) (๓) การนอนของราชสีห์ (ตะแคงขวา ซ้อนเท้าเหลือ่ มเท้า เอาหางสอดไว้ในระหว่างเท้า) (๔) การนอนของพระตถาคต (เข้าฌานที่ ๔) ทรงแสดงบุคคลผู้ควรแก่สตูป ๔ (ดูมหาปรินพพ ิ านสูตร หน้า ๔๖๑) ทรงแสดงธรรม ๔ อย่างที่เป็นไปเพื่อความเจริญด้วยปัญญา คือ (๑) คบคนดี (๒) ฟังธรรมของท่าน (๓) ไตร่ตรองโดยแยบคาย (๔) ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม ๑ โปรดดูรายละเอียดในกุกกุโรวาทสูตร หน้า ๖๐๔ ๒

เรา ในข้อความนี้หมายถึง ภิกษุชั่ว

793

ทรงแสดงธรรม ๔ อย่างที่มีอุปการะมากแก่มนุษย์ (เหมือนกับธรรมที่ให้เจริญ ด้วยปัญญา) ทรงแสดงโวหารคือคำ�ำพูดที่ไม่ประเสริฐและประเสริฐ ฝ่ายละ ๔ อย่าง คือพูดว่า ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ ในสิ่งที่มิได้เห็น มิได้ฟัง มิได้ทราบ มิได้รู้ หรือพูดว่า ไม่ได้เห็น ไม่ได้ฟัง ไม่ได้ทราบ ไม่ได้รู้ ในสิ่งที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้ทราบ ได้รู้ นี้เป็นฝ่ายไม่ประเสริฐ ในฝ่ายประเสริฐก็คือตรงกันข้าม ได้แก่พูดตามเป็นจริง วรรคที่ ๖ ชื่ออภิญญาวรรค ว่าด้วยความรู้แจ้ง ๖. ทรงแสดง ธรรม ๔ อย่าง คือที่ควรกำ�ำหนดรู้ด้วยความรู้ยิ่ง ได้แก่ขันธ์ ๕ ที่ บุคคลยึดถือ ที่ควรละด้วยความรู้ย่ิง ได้แก่อวิชชา (ความไม่รู้) กับภวตัณหา (ความอยาก เป็นนั่นเป็นนี่) ที่ควรเจริญได้แก่สมถะ (ความสงบใจ) และวิปัสสนา (ความเห็นแจ้ง) ที่ควร ทำ�ำให้แจ้ง ได้แก่วิชชา (ความรู้) และวิมุติ (ความหลุดพ้น) ทรงแสดงการแสวงหาอันไม่ประเสริฐ และประเสริฐ ฝ่ายละ ๔ อย่าง คือการแสวงหาสิง่ ที่มีความแก่ ความเจ็บ ความตาย ความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ฝ่ายดีคือตรงกันข้าม ทรงแสดงเรือ่ งของการสงเคราะห์ (สังคหวัตถุ) ๔ คือการให้ การพูดไพเราะ การบำ�ำเพ็ญ ประโยชน์ การวางตนสม่�่ำำเสมอ ทรงแสดงความเกิดขึ้นแห่งตัณหา ๔ อย่าง คือเกิดขึ้นเพราะปัจจัย ๔ แก่พระ มาลุงกยบุตร ทรงแสดงว่า ตระกูลอันถึงความเป็นใหญ่ในโภคทรัพย์ จะตั้งอยู่ไม่ได้นานด้วย ฐานะ ๔ คือไม่แสวงหาของทีห่ าย ไม่ซอ่ มแซมสิง่ ที่ชำำร � ดุ ใช้จา่ ย (ดื่มกิน) ไม่มปร ี ะมาณ ตัง้ หญิง หรือชายผูท้ ุศลี ให้เป็นใหญ่ ส่วนที่จะตั้งอยู่ได้นาน คือตรงกันข้าม ทรงแสดงเรื่องม้าอาชาไนย ๔ ประเภท เปรียบด้วยคุณธรรมของภิกษุ (เหมือนที่กล่าว มาแล้วในหมวดที่ ๓ หน้า ๗๗๕ เป็นแต่เพิ่มข้ึนอีกข้อหนึ่ง คือ สมบูรณ์ด้วยกำ�ำลัง เทียบด้วย ปรารภความเพียร) ทรงแสดงกำ�ำลัง ๔ ได้แก่กำ�ำลังคือความเพียร สติ (ความระลึกได้) สมาธิ ปัญญา ทรงแสดงว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๔ อย่าง ไม่ควรอยู่ป่า คือประกอบด้วย ความตรึกในกาม ในการปองร้าย ในการเบียดเบียน เป็นผู้มีปัญญาทราม ถ้าตรงกันข้ามก็ควร อยูป่ ่า

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๑ อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต

794

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทรงแสดงคนพาลและบัณฑิตประกอบด้วยธรรมฝ่ายละ ๔ อย่าง คือการกระทำ�ำทาง กาย วาจา ใจ และความเห็นอันมีโทษหรือไม่มีโทษ วรรคที่ ๗ ชื่อกัมมปถวรรค ว่าด้วยกรรมบถคือทางแห่งกรรมดีกรรมชั่ว ๗. ทรงแสดงว่า ผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ อย่าง จะตกนรกหรือขึ้นสวรรค์ เหมือน ถูกนำ�ำไปวางไว้คือ (๑) ประพฤติ ชั่ว (กายทุ จจริ ต ๓ วจี ทุ จจริ ต ๔ มโนทุ จจริ ต ๓ รวมเป็ น อกุศลกรรมบถ ๑๐) ด้วยตนเอง (๒) ชักชวนผู้อื่นเพื่อประพฤติช่ว ั (๓) ยินดีในความชั่ว (๔) พรรณนาคุณของความชั่ว ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ หมวดนี้ มีข้อความสั้นที่สุด คือตรัสสอนให้เจริญสติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๔ อย่าง สัมมัปปธาน (ความเพียรชอบ) ๔ อย่าง อิทธิบาท (ธรรมอันให้ถึงความสำ�ำเร็จ) ๔ อย่าง เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อกำ�ำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป เพื่อละอุปกิเลส ๑๖ อย่าง มีราคะ เป็นต้น (ดูหน้า ๕๓๑ แต่ในหน้านั้นใช้คำ�ำว่า โลภะ แทนราคะ) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๒๑

เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจก - ฉักกนิบาต พระไตรปิฎกเล่มนี้ แบ่งออกเป็น ๒ ตอน คือตอนที่ ๑ ชื่อปัญจกนิบาต ว่าด้วย ธรรมะจำ�ำนวน ๕ ตอนที่ ๒ ชื่อฉักกนิบาต ว่าด้วยธรรมะจำ�ำนวน ๖

ขยายความ ปัญจกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๕ ข้อ ในหมวดนี้ จัดเป็นหมวด ๕๐ รวม ๕ หมวด หมวดละ ๕ วรรค วรรคละประมาณ ๑๐ สูตร กับพระสูตรนอกหมวด ๕๐ อีกต่างหาก รวมทั้งสิ้น ประมาณเกือบ ๓๐๐ สูตร ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑ (ในหมวดนี้ มี ๕ วรรค วรรคที่ ๑ ชื่อเสขพลวรรค ว่าด้วยธรรมอันเป็นกำ�ำลังของ พระเสขะ คือ พระอริยบุคคลผู้ยังศึกษา วรรคที่ ๒ ชื่อพลวรรค ว่าด้วยธรรมอันเป็นกำ�ำลัง วรรคที่ ๓ ชื่อปัญจังคิกวรรค ว่าด้วยธรรมะมีองค์ ๕ วรรคที่ ๔ ชื่อสุมนวรรค ว่าด้วย นางสุมนาราชกุมารี วรรคที่ ๕ ชื่อมุณฑราชวรรค ว่าด้วยพระเจ้ามุณฑะ) วรรคที่ ๑ ชื่อเสขพลวรรค ว่าด้วยธรรมอันเป็นกำ�ำลังของพระเสขะ ๑. ตรัสแสดงกำ�ำลังของพระเสขะ ๕ อย่าง อันได้แก่กำ�ำลังคือ ความเชื่อ ความละอาย ต่อบาป ความเกรงกลัวต่อบาป ความเพียร และปัญญา และได้ตรัสแสดงธรรมยักย้าย นัยต่าง ๆ โดยอาศัยหลักธรรม ๕ ประการที่กล่าวนี้ เช่น ถ้าขาดธรรมเหล่านี้จะอยู่เป็นทุกข์ ในปัจจุบัน และหวังทุคคติได้เมื่อสิ้นชีวิตไป แต่ถ้ามีธรรมเหล่านี้จะอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน และ หวังสุคติได้เมื่อสิ้นชีวิตไป วรรคที่ ๒ ชื่อพลวรรค ว่าด้วยธรรมอันเป็นกำ�ำลัง ๒. ตรัสแสดงกำ�ำลัง ๕ ของพระตถาคต เช่นเดียวกับข้อ ๑ และได้ตรัสถึงธรรม อันเป็นกำ�ำลัง ๕ อย่าง อันได้แก่กำ�ำลังคือความเชื่อ ความเพียร ความระลึกได้ ความตั้งใจมั่น และปัญญา กับได้ตรัสว่าภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง ชื่อว่าปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน และประโยชน์ผู้อ่ืน คือตนเองสมบูรณ์ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุติ วิมุตติญาณทัสสนะ๑ ๑

ธรรม ๕ อย่างนี้ เคยให้ความหมายไว้บ้างแล้ว ศีล คือการรักษากายวาจาให้เรียบร้อย สมาธิ คือการทำ�ำใจให้ตั้งมั่น ปัญญา คือการรู้เท่าทันความจริง วิมุติ คือความหลุดพ้น วิมุตติญาณทัสสะ คือการรู้ด้วยญาณว่าหลุดพ้นแล้ว เรียกว่าธัมมขันธ์ ๕

796

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

และชักชวนผู้อ่ืนเพื่อให้สมบูรณ์ด้วยธรรมเหล่านั้น ถ้าขาดในด้านตนเอง หรือในด้านชักชวน ผู้อื่นในทางใดทางหนึ่งหรือขาดทั้งสองอย่าง ก็ชื่อว่าบกพร่องในทางนั้น ๆ วรรคที่ ๓ ชื่อปัญจังคิกวรรค ว่าด้วยธรรมมีองค์ ๕ ๓. ตรัสว่า ภิกษุผู้ไม่มีความเคารพ ไม่มีที่พึ่ง ประพฤติไม่สมส่วนในเพื่อนพรหมจารี เป็นไปไม่ได้ที่จะบำ�ำเพ็ญธรรมะที่เป็นมารยาท ธรรมของพระเสขะ ศีล ความเห็นชอบ และ ความตั้งใจมั่นชอบให้บริบูรณ์ได้ และเป็นไปไม่ได้ที่จะบำ�ำเพ็ญธรรมะที่เป็นมารยาท ธรรมของ พระเสขะ กองศีล กองสมาธิ และกองปัญญาให้บริบูรณ์ได้ ต่อเมื่อมีความเคารพ มีที่พึ่ง ประพฤติสมส่วนในเพื่อนพรหมจารี จึงเป็นไปได้ที่จะบำ�ำเพ็ญธรรมเหล่านั้นให้บริบรู ณ์ได้ ทรงแสดงว่า ความเศร้าหมองแห่งจิต ๕ อย่าง คือความพอใจในกาม ความคิดปองร้าย ความหดหู่งว่ งงุน ความฟุ้งสร้านรำ�ำคาญใจ และความลังเลสงสัย (ซึ่งเรียกว่านีวรณ์ ๕ ในที่อื่น) ทำ�ำให้จิตไม่อ่อน ไม่ควรแก่การงาน ไม่ผ่องใสเปล่งปลั่ง ไม่ตั้งมั่นด้วยดีเพื่อความสิ้นไปแห่ง อาสวะ เปรียบเหมือนเหล็ก โลหะ ดีบุก ตะกั่ว และเงิน เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งทองฉะนั้น เมื่อจิตปราศจากเครื่องเศร้าหมองเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่ออภิญญา ๖ มีการแสดงฤทธิ์ได้ เป็นต้น มีการทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะเป็นที่สุด ทรงแสดงว่า บุคคลผู้ทุศีล มีศลว ี ิบัติ ย่อมไม่มีคุณธรรมดังต่อไปนี้ ขาดอุปนิสสัย คือ สัมมาสมาธิ (ความตั้งใจมั่นชอบ) ยถาภูตญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยญาณตามเป็นจริง) นิพพทิ า (ความเบือ่ หน่าย) วิราคะ (ความคลายกำ�ำหนัด) วิมตุ ติญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยญาณ ซึ่งความหลุดพ้น) ถ้ามีศลี ก็ตรงกันข้าม คือมีคุณธรรมเหล่านี้ มีอุปนิสสัยสมบูรณ์ ทรงแสดงว่า สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) ที่องค์ ๕ อนุเคราะห์แล้ว ย่อมมีเจโตวิมุติ และปัญญาวิมุติ เป็นผล เป็นอานิสงส์ คือศีล การสดับตรับฟัง การไต่ถามโต้ตอบ สมถะ (ความ สงบจิต) และวิปัสสนา (ความเห็นแจ้ง) ทรงแสดงวิมุตตายตนะ (เหตุแห่งความหลุดพ้น) ๕ ประการ ที่ภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร จะมีจิตที่ยังไม่หลุดพ้นได้หลุดพ้น จะมีอาสวะที่ยังไม่สิ้นถึงความสิ้นไป คือ (๑) ศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีที่เคารพแสดงธรรมให้ฟัง ภิกษุก็เห็นอรรถ เห็นธรรม เกิดปีติปราโมทย์ มีกายสงบ เสวยสุข มีจิตตั้งมั่น (๒) ภิกษุแสดงธรรมที่ได้ฟังแล้ว เรียนแล้วแก่ผู้อ่ืนโดยพิสดาร ก็เห็นอรรถ เห็นธรรม จนถึงมีจิตตั้งมั่น (๓) ภิกษุสาธยาย (ท่องบ่น) ธรรมที่ได้ฟังแล้ว เรียนแล้วโดยพิสดาร ก็เห็นอรรถ เห็นธรรม จนถึงมีจิตตั้งมั่น

797

(๔) ภิกษุตรึกตรองเพ่งด้วยใจซึง่ ธรรมทีไ่ ด้ฟงั แล้ว เรียนแล้ว ก็เห็นอรรถเห็นธรรม จนถึงมีจิตตั้งมั่น (๕) ภิกษุถือเอาสมาธินิมิตอันใดอันหนึ่งไว้ด้วยดี ใส่ใจด้วยดี ทรงจำ�ำด้วยดี แทงทะลุดว้ ยดีด้วยปัญญา ก็เห็นอรรถเห็นธรรม จนถึงมีจิตตั้งมั่น ทรงแสดงว่า ญาณ ๕ ย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตน แก่ผู้เจริญสมาธิ อันไม่มีประมาณ๑ ผู้มีปัญญารักษาตน มีสติเฉพาะหน้า คือความรู้เกิดขึ้นเฉพาะตนว่า (๑) สมาธิน้ ม ี ีสุขในปัจจุบัน มีสุขเป็นวิบาก (ผล) ต่อไป (๒) สมาธิน้ปร ี ะเสริฐ ไม่มีอามิส (เหยื่อล่อ) (๓) สมาธิน้คี นชั่วส้องเสพไม่ได้ (๔) สมาธินี้สงบประณีต ได้มาด้วยความสงบระงับกิเลส บรรลุความเป็นธรรม อันเอกเกิดขึน้ ไม่ตอ้ งบรรลุดว้ ยใช้ความเพียรข่มธรรมอันเป็นข้าศึก ห้ามกิเลส (๕) สมาธิน้เี ราเข้าออกอย่างมีสติ ทรงแสดงการเจริญสัมมาสมาธิอันเป็นอริยะมีองค์ ๕ คือ (๑) ภิกษุเข้าสูฌ ่ านที่ ๑ มีกายนีเ้ ต็มไปด้วยปีตแิ ละสุขอันเกิดแต่วเิ วก (ความสงัด) (๒) ภิกษุเข้าสู่ฌานที่ ๒ มีกายนี้เต็มไปด้วยปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิ (๓) ภิกษุเข้าสู่ฌานที่ ๓ มีกายนี้อันเต็มไปด้วยสุขที่ไม่มีปีติ (๔) ภิกษุเข้าสู่ฌานที่ ๔ แผ่จิตอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วไปสู่กายนี้ (๕) ภิกษุถือเอานิมิตในการพิจารณาด้วยดี ใส่ใจด้วยดี ทรงจำ�ำด้วยดี แทงทะลุ ด้วยดีดว้ ยปัญญา (ซึง่ นิมติ ในการพิจารณานัน้ ) เมือ่ เจริญ ทำ�ำให้มากซึง่ สัมมา สมาธิอันเป็นอริยะนี้ ย่อมเป็นไปเพื่ออภิญญา ๖ มีการแสดงฤทธิ์ได้ เป็นต้น ทรงแสดงอานิสงส์ในการเดินจงกรม (เดินกลับไปกลับมา) ๕ ประการ คืออดทนต่อการ เดินทางไกล อดทนต่อความเพียร มีอาพาธน้อย อาหารที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้มรสแล้ว ย่อมย่อยไป ด้วยดี สมาธิที่ได้ในขณะจงกรม ย่อมตั้งอยู่นาน ตรัสแก่พระนาคิตะ แสดงพระประสงค์ไม่รับรองพราหมณคฤหบดีชาวอิจฉานังคละผู้ เตรียมของเคี้ยวของฉันมาที่ป่าอิจฉานังคละ ส่งเสียงเอ็ดอึงอยู่ที่ซุ้มประตู โดยทรงแสดงว่า ๑

ไม่มีประมาณ อรรถกถาแก้ว่า เป็นโลกุตตรธรรม

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต

798

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ผูใ้ ดไม่ได้รบั โดยง่ายซึง่ ความสุขอันเกิดจากเนกขัมมะ (การออกจากกาม) จากความสงบ จากการ ตรัสรู้ ผู้นั้นย่อมยินดีความสุขอันไม่สะอาด ความสุขเกิดจากการนอนหลับ และความสุขอันเกิด จากลาภสักการะชื่อเสียง แล้วทรงแสดงว่า (๑) อุจจาระปัสสาวะย่อมมีแก่ผู้ที่กิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้มรส (๒) ความเศร้าโศก เป็นต้น ย่อมเกิดเพราะความปรวนแปรเป็นอื่นแห่งสิ่งที่รัก (๓) ความเป็นของปฏิกล ู (น่าเกลียด) ในนิมติ (เครือ่ งหมาย) ทีไ่ ม่งาม ย่อมตัง้ อยู่ แก่ผู้ประกอบเนือง ๆ ซึ่งนิมิตว่าไม่งาม (๔) ความเป็นของปฏิกลู ในผัสสะ (ความถูกต้องอารมณ์มรี ป ู เสียง เป็นต้น) ย่อม ตั้งอยู่แก่ผู้พิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยงในอายตนะสำ�ำหรับถูกต้อง ๖ อย่าง (มีตา หู เป็นต้น) (๕) ความเป็นของปฏิกลู ในความยึดถือ ย่อมตัง้ อยูแ่ ก่บคคล ุ ผูพ้ จิ ารณาเห็นความ เกิดขึ้นความดับไปในขันธ์ ๕ ที่ยึดถือ นี้เป็นผลแต่ละข้อของ ๕ ข้อนั้น วรรคที่ ๔ ชื่อสุมนวรรค ว่าด้วยนางสุมนาราชกุมารี ๔. ตรัสตอบปุจฉาของพระนางสุมนาราชกุมารี๑ ว่า สาวกของพระองค์ ๒ รูป มี ศรัทธา ศีล ปัญญาเสมอกัน แต่รูปหนึ่งเป็นผู้ให้ อีกรูปหนึ่งไม่เป็นผู้ให้ ถ้าไปเกิดเป็นเทพ เป็นมนุษย์ รูปที่เป็นผู้ให้ย่อมได้รับสิ่ง ๕ สิ่งอันเป็นของทิพย์อันเป็นของมนุษย์ เหนือกว่า รูปที่ไม่เป็นผู้ให้ คือ อายุ ผิวพรรณ ความสุข ยศ และความเป็นใหญ่ ถ้าออกบวชเป็น บรรพชิต รูปที่เป็นผู้ให้ ก็จะเหนือกว่าโดยฐานะ ๕ คือ ต่อเมื่อมีผู้ขอร้องจึงบริโภคปัจจัย ๔ มาก ถ้าไม่มีผู้ขอร้องก็บริโภคน้อย ถ้าอยู่ร่วมกับเพื่อนพรหมจารี ๆ ก็ประพฤติต่อเธอด้วย กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม อันน่าพอใจโดยมาก ที่ไม่น่าพอใจมีน้อย ย่อมนำ�ำมาให้แต่สิ่ง ที่น่าพอใจโดยมาก สิ่งไม่น่าพอใจมีน้อย แต่ถ้าบรรลุความเป็นพระอรหันต์ ไม่มีอะไรต่างกัน ระหว่างความหลุดพ้นของผู้หนึ่ง กับความหลุดพ้นของอีกผู้หนึ่ง ตรัสตอบพระนางจุนทีราชกุมารี๒ ถึงผู้เลื่อมใสในพระรัตนตรัย โดยรู้ว่าเลิศอย่างไร (ตามแนวแห่งความเลื่อมใส ๔ ประการ ที่กล่าวไว้แล้วใน หน้า ๗๖๓) และมีศีลที่พระอริยเจ้า ใคร่ว่า จะเข้าถึงสุคติ ไม่เข้าถึงทุคคติเมื่อล่วงลับไป ๑ เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าปเสนทิโกศล ๒

อรรถกถาไม่ได้เล่าว่า เป็นพระราชธิดาของใคร แต่ข้อความในพระสูตรแสดงว่าอยู่ในกรุงราชคฤห์ จึงเห็นได้ว่า เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าพิมพิสาร

799

หลานชายของเมณฑกเศรษฐีชื่ออุคคหะ นิมนต์พระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งภิกษุรวม ๔ รูปไปฉัน แล้วขอให้ตรัสสอนหญิงสาว (หลายคน) ที่จะไปสูส่ กุลแห่งสามี จึงประทานโอวาท ๕ คือ (๑) พึงปรารถนาดี รับใช้ปฏิบัติและพูดจาด้วยดีต่อมารดาบิดาของสามี (๒) แสดงความเคารพต่อบุคคลที่สามีเคารพ เช่น มารดา บิดา สมณพราหมณ์ รวมทั้งจัดที่น่งั และน้�้ำำให้เมื่อมาถึงบ้าน (๓) ขยันไม่เกียจคร้าน พิจารณาจัดทำ�ำการงานภายในบ้านของสามี ไม่ว่าจะเป็น งานเกี่ยวกับขนแกะหรือฝ้าย (๔) รู้การที่ควรทำ�ำและไม่ควรทำ�ำต่อคนภายในบ้านของสามี เช่น ทาส คนรับใช้ กรรมกร ดูแลคนเหล่านั้นเมื่อเจ็บไข้ จัดแบ่งอาหารให้ตามส่วน (๕) รักษาทรัพย์ ขา้ วเปลือก เงิน ทอง ที่สามีหามาให้ดี ไม่ทำำ� ตนให้เป็นคนเสียหาย เช่น เป็นนักเลง เป็นขโมย หรือทำ�ำลายทรัพย์ (หมายเหตุ : ข้อความในพระสูตรนี้ แสดงว่าการนิมนต์พระ ๔ รูป ไปฉันถือเป็นการ มงคล อรรถกถาก็อธิบายอย่างนั้น แสดงว่ากิจการงานภายในบ้านของคนสมัยนั้น มีเกี่ยวกับ ขนแกะและฝ้าย แสดงว่า บ้านใหญ่ ๆ ปั่นด้าย ทอผ้าใช้เอง และแสดงว่าสตรีมีส่วนรับผิดชอบ การเงินด้วย) ตรัสตอบสีหเสนาบดี ถึงเรื่องผู้ให้ทาน ย่อมได้รับผลปัจจุบัน ๔ ข้อ คือ (๑) เป็นที่รักของคนเป็นอันมาก (๒) สัตบุรุษย่อมคบหา (๓) มีเกียรติศพท ั ์ฟุ้งไป (๔) เข้าสู่สมาคมองอาจไม่เก้อเขิน ส่วนผลในอนาคตมี ๑ ข้อ คือตายไปแล้วเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ สีหเสนาบดีกราบทูล ว่า ๔ ข้อแรกมิได้เชื่อเพราะพระผูม้ ีพระภาคตรัส แต่เชื่อเพราะเห็นจริงด้วยตนเอง ส่วนข้อหลัง ไม่ทราบ จึงต้องเชื่อตามพระผูม้ ีพระภาค ตรัสแสดงอานิสงส์ของทานซ้�้ำำกับข้างต้นแล้ว ตรัสเรื่องทานที่ให้ตามกาล ๕ คือ (๑) ทานที่ให้แก่ผมู้ า (๒) ทานที่ให้แก่ผู้ไป (๓) ทานที่ให้ในเวลาข้าวยาก (๔) ข้าวออกใหม่ (๕) ผลไม้ออกใหม่ที่ถวายในผูม้ ีศล ี

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต

800

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสว่า ผู้ให้โภชนะ (อาหาร) ชื่อว่าให้อายุ ผิวพรรณ สุข กำ�ำลัง และปฏิภาณ และตนก็ จะได้สิ่งเหล่านั้นอันเป็นทิพย์บ้าง เป็นของมนุษย์บ้าง ทรงแสดงว่า กุลบุตรผู้มีศรัทธา มีอานิสงส์ ๕ คือ (๑) สัตบุรุษย่อมอนุเคราะห์ก่อน (๒) ย่อมเข้าไปหาก่อน (๓) ย่อมรับ (ของถวาย) ก่อน (๔) ย่อมแสดงธรรมให้ฟังก่อน (๕) ผู้น้นั ตายไปย่อมเข้าสู่สุคติโลกสวรรค์ ผู ้ มี ศ รั ทธ าย่ อ มเป็ น ที่พึ่ ง ของคนหมู ่ ม าก คื อ ภิ ก ษุ ภิ ก ษุ ณี อุ บ าสก อุ บ าสิ ก า เหมือนต้นไทรใหญ่ ที่เกิดในพื้นดี ในทางสี่แพร่ง เป็นที่พึ่งของนกทั้งหลายฉะนั้น ทรงแสดงว่า มารดาบิดาเห็นฐานะ ๕ จึงปรารถนาบุตร คือ (๑) บุตรที่เราเลี้ยงแล้วจักเลี้ยงเรา (๒) จักทำ�ำกิจให้ (๓) สกุลวงศ์จักตั้งอยู่ยั่งยืน (๔) บุตรจักปฏิบัติตนให้สมเป็นทายาท (ผู้รับมรดก) (๕) เมือ่ เราตายแล้ว จกั เพิ่มให้ซง่ึ ทักขิณา (ในข้อที่ ๕ นี้ รสู้ กึ ว่าจะถือเป็นธรรมเนียม สำ�ำคัญของชาวอินเดียสมัยนั้น) ตรัสว่า อันโตชน (คนที่อาศัยอยู่ในบ้าน) อาศัยหัวหน้าสกุลผู้มีศรัทธา ย่อมเจริญด้วย ศรัทธา ศีล การสดับ การบริจาค และปัญญา วรรคที่ ๕ ชื่อมุณฑราชวรรค ว่าด้วยพระเจ้ามุณฑะ ๕. ตรัสแสดงสิ่งที่พึงได้จากโภคทรัพย์ ๕ ประการ คือ (๑) เลี้ยงมารดา บิดา บุตร ภริยา ทาส กรรมกรให้เป็นสุข (๒) เลี้ยงเพื่อนฝูงให้เป็นสุข (๓) ใช้จ่ายในคราวมีอันตรายเกิดขึ้น เพื่อทำ�ำตนให้มีความสวัสดี (๔) ทำ�ำพลี ๕ มีญาติพลี เป็นต้น๑ (๕) ถวายทานแด่สมณพราหมณ์ผู้ประพฤติชอบ ๑

พลี ๕ โดยละเอียดโปรดดูหน้า ๗๖๘ วรรคที่ ๒ ปัตตกัมมวรรค กรรมที่ควรทำ�ำ ๔ อย่าง (๓)

801

ตรัสแสดงว่า สัตบุรุษเกิดในสกุล ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่คน เป็นอันมาก คือ แก่มารดา บิดา บุตร ภริยา ทาส กรรมกร เพื่อนฝูง สมณพราหมณ์ ตรัสแสดงสิ่งที่น่าปรารถนารักใคร่ชอบใจ แต่ได้โดยยาก ๕ อย่าง คือ อายุ ผิวพรรณ สุข ยศ สวรรค์ แล้วทรงแสดงว่า ไม่ตรัสว่า จะได้สิ่งเหล่านี้เพราะเหตุเพียงอ้อนวอนหรือ ปรารถนา เพราะถ้าได้เพราะเหตุอ้อนวอนหรือปรารถนาแล้ว ใครเล่าในโลกนี้จะเสื่อมจากอะไร (คงได้สิ่งที่ต้องการหมด) ผู้ใคร่จะได้สิ่งเหล่านี้ ควรบำ�ำเพ็ญปฏิปทาที่ทำ�ำให้ได้สิ่งเหล่านี้จึงจะได้ ตรั สว ่ า ผู ้ ใ ห้ สิ่ ง ที่ น ่ า พอใจ ย่ อ มได้ สิ่ ง ที่ น ่ า พอใจ ผู ้ ใ ห้ สิ่ ง ที่ เ ลิ ศ ประเสริ ฐ และ ประเสริฐสุด ย่อมได้สิ่งที่เลิศ ประเสริฐ และประเสริฐสุด และเป็นผู้มีอายุยืน มียศในที่ ที่เกิดนั้น ๆ ตรัสแสดงความไหลมาแห่งบุญกุศล ๕ อย่าง คือภิกษุบริโภคจีวร บิณฑบาต ทีอ่ ยูอ่ าศัย เตียงตั่ง ยาแก้โรคของผู้ใด เข้าเจโตสมาธิอันไม่มีประมาณอยู่ ความไหลมาแห่งบุญกุศลอันให้ ผลเป็นสุข เป็นไปเพื่อสวรรค์อันไม่มีประมาณ ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งน่าปรารถนารักใคร่ชอบใจ แก่ผู้นั้นอย่างนับไม่ได้ ประมาณไม่ได้ ทรงแสดงความถึงพร้อม และทรัพย์อย่างละ ๕ ประการ อันได้แก่ศรัทธา ศีล การสดับ การสละ และปัญญา ทรงแสดงฐานะทีใ่ คร ๆ ไม่พงึ ได้ในโลก ๕ อย่าง คือ ขอให้สงิ่ ที่มคว ี ามแก่ ความเจ็บไข้ ความตาย ความสิ้นไป ความพินาศไปเป็นธรรมดา อย่าแก่ อย่าเจ็บไข้ อย่าตาย อย่าสิ้นไป อย่าพินาศไปเลย บุถุชนผู้มิได้สดับ เมื่อสิ่งเหล่านี้เกิดขึ้น ย่อมไม่พิจารณา ย่อมเศร้าโศก ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมตรงกันข้าม ตรัสสอนพระเจ้าปเสนทิโกศล ผู้ทรงมีความทุกข์ เสียพระทัยเกี่ยวกับการสวรรคต ของพระนางมัลลิกา ในทำ�ำนองเดียวกับข้อความข้างต้น พระนารทะ ๑ อยู่ในกุกกุฏาราม กรุงปาตลิบตุ ร ทูลพระเจ้ามุณฑะ ผูไ้ ม่เป็นอันสรงเสวยเมือ่ พระนางภัททาเทวีสวรรคต ในทำ�ำนอง เดียวกับที่พระผูม้ ีพระภาคตรัสแล้วข้างต้น

๑

เรื่องนี้เห็นชัดว่า เป็นเหตุการณ์ภายหลังปรินพพ ิ าน เมื่อสร้างกรุงปาตลิบุตรแล้ว แต่เนื้อธรรมะยกของเก่ามาแสดง

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต

802

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒ (หมวดนี้ มี ๕ วรรค วรรคละประมาณ ๑๐ สูตรเช่นเคย วรรคที่ ๑ ชื่อนีวรณวรรค ว่ า ด้ ว ยนี วร ณ์ วรรคที่ ๒ ชื่ อ สั ญ ญาวรรค ว่ า ด้ ว ยความกำ� ำ หนดหมายในใจ วรรคที่ ๓ ชื่อโยธาชีววรรค ว่าด้วยนักรบ วรรคที่ ๔ ชื่อเถรวรรค ว่าด้วยภิกษุผู้เป็นเถระ หรือผู้เฒ่า วรรคที่ ๕ ชื่อกกุธวรรค ว่าด้วยบุตรแห่งโกลิยกษัตริยพร ์ ะนามว่ากกุธะ) วรรคที่ ๑ ชื่อนีวรณวรรค ว่าด้วยนีวรณ์ ๑. ทรงแสดงนีวรณ์ ๕ ว่า ท่วมทับจิตแล้วทำ�ำให้ปัญญาอ่อนกำ�ำลัง และตรัสเรียกว่า อกุศลราศี (กองแห่งอกุศล) คือความพอใจในกาม ความคิดปองร้าย ความคิดหดหู่ง่วงงุน ความฟุง้ สร้านรำ�ำคาญใจ ความลังเลสงสัย เมือ่ ภิกษุละไม่ได้ ก็เป็นไปไม่ได้ที่จะรูจ้ กั ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อ่ืน หรือประโยชน์ทั้งสองอย่าง หรือจักทำ�ำให้แจ้งญาณทัสสนะวิเศษอันควรแก่ พระอริยะอันยิง่ กว่าธรรมดาของมนุษย์ ต่อเมือ่ ละได้ จงึ เป็นไปได้ที่จะรูจ้ กั ประโยชน์ตน เป็นต้น ตรัสแสดงองค์ของภิกษุผู้มีความเพียร๑ ๕ อย่าง คือมีศรัทธา เชื่อปัญญาตรัสรู้ของ พระพุทธเจ้า มีอาพาธน้อย ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ทำ�ำตนให้ปรากฏตามความจริงในพระศาสดา และในเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ มีความเพียร มีปัญญา ทรงแสดงสมัยทีไ่ ม่สมควรตัง้ ความเพียร ๕ ประการ คือเป็นคนแก่ ถูกโรคเบียดเบียน หาอาหารได้ยาก เกิดจลาจลประชาชนอพยพ สงฆ์แตกกัน ถ้าตรงกันข้ามก็เป็นสมัยอันสมควร มารดาและบุตรออกบวชเป็นภิกษุณ ภ ี กิ ษุ คลกุ คลีกนั มาก ในที่สดุ ลาสิกขาออกมาอยู่ ร่วมกันอย่างสามีภริยา พระผู้มีพระภาคทรงทราบ ตรัสว่า รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ของ หญิงเป็นที่ต้งั แห่งความกำ�ำหนัด ความผูกพัน ยิ่งกว่าสิ่งอื่น ๆ ตรัสสอนภิกษุรูปหนึ่ง ให้สำ�ำรวมอินทรีย ร์ ู้ประมาณในอาหาร ประกอบความเพียรเป็น เครือ่ งตืน่ (ไม่เห็นแก่นอน) มีปญ ั ญาเห็นแจ้ง เจริญโพธิปกั ขิยธรรม (ธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งปัญญา ตรัสรู้) เธอทำ�ำตาม ก็ได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ ตรัสสอนว่า หญิง ชาย คฤหัสถ์ บรรพชิต ควรพิจารณาฐานะ ๕ เนือง ๆ คือ (๑) เรามีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ลว่ งพ้นความแก่ไปได้ (อันจะทำ�ำให้ละความเมา ในความเป็นหนุมส ่ าวได้)

๑

ปธานิยังคะ แปลตามอรรถกถา ที่แล้วมาเคยแปลว่า องค์ ๕ ที่ควรตั้งไว้เป็นประธาน (ดูหน้า ๕๑๘ หมวด ๕)

803

(๒) เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปได้ (อันจะทำ�ำให้ละ ความเมาในความเป็นผู้ไม่มีโรคได้) (๓) เรามีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ (อันจะทำ�ำให้ละความ เมาในชีวิตได้) (๔) เราจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น (อันจะทำ�ำให้ละความติด หรือความกำ�ำหนัดด้วยอำ�ำนาจแห่งความพอใจหรือฉันทราคะได้) (๕) เรามีกรรมเป็นของตน ทำ�ำกรรมใดไว้จักได้รับผลของกรรมนั้น (อันจะทำ�ำให้ ละทุจจริตกาย วาจา ใจ ได้) เจ้าลิจฉวีพระนามว่ามหานามะ เปล่งอุทานว่า ชาววัชชีจกั รอด ชาววัชชีจกั รอด๑ และได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาค ให้เหตุผลที่เปล่งอุทานเช่นนั้น เพราะทรงเห็นลิจฉวีกุมารทั้งหลาย ซึ่งเป็นผู้ดุร้าย แย่งปล้นของขาย เช่น อ้อย พุทรา ขนม มากิน เดินเขี่ยเท้าผู้หญิงข้างหลัง แต่ กลับมายืนพนมมือนิ่งเข้าไปใกล้พระผู้มีพระภาค จึงตรัสว่า ผู้ใดก็ตาม ใช้ทรัพย์ให้ได้ถูกทาง ๕ ประการ (ดั่งที่ตรัสสอนไว้ในหน้า ๘๐๐) ผู้นั้นย่อมหวังความเจริญได้ไม่มีเสื่อม ตรัสว่าผู้บวชเมื่อแก่ ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง หาได้ยาก คือเป็นผู้ละเอียดอ่อน เป็นต้น (แปลไว้อย่างละเอียดแล้วหน้า ๑๑๒ - ๑๑๓ ข้อ ๖๙ และ ๗๐) วรรคที่ ๒ ชื่อสัญญาวรรค ว่าด้วยความกำ�ำหนดหมายในใจ ๒. ทรงแสดงสัญญา ๕ สองชุด ว่า ถ้าเจริญ ทำ�ำให้มาก จะมีผล อานิสงส์มาก มีพระนิพพาน (อมตะ) เป็นที่สุด คือ ชุดแรก ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่งาม ว่ามีโทษ ในความตาย ว่าน่าเกลียดใน อาหาร ว่าไม่น่ายินดีในโลกทั้งปวง ชุดที่สอง กำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยง ว่าไม่ใช่ตัวตน ในความตาย ว่าน่าเกลียดใน อาหาร ว่าไม่น่ายินดีในโลกทั้งปวง (ฉบับไทยซ้�้ำำกันทั้งสองชุด แต่ฉบับ ยุโรปและพม่าแยกกัน จึงแยกให้เห็นทั้งสองชุด) ตรัสว่า อริยสาวก อริยสาวิกา (สาวกชายหญิงของพระอริยะ) เจริญด้วยความเจริญ อันประเสริฐ ชื่อว่าถือเอาสาระ ถือเอาส่วนประเสริฐของกายไว้ได้ คือเจริญด้วยศรัทธา ศีล การสดับ การสละ และปัญญา ๑

ตามศัพท์ว่า ชาววัชชีจักเป็น ภวิสฺสนฺต วิ ชฺชี

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต

804

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสว่า ภิกษุที่ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรที่เพื่อนพรหมจารีจะสนทนาด้วย อยูร่ ่วมด้วย คือตนเองสมบูรณ์ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุติ วิมุตติญาณทัสสนะ และตอบปัญหาที่ต้งั ขึ้นด้วย ถ้อยคำ�ำที่ชักชวนให้ถึงพร้อมด้วยศีล สมาธิ เป็นต้น ตรัสว่า ภิกษุภิกษุณีเจริญ ทำ�ำให้มากซึ่งธรรม ๕ อย่าง ย่อมหวังผล ๒ อย่างได้ คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน กับถ้ายังมีกิเลสเหลือก็เป็นพระอนาคามี ธรรม ๕ อย่าง คือ ฉันทะ พอใจ วิรยิ ะ เพียร จิตตะ เอาใจใส่ วิมงั สา พิจารณาสอบสวน และอุสโสฬหิ กระตือรือร้น (อรรถกถาแก้ว่า ความเพียรอย่างแรงกล้า) ตรัสว่า เมื่อก่อนตรัสรู้ ได้ทรงเจริญธรรม ๕ อย่างข้างต้น (มีฉันทะ เป็นต้น) มาแล้ว ได้ทรงบรรลุความเป็นผู้ควรเป็นพยาน ในธรรมนั้น ๆ คืออภิญญา ๖ (มีแสดงฤทธิ์ได้ เป็นต้น ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะเป็นที่สุด) ตรัสว่า ธรรม ๕ อย่างที่เจริญ ทำ�ำให้มากแล้ว เป็นไปเพื่อพระนิพพาน คือเห็นว่าไม่งาม ในกาย กำ�ำหนดหมายว่าน่าเกลียดในอาหาร ว่าไม่น่ายินดีในโลกทั้งปวง ว่าไม่เที่ยงในสังขาร ทั้งปวง กำ�ำหนดหมายในความตาย แล้วทรงแสดงธรรม ๕ อย่างนั้น ว่าเป็นไปเพื่อสิ้นอาสวะ (กิเลสที่ดองสันดาน) วรรคที่ ๓ ชื่อโยธาชีววรรค ว่าด้วยนักรบ ๓. ตรัสแสดงธรรม ๕ อย่างข้างต้น (มีเห็นว่าไม่งามในกาย เป็นต้น) ว่า เจริญ ทำ�ำให้ มากแล้วจะทำ�ำให้มีเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ เป็นผลเป็นอานิสงส์ เมื่อภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นเพราะ สมาธิ (เจโตวิมตุ )ิ และหลุดพ้นเพราะปัญญา (ปัญญาวิมตุ )ิ ก็ชอ่ื ว่า (เหมือนตีเมืองข้าศึกได้๑ คือ) (๑) ถอนลิ่ม (เครื่องกีดขวาง) เทียบด้วยละอวิชชาอย่างถอนราก (๒) ถมคู เทียบด้วยละความเวียนว่ายตายเกิด (๓) ถอนเสาระเนียด เทียบด้วยละตัณหาอย่างถอนราก (๔) ถอดกลอน (อรรถกถาแก้ว่า ทำ�ำลายบานประตู) เทียบด้วยละสัญโญชน์ (กิเลสเครื่องผูกมัด) เบื้องต่�่ำำ ๕ อย่างถอนราก (๕) เป็นผู้ประเสริฐ วางธง วางภาระ พักพล เทียบด้วยละความถือตัวว่า เราเป็น นั่น เป็นนี่ อย่างถอนราก ๑

ข้ออุปมาในการตีเมืองข้าศึกได้น้ ี หมายความว่า จะต้องทำ�ำลายเครือ่ งกีดขวางทุกชนิดทีฝ่ า่ ยรับทำ�ำไว้ คอื (๑) ทำ�ำลาย เครื่องกีดขวางรอบนอกก่อนถึงคูเมือง (๒) ถมคูเมือง (๓) ถอนเสาระเนียด คือเสาที่ปักไว้อย่างแข็งแรงด้านนอก ของประตู (๔) ถอดกลอนประตูเมือง เปิดบานประตูออกไป (๕) วางธง วางสิ่งแบกหาม พักพล

805

ภิกษุรูปหนึ่งกราบทูลถามว่า ด้วยเหตุเพียงเท่าไร ภิกษุช่ือว่ามีธรรมะเป็นเครื่องอยู่ ตรัสตอบว่า (๑) ผู้เรียนธรรม แต่เว้นว่างการหลีกเร้น ไม่ประกอบความสงบแห่งจิตภายใน เนือง ๆ เรียกว่าผู้มากด้วยปริยัติ (การเรียน) แต่ไม่เรียกว่าผู้มีธรรมเป็น เครื่องอยู่ (๒) ผู้แสดงธรรมตามที่ฟังแล้วเรียนแล้วแก่ผู้อ่ืน แต่ไม่ปฏิบัติ (เหมือนข้อ ๑) เรียกว่าผูม้ ากด้วยบัญญัติ แต่ไม่เรียกว่ามีธรรมเป็นเครื่องอยู่ (๓) รู้สาธยาย (ท่องบ่น) ธรรมตามที่ฟังแล้ว เรียนแล้ว แต่ไม่ปฏิบัติ เรียกว่าผู้ มากไปด้วยการสาธยาย แต่ไม่เรียกว่าผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่ (๔) ผู้ตรึก ตรอง เพ่งด้วยใจ ซึ่งธรรมตามที่ฟังแล้ว เรียนแล้ว แต่ไม่ปฏิบัติ เรียกว่าผูม้ ากไปด้วยการตรึก แต่ไม่เรียกว่าผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่ (๕) ผู้เรียนธรรม ไม่ทำ�ำวันทั้งวันให้ล่วงไปด้วยการเรียน ไม่เว้นว่างการหลีกเร้น ประกอบด้วยความสงบแห่งจิตภายในเนือง ๆ (คือเรียนแล้วปฏิบัติ) เรียกว่า ผูม้ ีธรรมเป็นเครื่องอยู่ อีกนัยหนึ่งทรงแสดงว่า ผู้รู้อรรถ (เนื้อความ) แห่งธรรมนั้นยิ่งขึ้นไปด้วยปัญญา ชื่อว่าผูม้ ีธรรมเป็นเครื่องอยู่ ทรงแสดงนักรบ ๕ ประเภท คือ (๑) เห็นฝุ่นฟุ้ง ก็ไม่กล้าเข้าสู่สงคราม (๒) เห็นยอดธง ก็ไม่กล้าเข้าสู่สงคราม (๓) ได้ยินเสียงกึกก้องของกองทัพ ก็ไม่กล้าเข้าสู่สงคราม (๔) ถูกฆ่าตายในสงคราม (๕) เอาชนะข้าศึกได้ แต่ละข้อ เทียบด้วยการประพฤติพรหมจรรย์ของภิกษุ ทรงแสดงนักรบอีก ๕ ประเภทคือ (๑) ที่ถูกฆ่าตายในสงคราม (๒) ที่ถูกยิง (ด้วยลูกศร) ญาตินำ�ำมาตายกลางทาง (๓) ที่ถูกยิงญาตินำ�ำมาพยาบาล ตายในภายหลัง (๔) ที่ถูกยิง ญาตินำ�ำมาพยาบาลและหาย (๕) ที่ชนะสงคราม

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต

806

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

แต่ละข้อเทียบด้วยการประพฤติพรหมจรรย์ของภิกษุเช่นกัน ทรงแสดงอนาคตภัย (ภัยในอนาคต) ๕ อย่าง ซึ่งภิกษุผู้อยู่ป่าเมื่อมองเห็น ก็ควรเป็น ผู้ไม่ประมาท พากเพียร เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ คือ (๑) เราอยู่ป่าคนเดียวอาจถูกแมลงป่องต่อย หรือตะขาบกัดตายได้ (๒) เราอาจพลาดล้ม อาหารทีบ่ ริโภคอาจเป็นพิษ ดีของเราอาจกำ�ำเริบ เสมหะของ เราอาจกำ�ำเริบ ลมเพียงดังศัสตราอาจกำ�ำเริบ เราอาจตายได้เพราะเหตุน้นั (๓) เราอาจพบกับสัตว์รา้ ย เช่น ราชสีห์ เสือโคร่ง เป็นต้น สัตว์เหล่านัน้ อาจทำ�ำลาย ชีวิตเราให้ตายได้ (๔) เราอาจพบกับพวกโจรที่ปล้นแล้วหรือยังมิได้ปล้น มันอาจฆ่าเราให้ตายได้ (๕) อมนุษย์ร้ายที่อยู่ในป่า อาจฆ่าเราให้ตายได้ ทรงแสดงอนาคตภัยอีก ๕ อย่าง ที่ภกิ ษุเมือ่ มองเห็น ก็ควรเป็นผูไ้ ม่ประมาท พากเพียร เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ คือ (๑) ขณะนี้เรายังหนุม ่ แต่ก็จะมีสมัยที่ความแก่จะมาถึงร่างกายนี้ ทำ�ำให้ยากที่จะ ใส่ใจคำ�ำสอนของพระพุทธเจ้า จะเสพเสนาสนะอันสงัด (๒) ขณะนี้เรายังมีโรคน้อย แต่กจ็ ะมีสมัยที่ความเจ็บไข้จะมาถึงร่างกายนี้ (๓) ขณะนี้ขา้ วหาง่าย แต่กจ็ ะมีสมยั ที่ขา้ วหายาก มนุษย์จะอพยพไปหาสถานทีห่ า อาหารง่าย และการอยูป่ ะปนคลุกคลีทำำ� ให้ยากจะใส่ใจคำ�ำสอนของพระพุทธเจ้า จะเสพเสนาสนะอันสงัด (๔) ขณะนี้มนุษย์ยงั พร้อมเพรียงกัน แต่กจ็ ะมีสมยั ทีเ่ กิดภัย คือการก่อการกำ�ำเริบ ในดง ชาวชนบทขึน้ เกวียนเดินทางกระจัดกระจายไป พวกมนุษย์อพยพไปสู่ ที่ที่ปลอดภัย และการอยูป่ ะปนคลุกคลีทำำ� ให้ยากจะใส่ใจคำ�ำสอนของพระพุทธเจ้า จะเสพเสนาสนะอันสงัด (๕) บัดนี้สงฆ์ยังพร้อมเพรียงกัน แต่ก็จะมีสมัยที่สงฆ์แตกกัน ซึ่งยากที่จะใส่ใจ คำ�ำสอนของพระพุทธเจ้า จะเสพเสนาสนะอันสงัด แล้วทรงแสดงอนาคตภัยอื่นเกี่ยวกับการที่ภิกษุจะประพฤติไม่ดีไม่งาม วรรคที่ ๔ ชื่อเถรวรรค ว่าด้วยภิกษุผู้เป็นเถระหรือผู้เฒ่า ๔. ตรัสแสดงธรรมฝ่ายชั่ว ๕ ประการ ของภิกษุผู้เป็นเถระ ซึ่งจะทำ�ำให้ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของเพื่อนพรหมจารี คือกำ�ำหนัด คิดประทุษร้าย หลง กำ�ำเริบ มัวเมาในอารมณ์

807

อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำ�ำหนัด เป็นต้น ในฝ่ายดีทรงแสดงโดยนัยตรงกันข้าม และได้ทรงแสดง ธรรมฝ่ายชั่วฝ่ายดีทำ�ำนองเดียวกันนี้อีกหลายนัย ทรงแสดงธรรมะที่เป็นไปเพื่อความเสื่อมของภิกษุผู้เป็นเสขะ (ยังศึกษาเพื่อคุณ ความดีสูงขึ้นไป) ๕ ประการ คือความยินดีในการงาน๑ ในการพูดมาก ในการนอนหลับ ในการ คลุกคลีด้วยหมู่ ไม่พิจารณาจิตตามที่หลุดพ้นแล้ว และฝ่ายดีทรงแสดงโดยนัยตรงกันข้าม และได้ทรงแสดงธรรมฝ่ายชั่วฝ่ายดีทำ�ำนองนี้ในนัยอื่นอีก วรรคที่ ๕ ชื่อกกุธวรรค ว่าด้วยบุตรแห่งโกลิยกษัตริย์พระนามว่ากกุธะ ๕. ทรงแสดงสัมปทา (ความถึงพร้อมหรือความสมบูรณ์ ๕ อย่าง หลายนัย ซ้�้ำำกับที่ ตรัสไว้ในตอนต้น ๆ (หมวด ๕๐ ที่ ๑)) แล้วทรงแสดงการพยากรณ์ (อ้างว่าได้บรรลุ) อรหัตตผล ๕ อย่าง คือ พยากรณ์ เพราะโง่เขลา ปรารถนาลามกจึงพยากรณ์ พยากรณ์เพราะเป็นบ้า พยากรณ์ด้วยเข้าใจผิด ว่าได้บรรลุ พยากรณ์โดยชอบ (คือได้บรรลุจริง) ทรงแสดงการอยู่เป็นสุข ๕ อย่าง คือเข้าฌานที่ ๑ ถึงที่ ๔ และทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ ทรงแสดงว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ จะตรัสรู้ธรรมที่ไม่กำ�ำเริบไม่นานเลย คือบรรลุความเป็นผู้แตกฉานในอรรถ ในธรรม ในภาษาพูด ในปฏิภาณ และพิจารณาจิตตามที่ หลุดพ้นแล้ว ทรงแสดงว่า ภิกษุเสพสติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ จะบรรลุธรรมที่ไม่กำ�ำเริบไม่นานเลย คือมีความริเริ่มในการงานน้อย มีกิจน้อย เลี้ยงง่าย สันโดษดีในเครื่องประกอบแห่งชีวิต มีอาหารน้อย ไม่เห็นแก่ท้อง หลับน้อย ประกอบธรรม เป็นเครื่องตื่น สดับตรับฟังมาก ทรงจำ�ำไว้ได้ พิจารณาจิตตามที่หลุดพ้นแล้ว และทรงแสดงยักย้ายอีกหลายนัยคล้ายคลึงกัน ทรงแสดงว่าพระตถาคตย่อมแสดงธรรมด้วยความเคารพ (ด้วยอาการอันดีงาม ไม่ใช่ ทำ�ำอย่างเสียไม่ได้) แก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา แก่คนส่วนใหญ่ และแม้แก่พวก เนสาท (ขอทานและพรานนก มีความหมายรวมในคำ�ำวา่ เนสาท) ที่นำำข � า้ วติดตัวไป๒ เปรียบเหมือน ราชสีห์ เมื่อจะประหารเหยื่อก็ประหารด้วยความเคารพ (ด้วยอาการอันดีงาม ผึ่งผาย) ๑ หมายถึงการงานที่เป็นแบบคฤหัสถ์ หรือการงานที่ไม่เนื่องด้วยการอบรมจิตใจ ๒

อันนภาระ มีภาระเรื่องข้าว คือแบกข้าว นำ�ำข้าวติดตัวไป หรือเอาข้าวทูนหัวไป

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต

808

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสกะพระมหาโมคคัลลานะถึงศาสดา ๕ ประเภท ทีต่ อ้ งอาศัย หรือหวังความคุมคร ้ อง จากสาวก ส่วนพระองค์ไม่ต้องหวังเช่นนั้น ตติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๓ (ในหมวดนี้มี ๕ วรรค วรรคที่ ๑ ชื่อผาสุวิหารวรรค ว่าด้วยความอยู่เป็นผาสุก วรรคที่ ๒ ชื่ออันธกวินทวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในเมืองอันธกวินทะ วรรคที่ ๓ ชื่อคิลานวรรค ว่าด้วยคนไข้ วรรคที่ ๔ ชื่อราชวรรค ว่าด้วยพระราชา วรรคที่ ๕ ชื่อติกัณฑกีวรรค ว่าด้วย เหตุการณ์ในป่าติกัณฑกี) วรรคที่ ๑ ชื่อผาสุวิหารวรรค ว่าด้วยความอยู่เป็นผาสุก ๑. ตรัสแสดงธรรมะที่ทำ�ำให้แกล้วกล้า ๕ อย่าง คือการที่มีศรัทธา มีศีล มีการสดับ ตรับฟังมาก ปรารภความเพียร มีปัญญา ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง ทำ�ำให้ถูกรังเกียจว่าเป็นภิกษุช่ว ั แม้จะเป็น พระอรหันต์กไ็ ม่พน้ ถูกรังเกียจ คือ (๑) เทีย่ วไปในทีอ่ ยูข่ องหญิงแพศยา (๒) เทีย่ วไปในทีอ่ ยูข่ อง หญิงหม้าย (๓) เที่ยวไปในที่อยู่ของสาวใหญ่ (โบราณเรียกว่าหญิงเทื้อ) (๔) เที่ยวไปในที่อยู่ของ กะเทย (๕) เทีย่ วไปในทีอ่ ยูข่ องนางภิกษุณี (อรรถกถาแก้วา่ ไปเสมอ ๆ อันแสดงว่า ถ้ามีธรุ ะเป็น กิจจะลักษณะ และมีเหตุสมควรไปได้) ตรัสวา่ ภิกษุช่วั เปรียบเหมือนโจร อาศัยสิง่ ต่าง ๆ ๕ อย่าง มีทางอันไม่สม่�่ำำเสมอ เป็นต้น (ทางไม่สม่�่ำำเสมอเทียบด้วยการกระทำ�ำทางกาย วาจา ใจ อันไม่สม่�่ำำเสมอคล้ายกับที่ย่อไว้ใน หน้า ๗๓๘) ทรงแสดงว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง เป็นสมณะละเอียดอ่อน คือ (๑) มีคนขอร้องจึงบริโภคปัจจัย ๔ มาก ไม่มีคนขอร้องก็บริโภคน้อย (๒) เพื่อนพรหมจารีประพฤติต่อเธอด้วยกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม อันน่า พอใจ นำ�ำเข้าไปแต่สิ่งที่น่าพอใจโดยมาก ในทางไม่น่าพอใจน้อย (๓) มีโรคน้อย (๔) เข้าฌานที่ ๑ ถึง ๔ ได้ตามปรารถนา (๕) ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ ๑

๒

ถอดความไว้แล้วในหน้า ๓๘๐ (พระเทวทัตคิดการใหญ่)

809

ทรงแสดงว่า เมื่อกล่าวโดยชอบก็อาจกล่าวถึงพระองค์ได้ว่า สมณะละเอียดอ่อน ทรงแสดงการอยู่เป็นสุข ๕ อย่าง คือตั้งกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม อันประกอบ ด้วยเมตตา มีศลี อันดีเสมอกันกับเพือ่ นพรหมจารี มคว ี ามเห็นอันดีเสมอกันกับเพือ่ นพรหมจารี ตรัสกะพระอานนท์ว่า เพียงด้วยเหตุข้อใดข้อหนึ่งดังต่อไปนี้ ภิกษุสงฆ์ก็จะพึงอยู่ ผาสุก คือ (๑) ภิกษุสมบูรณ์ด้วยศีลด้วยตนเอง ไม่ทำ�ำผู้อื่นให้เป็นไป (ตั้งอยู่) ในอธิศีล๑ (๒) ภิกษุเพ่งเล็งตัวตนเอง ไม่เพ่งเล็งบุคคลอื่น๒ (๓) ภิกษุไม่มีใครรู้จักมาก แต่ก็ไม่สะดุ้งกลัวด้วยข้อนั้น (๔) ได้ฌานที่ ๑ ถึงที่ ๔ ตามปรารถนา (๕) ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ ทรงแสดง ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะว่า ทำ�ำให้ภิกษุเป็นผู้ควร ของคำ�ำนับ ของต้อนรับ เป็นเนื้อนาบุญของโลก และตรัสว่า ภิกษุผปร ู้ ะกอบด้วยธรรม ๕ อย่างชื่อว่าเป็นผู้ไม่ติดขัดใน ๔ ทิศ คือมีศล ี มีการสดับตรับฟัง ยินดีดว้ ยปัจจยั ๔ ตามมีตามได้ ได้ฌาน ๔ ตามปรารถนา ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมตุ ิ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ และทรงแสดงว่า ภิกษุเช่นนั้นควรเสพเสนาสนะป่าอันสงัด วรรคที่ ๒ ชื่ออันธกวินทวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในเมืองอันธกวินทะ ๒. ตรัสว่า ภิกษุผู้เข้าสกุล (เข้าไปฉันเป็นประจำ�ำ) ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง ย่อม ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจในสกุล คือสนิทสนมกับผู้ไม่คุ้นเคย ไม่เป็นใหญ่แต่ทำ�ำเป็นเจ้ากี้ เจ้าการ ชอบคนสกุลที่แตกกัน ชอบกระซิบที่หู ขอมากเกินไป แล้วทรงแสดงฝ่ายดีในทาง ตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง ไม่ควรถือเอาเป็นปัจฉาสมณะ (พระ เดินตามหลัง) คือไปไกล หรือใกล้เกินไป ไม่รับสิ่งที่มีอยู่ในบาตร ไม่ห้ามเมื่อพูดใกล้จะเป็น อาบัติ พูดขัดในระหว่างที่กำ�ำลังพูด มีปัญญาทราม แล้วทรงแสดงฝ่ายดีในทางตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่างไม่ควรเข้าสัมมาสมาธิ คือไม่อดทนต่อรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ แล้วทรงแสดงฝ่ายดีในทางตรงกันข้าม ๑ แม้ไม่ต้องชักชวนคนอื่นก็ดพี อแล้ว ๒

แม้ไม่เพ่งเล็งคนอื่น เพียงแต่เพ่งเล็งตัวเองก็พอแล้ว

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต

810

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสสอนพระอานนท์ให้ชักชวนภิกษุบวชใหม่ให้ต้งั อยู่ในธรรม ๕ ประการ คือให้มีศล ี สำ�ำรวมในพระปาฏิโมกข์ ให้สำ�ำรวมอินทรีย์ (มีตา หู เป็นต้น) ให้พูดแต่น้อย ให้เสพเสนาสนะอัน สงัด ให้มีความเห็นชอบ ตรัสว่า นางภิกษุณีประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมตกนรกหรือขึ้นสวรรค์ เหมือน ถูกนำ�ำไปตั้งไว้ คือตระหนี่อาวาส ตระหนี่สกุล (ไม่อยากให้สกุลที่เกี่ยวข้องกับตนอุปการะผู้อ่นื ) ตระหนี่ลาภ ตระหนี่ความดี (ทนฟังเขาสรรเสริญผูอ้ น่ื ไม่ได้) ตระหนี่ธรรม (ไม่สอนธรรมแก่ผอู้ น่ื ) หรือตรงกันข้าม กับแสดงความชั่วความดีของนางภิกษุณี ผู้จะชื่อว่าตกนรกหรือขึ้นสวรรค์ อีกหลายนัย วรรคที่ ๓ ชื่อคิลานวรรค ว่าด้วยคนไข้ ๓. ตรัสสอนภิกษุไข้ว่า ถ้ามีธรรม ๕ อย่างก็มีหวังว่าจะทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ ไม่นาน คือพิจารณาเห็นในกายว่าไม่งาม กำ�ำหนดหมายว่าปฏิกูลในอาหาร กำ�ำหนดหมายว่า ไม่น่ายินดีในโลกทั้งปวง พิจารณาเห็นในสังขารทั้งปวงว่าไม่เที่ยง กำ�ำหนดหมายในความตาย ตรัสวา่ ภิกษุหรือภิกษุณผี เู้ จริญธรรมะ ๕ อย่าง ย่อมหวังผลได้ ๒ อย่าง คืออรหัตตผล ในปัจจุบัน หรือถ้ายังมีกิเลสเหลือก็จะได้เป็นพระอนาคามี คือตั้งสติภายในเพื่อมีปัญญาเห็น ความเกิดดับแห่งธรรม นอกนั้นเหมือนข้อธรรมของภิกษุไข้ข้อ ๑ ถึง ๔ ตรัสถึงคนไข้ที่พยาบาลยากและพยาบาลง่าย คนพยาบาลไข้ที่ไม่ดีและดี (แปลไว้ ละเอียดแล้ว หน้า ๑๐๒ ข้อ ๔๖) ทรงแสดงธรรมทีต่ ดั รอนอายุ ๕ ประการ คือทำ�ำสงิ่ ทีไ่ ม่สบาย ไม่รปร ู้ ะมาณในสิง่ ที่สบาย กินของที่ไม่ย่อย (ย่อยยาก) เที่ยวไปผิดเวลา ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ แล้วทรงแสดงธรรมที่ให้ อายุยืน ในทางตรงกันข้าม กับทรงแสดงธรรมะที่ตัดรอนและทำ�ำให้อายุยืนอื่นอีก เปลี่ยนแต่ ตอนท้าย ๒ ข้อ คือ ๔ ทุศล ี ๕ คบคนชั่วเป็นมิตรหรือตรงกันข้าม ทรงแสดงว่า ภิกษุผปร ู้ ะกอบด้วยธรรม ๕ อย่าง ไม่ควรอยูต่ ามลำ�ำพงั แยกจากพระสงฆ์ คือไม่สันโดษ๑ ด้วยปัจจัย ๔ และมากด้วยความตรึกในกาม กับทรงแสดงฝ่ายดีที่ตรงกันข้าม ทรงแสดงทุกข์ของสมณะ ๕ อย่าง คือไม่สนั โดษด้วยปัจจยั ๔ กับประพฤติพรหมจรรย์ อย่างไม่ยินดี ส่วนสุขของสมณะตรงกันข้าม ๑

สันโดษ คือยินดีตามมีตามได้ หรือยินดีด้วยของของตน ไม่ยินดีของของคนอื่น

811

ทรงแสดงบุคคล ๕ ประเภทที่จะต้องไปอบายนรกอย่างไม่มีทางแก้ คือผู้ฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ฆ่าพระอรหันต์ ทำำ� ให้พระโลหิตของพระตถาคตให้หอ้ ด้วยจิตคิดประทุษร้าย ทำ�ำสงฆ์ให้ แตกกัน ทรงแสดงความเสื่อม ๕ อย่าง คือ ความเสื่อมญาติ เสื่อมทรัพย์ เสื่อมเพราะโรค เสื่อมศีล เสื่อมเพราะทิฏฐิ แล้วตรัสว่า ๓ ข้อต้น ไม่ทำ�ำให้เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก แต่ความเสื่อมศีล เสื่อมเพราะทิฏฐิ ทำ�ำให้เขาถึงอบาย เป็นต้น แล้วทรงแสดงความถึงพร้อม ในทางตรงกันข้าม และว่า ๒ ข้อหลังทำ�ำให้เข้าถึงโลกสวรรค์ วรรคที่ ๔ ชื่อราชวรรค ว่าด้วยพระราชา ๔. ทรงแสดงองค์ ๕ ว่า ทำ�ำให้พระเจ้าจักรพรรดิทรงหมุนจักรไปได้ โดยไม่มีใคร หมุนกลับ และทำ�ำให้พระตถาคตหมุนธรรมจักรไปได้ ไม่มีใครหมุนกลับ คือความเป็นผู้ รู้อรรถ รู้ธรรม รู้ประมาณ รู้กาล รู้บริษัท (ประชุมชน) และทรงแสดงว่า องค์ ๕ นี้ ทำ�ำให้ โอรสของพระเจ้าจักรพรรดิทำ�ำได้เช่นเดียวกับพระราชบิดาและทำ�ำให้พระสาริบุตรทำ�ำได้เช่น พระตถาคต ต่ อ จากนั้ น ทรงแสดงคุ ณ ธรรมของพระเจ้ า จั ก รพรรดิ เ ที ย บกั บ ของพระตถาคต คุณธรรมของพระราชา คุณธรรมของเชฏฐโอรสแห่งพระราชา เทียบกับของภิกษุ๑ ทรงแสดงถึงผู้หลับน้อยตื่นมาก ๕ ประเภท (แปลไว้แล้ว หน้า ๑๐๔ ข้อ ๔๙) ทรงแสดงถึงช้างของพระราชา ทีอ่ ดทนต่อรูป เสียง กลิน่ รส โผฏฐัพพะ เทียบด้วยภิกษุ ผูม้ คี ณ ุ ธรรมเช่นนัน้ และแสดงคุณสมบัตอิ น่ื อีก เช่น รูจ้ กั ฟัง รูจ้ กั ฆ่า รูจ้ กั รักษา รูจ้ กั อดทน รูจ้ กั ไป เทียบคุณธรรมของภิกษุ วรรคที่ ๕ ชื่อติกัณฑกีวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในป่าติกัณฑกี ๕. ทรงแสดงบุคคล ๕ ประเภท คือให้แล้วดูหมิ่น อยู่ด้วยกันแล้วดูหมิ่น มีหน้า รับเอา (หูเบาเชื่อง่าย) โลเล โง่เง่า (ไม่รู้ธรรมอันเป็นกุศล อกุศล) ตรัสแสดงบุคคล ๕ ประเภท คือ ผูร้ เิ ริ่มด้วยเดือดร้อน ผูร้ เิ ริ่มแต่ไม่เดือดร้อน ไม่รเิ ริ่ม และเดือดร้อน ไม่ริเริ่มไม่เดือดร้อน (อย่างแรก) ไม่ริเริ่มไม่เดือดร้อน (อย่างหลัง) โดยอธิบายว่า ริเริ่มหรือ ไม่ริเริ่ม ได้แก่รู้หรือไม่รู้เจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ ตามเป็นจริง เดือดร้อนหรือไม่ ๑

คุณธรรม ๕ ประการของภิกษุซ้�้ำำกบั ทีเ่ คยกล่าวมาแล้วในปธานิยงั คะ ๕ (ดูหน้า ๕๑๘ หมวด ๕) และมีศล ส ี ดับมาก เป็นต้น

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต

812

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เดือดร้อน ได้แก่อกุศลบาปธรรมดับไปโดยไม่เหลือ หรือไม่ดับ มีคำ�ำอธิบายพิเศษเฉพาะข้อหลัง ที่ว่า ไม่ริเริ่ม และไม่เดือดร้อนนั้น คือทั้งรู้วิมุติตามเป็นจริง และอกุศลบาปธรรมดับไปโดย ไม่เหลือ เจ้าลิจฉวีสนทนากันว่า ความปรากฏขึ้นแห่งรัตนะ ๕ คือ ช้างแก้ว ม้าแก้ว แก้วมณี นางแก้ว ขุนพลแก้ว หาได้ยากในโลก ตรัสตอบว่า ความปรากฏขึ้นแห่งรัตนะ ๕ คือพระตถาคต พระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว ผู้แสดงพระธรรมวินัยนั้น ผู้รู้พระธรรมวินัยนั้น และผู้ที่รู้แล้วปฏิบัติตามพระธรรมวินัยนั้น หาได้ยากในโลก ตรัสสอนให้ภิกษุทั้งหลายพิจารณา ในเรื่องปฏิกูลและไม่ปฏิกูล ในสิ่งที่ไม่ปฏิกูล และปฏิกูล เป็นต้น ยักย้ายหลายนัย เพื่อมิให้เกิดราคะ โทสะ โมหะ และให้มีสติสัมปชัญญะ วางเฉยได้ในสิ่งเหล่านั้น ตรัสเรื่องผู้ละเมิดศีล ๕ เป็นผู้ตกนรก ผูป้ ฏิบัติตามศีล ๕ เป็นผู้ขึ้นสวรรค์ และภิกษุผู้เป็นมิตรที่ไม่ควรคบและควรคบ ผู้ไม่ควรคบ คือให้ทำ�ำการงาน (มีทำ�ำนา เป็นต้น)๑ ก่ออธิกรณ์ ประพฤติผดิ ในภิกษุผเู้ ป็นใหญ่เป็นประธาน เดินทางนาน เดินทางโดยไม่มี จุดหมาย (ใช้เวลาให้ล่วงไปในการเดินทาง) ไม่สามารถชักชวนปลอบใจผู้อื่นด้วยธรรมิกถาตาม กาลอันสมควร ฝ่ายดีคือที่ตรงข้าม ตรัสแสดงอสัปปรุ สท ิ าน และสัปปรุ สท ิ าน (ทาน ของคนชั่ว คนดี) อย่างละ ๕ คือให้ทาน ด้วยไม่เคารพ ให้ไม่ดีงาม ไม่ให้ด้วยมือของตน ให้สิ่งที่เป็นเดน (หรือให้เหมือนอย่างทิ้งขว้าง) ให้โดยไม่เห็นอนาคต (ปราศจากความเชื่อในผลของทาน) ส่วนที่ดีคือตรงกันข้าม ตรัสแสดงสัปปุริสทาน พร้อมทั้งผลอีก ๕ อย่าง คือ ให้ทานด้วยศรัทธา ทำ�ำให้รูปงาม ให้ทานด้วยความเคารพ ทำ�ำให้บุตร ภริยา บ่าวไพร่ เชื่อถ้อยฟังคำ�ำ ให้ทานตามกาล ทำ�ำให้ความ ต้องการที่เกิดขึ้นตามกาลบริบูรณ์ ให้ทานด้วยจิตอนุเคราะห์ ทำ�ำให้มีจิตน้อมไปเพื่อบริโภค ในกามคุณ ๕ อันโอฬาร (มีทรัพย์แล้วได้ใช้ ไม่เหมือนบางคนที่มั่งมี แต่ไม่คิดใช้ ยอมอดอยาก) ให้ทานไม่กระทบตน ไม่กระทบผู้อื่น ทำ�ำให้ทรัพย์ที่เกิดขึ้นไม่ถึงความวิบัติจากไฟ จากน้�้ำำ จากพระราชา จากโจร จากผู้ไม่ชอบกัน จากทายาท (ก่อนที่จะตรัสแสดงผลพิเศษของแต่ละข้อ ได้แสดงผลเหมือน ๆ กัน ทุกข้ออย่างหนึ่ง คือทำ�ำให้มั่งคั่งทรัพย์มาก) ๑

ทำ�ำเอง หรือคุมให้ทำ�ำ สั่งให้ทำ�ำก็จัดอยู่ในประเภทเดียวกัน

813

ทรงแสดงว่า ธรรม ๕ อย่าง คือความยินดีในการงาน ในการพูดมาก ในการนอนหลับ ในการคลุกคลีด้วยหมู่ การไม่พิจารณาจิตตามที่หลุดพ้นแล้ว เป็นไปเพื่อความเสื่อมของภิกษุ ผู้หลุดพ้นเป็นครั้งคราว (ยังไม่หลุดพ้นเด็ดขาด) ฝ่ายดีตรงกันข้าม และทรงแสดงธรรมะ ๕ ที่เป็นไปเพื่อความเสื่อมเช่นนั้นอีก เป็นแต่เปลี่ยนข้อ ๔ กับข้อ ๕ เป็นไม่สำ�ำรวมอินทรีย์ กับไม่รู้ประมาณในโภชนะ แล้วทรงแสดงฝ่ายดีตรงกันข้าม จตุตถปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๔ (แบ่ ง ออกเป็ น ๕ วรรค วรรคละประมาณ ๑๐ สู ต รเช่ น เดิ ม วรรคที่ ๑ ชื่อสัทธัมมวรรค ว่าด้วยสัทธรรม วรรคที่ ๒ ชื่ออาฆาตวรรค ว่าด้วยความอาฆาต วรรคที่ ๓ ชื่ อ อุ ป าสกวรรค ว่ า ด้ ว ยอุ บ าสก วรรคที่ ๔ ชื่ อ อรั ญ ญวรรค ว่ า ด้ ว ยป่ า วรรคที่ ๕ ชื่อพราหมณวรรค ว่าด้วยพราหมณ์) วรรคที่ ๑ ชื่อสัทธัมมวรรค ว่าด้วยสัทธรรม ๑. ตรัสแสดงถึงผู้ฟังธรรมที่ไม่ดี๑ และที่ดีหลายนัย ที่ไม่ดี เช่น ข่มหรือดูหมิ่นเรื่อง ที่แสดง ผู้แสดง ตัวเอง มีจิตฟุ้งสร้าน มีจิตไม่มีอารมณ์เป็นหนึ่ง ไม่ใส่ใจโดยแยบคาย ที่ดีคือ ตรงกันข้าม เป็นต้น วรรคที่ ๒ ชื่ออาฆาตวรรค ว่าด้วยความอาฆาต ๒. ตรัสสอนวิธีนำ�ำออกซึ่งความอาฆาต ๕ อย่าง คือ พึงเจริญเมตตา กรุณา อุเบกขา ในผู้ที่ตนคิดอาฆาต พึงไม่สนใจในบุคคลนั้น พึงคิดไปในทางที่ว่า ใครทำ�ำกรรมคนนั้นก็จะ ได้รับผล (สัตว์มีกรรมเป็นของของตน) ต่อจากนั้นเป็นคำ�ำสอนของพระสาริบุตร ในเรื่องทำ�ำนอง เดียวกัน เป็นแต่ยักย้ายนัย วรรคที่ ๓ ชื่ออุปาสกวรรค ว่าด้วยอุบาสก ๓. ตรัส แสดงอุบาสกผู้ปร ะกอบด้ วยศี ล ๕ ว่ า เป็ นผู ้ ก้ า วลงสู ่ ความแกล้ วกล้ า ตลอดจนได้ตรัสถึงการค้าขายที่อุบาสกไม่ควรทำ�ำ คือค้าขายเครื่องประหาร (ศัสตรา) ค้าขาย สัตว์เป็น ค้าขายเนื้อสัตว์ ค้าขายน้�้ำำเมา ค้าขายยาพิษ พร้อมทั้งตรัสแสดงคุณของศีล ๕ และ โทษของการล่วงละเมิด เป็นต้น ในที่สุดตรัสเล่าถึงเรื่องภเวสีอุบาสก พร้อมด้วยอุบาสกที่เป็น บริวารอีก ๕๐๐ ต่างแข่งขันทำ�ำความดี ตั้งอยู่ในศีล ๕ ให้ดีกว่ากันขึ้นโดยลำ�ำดับ จนถึงออกบวช สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ ๑

ที่ไม่ดี คือที่ไม่ควรจะก้าวลงสู่ทำ�ำนองคลองธรรม อันถูกต้องในกุศลธรรม ที่ดีคือตรงกันข้าม

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต

814

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วรรคที่ ๔ ชื่ออรัญญวรรค ว่าด้วยป่า ๔. ตรัสแสดงเรื่องภิกษุผู้อยู่ป่า ๕ ประเภท คืออยู่ป่าเพราะโง่ เพราะปรารถนา ลามก (เช่น ต้องการให้คนนับถือ) เพราะเป็นบ้า มีจิตฟุ้งสร้าน เพราะเห็นว่าพระพุทธเจ้าและ พระสาวกสรรเสริญการอยู่ป่า เพราะมีคุณธรรม มีมักน้อย สันโดษ เป็นต้น แล้วตรัสสรรเสริญ ว่า อยู่ป่าเพราะมีคุณธรรมเป็นเลิศ นอกจากนั้นทรงแสดงถึงผู้บำ�ำเพ็ญธุดงค์๑ อื่น ๆ อีก มี ทรงผ้าบังสุกล ุ (ผ้าเปื้อนฝุ่นที่เก็บตก) เป็นต้น ในทำ�ำนองเดียวกัน วรรคที่ ๕ ชื่อพราหมณวรรค ว่าด้วยพราหมณ์ ๕. ตรั ส แสดงธรรมเก่ า แก่ ข องพราหมณ์ ๕ ประการ ซึ่ ง ในบั ด นี้ ไ ม่ ปร ากฏใน พราหมณ์ คือ (๑) พราหมณ์ย่อมอยู่ร่วมกับพราหมณี ไม่อยู่ร่วมกับคนที่มิใช่พราหมณี (๒) พราหมณ์ยอ่ มอยูร่ วม ่ กับพราหมณี ผูม้ รี ะดู ไม่อยูร่ วม ่ กับพราหมณีผไู้ ม่มรี ะดู (ยังเด็กเกินไป ถือความสมควรเมื่อมีระดูแล้ว คือสามารถมีบุตรได้) (๓) พราหมณ์ยอ่ มไม่ซอื้ ขายพราหมณี ย่อมอยูร่ วม ่ กันด้วยความรักใคร่ สมพ ั นั ธ์กนั (๔) พราหมณ์ย่อมไม่สะสมทรัพย์ ข้าวเปลือก ทองเงิน (๕) พราหมณ์ย่อมหาอาหารเย็นกินเย็น หาอาหารเช้ากินเช้า (ถือการภิกขาจาร ไม่สะสมหรือขอเอาไว้กินในมื้ออื่น) ตรัสแสดงธรรมแก่โทณพราหมณ์ เรื่องคุณธรรมของพราหมณ์ในทางที่เนื่องด้วยการ อบรมจิต ตรัสแสดงธรรมแก่สงั คารวพราหมณ์ เรือ่ งคุณธรรมที่ทำำ� ให้มนต์แม้ทไี่ ม่ทอ่ งบ่น ยังคง แจ่มแจ้งอยู่ตลอดกาลนาน โดยชี้ไปที่การทำ�ำให้จิตปราศจากนีวรณ์ ๕ (เฉพาะข้อ ๑ ทรงใช้คำ�ำว่า กามราคะ แทนคำ�ำว่า กามฉันท์ ดูหน้า ๑๑๒ ข้อ ๖๘ หน้า ๔๙๐ ข้อ ๕ และหน้า ๗๖๘) พราหมณ์ช่ือการณปาลี ถามพราหมณ์ช่ือปิงคิยานีถึงคุณงามความดีของพระพุทธเจ้า เมื่อได้ฟังคำ�ำอธิบายก็เลื่อมใส แสดงตนเป็นอุบาสก ตรัสแสดงความปรากฏแห่งรัตนะ ๕ ที่หาได้ยากแก่เจ้าลิจฉวี มีความปรากฏแห่ง พระพุทธเจ้า เป็นต้น ๑

คำ�ำว่า ธุดงค์ หมายถึงข้อปฏิบัติขัดเกลากิเลส มีอยู่ ๑๓ ข้อ มีการอยูป่ ่า เป็นต้น

815

ตรัสแสดงความฝันเรื่องใหญ่ (มหาสุบิน) ๕ ประการ ก่อนที่จะตรัสรู้ คือ (๑) ทรงฝันว่ามีมหาปฐพีเป็นทีบ่ รรทม มีขนุ เขาหิมพานต์เป็นหมอน พระหัตถ์ซา้ ย ขวาพาดมหาสมุทรด้านตะวันออกตะวันตก พระบาททัง้ คูพ่ าดมหาสมุทรด้านใต้ (๒) ทรงฝันว่ามีหญ้าชื่อติริยา๑ เกิดขึ้นจากพระนาภี สูงขึ้นไปจดท้องฟ้า (๓) ทรงฝันว่ามีหนอนสีขาวมีหวดำ ั ำ� ไต่ขนึ้ มาจากพระบาทปกคลุมจนถึงชานุมณฑล (บริเวณเข่า) (๔) ทรงฝันว่ามีนก ๔ ชนิดมีสีต่าง ๆ มาจาก ๔ ทิศ ตกลงมาแทบบาทมูลแล้ว กลายเป็นสีขาวทั้งหมด (๕) ทรงฝันว่าทรงเดินไปมาบนภูเขาอุจจาระลูกใหญ่ แต่ไม่เปื้อนอุจจาระ แล้วทรงอธิบายว่า ข้อที่ ๑ หมายความว่า จะได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ข้อที่ ๒ หมายความว่า จะได้ตรัสรู้ อริยมรรคมีองค์ ๘ ข้อที่ ๓ หมายความว่า พวกคฤหัสถ์นุ่งผ้าขาวจะมาถึงพระตถาคตเป็น สรณะตลอดชีวิต ข้อที่ ๔ หมายความว่า วรรณะทั้งสี่มีกษัตริย์ เป็นต้น จะมาบวชในพระ ธรรมวิ นั ย ที่พร ะตถาคตประกาศแล้ ว และได้ ทำ�ำให้แจ้งวิมุติอันยอดเยี่ยม ข้อที่ ๕ หมายความว่า พระองค์จะได้ลาภปัจจัย ๔ แต่ไม่ติดอยู่ในสิ่ง เหล่านั้น และได้ตรัสแสดงเรื่องอื่น ๆ เช่น ลักษณะ ๕ ของวาจาสุภาษิต (ซึ่งได้แปลไว้ แล้วหน้า ๑๐๖ ข้อ ๕๓) และนิสสารณธาตุ (ธาตุคือความแล่นออก ได้แก่พ้นไป) คือการที่จิต ของบุคคลแล่นออกไป (หรือพ้นไป) จากกาม (ความใคร่) พยาบาท (ความคิดปองร้าย) วิเหสา (ความคิดเบียดเบียน) รูปสักกายะ (กายของตน) ปัญจมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๕ (แบ่งออกเป็น ๕ วรรค วรรคละประมาณ ๑๐ สูตร วรรคที่ ๑ ชื่อกิมพิลวรรค ว่าด้วย พระกิมพิละ วรรคที่ ๒ ชื่ออักโกสกวรรค ว่าด้วยผู้ด่า วรรคที่ ๓ ชื่อทีฆจาริกวรรค ว่าด้วยการ ๑

อรรถกถาแก้ว่า หญ้าคา (ทัพพติณะ)

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต

816

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เที่ยวไป (เดินทาง) นาน วรรคที่ ๔ ชื่ออาวาสิกวรรค ว่าด้วยภิกษุผู้เป็นเจ้าถิ่น วรรคที่ ๕ ชื่อทุจจริตวรรค ว่าด้วยทุจจริต) วรรคที่ ๑ ชื่อกิมพิลวรรค ว่าด้วยพระกิมพิละ ๑. ตรัสแสดงธรรมะแก่พระกิมพิละ ถึงเหตุที่พระสัทธรรมจะตั้งอยู่ไม่นาน หรือ ตั้งอยู่นาน เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว โดยชี้ไปที่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ไม่มี ความเคารพในพระพุทธ ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในการศึกษา ในกันและกัน และตรัสแสดง ถึงเรื่องอื่น ๆ (ที่แปลไว้หน้า ๑๐๗ ข้อ ๕๕ แล้วโดยมาก) วรรคที่ ๒ ชื่ออักโกสกวรรค ว่าด้วยผู้ด่า ๒. ตรัสว่า ภิกษุด่าบริภาษเพื่อนพรหมจารี ผู้กล่าวร้ายพระอริยเจ้า เป็นผู้หวังโทษ ๕ อย่าง คือ ต้องอาบัติปาราชิก ต้องอาบัติช่วั หยาบ มีโรคอย่างหนัก หลงทำ�ำกาละ ตายไปแล้ว เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก แล้วได้ตรัสแสดงโทษของภิกษุผู้ก่อการทะเลาะวิวาท โทษ ของการพูดมาก เป็นต้น วรรคที่ ๓ ชื่อทีฆจาริกวรรค ว่าด้วยการเที่ยวไป (เดินทาง) นาน ๓. ตรัสแสดงโทษของการจาริกไปนาน โดยไม่มีจุดหมายว่า มีอยู่ ๕ อย่าง คือ ไม่ได้ฟังสิ่งที่ยังมิได้ฟัง ที่ฟังแล้วก็ไม่เข้าใจชัดขึ้น ไม่แกล้วกล้า เพราะได้ฟังเพียงเล็กน้อย มีโรคอย่างหนัก ไม่มีมิตร ในทางดีตรงกันข้าม ตรัสแสดงโทษของการอยูปร ่ ะจำ�ำทนี่ านเกินไป ๕ อย่าง คือมีขา้ วของมาก สัง่ สมข้าวของ มาก มีเภสัชมาก สั่งสมเภสัชมาก มีกจิ กรณียะมาก ไม่ฉลาดในการงาน คลุกคลีกับคฤหัสถ์ และบรรพชิต ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ในทางที่ไม่สมควร ออกจากอาวาสไปไหน ก็มี ความห่วงใย แล้วตรัสแสดงอานิสงส์ของการไม่อยู่ประจำ�ำที่นานเกินไป ในทางตรงกันข้าม แล้วได้ตรัสแสดงโทษของการอยู่ประจำ�ำที่นานเกินไปอีก ๕ ข้อ คือทำ�ำให้ตระหนี่๑ ในที่อยู่ ในตระกูล ในลาภ ในคุณความดี (ชื่อเสียง) ในธรรม ทรงแสดงโทษของการเข้าสู่สกุล (ไปฉันเป็นประจำ�ำในบ้าน) ซึ่งมักทำ�ำให้ต้องอาบัติ ต่าง ๆ และโทษของการคลุกคลีในสกุลเกินขอบเขต เป็นต้น ๑

หวงที่อยู ม ่ ีที่ว่างก็ไม่อยากรับใครไว้ ตระหนี่ในตระกูล คือไม่ต้องการให้ตระกูลที่อปุ ฐากตนไปอุปฐากผู้อื่น เรื่องนี้ น่าคิดถึงสภาพปัจจุบันดูดว้ ย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต

817

วรรคที่ ๕ ชื่อทุจจริตวรรค ว่าด้วยทุจจริต ๕. ตรัสแสดงโทษของทุจจริต ๕ อย่าง คือตนเองติเตียนตนได้ ผู้รู้พิจารณาแล้ว ติเตียนได้ กิตติศัพท์อันชั่วย่อมฟุ้งไป เป็นผู้หลงตาย เมื่อตายแล้วก็เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก ในฝ่ายดีทรงแสดงตรงกันข้าม ตลอดจนโทษของความเลื่อมใสเจาะจงตัวบุคคล ๕ ประการ คือ (๑) เมือ่ ผูน้ น้ั ต้องอาบัต ส ิ งฆ์ยกเสียจากหมู่ ก็เลยไม่เลือ่ มใสในภิกษุทงั้ หลายเป็น เหตุให้ไม่คบ ไม่ฟังธรรม และเสื่อมจากสัทธรรม (เพราะเข้ากับคนผิด) (๒) เมื่อผู้น้ันต้องอาบัติ สงฆ์ลงโทษให้นั่งปลายแถว ก็เลยไม่เลื่อมใสในภิกษุ ทั้งหลาย (เหมือนข้อแรก) (๓) เมื่อผู้น้นั หลีกไปที่อื่น (๔) เมื่อผู้น้นั สึกไป (๕) เมื่อผู้น้นั ตายไป ก็เลยไม่คบภิกษุอ่นื (หมายเหตุ : คำ�ำสอนนี้ดีมาก ไม่ให้ติดในบุคคล แต่ถ้าจะเลื่อมใส ควรเลื่อมใสใน หลักธรรม เพราะคนอาจเปลี่ยนแปลงได้ ถ้าเข้าใจในหลักธรรมหรือหลักการแล้ว ก็จะไม่วุ่นวาย ในเรื่องบุคคล)

พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในวรรค ในหมวดนี้ ถือได้ว่าเป็นหมวดพิเศษ แสดงเรื่องธรรมขันธ์ (ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ) และเรื่องอื่น ๆ ที่คล้ายคลึงหรือพ้องกับวินัยปิฎกบ้าง ที่แสดงมาแล้วใน ชุมนุมธรรมะที่มี ๕ ข้อ (ดูหน้า ๗๙๕) บ้าง (พึงสังเกตว่า ตั้งแต่หมวด ๕๐ ที่ ๔ มาจนจบนี้ ได้ย่อความอย่างรวบรัด และแสดงเฉพาะข้อธรรมที่ไม่พ้องกันโดยมาก)

อังคุตตรนิกาย

วรรคที่ ๔ ชื่ออาวาสิกวรรค ว่าด้วยภิกษุผู้เป็นเจ้าถิ่น ๔. ตรัสแสดงถึงภิกษุผู้เป็นเจ้าถิ่นที่ประกอบด้วยธรรม ๕ อย่างว่าเป็นผู้ไม่ควร สรรเสริญ (อรรถกถาแก้ว่า ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเจริญ) คือไม่สมบูรณ์ด้วยอากัปกิริยาและวัตร ไม่สดับตรับฟังมาก ไม่ทรงจำ�ำ ไม่ขัดเกลากิเลส ไม่ยินดีในการขัดเกลา ไม่ยินดีในความดี ไม่มีวาจาไพเราะ มีปัญญาทราม แล้วทรงแสดงฝ่ายดีตรงกันข้าม กับทรงแสดงถึงภิกษุผู้เป็นเจ้าถิ่นที่เป็นที่รักเป็นที่พอใจของเพื่อนพรหมจารี และตรง กันข้ามอื่น ๆ อีกจนจบวรรค ข้อความคล้ายคลึงกัน เป็นแต่เปลี่ยนคุณธรรมบางข้อ

818

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ฉักกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๖ ข้อ ในหมวดนี้ จัดเป็นหมวด ๕๐ รวม ๒ หมวด หมวดพิเศษนอก ๕๐ อีก ๒ หมวด จึงมีพระสูตร ประมาณ ๑๐๐ สูตรเศษ ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑ (ในหมวดนี้ มี ๕ วรรค ๆ ละ ๑๐ สูตรเช่นเคย วรรคที่ ๑ ชื่ออาหุเนยยวรรค ว่าด้วย ผู้ควรของคำ�ำนับ วรรคที่ ๒ ชื่อสาราณิยาทิวรรค ว่าด้วยธรรมที่ให้ระลึกถึงกัน เป็นต้น วรรคที่ ๓ ชื่ออนุตตริยวรรค ว่าด้วยธรรมอันยอดเยี่ยม วรรคที่ ๔ ชื่อเสกขปริหานิยวรรค ว่าด้วยธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเสื่อมของผู้ยังศึกษา วรรคที่ ๕ ชื่อธัมมิกวรรค ว่าด้วยผู้ต้งั อยู่ ในธรรม) วรรคที่ ๑ ชื่ออาหุเนยยวรรค ว่าด้วยผู้ควรของคำ�ำนับ ๑. ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง เป็นผู้ควรของคำ�ำนับ ควรของต้อนรับ ควรแก่ทักขิณา (ของถวาย) ควรทำ�ำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก คือเห็นรูป ฟังเสียง ดมกลิ่น ลิ้มรส ถูกต้องโผฏฐัพพะ รู้ธรรมะ แล้วไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีสติสัมปชัญญะ วางเฉย แล้วทรงแสดงภิกษุที่ประกอบด้วยธรรมะ ๖ อย่าง (อภิญญา ๖ มีอิทธิวิธิ แสดง ฤทธิ์ได้ เป็นต้น) ว่า เป็นผู้ควรของคำ�ำนับ กับแสดงธรรม ๒ อย่าง คืออินทรีย์ ๕ พละ ๕ (ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา) เพิ่ม ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ เป็น ๖ ข้อว่า ทำ�ำให้ภิกษุควรแก่ของคำ�ำนับ เป็นต้น ตรัสแสดงม้าอาชาไนยประกอบด้วยองค์ ๖ ว่า ควรแก่พระราชา คืออดทนต่อรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และสมบูรณ์ด้วยสีกาย อีกนัยหนึ่งเปลี่ยนแต่ข้อสุดท้าย คือสมบูรณ์ ด้วยกำ�ำลัง อีกนัยหนึ่งสมบูรณ์ด้วยฝีเท้า เทียบด้วยคุณธรรมของภิกษุ คืออดทนต่ออารมณ์ ๖ มีรูป เป็นต้น ตรัสแสดงสิ่งยอดเยี่ยม (อนุตตริยะ) ๖ คือการเห็น การฟัง การได้ การศึกษา การบำ�ำเรอ การระลึก อันยอดเยี่ยม ตรัสแสดงที่ต้ังแห่งการระลึก ๖ อย่าง คือการระลึกถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ศีล การบริจาค เทวดา (หรือคุณธรรมที่ทำ�ำให้เป็นเทวดา)๑ ๑

ในคำ�ำอธิบายตรัสถึงศรัทธา ศีล สุตะ (การสดับ) จาคะ (การสละ) และปัญญา

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต

819

วรรคที่ ๒ ชื่อสาราณิยาทิวรรค ว่าด้วยธรรมที่ให้ระลึกถึงกัน เป็นต้น ๒. ตรัสแสดงธรรมที่ให้ระลึกถึงกัน (ของภิกษุ) ๖ ประการ คือ (๑) ตั้งกายกรรม อันประกอบด้วยเมตตาในเพื่อนพรหมจารี (๒) วจีกรรม อันประกอบด้วยเมตตาในเพื่อนพรหมจารี (๓) มโนกรรม อันประกอบด้วยเมตตาในเพื่อนพรหมจารี (๔) แบ่งปันลาภแก่เพื่อนพรหมจารี (๕) มีศลท ี ี่ดีเสมอกัน (๖) มีความเห็นที่ดีเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารี ตรัสแสดงนิสสารณียธาตุ (ธาตุคือการพ้นไป) ๖ อย่าง คือ (๑) เมตตาที่เป็นเจโตวิมุติ (เป็นฌาน) เป็นความพ้นไปแห่งพยาบาท (ความคิด ปองร้าย) (๒) กรุณาที่เป็นเจโตวิมุติ เป็นความพ้นไปแห่งวิเหสา (ความคิดเบียดเบียน) (๓) มุทิตาที่เป็นเจโตวิมุติ เป็นความพ้นไปแห่งอรติ (ความริษยา) (๔) อุเบกขาที่เป็นเจโตวิมุติ เป็นความพ้นไปแห่งราคะ (ความกำ�ำหนัดยินดี)๑ (๕) เจโตวิมตุ ทิ ไี่ ม่มนี มิ ติ (เครือ่ งกำ�ำหนดหมาย) เป็นความพ้นไปแห่งนิมติ ทัง้ ปวง (๖) การถอนอัสมิมานะ (ความถือตัวว่าเป็นนั่นเป็นนี่) เป็นความพ้นไปแห่ง ความสงสัย พระสาริบตุ รแสดงธรรมแก่ภกิ ษุทงั้ หลายถึงความตายทีไ่ ม่ดขี องภิกษุผทำู้ ำ� การ ๖ อย่าง คือยินดีในการงาน (ที่มใิ ช่ของบรรพชิต) ยินดีในการพูดมาก ยินดีในการหลับ ยินดีในการคลุกคลี ด้วยหมู่ ยินดีในการเกี่ยวข้อง ยินดีในธรรมที่ให้เนิ่นช้า ในทางดีแสดงตรงกันข้าม คฤหปตานีผู้ เป็นมารดาของนกุลมาณพ พูดกับสามีผเู้ ป็นไข้หนัก ไม่ให้ตายอย่างมีความเพ่งเล็ง (กังวลห่วงใย) ทัง้ ในการครองเรือนและในทางศีลธรรม เมือ่ คฤหบดีหายแล้ว ก็ถอื ไม้เท้าไปเฝ้าพระผูม้ พร ี ะภาค กราบทูลให้ทรงทราบ ตรัสชมเชยคฤหปตานีเป็นอันมาก ๑

ในมหาราหุโลวาทสูตร หน้า ๖๑๒ หมายเลข ๔ ทรงแสดงว่า อุเบกขาเป็นเหตุให้ละปฏิฆะ (ความขัดใจ) ได้

อังคุตตรนิกาย

ตรัสแสดงธรรมแก่มหานามศากยะถึงอนุสสติ (การระลึก) ๖ ว่า เป็นธรรมเครื่อง อยู่ของพระอริยสาวกผู้บรรลุผลแล้ว รู้แจ้งศาสนาแล้ว (พระโสดาบันบุคคล)

820

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสปรารภภิกษุบวชใหม่ผนู้ อนกรนหลับอยูจ่ นตะวันขึน้ แสดงว่าพระราชา และผูเ้ ป็น หัวหน้าอื่น ๆ เช่น เสนาบดี นายบ้าน ที่เห็นแก่นอน ย่อมไม่เป็นที่รักของชนบทและของกลุ่มชน ส่วนสมณพราหมณ์ที่เห็นแก่นอน ย่อมไม่ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะได้ ตรัสแสดงว่า ผู้หากินทางฆ่าสัตว์ไม่เจริญมีทรัพย์มั่งคั่ง ตรัสสอนให้เจริญมรณัสสติ (การระลึกถึงความตาย) ทุกลมหายใจเข้าออก จึงจะชือ่ ว่า ไม่ประมาท กับอีกนัยหนึง่ ตรัสสอนให้ระลึกถึงความตาย แล้วมฉี นั ทะ มีความเพียรพยายาม ความ อุตสาหะ ความกระตือรือร้นที่จะละอกุศลธรรม วรรคที่ ๓ ชื่ออนุตตริยวรรค ว่าด้วยธรรมอันยอดเยี่ยม ๓. ตรัสแสดงธรรม ๖ อย่าง ว่า เป็นไปเพื่อความเสื่อม (ของภิกษุ) ในกาลทั้งสาม (อดีต อนาคต ปัจจุบัน) คือความยินดีในการงาน ในการพูดมาก ในการนอนหลับ ในการ คลุกคลีด้วยหมู่ ความเป็นคนว่ายาก การคบคนชั่วเป็นมิตร ในฝ่ายดีตรัสแสดงตรงกันข้าม ตรัสแสดงว่า คำ�ำวา่ ภัย โรค ฝี ความข้อง หล่ม เป็นชือ่ ของกาม ตรัสวา่ ภิกษุผปร ู้ ะกอบ ด้วยธรรม ๖ อย่าง พึงทำ�ำลายขุนเขาหิมพานต์เสียได้ จึงไม่ต้องกล่าวถึงการทำ�ำลายอวิชชาอัน ต่�่ำำทราม ธรรม ๖ อย่าง คือฉลาดในการเข้าสมาธิ ในการตั้งอยู่ในสมาธิ ในการออกจากสมาธิ ในความควรแก่กาลของสมาธิ ในอารมณ์ของสมาธิ ในการเข้าสมาธิสูง ๆ ขึ้นไป ตรัสแสดงที่ตั้งแห่งความระลึก ๖ ประการ มีการระลึกถึงพระพุทธเจ้า เป็นต้น พระมหากัจจานะสอนภิกษุทั้งหลาย ถึงเรื่องที่ต้งั แห่งความระลึก ๖ อย่าง ข้างต้น ตรัสแสดงว่า ภิกษุควรเข้าไปหาภิกษุผู้อบรมจิต ๖ สมัย คือ เมื่อถูกนีวรณ์ ๕ ครอบงำ�ำ และเมื่อใส่ใจในนิมิตใดเป็นเหตุให้อาสวะไม่สิ้น ภิกษุก็ยังไม่รู้ไม่เห็นนิมิตนั้น เข้าไปแล้วจะได้ ขอให้สั่งสอน ภิกษุทั้งหลายสนทนากันถึงสมัยที่ควรเข้าไปหาภิกษุผู้อบรมจิต ตามความเห็นของตน พระมหากัจจานะแสดงสมัย ๖ ตามที่พระผูม้ ีพระภาคตรัสไว้ ตรัสถามพระอุทายีเรื่องที่ตั้งแห่งความระลึก พระอุทายีตอบไม่ได้ และตอบเลี่ยงไป อย่างอื่น เมื่อตรัสถามพระอานนท์ พระอานนท์ตอบชี้ไปที่การเข้าฌาน การใส่ใจอาโลกสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่ามีแสงสว่าง) การพิจารณาโดยความเป็นของน่าเกลียด การพิจารณาซากศพ ต่างชนิด การเข้าฌานที่ ๔ พระผู้มีพระภาคตรัสประทานสาธุการ แล้วตรัสสอนเพิ่มอีกข้อหนึ่ง คือให้มีสติเมื่อก้าวไป ถอยกลับ ยืน นั่ง นอน ทำ�ำการงาน

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต

821

วรรคที่ ๔ ชื่อเสกขปริหานิยวรรค ว่าด้วยธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเสื่อมของผู้ยังศึกษา ๔. ตรัสแสดงว่า ธรรม ๖ อย่าง คือความยินดีในการงาน ในการพูดมาก ในการ นอนหลับ ในการคลุกคลีด้วยหมู่ ไม่สำ�ำรวมอินทรีย์ (มีตา หู เป็นต้น) ไม่รู้ประมาณในโภชนะ ว่า เป็นไปเพื่อความเสื่อมแห่งภิกษุผู้ยังศึกษา และตรัสแสดงธรรม ๖ อย่าง ที่เป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมของภิกษุ คือ ความเคารพใน พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ การศึกษา ความไม่ประมาท การปฏิสนั ถาร (ต้อนรับ) ตรัสยักย้าย นัยเปลีย่ นข้อ ๕ เป็นข้อ ๖ เป็นความเคารพในหิริ (ความละอายต่อบาป) ความเคารพในโอตตัปปะ (ในความเกรงกลัวต่อบาป) พระมหาโมคคัลลานะสนทนากับพรหมชื่อติสสะ เรื่อง ญาณของเทวดาที่เกิดขึ้นว่า เราเป็นโสดาบัน พรหมตอบว่า เทวดาในสวรรค์ ๖ ชั้น ไม่ได้เกิดญาณอย่างนี้ทุกผู้ ต่อเมื่อผู้ใด มีความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว ในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ มีศีลที่พระอริยเจ้าใคร่ (โสดาปัตติยังคะ องค์แห่งพระโสดาบัน ๔) ผู้นั้นจึงเกิดญาณเช่นนั้น ตรัสแสดงธรรม ๖ อย่าง ที่เป็นไปในส่วนแห่งวิชชา (วิชชาภาคิยะ) คือ อนิจจสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยง) อนิจเจ ทุกขสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าเป็นทุกข์ในสิ่งที่ไม่เที่ยง) ทุกเข อนัตตสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่ใช่ตัวตนในสิ่งที่เป็นทุกข์) ปหานสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในการละ) วิราคสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในการคลายความกำ�ำหนัดยินดี) นิโรธสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในการดับ) ตรัสแสดงว่า มูลเหตุแห่งวิวาทมี ๖ อย่าง คือ ภิกษุเป็นผู้โกรธ ผูกโกรธ ลบหลู่บุญคุณท่าน ตีเสมอ ริษยา ตระหนี่ โอ้อวด มีมายา

อังคุตตรนิกาย

ตรัสรายละเอียดเรื่องอนุตตริยะ ๖ เป็นการขยายความจากที่ประทานหัวข้อไว้ โดย ใจความว่า การเห็น การฟัง เป็นต้น อันนับว่ายอดเยี่ยมนั้น คือที่เป็นไปในทางธรรม (เห็น พระพุทธเจ้า ฟังธรรม) เป็นต้น

822

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

มีความปรารถนาลามก มีความเห็นผิด ยึดทิฏฐิของตนมั่น สละยาก เมื่ อ มี คว ามไม่ ดี ๖ ส่ ว นเหล่ า นี้ แ ล้ ว ก็ ข าดความเคารพในพระพุ ทธ พร ะธรรม พระสงฆ์ ไม่ทำ�ำให้บริบูรณ์ในสิกขา ก่อวิวาทขึ้นในสงฆ์ อุบาสิกาชื่อเวฬุกัณฑกีผู้เป็นมารดาของนันทมาณพ๑ ประดิษฐานทักขิณามีองค์ ๖ ใน ภิกษุสงฆ์ มพร ี ะสาริบตุ รและพระโมคคัลลานะเป็นประมุข พระผูม้ พร ี ะภาคทรงทราบ ตรัสชีแ้ จง แก่ภิกษุทั้งหลายว่า องค์ ๖ คือองค์ ๓ ฝ่ายทายก (ผู้ให้) ได้แก่มีจิตผ่องใสก่อนให้ กำ�ำลังให้ ให้ เสร็จแล้ว องค์ ๓ ฝ่ายปฏิคาหก (ผูร้ ับ) ได้แก่ผู้รับเป็นผู้ปราศจากราคะ หรือปฏิบัติเพื่อละราคะ ปราศจากโทสะ หรือปฏิบัติเพื่อละโทสะ ปราศจากโมหะ หรือปฏิบัติเพื่อละโมหะ ทักขิณาที่ ประกอบด้วยองค์ ๖ เหล่านี้ มีบุญอันไม่ง่ายที่จะนับจะประมาณ ทรงแสดงธาตุ ๖ คือ อารัพภธาตุ (ความริเริ่ม) นิกกมธาตุ (ความก้าวออก) ปรักกมธาตุ (ความบากบั่น) ถามธาตุ (เรี่ยวแรง) ธิติธาตุ (ความอดทน) อุปักกมธาตุ (ความพยายาม) ทั้ง ๖ ข้อนี้เป็นชื่อของความเพียร เพื่อชี้แจงให้พราหมณ์ผู้หนึ่งละทิ้งความเห็นผิด ปฏิเสธการกระทำ�ำของตนและของคนอื่นว่าไม่มี ตรัสแสดงโลภะ โทสะ โมหะ และอโลภะ อโทสะ อโมหะ ว่าเป็นต้นเหตุให้เกิดการ กระทำ�ำฝ่ายชั่ว ฝ่ายดี ฝ่ายละ ๓ ข้อ ตรั ส ตอบพระกิ มมิ ล ะ ๒ เรื่ อ งของสั ทธรรม ไม่ ตั้ ง อยู ่ น าน เพราะพุ ทธ บริ ษั ท ไม่ มี ความเคารพในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ในการศึกษา ในความไม่ประมาท ในการต้อนรับ ฝ่ายดีทรงแสดงในทางตรงกันข้าม

๑ ดูข้อความหน้า ๗๒๙ วรรคที่ ๒ ประกอบด้วย ๒

ในธรรมะหมวด ๕ ที่แล้วมา ใช้คำ�ำว่า พระกิมพิละ และแสดงความเคารพ ๕ ข้อ ชื่อที่เพี้ยนกันเล็กน้อยเช่นนี้ เข้าใจว่าเป็นด้วยต้นฉบับมากกว่า แต่ก็อาจเป็นไปได้ว่าคนละรูป

823

พระสาริ บุ ต รกล่ า วกะภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย ว่ า ภิ ก ษุ ผู ้ มี ฤ ทธิ์ มี คว ามเชี่ ย วชาญทางจิ ต อาจอธิษฐานให้ท่อนฟืนเป็นดิน เป็นน้�้ำำ เป็นไฟ เป็นลม ให้งาม ให้ไม่งาม อย่างใดอย่างหนึ่งได้ เพราะมีธาตุทั้งหก (ปฐวีธาตุ ถึงอสุภธาตุ) อยู่ในท่อนไม้นั้น ตรั ส กะพระนาคิ ต ะ เรื่ อ งไม่ มี พร ะพุ ทธปร ะสงค์ จ ะต้ อ นรั บ พราหมณคฤหบดี ชาวอิจฉานังคละทำ�ำนองเดียวกับในธรรมะหมวด ๕ (ดูหน้า ๗๙๗) ทีต่ รัสไว้แล้ว แต่มรี ายละเอียด ต่างไปเล็กน้อย วรรคที่ ๕ ชื่อธัมมิกวรรค ว่าด้วยผู้ตั้งอยู่ในธรรม ๕. ตรัสกะพระอุทายี ว่า คนทั่วไปเห็นสัตว์ใหญ่ ต้นไม้ใหญ่ หรือมนุษย์ใหญ่ ก็ เรียกว่านาคะ (สิ่งที่ย่ิงใหญ่) แต่พระองค์ตรัสว่า ผู้ไม่ทำ�ำความชั่วด้วยกาย วาจา ใจ ว่าเป็น นาคะ (หมายเหตุ คำ�ำว่า นาคะ มาจากคำ�ำว่า นคะ ซึ่งแปลว่า ภูเขา จึงใช้เรียกสิ่งใหญ่ ๆ ได้) ตรัสแสดงถึงบุคคล ๓ ประเภท คือ (๑) ประเภทที่เว้นจากความชั่ว (๒) ประเภททีเ่ อาชนะความโกรธและความถือตัวได้ แต่เกิดความโลภเป็นครัง้ คราว (๓) ประเภททีเ่ อาชนะความโกรธและความถือตัวได้ แต่ยงั มีวจสี งั ขาร๑ เกิดขึน้ เป็น ครั้งคราว บุคคล ๓ ประเภทนี้แบ่งออกเป็นประเภทละ ๒ พวก คือพวกที่มิได้บรรลุวิมุติ ตายไป แล้วก็มีแต่เสื่อมลงไม่สูงขึ้น อีกพวกหนึ่งได้บรรลุวิมุติ ตายไปแล้วมีแต่สูงขึ้นไม่เสื่อมลง (ตรัส แสดงแก่พระอานนท์เป็นการแก้ความข้องใจของมิคสาลาอุบาสิกา ผู้ได้ฟังว่าพระพุทธเจ้าตรัสถึง อุบาสก ๒ คนที่ประพฤติพรหมจรรย์ กับไม่ประพฤติพรหมจรรย์ ถึงแก่กรรมว่า ได้เป็น พระสกทาคามีเหมือนกัน เป็นการชี้วา่ อย่าว่าแต่ประพฤติตา่ งกันเลย แม้แต่ประพฤติเหมือนกัน ในชั้นเดียวกัน แต่ฝ่ายหนึ่งก้าวหน้าก็มี ไม่ก้าวหน้าก็มี คนประพฤติต่างชั้นก็อาจเสมอกันได้ เพราะมีบางส่วนบกพร่อง แต่บางส่วนสมบูรณ์) ตรัสว่า ความจนเป็นทุกข์ในโลก โดยแสดงผลร้ายของความจน ๖ ข้อ (แปลไว้แล้ว หน้า ๑๔๕ ข้อ ๑๒๕) พระมหาจุ น ทะ ๒ สอนภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย มิ ใ ห้ ภิ ก ษุ ผู ้ บำ� ำ เพ็ ญ ฌาน กั บ ภิ ก ษุ ผู ้ เ ป็ น ธรรมกถึก๓ (ผู้แสดงธรรม) รุกรานกันและกัน เพราะทั้งสองฝ่ายต่างก็ชื่อว่าหาได้ยากด้วยกัน ๑ อรรถกถาว่า ได้แก่การเจรจาปราศรัย ๒ น้องชายพระสาริบุตร ๓

บาลีใช้คำ�ำว่า ธมฺมโยคา อรรถกถาแก้ว่า พระธรรมกถึก

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต

824

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(พึงสังเกตว่า พระมหาจุนทะรูปนี้ จะพูดจะสอนอะไร มักจะเพื่อสมานสามัคคี เพื่อความตั้งมั่น แห่งพระพุทธศาสนาเสมอ โปรดดูหน้า ๘ ประกอบด้วย) ตรัสแสดงธรรมแก่ปริพพาชกชื่อโมฬิยสิวกะ ผู้ทูลถามถึงธรรมที่เห็นได้ด้วยตัวเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกมาดู ควรน้อมเข้ามาในตน ผู้รู้เห็นได้จำ�ำเพาะตน โดยตรัสถามว่า เมื่อโลภะ โทสะ โมหะ มีในภายใน ก็รู้ว่ามีในภายใน ไม่มีในภายใน ก็รู้ว่าไม่มี ใช่หรือไม่ เมื่อตอบว่า ใช่ จึงตรัสว่า นั่นคือธรรมที่เห็นด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล เป็นต้น ตรัสตอบพราหมณ์ผู้หนึ่ง ในทำ�ำนองเดียวกับปริพพาชก เป็นแต่ตรัสถามให้ตอบใน เรื่องราคะ (ความกำ�ำหนัดยินดี) และสันโทสะ (การประทุษร้ายทางกาย วาจา ใจ) พระเขมะกับพระสุมนะ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ต่างกราบทูลเป็นสุภาษิต คือ พระเขมะกราบทูลว่า ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์ขีณาสพไม่คิดว่า มีผปร ู้ ะเสริฐกว่าเรา มีผู้เสมอเรา มีผเู้ ลวกว่าเรา ส่วนพระสุมนะกราบทูลวา่ ภิกษุผเู้ ป็นพระอรหันต์ขณ ี าสพไม่คดิ ว่า ไม่มผี ปร ู้ ะเสริฐ กว่าเรา ไม่มีผู้เสมอเรา ไม่มีผู้เลวกว่าเรา (ไม่ยึดถือด้วยมานะความถือตัว) ตรัสว่า ความสำ�ำรวมอินทรีย์ ศีล สัมมาสมาธิ (ความตั้งใจมั่นชอบ) ญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยญาณ) นิพพิทา วิราคะ (ความเบื่อหน่ายคลายกำ�ำหนัด) วิมุตติญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยญาณถึงความหลุดพ้น) เกี่ยวเนื่องส่งเสริมกันให้บริบรู ณ์โดยลำ�ำดับ พระสาริบุตรกับพระอานนท์สนทนาธรรมกัน พระสาริบุตรสรรเสริญพระอานนท์ (รวม ๖ ข้อ คือ) (๑) เรียนธรรมะ (๒) แสดงธรรมตามที่ฟังแล้วเรียนแล้ว แก่ผู้อื่น (๓) บอกธรรมตามที่ฟังแล้วเรียนแล้ว แก่ผู้อ่นื (๔) ตรึกตรองเพ่งด้วยใจซึ่งธรรมะนั้น (๕) จำ�ำพรรษาอยู่ในอาวาสที่มีพระเถระผู้สดับตรับฟังมาก (๖) เข้าไปหาพระเถระเหล่านั้นไต่ถามปัญหาเป็นครั้งคราว ซึ่งท่านเหล่านั้นก็เปิด เผยชี้เแจงบันเทาความสงสัยให้ได้ ตรัสตอบชาณุสโสณิพราหมณ์ถึงบุคคล ๖ ประเภท ตามที่ถาม คือ (๑) กษัตริย์ประสงค์ทรัพย์ พิจารถึงปัญญา ตั้งจิตถึงกำ�ำลัง (พลกาย) ใส่ใจถึง แผ่นดิน มีความเป็นใหญ่เป็นที่สุด (เป็นข้อมุ่งหมายสุดท้าย) (๒) พราหมณ์ประสงค์ทรัพย์ พิจารถึงปัญญา ตั้งจิตถึงมนต์ ใส่ใจถึงยัญ มี พรหมโลกเป็นข้อมุ่งหมายสุดท้าย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต

825

(๓) คฤหบดี (ผู้ครองเรือน หรือพ่อเจ้าเรือน) ประสงค์ทรัพย์ พิจารถึงปัญญา ตั้ง จิตถึงศิลปะ ใส่ใจถึงการงาน มีการงานที่สำ�ำเร็จเป็นข้อมุ่งหมายสุดท้าย (๔) สตรีประสงค์บรุ ษุ พิจารถึงเครือ่ งประดับ ตัง้ จิตถึงบุตร ใส่ใจที่จะไม่มสี ตรีอนื่ มาร่วมสามี มีความเป็นใหญ่เป็นข้อมุ่งหมายสุดท้าย (๕) โจรประสงค์จะขโมย พิจารถึงป่ารก ตัง้ จิตถึงศัสตรา ใส่ใจถึงความมืด มีการ ไม่ถูกเห็นเป็นข้อมุ่งหมายสุดท้าย (๖) สมณะประสงค์ขันติ (ความอดทน) และโสรัจจะ (ความสงบเสงี่ยม) พิจารถึง ปัญญา ตัง้ จิตถึงศีล ใส่ใจถึงความไม่กงั วล มีนพพ ิ านเป็นข้อมุง่ หมายสุดท้าย ตรัสว่า ความไม่ประมาท เป็นธรรมข้อหนึ่ง ที่เจริญ ทำ�ำให้มากแล้ว ทำ�ำให้บรรลุประโยชน์ ทั้งสอง คือประโยชน์ปัจจุบันและอนาคต พระธัมมกิ ะ เป็นภิกษุเจ้าถิน่ ใน ๗ วัด ในชาติภมู ิ เป็นคนปากร้าย ด่าว่าภิกษุอาคันตุกะ จนหนีไปหมด พวกอุบาสกจึงพากันขับไล่ไม่ให้อยู่ในวัดทั้งเจ็ดวัด จึงต้องเดินทางไปเฝ้า พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า เมื่อถูกไล่จากที่ต่าง ๆ ก็ต้องมาหาพระองค์ เหมือนพ่อค้า เดินทางเรือสูสม ่ ทร ุ เมือ่ ไม่เห็นฝัง่ ก็ปลอ่ ยนกหาฝัง่ ไป นกก็บนิ ไปทัง้ สี่ทศิ ทัง้ ทิศเบือ้ งบนและทิศเฉียง ถ้าเห็นฝั่งก็บินไปเลย ถ้าไม่เห็นฝั่งก็บินกลับมาสู่เรืออีก แล้วตรัสเล่าเรื่องในอดีตอีกหลายเรื่อง (หมวดนี้มี ๕ วรรค วรรคที่ ๑ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ วรรคที่ ๒ ชื่อเทวตา วรรค ว่าด้วยเทวดา วรรคที่ ๓ ชื่ออรหันตวรรค ว่าด้วยพระอรหันต์ วรรคที่ ๔ ชื่อสีติวรรค ว่าด้วยความเย็น วรรคที่ ๕ ชื่ออานิสังสวรรค ว่าด้วยผลดี) วรรคที่ ๑ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ ๑. ตรัสสอนพระโสณะ ผู้ทำ�ำความเพียรมากเกินไป แต่ก็ไม่ได้ตรัสรู้ โดยตรัสอุปมา ด้วยสายพิณที่ตึงเกินไป หย่อนเกินไป เสียงไม่ดี ต่อขึงพอดี ไม่ตึงไป ไม่หย่อนไป จึงมีเสียงดี พระโสณะปฏิบัติตามก็ได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคถึงข้อ ธรรมหลายประการ โดยเฉพาะได้กล่าวถึง พระอรหันต์ขีณาสพว่า น้อมไปสู่ฐานะ ๖ ประการ คือ เนกขัมมะ (การออกจากกาม) ปวิเวกะ (ความสงัด) อัพยาปัชฌะ (ความไม่เบียดเบียน) ตัณหักขยะ (ความสิ้นไปแห่งตัณหา) อุปาทานักขยะ (ความสิ้นไปแห่งอุปาทานหรือความ ยึดมั่นถือมั่น) อสัมโมหะ (ความไม่หลง)

อังคุตตรนิกาย

ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒

826

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พระผัคคุณะอาพาธหนัก พระอานนท์ไปกราบทูลพระผูม้ ีพระภาคขอให้เสด็จไปเยี่ยม พระองค์เสด็จไปแสดงธรรมโปรด เมื่อเสด็จกลับไม่นานพระผัคคุณะก็ถึงมรณภาพ เมื่อ พระอานนท์ไปกราบทูล จึงตรัสว่า จิตของพระผัคคุณะภายหลังฟังธรรมได้หลุดพ้นจาก สัญโญชน์เบือ้ งต่�่ำำ ๕ ประการ (เป็นพระอนาคามี) แล้วได้ตรัสถึงอานิสงส์ (ผลดี) ในการฟังธรรม ตามกาล ในการพิจารณาเนื้อความตามกาล มี ๖ อย่าง คือ (๑) ฟังธรรมที่พระตถาคตแสดง จิตหลุดพ้นจากสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ ประการ (๒) ฟังธรรมที่สาวกพระตถาคตแสดง จิตพ้นจากสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ ประการ (๓) ตรึกตรองเพ่งด้วยใจซึ่งธรรม จิตพ้นจากสัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ ประการ (๔) ฟั ง ธรรมที่พร ะตถาคตแสดง จิ ต หลุ ด พ้ น ในธรรมเป็ น ที่สิ้ น กิ เ ลสอย่ า ง ยอดเยี่ยม (๕) ฟั ง ธรรมที่ส าวกพระตถาคตแสดง จิ ต หลุ ด พ้ น ในธรรมเป็ น ที่สิ้ น กิ เ ลส อย่างยอดเยี่ยม (๖) ตรึกตรองเพ่งด้วยใจซึง่ ธรรม จิตหลุดพ้นในธรรมเป็นที่สนิ้ กิเลสอย่างยอดเยีย่ ม ตรัสแสดงอภิชาติ ๖ ประการ เปรียบเทียบกับข้อบัญญัติของปูรณะ กัสสปะ คือ (๑) คนมีอภิชาติดำำ ทำ � ำ� ให้เกิดธรรมอันดำ�ำ ได้แก่ผเู้ กิดในตระกูลต่�่ำำ แล้วประพฤติ ทุจจริต (๒) คนมีอภิชาติดำำ ทำ � ำ� ให้เกิดธรรมอันขาว ได้แก่ผเู้ กิดในตระกูลต่�่ำำ แต่ประพฤติสจร ุ ติ (๓) คนมีอภิชาติดำ�ำ ทำ�ำให้เกิดพระนิพพานอันไม่ดำ�ำไม่ขาว ได้แก่ผู้เกิดในตระกูล ต่�่ำำ ออกบวชตั้งอยู่ในคุณธรรม ทำ�ำนิพพานให้เกิดขึ้น (๔) คนมีอภิชาติขาว ทำ�ำให้เกิดธรรมอันดำ�ำ ได้แก่ผเู้ กิดในตระกูลสงู แต่ประพฤติ ทุจจริต (๕) คนมีอภิชาติขาว ทำ�ำให้เกิดธรรมอันขาว ได้แก่ผเู้ กิดในตระกูลสงู ประพฤติสจร ุ ติ (๖) คนมีอภิชาติขาว ทำ�ำให้เกิดนิพพานอันไม่ดำ�ำไม่ขาว ได้แก่ ผู้เกิดในตระกูลสูง ออกบวชตั้งอยู่ในคุณธรรม ทำ�ำนิพพานให้เกิดขึ้น ตรัสแสดงคุณธรรมของภิกษุผู้เป็นเนื้อนาบุญของโลก ว่า ละอาสวะได้ ๖ อย่าง (มีละ ด้วยการสำ�ำรวม เป็นต้น โปรดดูที่แปลไว้แล้ว หน้า ๑๓๘ หมายเลข ๑๑๗ เป็นแต่ในนั้นแสดงวิธี การ ๗ อย่าง ในที่น้แี สดง ๖ อย่าง ยกข้อว่าด้วยทัสสนะออกเสีย) ตรัสถึงภิกษุ ๖ ประเภท คืออยูป่ ่า อยูท่ า้ ยบ้าน ถือบิณฑบาต รับนิมนต์ ทรงผ้าบังสุกล ุ ทรงคฤหบดีจีวร (ผ้าที่คฤหบดีถวาย) ซึ่งมีทั้งชั่วทั้งดี

827

พระจิตตหัตถิสาริบุตร พูดแทรกขึ้นในเมื่อพระเถระทั้งหลายกำ�ำลังกล่าวอภิธัมมกถา กันอยู่ พระมหาโกฏฐิตะจึงห้ามปราม ภิกษุทเี่ ป็นมิตรสหายของผูพ้ ดู แทรกจึงเตือนว่า พระจิตตหัตถิ สาริบุตรเป็นผู้ฉลาด อาจจะพูดอภิธรรมกับพระเถระทั้งหลายได้ พระมหาโกฏฐิตะกล่าวว่า ถ้า ไม่รู้ปริยายแห่งจิตของผู้อ่นื ก็ยากจะรู้ได้ แล้วกล่าวว่า คนที่เสงี่ยมเจียมตัว สงบระงับในเมื่ออยู่ อาศัยศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีที่เคารพนั้น ถ้าแยกออกไปก็อาจถูกราคะครอบงำ�ำจิตได้ เหมือนโคที่ผูกไว้ จะว่าไม่กินข้าวกล้าไม่ได้ แม้บุคคลได้ฌานทั้งสี่และได้เจโตสมาธิที่ไม่มีนิมิต (เครื่องหมาย) ก็อาจเสื่อม ถูกราคะครอบงำ�ำ ลาสิกขาไปได้ ต่อมา พระจิตตหัตถิสาริบุตร ลาสิกขาไปจริง ๆ พระผู้มีพระภาคทรงทราบ จึงตรัสว่า ไม่ช้าจิตตะก็จะระลึกได้ถึงเนกขัมมะ ในไม่ชา้ จิตตหัตถิสาริบตุ รก็บวชอีก และได้สำำ� เร็จเป็นพระอรหันต์ (ดูหน้า ๔๓๕ วรรคล่างสุดด้วย) พระเถระหลายรูปสนทนากัน ถึงปัญหาว่า อะไรเป็นส่วนสุด ๒ ฝ่าย อะไรเป็นท่ามกลาง อะไรเป็นเครือ่ งเย็บให้ตดิ กัน ต่างแสดงความเห็นชีไ้ ปทีผ่ สส ั ะ ความเกิดขึน้ แห่งผัสสะ ว่าเป็นส่วน สุด ๒ ฝ่าย ความดับตัณหาเป็นเครื่องเย็บให้ติดกัน ดังนี้เป็นต้น (รวม ๖ นัยฺ) พระผูม้ ีพระภาค เสด็จมาตรัสว่า คำ�ำตอบเหล่านั้นทั้งปวงถูกโดยปริยาย แต่ที่พระองค์ทรงมุ่งหมาย (ตรงกับที่รูป แรกกล่าวไว้) คือผัสสะ ความเกิดแห่งผัสสะ เป็นส่วนสุด ๒ ฝ่าย เป็นต้น ตรัสแสดงธรรมแก่พระอานนท์ ถึงบุคคล ๖ ประเภท แบ่งเป็น ๓ ประเภทแรก กับ ๓ ประเภทหลัง คือ ประเภทแรก ได้แก่ผู้มีธรรมอันไม่เสื่อม ผูม้ ีธรรมอันเสื่อม ผูจ้ ะไปสู่อบายนรก ๓ ประเภทหลัง ได้แก่ผู้มีธรรมอันไม่เสื่อม ผู้มีธรรมอันเสื่อม ผูม้ ีธรรมคือพระนิพพาน ตรัสแสดงธรรมปริยายว่าด้วยนิพเพธิกะ (ชำ�ำแรกหรือทำ�ำลายกิเลส) คือควรทราบ ธรรม ๖ อย่าง คือ กาม เวทนา สัญญา อาสวะ กรรม ทุกข์ พรอ้ มด้วยความเกิดขึน้ ความต่างกัน วิบาก (ผล) ความดับ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งธรรมทั้งหกนั้น๑ ตรัสแสดงกำ�ำลังของพระตถาคต ๖ ประการ คือ (๑) ทรงรู้ฐานะและอฐานะ (สิ่งที่เป็นไปได้และเป็นไปไม่ได้) ตามความเป็นจริง (๒) ทรงรูผ้ ลโดยฐานะ โดยเหตุ ตามเป็นจริง แห่งการทำ�ำกรรมทีเ่ ป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน (๓) ทรงรู้ความ เศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว การออกแห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ และ สมาบัติ ๑

กาม คือความใคร่ เวทนา ความรู้สึกอารมณ์เป็นสุข ทุกข์ ไม่สุขไม่ทุกข์ สัญญา ความจำ�ำได้หมายรู้ อาสวะ กิเลส ที่ดองสันดาน กรรม การกระทำ�ำ ทุกข์ หมายเอาทั้งทุกข์ประจำ�ำและทุกข์จร

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต

828

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๔) ทรงระลึกชาติได้ (๕) ทรงได้ทิพยจักษุ (๖) ทรงทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ กำ�ำลงั ทัง้ หกข้อของพระตถาคตเหล่านี้ทำำ� ให้ทรงปฏิญญาความเป็นหัวหน้า (อาสภัณฐานะ ฐานะแห่งโคอุสภะ หรือโคผู้นำ�ำฝูง) บรรลือสีหนาท หมุนพรหมจักร (ล้อธรรมอันประเสริฐ) วรรคที่ ๒ ชื่อเทวตาวรรค ว่าด้วยเทวดา ๒. ตรัสว่า ผู้ละธรรม ๖ อย่างไม่ได้ ไม่ควรทำ�ำให้แจ้งอนาคามิผล คือความไม่ศรัทธา (เชือ่ สิง่ ที่ควรเชือ่ ) ความไม่ละอาย ความไม่เกรงกลัวต่อบาป ความเกียจคร้าน ความหลงลืมสติ ความมีปัญญทราม ฝ่ายดีทรงแสดงตรงกันข้าม ทรงแสดงว่า บุคคลละธรรม ๖ อย่างไม่ได้ ไม่ควรทำ�ำให้แจ้งความเป็นพระอรหันต์ คือ ความหดหู คว ่ ามง่วงงุน ความฟุ้งสร้าน ความรำ�ำคาญใจ ความไม่ศรัทธา ความประมาท ฝ่ายดี ทรงแสดงตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุคบมิตรชั่ว ดำ�ำเนินตามมิตรชั่ว เป็นไปไม่ได้ที่จะทำ�ำธรรมะเกี่ยวกับความ ประพฤติและมารยาท (อภิสมาจาริกธรรม) ธรรมของพระเสขะ และทำ�ำศีลให้บริบรู ณ์ และเป็นไป ไม่ได้ที่จะละกามราคะ (ความกำ�ำหนัดในกาม) รูปราคะ (ความกำ�ำหนัดในรูป) อรูปราคะ (ความ กำ�ำหนัดในสิ่งที่มิใช่รูป) ในทางดีทรงแสดงตรงกันข้าม ตรัสวา่ ภิกษุผคล ู้ กุ คลีดว้ ยหมู่ เป็นไปไม่ได้ที่จะยินดีในความสงัด ที่จะถือเอานิมติ แห่ง ๑ จิตไว้ ที่จะทำ�ำสัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) ให้บริบูรณ์ ที่จะทำ�ำสัมมาสมาธิ (ความตั้งใจมั่นชอบ) ให้บริบูรณ์ ที่จะละสัญโญชน์ (กิเลสเครื่องร้อยรัด) ได้ ที่จะทำ�ำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานได้ ฝ่ายดี ทรงแสดงตรงกันข้าม เทวดากราบทูลถึงธรรม ๖ อย่างที่เป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมของภิกษุ คือความเคารพ ในพระศาสดา พระธรรม พระสงฆ์ การศึกษา ความเป็นผู้ว่าง่าย และการคบเพื่อนที่ดี เมื่อ พระผู้มีพระภาคตรัสเล่า พระสาริบุตรจึงกราบทูลว่า ท่านเข้าใจว่าขยายความได้ คือทำ�ำเช่นนั้น ด้วยตนเอง พรรณนาคุณของการนั้น ชักชวนผู้อื่นเพื่อทำ�ำเช่นนั้น รวมทั้งสรรเสริญผู้ทำ�ำเช่นนั้น ตามความจริงตามกาลอันสมควร ตรัสว่า ถ้าไม่มีสมาธิอันสงบระงับ ประณีต ก็ไม่ได้เสวยอภิญญา ๖ (มีแสดงฤทธิ์ได้ เป็นต้น) ต่อมีสมาธิเช่นนั้นจึงได้อภิญญา ๖ ๑

นิมิต คือเครื่องหมายแห่งสมาธิจิต และวิปัสสนาจิต

829

ตรัสว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง ไม่ควรบรรลุความเป็นผู้เห็นแจ่มแจ้งใน คุณวิเศษนั้น ๆ คือไม่รู้จักธรรมที่เป็นส่วนแห่งความเสื่อม ความเสมอตัว ความก้าวหน้า๑ การทำ�ำลายกิเลสตามความเป็นจริง ไม่ทำำ� การโดยเคารพ ไม่ทำำ� การให้เป็นที่สบาย (ไม่เป็นอุปการะ แก่การปฏิบัติธรรม) ในฝ่ายดีทรงแสดงตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง ไม่ควรบรรลุความเป็นผู้มีกำ�ำลังในสมาธิ คือ ไม่ฉลาดในการเข้า ในการตั้งอยู่ ในการออกเกี่ยวกับสมาธิ ไม่ทำ�ำการโดยเคารพ ไม่ทำ�ำการโดย ติดต่อ ไม่ทำ�ำการให้เป็นที่สบาย ในฝ่ายดีทรงแสดงตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุละธรรม ๖ อย่างไม่ได้ ไม่ควรเข้าฌานที่ ๑ คือนีวรณ์ ๕ กับไม่เห็นโทษ ของกามตามเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ ในฝ่ายดีทรงแสดงตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุละธรรม ๖ อย่างไม่ได้ ไม่ควรเข้าฌานที่ ๑ อีกอย่างหนึ่ง คือ ความตรึก ในกาม ในการพยาบาท ในการเบียดเบียน ความกำ�ำหนดหมายในกาม ในการพยาบาท ในการ เบียดเบียน และฝ่ายดีทรงแสดงตรงกันข้าม วรรคที่ ๓ ชื่ออรหันตวรรค ว่าด้วยพระอรหันต์ ๓. ตรัสว่า ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง ย่อมอยู่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน คือ ประกอบด้วยความตรึกในกาม (เป็นต้น เหมือนข้างบนนี้) ฝ่ายดีตรัสในทางตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุผู้ไม่ละธรรม ๖ อย่าง ไม่ควรทำ�ำให้แจ้งความเป็นพระอรหันต์ คือความ ถือตัว (มานะ) ความดูหมิน่ ตัวเอง (โอมานะ) ความดูหมิน่ ผูอ้ น่ื ๒ (อติมานะ) ความสำ�ำคญ ั ผิดว่าได้ บรรลุ (อธิมานะ) ความกระด้าง (ถัมภะ) ความถือตัวว่าเลวยิ่ง (อตินิปาตะ) ในทางดีคือตรง กันข้าม ตรัสว่า ภิกษุไม่ละธรรม ๖ อย่าง ไม่ควรทำ�ำให้แจ้งธรรมอันยิ่งของมนุษย์ คือความ หลงลืมสติ ความไม่มีสัมปชัญญะ (ความรู้ตวั ) ความไม่สำ�ำรวมอินทรีย์ (มีตาเป็นต้น) ความไม่รู้ ประมาณในโภชนะ พูดปด พูดเลียบเคียงหาลาภ ในทางดีคือตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุผู้ต้ังความเพียรเพื่อบรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะ ประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง เป็นผู้มากไปด้วยความสุขกายสุขใจในปัจจุบัน คือยินดีในธรรม ยินดีในการทำ�ำความดีให้ เกิดขึ้น (ภาวนา) ยินดีในการละความชั่ว ยินดีในความสงัด ยินดีในความไม่พยาบาท ยินดีใน ธรรมที่ไม่ทำ�ำให้เนิ่นช้า ๑ ความขาดทุน เสมอตัว ได้กำ�ำไร ๒

อรรถกถาแก้ว่า ความถือตัวว่าสูงกว่าเขา

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต

830

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสวา่ ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง ไม่ควรบรรลุกศุ ลธรรมทีย่ งั มิได้บรรลุ ไม่ควร ทำ�ำกุศลธรรมทีบ่ รรลุแล้วให้เจริญ คือไม่ฉลาดในความเจริญ ไม่ฉลาดในความเสือ่ ม ไม่ฉลาดใน อุบาย ไม่ปลกู ความพอใจเพือ่ บรรลุกศุ ลธรรมทีย่ งั มิได้บรรลุ ไม่รกั ษากุศลธรรมทีบ่ รรลุแล้ว ไม่ ดำ�ำเนินการด้วยการกระทำ�ำอันติดต่อ ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๖ อย่างจะบรรลุความยิ่งใหญ่ไพบูลในธรรมทั้งหลาย ไม่นาน คือมากด้วยแสงสว่าง (คือความรู้ถึงญาณ) มากด้วยความเพียร (โยคะ) มากด้วยความ รูส้ กึ (เวทะ อรรถกถาแก้วา่ ปีตปร ิ าโมทย์) มากด้วยความไม่สนั โดษ (ในกุศลกรรม)๑ ไม่ทอดธุระใน กุศลธรรม ทำ�ำความเพียรยิ่ง ๆ ขึ้นไป ทรงแสดงถึงผู้ประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง จะตกนรกเหมือนนำ�ำไปวางไว้ และตรงกัน ข้ามจึงขึ้นสวรรค์เหมือนนำ�ำไปวางไว้ คือฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดปด มีความ ปรารถนาลามก มีความเห็นผิด อีกนัยหนึ่ง คือพูดปด พูดส่อเสียด พูดคำ�ำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ โลภ คะนอง ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง ไม่ควรทำ�ำให้เแจ้งความเป็นพระอรหันต์ อัน เป็นธรรมที่เลิศ คือไม่มีศรัทธา ไม่มีความละอาย ไม่มีความเกรงกลัวต่อบาป เกียจคร้าน๒ มีปัญญาทราม ห่วงใยในกายในชีวิต ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง หวังความเสื่อมในกุศลธรรมได้ ไม่มีความ เจริญในอนาคต คือปรารถนามาก ทุกข์ร้อน (เพราะความปรารถนามากนั้น) ไม่สันโดษด้วย ปัจจัย ๔ ตามมีตามได้ ไม่มีศรัทธา ทุศีล เกียจคร้าน หลงลืมสติ มีปัญญาทราม ฝ่ายดี คือที่ตรงกันข้าม วรรคที่ ๔ ชื่อสีติวรรค ว่าด้วยความเย็น ๔. ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง ไม่ควรทำ�ำให้แจ้งความเห็นอันยอดเยี่ยม คือไม่ข่มจิต ไม่ประคองจิต ไม่ปลอบจิต ไม่เพ่งจิตในสมัยที่ควรทำ�ำเช่นนั้น น้อมไปในธรรม อันเลว ยินดีในกายของตน ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง แม้ฟังธรรม ก็ไม่ควรเพื่อจะก้าวลงสู่ ทำ�ำนองธรรมอันถูกต้องในกุศลธรรม คือประกอบด้วยเครื่องปิดกั้นคือกรรม (ทำ�ำกรรมที่เป็น ๑ คิดก้าวหน้าในความดีอยู่เสมอ ไม่พอใจอยู่เพียงเท่าที่มีอยู่ ๒

ฉบับไทยไม่มีข้อนี้ ฉบับพม่าและยุโรปมี

831

อนันตริยกรรม)๑ ประกอบด้วยเครื่องปิดกั้นคือกิเลส (มีความเห็นผิดอย่างแรง) ประกอบด้วย เครื่องปิดกั้นคือวิบาก (ผลแห่งกรรมส่งให้ไปเกิดในที่ไม่สมควร) ไม่มีศรัทธา ไม่มีฉันทะ (ความพอใจ) มีปัญญาทราม อีกนัยหนึ่ง ทำ�ำอนันตริยกรรม ๕ กับมีปัญญาทราม อีกนัยหนึ่ง ไม่ฟังธรรม ไม่ตั้งโสต ส่งใจไปที่อ่นื ถือเอาแต่สิ่งไม่เป็นประโยชน์ ทอดทิ้งสิ่งที่เป็นประโยชน์ ประกอบด้วยความพอใจที่ไม่สมควร ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม ตรัสว่า ละธรรม ๖ อย่างไม่ได้ ไม่ควรทำ�ำให้แจ้งซึ่งความสมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ คือความ เห็นเป็นเหตุยึดกายของตน ความลังเลสงสัย การลูบคลำ�ำศีลและพรต (ติดลัทธิพิธีหรือโชคลาง) ราคะ โทสะ โมหะ ที่ทำ�ำให้ไปสู่อบาย ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม ตรัสวา่ ผูสม ้ บูรณ์ดว้ ยทิฏฐิ ละธรรม ๖ อย่างทีก่ ล่าวมานีไ้ ด้ และไม่ควรทำำธรรม � ๖ อย่าง เหล่านี้ให้เกิดขึ้น ตรัสแสดงอภัพพฐาน (ฐานะทีไ่ ม่ควรหรือทีเ่ ป็นไปไม่ได้) ๖ ประการ คือ ผูสม ้ บูรณ์ดว้ ย ทิฏฐิ ย่อมไม่อยูอ่ ย่างขาดความเคารพในพระศาสดา พระธรรม พระสงฆ์ การศึกษา ไม่ควรก้าว ล่วงอคมนียวัตถุ (สิ่งที่ไม่ควรถึง อรรถกถาแก้ว่า ทิฏฐิ ๖๒) ไม่ควรยังภพที่ ๘ ให้เกิดขึ้น (ไม่เกิด อีกเป็นครั้งที่ ๘) ตรัสแสดงอภัพพฐาน ๖ ประการ คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ ไม่สมควรเห็นว่าสังขาร ใด ๆ เที่ยง เป็นสุข ธรรมใด ๆ เป็นอัตตาตัวตน ไม่ควรทำ�ำอนันตริยกรรม ไม่ควรถือมงคล ตื่นข่าว ไม่ควรแสวงหาทักขิเณยยบุคคลนอกพระพุทธศาสนา อีกนัยหนึ่ง คือไม่ควรทำ�ำ อนันตริยกรรม ๕ และถือศาสดาอื่น อีกนัยหนึ่ง คือไม่ควรเห็นว่าสุข ทุกข์ ตนเองทำ�ำขึ้น คนอื่นทำ�ำข้ึน ทั้งตนเองและคนอื่นทำ�ำขึ้น ไม่ใช่ตนเองทำ�ำขึ้นแต่เกิดขึ้นเอง ไม่ใช่คนอื่นทำ�ำขึ้น แต่เกิดขึ้นเอง ไม่ใช่ทั้งตนเองและคนอื่นทำ�ำขึ้นแต่เกิดขึ้นเอง ทั้งนี้เพราะบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วย ทิฏฐิ เป็นผู้เห็นด้วยดีซึ่งเหตุ และธรรมอันเกิดขึ้นแต่เหตุ วรรคที่ ๕ ชื่อ อานิสังสวรรค ว่าด้วยผลดี ๕. ตรัสว่า ความปรากฏขึ้นแห่งสิ่ง ๖ สิ่ง หาได้ยากในโลก คือพระพุทธเจ้า ผู้แสดง ธรรมของพระพุทธเจ้า ผู้เกิดในแดนอันประเสริฐ (อริยายตนะ)๒ ความเป็นผู้ไม่มีอินทรีย์วิกล (ตา หู เป็นต้น ไม่พิการ) ไม่โง่เง่า หรือเป็นใบ้ มีความพอใจในกุศลธรรม ๑ มีการฆ่ามารดา บิดา เป็นต้น ๒

อรรถกถาแก้ว่า ในมัธยมประเทศ ซึ่งถ้าจะถอดความ ก็คือเกิดในที่ซึ่งมีความเจริญหรือแวดล้อมด้วยเหตุที่จะให้ ตั้งอยู่ในศีลธรรมที่ดีงาม

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต

832

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสแสดงอานิสงส์ ๖ ประการ ในการทำ�ำให้แจ้งโสดาปัตติผล คือ เทีย่ งในพระสัทธรรม มีธรรมะอันไม่เสื่อม เมื่อทำ�ำที่สุดทุกข์ได้ก็ไม่มีทุกข์ (น่าจะหมายความว่าทุกข์ชนิดไหนละได้แล้ว ก็จะไม่เกิดอีก) ประกอบด้วยญาณ (ความรู)้ อันไม่ทั่วไป (แก่บถุ ชุ น) เห็นด้วยดีซง่ึ เหตุและธรรม อันเกิดขึ้นแต่เหตุ ตรัสแสดงฐานะที่เป็นไปไม่ได้ ๖ อย่าง คือเป็นไปไม่ได้ที่ผู้เห็นว่าสังขารเที่ยง จะ ประกอบด้วยความพอใจอันสมควร จะก้าวลงสู่ทำ�ำนองคลองธรรมอันถูกต้อง จักทำ�ำให้แจ้ง โสดาปัตติผลถึงอรหัตตผล (ผล ๔) แล้วทรงแสดงว่า ผูเ้ ห็นว่าสังขารเป็นสุข เห็นธรรมว่าเป็นตัวตน เห็นนิพพานว่าเป็นทุกข์ ก็มีนัยเดียวกับข้างบนนี้ ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม ตรัสว่า ภิกษุเห็นอานิสงส์ ๖ อย่าง ควรตั้งความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยงในสังขาร ทั้งปวงโดยไม่กำ�ำหนดขอบเขต (ว่าส่วนนี้ไม่เที่ยง ส่วนอื่นเที่ยง) คือสังขารทั้งปวงจักปรากฏโดย ความเป็นของไม่มีที่ตั้ง ใจของเราจักไม่น้อมไปในโลกทั้งปวง ใจของเราจักออกจากโลกทั้งปวง ใจของเราจักน้อมไปสู่พระนิพพาน เราจักละสัญโญชน์ (กิเลสเครื่องร้อยรัดหรือผูกมัด) ได้ เราจักประกอบด้วยคุณเครื่องเป็นสมณะอันยอดเยี่ยม ตรัสว่า ภิกษุผู้เห็นอานิสงส์ ๖ อย่าง ควรตั้งความกำ�ำหนดหมายว่าเป็นทุกข์ ในสังขาร ทัง้ ปวงโดยไม่กำำ� หนดขอบเขต คือความกำ�ำหนดหมายในพระนิพพานของเราจักปรากฏในสังขาร ทั้งปวง ใจของเราจักออกจากโลกทั้งปวง เราจักเห็นสันติในพระนิพพาน เราจักถอนกิเลสที่ แฝงตัว (อนุสัย) ได้ เราจักชื่อว่าทำ�ำกิจที่ควรทำ�ำ เราจักชื่อว่าได้บำ�ำเรอพระศาสดา ด้วยการบำ�ำเรอ อันประกอบด้วยเมตตา ตรัสว่า ภิกษุเห็นอานิสงส์ ๖ อย่าง ควรตั้งความกำ�ำหนดหมายว่าไม่ใช่ตนในธรรม ทั้งปวงโดยไม่กำ�ำหนดขอบเขต คือเราจักไม่มีตัณหาและทิฏฐิ (ความทะยานอยากและความเห็น เป็นเหตุยึดถือ) ในโลกทั้งปวง เราจักดับความถือว่าเป็นเรา ความถือว่าเป็นของเราเสียได้ เราจัก ประกอบด้วยญาณอันไม่สาธารณะ เราจักเห็นด้วยดีซ่งึ เหตุและธรรมอันเกิดแต่เหตุ ตรัสว่า ควรละภพ ๓ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ ควรเจริญสิกขา ๓ คือ อธิศีลสิกขา อธิจิตสิกขา อธิปัญญาสิกขา ตรัสวา่ ควรละตัณหา ๓ คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ควรละมานะ ๓ คือ มานะ (ความถือตัว) โอมานะ (การดูหมิ่นตัวเอง) อติมานะ (การดูหมิ่นผู้อ่นื หรือถือตัวว่าสูงกว่าผู้อ่นื )

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๒ อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต

833

(หมวดนี้มีข้อความสั้น ๆ พอจะจัดเป็นวรรคได้ วรรคหนึ่ง เรียกว่าติกวรรค คือ วรรคที่ว่าด้วยธรรมะจำ�ำนวน ๓ แต่เมื่อกล่าวถึงธรรมะจำ�ำนวน ๓ ในแต่ละสูตร ๒ จำ�ำนวน ด้วยกัน จึงเท่ากับว่า แต่ละสูตร ก็กล่าวถึงธรรมจำ�ำนวน ๖ นั่นเอง) ตรัสแสดงราคะ โทสะ โมหะ แล้วตรัสว่า ควรเจริญอสุภะ (ความไม่งาม) เพื่อละ ราคะ ควรเจริญเมตตา (ไมตรีจิตคิดจะให้เป็นสุข) เพื่อละโทสะ ควรเจริญปัญญา เพื่อละ โมหะ ตรัสแสดงทุจจริต ๓ แล้วตรัสว่า ควรเจริญสุจริต ๓ ตรัสแสดงวิตก ๓ คือความตรึก ในกาม ในการพยาบาท ในการเบียดเบียน แล้วตรัสวา่ ควรเจริญความตรึกในการออกจากกาม เพือ่ ละความตรึกในกาม ควรเจริญความตรึกในการไม่พยาบาท เพือ่ ละความตรึกในการพยาบาท ควรเจริญความตรึกในการไม่เบียดเบียน เพื่อละความตรึกในการเบียดเบียน ตรัสแสดงสัญญา (ความกำ�ำหนดหมาย) ทั้งฝ่ายชั่วฝ่ายดี และธาตุทั้งฝ่ายชั่วฝ่ายดี เหมือนความตรึกข้างต้น ตรัสแสดงธรรม ๓ อย่าง คือความเห็นเป็นเหตุพอใจ ความเห็นเป็นเหตุยึดตัวตน ความเห็นผิด แล้วตรัสแสดงว่า ควรเจริญธรรมะ ๓ ประการ คือความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยง ว่า ไม่ใช่ตวั ตน ความเห็นชอบ ว่าเป็นคูปร ่ บั สำ�ำหรับละธรรมฝ่ายชั่ว ๓ ข้อต้น เป็นคูก่ นั ตามลำ�ำดับข้อ ตรั ส แสดงธรรมะ ๓ อย่ า ง คื อ อรติ (ความริ ษ ยา) วิ หิ ง สา (ความเบี ย ดเบี ย น) อธัมมจริยา (การประพฤติอธรรม) แล้วตรัสแสดงว่า ควรเจริญธรรม ๓ อย่าง คือความพลอยยินดี ความไม่เบียดเบียน การประพฤติธรรม เพื่อละธรรมฝ่ายชั่วแต่ละข้อโดยลำ�ำดับ ตรัสแสดงธรรมะ ๓ อย่าง คือความไม่สันโดษ (ยินดีด้วยของของตน) ความไม่รู้ตัว ความปรารถนามาก แล้วตรัสวา่ ควรเจริญธรรมะ ๓ อย่าง คือความสันโดษ ความรูต้ ว คว ั ามปรารถนาน้อย เพื่อละธรรมแต่ละข้อเหล่านั้น ตรัสแสดงธรรมะ ๓ อย่าง คือความว่ายาก การคบคนชั่วเป็นมิตร ความฟุง้ สร้านแห่งจิต แล้วตรัสวา่ ควรเจริญธรรมะ ๓ อย่าง คือความว่าง่าย การคบคนดีเป็นมิตร การตัง้ สติ กำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก เพื่อละธรรม ๓ อย่างเหล่านั้น

อังคุตตรนิกาย

วรรคที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐

834

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสแสดงธรรมะ ๓ อย่าง คือความฟุ้งสร้าน ความไม่สำ�ำรวม ความประมาท แล้วตรัสแสดงว่า ควรเจริญธรรมะ ๓ อย่าง คือความสงบระงับ ความสำ�ำรวม ความไม่ ประมาท เพื่อละธรรมะ ๓ อย่างเหล่านั้น พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในวรรค ตรัสแสดงธรรม ๖ อย่าง คือ ความยินดีในการงาน ยินดีในการพูดมาก ยินดีใน การนอนหลับ ยินดีในการคลุกคลี ไม่สำ�ำรวมอินทรีย์ ไม่รู้ประมาณในโภชนะว่า ถ้าละธรรมะ ๖ อย่างนี้ไม่ได้ ก็ไม่ควรเจริญสติปัฏฐาน ๔ มีสติกำ�ำหนดพิจารณากายในกาย เป็นต้น ตรัสว่า ตปุสสคฤหบดี (ผู้ถวายข้าวสัตตุก้อนและสัตตุผง) รวมทั้งคฤหบดีอื่น ๆ เช่น ภัทลิกะ สุทัตตะ ผู้ให้ก้อนข้าวแก่คนยาก (อนาถปิณฑิกะ) เป็นต้น ประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง จึงเป็นผู้ถึงความตกลงใจในพระตถาคต เห็นอมตะ ทำ�ำให้แจ้งอมตะ คือมีความเลื่อมใสอันไม่ หวั่นไหวในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ มีศล ม ี ีญาณ มีวิมุติ อันเป็นอริยะ ตรัสวา่ ควรเจริญธรรม ๖ อย่าง เพือ่ รูย้ ง่ิ ซึง่ อุปกิเลส ๑๖ (ดูหน้า ๕๓๑) มีราคะ เป็นต้น คืออนุตตริยะ ๖ (ดูหน้า ๘๑๘ วรรคที่ ๑) อนุสสติ ๖ (ดูหน้า ๘๑๘ วรรคที่ ๑) สัญญา ๖๑ ตามที่กล่าวมาแล้วข้างต้น จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๒๒

๑

อนุตตริยะ ๖ กับอนุสสติ ๖ กล่าวไว้แล้วหลายครั้ง ส่วนสัญญา ๖ ประการ คือความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยง ความกำ�ำหนดหมายว่าทุกข์ในสิ่งไม่เที่ยง ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่ใช่ตนในสิ่งที่เป็นทุกข์ ความกำ�ำหนดหมายถึง การละ ถึงความคลายกำ�ำหนัด ถึงการดับกิเลส

เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย สัตตก - อัฏฐก - นวกนิบาต พระไตรปิฎกเล่มนี้ ว่าด้วยชุมนุมธรรมะ จำ�ำนวน ๗ - ๘ - ๙ รวมทั้งเล่ม มีพระสูตร ประมาณ ๓๐๐ สูตร ต่อไปนี้จะย่อตามลำ�ำดับจำ�ำนวน คือเริ่มแต่ชุมนุมธรรมะจำ�ำนวน ๗ เป็นต้นไป

ขยายความ สัตตกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๗ ข้อ ในหมวดนี้ แบ่งออกเป็น ๒ ส่วน ส่วนแรกจัดเป็นหมวด ๕๐ ส่วนที่ ๒ จัดเป็น หมวดนอก ๕๐ ทั้งหมดด้วยกันมีประมาณ ๘๐ สูตรเศษ ปัณณาสก์ หมวด ๕๐ (หมวดนี้มี ๕ วรรค ๆ ละประมาณ ๑๐ สูตร วรรคที่ ๑ ชื่อธนวรรค ว่าด้วยทรัพย์ วรรคที่ ๒ ชื่ อ อนุ ส ยวรรค ว่ า ด้ ว ยอนุ สั ย คื อ กิ เ ลสที่ แ ฝงตั ว หรื อ ที่ น อนเนื่ อ งในสั น ดาน วรรคที่ ๓ ชื่อวัชชีวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในแคว้นวัชชี วรรคที่ ๔ ชื่อเทวตาวรรค ว่าด้วยเทวดา วรรคที่ ๕ ชื่อมหายัญญวรรค ว่าด้วยการบูชายัญใหญ่) วรรคที่ ๑ ชื่อธนวรรค ว่าด้วยทรัพย์ ๑. ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๗ อย่าง ย่อมไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจ ไม่เป็น ที่เคารพและยกย่องของเพื่อนพรหมจารี คือใคร่จะได้ลาภ ใคร่จะได้สักการะ ใคร่จะไม่ให้ใคร ดูหมิ่น ไม่ละอาย ไม่เกรงกลัวต่อบาป ปรารถนาลามก เห็นผิด อีกนัยหนึ่ง คือเปลี่ยนเฉพาะ ข้อ ๖ ๗ คือริษยา ตระหนี่ ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม ตรัสแสดงกำ�ำลงั ๗ อย่าง คือความเชือ่ ความเพียร ความละอาย ความเกรงกลัวต่อบาป ความระลึกได้ ความตั้งใจมั่น ปัญญา ตรัสแสดงทรัพย์ ๗ อย่าง คือความเชื่อ ศีล ความละอาย ความเกรงกลัวต่อบาป การสดับตรับฟัง การสละ ปัญญา ตรัสกะราชมหาอำ�ำมาตย์ชื่ออุคคะ ว่า ทรัพย์ (ทางโลก) เป็นของสาธารณ์แก่ไฟ แก่น้�้ำำ เป็นต้น ส่วนทรัพย์ ๗ อย่างข้างต้นไม่เป็นของสาธารณ์แก่ไฟ แก่น้�้ำำ เป็นต้น ตรัสแสดงสัญโญชน์ (กิเลสเครือ่ งร้อยรัดหรือผูกมัด) ๗ อย่าง คือ อนุนยะ (ความพอใจ ในกาม) ปฏิฆะ (ความขัดใจ) ทิฏฐิ (ความเห็น) วิจิกจิ ฉา (ความสงสัย) มานะ (ความถือตัว)

836

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ภวราคะ (ความกำ�ำหนัดยินดีหรือความติดในภพ คือความมีความเป็น) อวิชชา (ความไม่รู้ อริยสัจจ์ ๔) ตรัสแสดงว่า พรหมจรรย์ อันบุคคลประพฤติเพื่อละสัญโญชน์ ๗ และตรัสแสดง สัญโญชน์ ๗ อีกนัยหนึ่ง ต่างเฉพาะข้อ ๖ - ๗ ความริษยา ความตระหนี่ วรรคที่ ๒ ชื่ออนุสยวรรค ว่าด้วยอนุสัย คือกิเลสที่แฝงตัว หรือที่นอนเนื่องในสันดาน ๒. ตรัสแสดงอนุสัย (กิเลสที่แฝงตัว หรือที่นอนเนื่องในสันดาน) ๗ ประการ อย่าง เดียวกับสัญโญชน์ ๗ มีความพอใจในกาม (กามราคะ) เป็นข้อแรก มีอวิชชาเป็นข้อสุดท้าย แล้วตรัสแสดงว่า พรหมจรรย์อันบุคคลประพฤติเพื่อละอนุสัย ๗ ตรัสแสดงว่า ตระกูล ที่ประกอบด้วยองค์ ๗ ไม่ควรเข้าไป เข้าไปแล้วไม่ควรนั่ง คือไม่ ต้อนรับ ไม่อภิวาท ไม่ให้อาสนะด้วยอาการที่น่าพอใจ ปกปิดของที่มีอยู่ ให้น้อยในของมาก ให้ของเศร้าหมองในประณีต ให้โดยไม่เคารพ ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม ตรัสแสดงบุคคล ๗ ประเภทที่ควรของคำ�ำนับ เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก คือ อุภโตภาควิมุต (ผู้พ้นโดยส่วนทั้งสอง) เป็นต้น (โปรดดูหน้า ๖๒๒ ข้อ ๔ (๑)) ตรัสแสดงบุคคลเปรียบด้วยน้�้ำำ ๗ ประเภท คือ (๑) จมลงไปครั้งเดียวก็จมลงไปเลย ได้แก่บุคคลผู้ประกอบด้วยอกุศลธรรม ฝ่ายดำ�ำล้วน (๒) โผล่ขึ้นแล้วจม ได้แก่บคคล ุ ผูม้ ีคุณธรรม แต่คุณธรรมเสื่อมไป (๓) โผล่ขึ้นแล้ว ลอยอยู่ได้ ได้แก่ผมู้ ีคุณธรรมไม่เสื่อม (๔) โผล่ขึ้นแล้ว เห็นแจ่มแจ้ง เหลียวดู ได้แก่พระโสดาบัน (๕) โผล่ขึ้นแล้ว ว่ายเข้าหาฝั่ง ได้แก่พระสกทาคามี (๖) โผล่ขึ้นแล้ว ไปถึงที่ตื้น ได้แก่พระอนาคามี (๗) โผล่ขึ้นแล้ว ข้ามฝั่งได้ ยืนอยู่บนบก ได้แก่พระอรหันต์ (ผู้ทำ�ำให้แจ้ง เจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ) ตรัสแสดงบุคคล ๗ ประเภทว่า ควรแก่ของคำ�ำนับ เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยม ของโลก คือ (๑) ผู้เห็นว่าไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวง ทำ�ำให้แจ้งวิมุตทิ ั้งสองอันไม่มีอาสวะ (๒) ผู้เห็นว่าไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวง สิ้นอาสวะและสิ้นชีวิตพร้อมกัน

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต

837

วรรคที่ ๓ ชื่อวัชชีวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ในแคว้นวัชชี ๓. พระผู้มีพระภาคประทับ ณ สารันททเจดีย์ ใกล้กรุงเวสาลี ตรัสแสดงอปริหา นิยธรรม (ธรรมไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเสื่อม) ๗ อย่างแก่เจ้าลิจฉวี คือชาววัชชี (๑) จักประชุมกันเนืองนิตย์ (๒) จักพร้อมเพรียงกันประชุม เลิกประชุม และกระทำ�ำกิจที่ควรทำ�ำ (๓) จักไม่บัญญัติสิ่งที่ยังมิได้บัญญัติ จักไม่ตัดรอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ยอมรับ ศึกษาในธรรมะของชาววัชชีตามที่บัญญัติไว้แล้ว (๔) จักเคารพนับถือชาววัชชีที่เป็นผู้ใหญ่ ผู้เฒ่า (๕) จักไม่ข่มเหงล่วงเกินสตรีที่มีสามีแล้ว และสตรีสาว (๖) จักสักการะเคารพเจดีย์ของชาววัชชี (๗) จักจัดแจงให้การอารักขาคุมคร ้ องอันเป็นธรรมในพระอรหันต์ และปรารภให้ พระอรหันต์ที่ยังไม่มาได้มา ที่มาแล้วขอให้อยู่เป็นสุข ๑

ข้อ (๔) (๕) (๖) (๗) ท่านละข้อความ ”ผูเ้ ห็นว่าไม่เทีย่ งในสังขารทัง้ ปวง เป็นพระอนาคามี„ ไว้ในฐานเป็นทีเ่ ข้าใจ - ม.พ.ป.

อังคุตตรนิกาย

(๓) ผู้เห็นว่าไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวง เป็นพระอนาคามี อันตราปรินิพพายี (๔) อุปหัจจปรินิพพายี๑ (๕) อสังขารปรินพพ ิ ายี (๖) สสังขารปรินพพ ิ ายี (๗) อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี (ดูคำ�ำอธิบายในหน้า ๗๔๖) ตรัสแสดงบุคคล ๗ ประเภทว่า ควรแก่ของคำ�ำนับ เป็นเนือ้ นาบุญอันยอดเยีย่ มของโลก อย่างเดียวกับข้างต้น ต่างแต่กำ�ำหนดว่าเป็นผู้เห็นว่าเป็นทุกข์ในสังขารทั้งปวง เห็นว่าไม่ใช่ตนใน ธรรมทั้งปวง เห็นว่าสุขในพระนิพพาน ส่วนลำ�ำดับข้อ ๔ ถึงข้อ ๗ ซ้�้ำำกัน ตรัสแสดงนิททสวัตถุ (คือที่ตั้งแห่งการที่จะไม่มีอายุ ๑๐ ปีต่อไปอีก โดยอธิบายว่า จะไม่เกิดอีก) ๗ ประการ คือภิกษุเป็นผู้มีฉันทะ (ความพอใจ) แรงกล้าในการสมาทานสิกขาบท และมีความรักอันยิง่ ในการสมาทานสิกขาบทต่อไป ในการพิจารณาธรรม ในการนำ�ำความปรารถนา ออก ในการหลีกเร้น ในการปรารภความเพียร ในสติและปัญญาเป็นเครื่องรักษาตน ในการ แทงทะลุความเห็น (ตรัสรู้ดว้ ยมรรค) และมีความรักอันยิ่งในการนั้น ๆ (๕ ข้อหลัง) ต่อไป

838

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสแสดงอปริหานิยธรรมของชาววัชชี ๗ ข้อนี้ แก่วัสสการพราหมณ์ มหาอำ�ำมาตย์ ของแคว้นมคธ ตรัสแสดงอปริหานิยธรรม (ธรรมเป็นทีต่ ง้ั แห่งความไม่เสือ่ ม) ของภิกษุ ๗ ประการ คือ (๑) จักประชุมกันเนืองนิตย์ (๒) จักพร้อมเพรียงกันประชุม เป็นต้น (๓) จักไม่บัญญัตสิ ิ่งที่มิได้บัญญัติ เป็นต้น (๔) จักเคารพนับถือภิกษุที่เป็นผู้ใหญ่ ผู้เฒ่า (๕) จักไม่ลุอำ�ำนาจแก่ความอยากที่เกิดขึ้น (๖) จักยินดีในเสนาสนะป่า (๗) จักตั้งความปรารถนาดีในภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักให้มา ที่มาแล้วให้อยู่เป็นสุข แล้วทรงแสดงอปริหานิยธรรมของภิกษุโดยนัยอื่นอีกหลายนัย ตลอดจนได้ตรัสถึง ธรรมที่เป็นไปเพื่อความเสื่อมของภิกษุผู้เป็นเสขะ คล้ายกับธรรมในหมวด ๖ กับตรัสถึงธรรมะ ๗ อย่างที่เป็นไปเพื่อความเสื่อม ความวิบัติของอุบาสก คือไม่ค่อยได้เห็นภิกษุ ประมาทการ ฟังธรรม ไม่ศึกษาในอธิศีล มากไปด้วยความไม่เลื่อมใสในภิกษุที่เป็นเถระ บวชใหม่ ปูนกลาง ฟังธรรมด้วยจิตคิดจับผิด แสวงหาทักขิเณยยบุคคลนอกพระพุทธศาสนา ทำ�ำการอันควรทำ�ำก่อน ให้ทักขิเณยยบุคคลนอกพระพุทธศาสนานั้น ฝ่ายดีทรงแสดงโดยนัยตรงกันข้าม วรรคที่ ๔ ชื่อเทวตาวรรค ว่าด้วยเทวดา ๔. ตรัสแสดงคารวะ (ความเคารพ) ๗ อย่าง ตามที่เทวดามากราบทูลว่า เป็นไปเพื่อ ความไม่เสื่อมแห่งภิกษุ คือความเคารพในพระศาสดา ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในการศึกษา ในสมาธิ ในความไม่ประมาท ในการต้อนรับ แล้วตรัสแสดงถึงธรรม ๗ ประการ ที่เป็นไปเพื่อความไม่เสื่อมของภิกษุ คือ ๕ ข้อแรก พ้องกันกับคารวะทีแ่ สดงมาแล้ว เปลีย่ นแต่ขอ้ ๖ - ๗ คือเคารพในความละอาย ในความเกรงกลัว ต่อบาป อีกนัยหนึง่ เปลีย่ นเฉพาะข้อ ๖ - ๗ อีก คือว่าง่าย คบคนดีเป็นมิตร พระสาริบตุ รกราบทูล ขยายความตามความเข้าใจของท่าน (เช่นเดียวกับข้อความหน้า ๘๒๘) ตรัสประทานสาธุการ ตรัสว่า มิตรประกอบด้วยองค์ ๗ ควรคบ คือให้สิ่งที่ให้ยาก ทำ�ำสิ่งที่ทำ�ำยาก อดทน สิ่งที่ทนยาก เปิดเผยความลับแก่เพื่อน ปกปิดความลับของเพื่อน ไม่ละทิ้งในยามมีอันตราย ไม่ดูหมิ่นเพื่อนเพราะสิ้นทรัพย์

839

ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยองค์ ๗ ควรคบเป็นมิตร แม้จะถูกกีดกัน (ให้ออกห่าง) คือ เป็นที่รักเป็นที่พอใจ เป็นที่เคารพ เป็นที่สรรเสริญ เป็นผู้ว่ากล่าว เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ�ำ เป็นผู้ กล่าวถ้อยคำ�ำอันลึกซึ้ง (ในทางธรรม) ไม่ชักชวนในฐานะอันไม่สมควร๑ ตรัสวา่ ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๗ อย่าง จะทำ�ำให้แจ้งปฏิสมภ ั ทิ า (ความแตกฉาน) โดย กาลไม่นาน คือ (๑) - (๓) รู้ตามความจริงว่าจิต ท้อแท้ หดหู่ ฟุ้งสร้าน (๔) - (๖) เวทนา สัญญา ความตรึก ของเธอ เกิดขึน้ ตัง้ อยู่ ดับไป อันเธอรูแ้ จ้งแล้ว (๗) เธอถือเอาด้วยดี ใส่ใจด้วยดี ทรง จำ�ำดี ใช้ปัญญาแทงทะลุด้วยดีซึ่งนิมิตในธรรมอันเป็นที่สบาย และไม่เป็นที่สบาย ดีเลว ดำ�ำขาว และมีส่วนเปรียบ ตรัสสรรเสริญพระสาริบุตรว่ามีคุณธรรมข้างบนทั้งเจ็ดข้อ ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วย องค์ ๗ ย่อมทำ�ำจิตไว้ในอำ�ำนาจได้ ไม่เป็นไปตามอำ�ำนาจของจิต คือฉลาดในสมาธิ ในการเข้า ในการตั้งอยู่ ในการออก ในความสมควรแก่กาล ในโคจร (อารมณ์) และในอภินิหารของสมาธิ ตรัสสรรเสริญพระสาริบุตรว่ามีคุณธรรมข้างบนทั้ง ๗ ข้อ นักบวชศาสนาอื่นสนทนากันว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์บริสุทธิ์บริบูรณ์ตลอด ๑๒ ปี ย่อมเป็นผู้ควรแก่ถ้อยคำ�ำว่าภิกษุ ”ผู้ไม่มีสิบ„ (ไม่ต้องเวียนว่ายตายเกิดมาให้ถูกนับอายุอีก อรรถกถา) พระสาริบุตรนำ�ำความมากราบทูล พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ภิกษุที่จะชื่อว่านิททสะ (ผู้ไม่มีสิบ) ในพระธรรมวินัยนี้ มิใช่ด้วยการนับพรรษา (แต่ด้วยคุณธรรม) แล้วตรัสแสดง นิททสวัตถุ ๗ ประการ (ดังที่ตรัสไว้แล้วในวรรคที่ ๒ ในหน้า ๘๓๗) ตรัสแสดงนิททสวัตถุอีก ๗ ประการ แก่พระอานนท์ผู้ได้ฟังนักบวชศาสนาอื่น พูดกัน ทำ�ำนองเดียวกับพระสาริบตุ ร เป็นแต่เปลีย่ นแสดงคุณธรรม คือ มีศรัทธา มีความละอาย มีความ เกรงกลัวต่อบาป มีการสดับมาก ปรารภความเพียร มีสติ มีปัญญา วรรคที่ ๕ ชื่อมหายัญญวรรค ว่าด้วยการบูชายัญใหญ่ ๕. ตรัสแสดงที่ตั้งแห่งวิญญาณ (วิญญาณฐิติ) ๗ อย่าง คือ (๑) สัตว์เหล่าหนึ่งมีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน ได้แก่มนุษย์ เทพบางจำ�ำพวก เปรตบางจำ�ำพวก (๒) สัตว์เหล่าหนึ่งมีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน ได้แก่เทพพวกพรหม ที่เกิดด้วยปฐมฌาน ๑

ในภาษาบาลี มี ”จ„ ศัพท์ ถึง ๘ แห่ง แสดงว่าแบ่งออกเป็น ๘ ข้อ แต่ข้อความข้างต้นบังคับให้มี ๗ ข้อ จึงได้ รวมคำ�ำว่า เป็นที่รัก เป็นที่พอใจเข้าด้วยกัน เป็นข้อเดียวกัน (”จ„ แปลว่า และ เป็นศัพท์ที่ใช้แยกข้อความ - ม.พ.ป.)

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต

840

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๓) สัตว์เหล่าหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาต่างกัน ได้แก่เทพพวกอาภัสสร พรหม (๔) สัตว์เหล่าหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน ได้แก่เทพพวก สุภกิณหพรหม (๕) สัตว์เหล่าหนึ่งเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ (๖) สัตว์เหล่าหนึ่งเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ (๗) สัตว์เหล่าหนึ่งเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ๑ ตรัสแสดงธรรมที่เป็นบริขาร (เครื่องประกอบ) ของสมาธิ ๗ อย่าง มีความเห็นชอบ เป็นต้น มีความระลึกชอบเป็นที่สุด ตรัสแสดงไฟ ๗ อย่าง คือ ราคะ โทสะ โมหะ ผู้ควรของคำ�ำนับ คฤหบดี (บุคคลใน ครอบครัว) ผูควรท ้ ักขิณา (ของถวาย) และไฟอันเกิดจากไม้ ตรัสสอนอุคคตสรีรพราหมณ์ ผู้เตรียมบูชายัญ นำ�ำสัตว์ต่าง ๆ อย่างละ ๕๐๐ ผูกกับ เสาเตรียมเพือ่ จะฆ่า โดยทรงชี้วา่ การบูชายัญแบบนีไ้ ด้สงิ่ ที่มใิ ช่บญ ุ เพราะเป็นการยกศัสตราขึน้ ทางกาย วาจา และใจ แล้วตรัสว่า ควรละไฟ ๓ อย่าง ไม่ควรเสพ คือราคะ โทสะ โมหะ และควรสักการะ เคารพไฟ ๓ อย่าง คือ อาหุเนยยัคคิ (ไฟคือผู้ควรของคำ�ำนับ) ได้แก่มารดาบิดา คหปตัคคิ (ไฟคือคฤหบดี) ได้แก่บุตร ภริยา ทาส คนใช้ ทักขิเณยยัคคิ (ไฟคือผู้ควรแก่ทักขิณา) ได้ แ ก่ สม ณพราหมณ์ ผู ้ เ ว้ น จากความประมาท ตั้ ง อยู ่ ใ นขั น ติ (ความอดทน) โสรั จจ ะ (ความสงบเสงี่ยม) ฝึกตน ทำ�ำตนให้สม่�่ำำเสมอ ทำ�ำตนให้ปรินิพพาน ส่วนไฟทีเ่ กิดจากไม้ ควรก่อให้ตดิ ควรวางเฉย ควรดับ ควรเก็บไว้ตามกาลอันสมควร พราหมณ์ก็เลื่อมใส แสดงตนเป็นอุบาสก ปล่อยสัตว์เหล่านั้นไป ตรัสแสดงสัญญา (ความกำ�ำหนดหมาย) ๗ ประการ ว่ามีอมตะเป็นที่สุด คือ อสุภสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่งาม) มรณสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในความตาย) อาหาเร ปฏิกลส ู ัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าน่าเกลียดในอาหาร) สัพพโลเก อนภิรตสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่น่ายินดีในโลกทั้งปวง) ๑

ดูในหน้า ๔๕๓ (ทีต่ งั้ แห่งวิญญาณ ๗ อย่าง) ประกอบด้วย ในทีน่ นั้ มีเพิ่มขอ้ ๒ ว่า ได้แก่สตั ว์ที่มอี ยูใ่ นอบาย ๔ ด้วย และดูคำ�ำอธิบายศัพท์ในหน้า ๑๙๓ - ๑๙๕ ข้อ (๗) (๘) (๙) (๑๐) ประกอบด้วย

841

อนิจจสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยง) อนิจเจ ทุกขสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าเป็นทุกข์ในสิ่งที่ไม่เที่ยง) ทุกเข อนัตตสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่ใช่ตนในสิ่งที่เป็นทุกข์) ครั้นแล้วตรัสอธิบายรายละเอียดในเรื่องนี้ ตรัสกะชาณุสโสณิพราหมณ์ถึงเมถุนสัญโญค (ความเกี่ยวข้องกับธรรมะของคนคู่) ๗ ประการ คือ สมณะก็ด พร ี าหมณ์ก็ดี บางคนปฏิญญาตนว่าเป็นพรหมจารีจริง ๆ หาได้เสพ เมถุนกับมาตุคามไม่ แต่ยังยินดี ปลื้มใจ ชื่นใจด้วยเมถุนสัญโญค คือความเกี่ยวข้องกับเมถุน ๗ อย่าง คือ (๑) ยินดีในการลูบไล้ การประคบ การให้อาบน้�้ำำ การนวดแห่งมาตุคาม ปลื้มใจ ด้วยการบำ�ำเรอนั้น (๒) ไม่ถงึ อย่างนัน้ แต่ซกิ ซีเ้ ล่นหัว สพั ยอกกับมาตุคาม ปลื้มใจด้วยการเสสรวลนัน้ (๓) ไม่ถึงอย่างนั้น แต่เพ่งจ้องดูจักษุของมาตุคามด้วยจักษุของตน ปลื้มใจด้วย การเล็งแลนั้น (๔) ไม่ถึงอย่างนั้น แต่ฟังเสียงแห่งมาตุคามหัวเราะหรือพูดกับขับร้อง เป็นต้น ปลื้มใจด้วยเสียงนั้น (๕) ไม่ถึงอย่างนั้น แต่นึกย้อนไปถึงเรื่องเก่า ที่ได้เคยหัวเราะพูดเล่นกับมาตุคาม แล้วปลื้มใจ (๖) ไม่ถงึ อย่างนัน้ แต่เห็นคฤหบดีหรือบุตรแห่งคฤหบดี ผูเ้ อิบอิ่ม พรงั่ พร้อมด้วย กามคุณ ๕ แล้วปลื้มใจ (๗) ไม่ถึงอย่างนั้น แต่ประพฤติพรหมจรรย์ ตั้งความปรารถนาเพื่อจะได้เป็น เทพเจ้า หรือเทพองค์ใดองค์หนึ่งแล้วปลื้มใจ พรหมจรรย์ของผู้น้นั ชื่อว่าขาด ทะลุ ด่าง พร้อย ผู้นั้นประพฤติพรหมจรรย์ไม่บริสุทธิ์ ไม่พ้นไปจากทุกข์ได้ ตรัสแสดงธรรมปริยายทีช่ อ่ื ว่าสัญโญควิสญ ั โญค (ความผูกพันและความคลี่คลาย) คือ สตรีพอใจภาวะต่าง ๆ ของสตรีและบุรุษ ย่อมไม่ก้าวล่วงความเป็นสตรีได้ บุรุษพอใจภาวะ ต่าง ๆ ของบุรษุ และสตรี (พอใจในภาวะของตน ติดอกติดใจในเพศตรงกันข้าม) ย่อมไม่กา้ วล่วง ความเป็นบุรุษได้ ต่อตรงกันข้ามคือไม่พอใจ จึงก้าวล่วงภาวะทั้งสองได้๑ ๑

ธรรมะเรื่องนี้ มีเนื้อความไม่พาดพิงถึงเรื่องราว ๗ ข้อ แต่พยัญชนะพาดพิงถึง โดยแจกภาวะต่าง ๆ ของหญิงชาย ออกไปฝ่ายละ ๗ คือ อินทรีย์ กิริยา อาการ ประเภท ความพอใจ เสียง เครื่องประดับของสตรีหรือของบุรุษ

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต

842

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรั ส ตอบพระสาริ บุ ต รถึ ง เหตุ ที่ท านของบางคนมี ผ ลมาก แต่ ไ ม่ มี อ านิ ส งส์ ม าก ส่วนของบางคนมีทั้งผลมาก ทั้งอานิสงส์มาก โดยตรัสชี้ไปที่การให้ทานด้วยมีความเพ่งเล็งมีจิต ปฏิพัทธ์ มุ่งสะสม คิดว่าตายแล้วจักบริโภค (ผลของทานนั้น) หรือตรงกันข้าม คือไม่คิด เช่นนั้นว่าเป็นต้นเหตุตามที่ถาม อุบาสิกาชื่อเวฬุกัณฏกี ผู้เป็นมารดาของนันทมาณพ กราบเรียนพระสาริบุตรถึงเรื่องน่า อัศจรรย์ ๗ ประการ คือ (๑) นางสนทนากับท้าวเวสสวัณ (๒) พระราชาข่มเหงฆ่าบุตรของนางตาย แต่นางไม่มีจิตผิดปกติ (๓) สามีตายไปเกิดในกำ�ำเนิดยักษ์มาแสดงตนด้วยอัตตภาพเดิม นางไม่มจี ติ ผิดปกติ (๔) สามี (เมื่อมีชีวิตอยู่) ยังหนุ่ม นำ�ำหญิงสาวมา (เป็นภริยาน้อย) นางไม่มีจิต ผิดปกติ (๕) ตั้งแต่ปฏิญญาตนเป็นอุบาสิกา ไม่เคยมีจิตคิดล่วงสิกขาบท (๖) เข้าฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ ได้ตามปรารถนา (๗) ละสัญโญชน์ (กิเลสเครื่องร้อยรัด) เบื้องต่�่ำำ ๕ อย่างได้ (โปรดดูหน้า ๒๐๑ ข้อ ๒๒๐ เชิงอรรถหน้า ๕๐๘ และหน้า ๖๑๓ มหามาลุงกโยวาทสูตร ด้วย) วรรคที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ (ในหมวดนี้ มี วรรค เล็ ก ๓ วรรค ๆ ละประมาณ ๑๐ สู ต ร วรรคแรกชื่ อ อัพยากตวรรค ว่าด้วยสิ่งที่พระพุทธเจ้าไม่พยากรณ์ วรรคที่ ๒ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ วรรคที่ ๓ ชื่อวินยวรรค ว่าด้วยวินัย) วรรคที่ ๑ ชื่ออัพยากตวรรค ว่าด้วยสิ่งที่พระพุทธเจ้าไม่พยากรณ์ ๑. ตรัสตอบคำ�ำถามของภิกษุรูปหนึ่ง ถึงเหตุปัจจัยที่อริยสาวกผู้ได้สดับไม่เกิดความ สงสัยในเรื่องที่พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสพยากรณ์ โดยทรงชี้ไปว่า ข้อที่ว่าสัตว์ตายแล้วเกิด หรือไม่เกิด หรือเกิดด้วยไม่เกิดด้วย หรือเกิดก็ไม่ใช่ ไม่เกิดก็ไม่ใช่ นั้นเป็นทิฏฐิ (ความเห็น) เป็นตัณหา (ความทะยานอยาก) เป็นสัญญา (ความกำ�ำหนดหมาย) เป็นมัญญิตะ (ความสำ�ำคัญ ในใจ) เป็นปปัญจิตะ (ความเนิ่นช้า) เป็นอุปาทาน (ความยึดมั่น) และเป็นวิปปฏิสาร (ความ เดือดร้อน) ซึ่งบุถุชนผู้มิได้สดับ ย่อมไม่รู้สิ่ง (ทั้งเจ็ด) นั้น ไม่รู้ความเกิด ความดับ ข้อปฏิบัติ ให้ถึงความดับของสิ่งเหล่านั้น แต่อริยสาวกผู้ได้สดับย่อมรู้ จึงไม่เกิดความสงสัยในเรื่อง ที่พระองค์ไม่ทรงพยากรณ์

843

ตรัสแสดงคติของบุรษุ ๗ และอนุปาทาปรินพพ ิ าน (ดับกิเลสอย่างไม่มเี ชือ้ กิเลสเหลือ) คือพระอนาคามีประเภทอันตราปรินิพพายี ๓ อุปหัจจปรินิพพายี ๑ อสังขารปรินิพพายี ๑ สสังขารปรินิพพายี ๑ อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี๑ ๑ (รวมเป็น ๗) และตรัสถึงพระอรหันต์ผู้ทำ�ำให้ แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ ว่าเป็นอนุปาทาปรินิพพาน (ดับกิเลสหมดไม่มีเหลือ) พรหมชื่อติสสะ กล่าวกะพระมหาโมคคัลลานะว่า เทพที่มีญาณหยั่งรู้ในผู้ยังมีกิเลส เหลือ ว่ามีกิเลสเหลือ หรือในผู้ไม่มีกิเลสเหลือ ว่าไม่มีกิเลสเหลือ (ตามความจริง) นั้น ได้แก่ พวกพรหม แต่กไ็ ม่ใช่พรหมทุกผู พร ้ หมผูย้ นิ ดีดว้ ยอายุ วรรณะ สุข ยศ ความเป็นใหญ่ของพรหม (ยังยึดถือ) ย่อมไม่รู้ ส่วนที่ไม่ยินดีดว้ ยสิ่งเหล่านั้น (ไม่ยึดถือ) จึงรู้ และรู้ถึงพระอริยบุคคล ๖ ประเภท (เว้นสัทธานุสารีข้อที่ ๗ ดั่งที่ย่อไว้ในหน้า ๖๒๒ ด้วย อนึ่ง โปรดดูเรื่องของพรหมชื่อ ติสสะนี้ในหน้า ๘๒๑ ววรคที่ ๔ ด้วย) พระโมคคัลลานะมากราบทูลพระผู้มีพระภาค จึงตรัส เติมถึงข้อ ๗ คือ รู้ถึงภิกษุผู้เข้าอนิมิตตเจโตสมาธิ (ความตั้งมั่นแห่งจิตที่ไม่มีเครื่องหมาย) ผูทำ้ �ำให้แจ้ง (บรรลุ) ที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ตรัสแสดงผลของทานที่เห็นได้ดว้ ยตนเอง ๗ ข้อ แก่สีหเสนาบดี คือ (๑) พระอรหันต์ย่อมอนุเคราะห์เขาก่อน (๒) ย่อมเข้าไปหาเขาก่อน (๓) ย่อมรับ (ทานของเขา) ก่อน (๔) ย่อมแสดงธรรมแก่เขาก่อน (๕) เขาย่อมมีกิตติศัพท์อันดีงามฟุ้งไป (๖) เขาย่อมองอาจไม่เก้อเขินเข้าสู่ชุมนุมชน (๗) เมื่อตายไปเขาย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ สีหเสนาบดีกราบทูลว่า ๖ ข้อแรกมิได้เชื่อต่อพระผู้มีพระภาค เพราะรู้ได้ด้วยตนเอง (เห็นจริงเอง) ส่วนข้อสุดท้าย ตนไม่รู้จึงเชื่อต่อพระผู้มีพระภาค ตรัสแสดงถึงสิ่ง ๔ ประการที่พระตถาคตไม่ต้องรักษา และตถาคตไม่ถูกว่ากล่าวโดย ฐานะ ๓ คือ ตถาคตมีความประพฤติทางกาย วาจา ใจ บริสทธ ุ ม ิ์ อี าชีวะบริสทธ ุ ิ์ ไม่มที จจร ุ ติ ทาง กาย วาจา ใจ ไม่มกี ารเลีย้ งชีวติ ผิด ซึง่ จะต้องรักษามิให้คนอืน่ รู้ (รวมเป็น ๔ ข้อ) ตถาคตมีธรรม ๑

คำ� ำ อธิ บ ายเรื่ อ งพระอนาคามี ต ามศั พท ์ เ หล่ า นี้ โปรดดู ห น้ า ๗๔๕ - ๗๔๗ วรรคที่ ๔ มี ข ้ อ น่ า สั ง เกต คื อ อันตราปรินิพพายี ๓ ประเภทนั้น เปรียบเหมือนประกายไฟจากแผ่นเหล็กที่ถูกตี (๑) เกิดขึ้นแล้วดับไป (๒) เกิดขึ้นลอยขึ้นไปแล้วดับ (๓) เกิดขึ้น ลอยขึ้น ตกลงมายังไม่ถึงพื้น ก็ดับไป

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต

844

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อันกล่าวดีแล้ว ไม่มีใครค้านได้ว่ากล่าวไว้ไม่ดี ปฏิปทาอันไปสู่พระนิพพานอันตถาคตบัญญัติไว้ ดีแล้วแก่สาวก ไม่มีใครคัดค้านได้ว่าบัญญัติไว้ไม่ดี บริษัทสาวกของพระองค์หลายร้อยทำ�ำให้ แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ ไม่มีใครคัดค้านได้ว่าไม่ได้ทำ�ำให้แจ้ง (รวมเป็น ๓ ข้อ) ตรัสตอบพระกิมิละ (ฉบับยุโรปเป็นกิมพิละ) ถึงเหตุปัจจัยที่ทำ�ำให้พระสัทธรรมไม่ต้งั อยูน่ านเมือ่ พระตถาคตปรินพพ ิ านแล้ว (๗ ข้อ) คือบริษท ั ๔ ไม่เคารพในพระศาสดา ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในการศึกษา ในสมาธิ ในความไม่ประมาท ในการต้อนรับ ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรมะ ๗ ประการจะทำ�ำให้แจ้งวิมุติทั้งสองอันไม่มีอาสวะ โดยกาลไม่นาน คือมีศรัทธา มีศล ส ี ดับตรับฟังมาก หลีกเร้น ปรารภความเพียร มีสติ มีปัญญา ตรัสแสดงธรรมแก่พระมหาโมคคัลลานะ เรือ่ งวิธแี ก้งว่ ง ๗ ประการ และตรัสสอนมิให้ ชูงวง (ถือตัว) เข้าสู่สกุล มิให้กล่าวถ้อยคำ�ำก่อการทะเลาะวิวาท ไม่ควรคลุกคลีด้วยคฤหัสถ์ บรรพชิต แต่ควรคลุกคลีด้วยเสนาสนะอันสงัด แล้วตรัสตอบปัญหาที่ว่า ภิกษุช่ือว่าหลุดพ้น เพราะสิน้ ตัณหา อยูจ่ บพรหมจรรย์ลว่ งส่วน ด้วยเหตุคอื เมือ่ ภิกษุได้สดับว่าธรรมทัง้ ปวงไม่ควร ยึดถือก็รู้ย่ิง กำ�ำหนดรู้ธรรมทั้งปวง พิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยง พิจารณาความคลายกำ�ำหนัด ความดับ ความสละคืน ในเวทนาทั้งสามคือสุข ทุกข์ ไม่ทุกข์ไม่สุข เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะไม่ยึดถือ สิ่งใด ๆ ในโลก ไม่สะดุ้งดิ้นรน ดับสนิทเฉพาะตน ตรัสสอนว่า อย่ากลัวบุญ เพราะคำ�ำว่า บุญ เป็นชื่อของความสุข แล้วตรัสว่า ได้เคย ทรงเห็นผลที่น่าพอใจมาแล้ว คือทรงเจริญเมตตาจิต ๗ ปี ไม่ต้องเสด็จมาสู่โลกนี้ถึง ๗ สังวัฏฏวิวัฏฏกัปป์ (กัปป์เสื่อมกัปป์เจริญ ๗ สมัย) ในสังวัฏฏโลก (โลกเสื่อม) ทรงเกิดใน อาภัสสรพรหม ในวิวัฏฏโลก (โลกเจริญ) ทรงเกิดในพรหมวิมานอันว่าง เป็นท้าวมหาพรหม ทรงเคยเกิดเป็นท้าวสักกะ ๓๖ ครั้ง เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ต้งั อยู่ในธรรมหลายร้อยครั้ง ตรัสแสดงภริยา ๗ ประเภท คือภริยาเสมอด้วยผู้ฆ่า เสมอด้วยโจร เสมอด้วยนาย เสมอด้วยแม่ เสมอด้วยน้องสาว เสมอด้วยเพื่อน เสมอด้วยทาสี ตรั สแสดงธรรม ๗ อย่า งที่ศัต รู ชอบ ที่เ ป็ นเหตุแห่งศัตรู มาสู่หญิงหรือชายผู้มี ความโกรธ คือ (๑) ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูให้มีผิวพรรณทราม คนมักโกรธถูกความโกรธ ครอบงำ�ำ แม้จะอาบน้�้ำำลูบไล้ ตัดผม โกนหนวด นุ่งผ้าขาว ผิวพรรณก็ทราม (๒) ศัตรูยอ่ มปรารถนาต่อศัตรูให้นอนเป็นทุกข์ คนมักโกรธถูกความโกรธครอบงำ�ำ แม้จะนอนบนบัลลังก์ มีเครื่องประดับงดงาม ก็นอนเป็นทุกข์

845

(๓) ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูมิให้มีประโยชน์มาก คนมักโกรธที่ถูกความโกรธ ครอบงำ�ำ ก็ถือเอาสิ่งมิใช่ประโยชน์ว่าเป็นประโยชน์ สิ่งเป็นประโยชน์ว่ามิใช่ ประโยชน์ ธรรมคือการเป็นศัตรูของกันและกัน ที่ยึดไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ ประโยชน์ เพื่อความทุกข์ตลอดกาลนาน (๔) ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูมิให้มีทรัพย์ คนมักโกรธที่ถูกความโกรธครอบงำ�ำ ก็ถูกพระราชาทำ�ำให้ทรัพย์เข้าไปสู่พระคลังหลวง (๕) ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูมิให้มียศ คนมักโกรธที่ถูกความโกรธครอบงำ�ำ ย่อมเสื่อมจากยศ (๖) ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูมิให้มีมิตร คนมักโกรธที่ถูกความโกรธครอบงำ�ำ ญาติมิตรย่อมเว้นไกล (๗) ศัตรูย่อมปรารถนาต่อศัตรูให้ตาย แล้วเข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก คนมักโกรธที่ถกู ความโกรธครอบงำ�ำ ประพฤติทุจจริต ตายไปแล้วก็จะเข้าถึง อบาย ทุคคติ วินิบาต นรก วรรคที่ ๒ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ ๒. ตรัสแสดงว่า ถ้าขาดธรรมอย่างหนึ่ง ก็ขาดธรรมข้ออื่น ๆ ต่อกันไปเป็นลำ�ำดับ คือความละอาย ความเกรงกลัวต่อบาป การสำ�ำรวมอินทรีย์ ศีล สัมมาสมาธิ (ความตั้งใจมั่น ชอบ) ยถาภูตญาณทัสสนะ (ความรู้ดว้ ยญาณ ตามเป็นจริง) นิพพิทา (ความเบื่อหน่าย) วิราคะ (ความคลายกำ�ำหนัด) วิมุตติญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยญาณถึงความหลุดพ้น) ตรัสกะภิกษุทั้งหลาย ถึงเรื่องที่สังขารไม่เที่ยง ไม่น่าไว้ใจ ควรที่จะเบื่อหน่ายกำ�ำหนัด ควรที่จะพ้นไปเสีย แล้วตรัสถึงระยะกาลที่ล่วงไปหลายแสนปี ที่จะมีสมัยซึ่งฝนไม่ตก พืชต้นไม้ ใบหญ้า จะเหี่ยวแห้งไม่มีเหลือ แล้วก็ถึงสมัยที่อาทิตย์ขึ้น ๒ ดวง ๓ ดวง ๔ ดวง ๕ ดวง ๖ ดวง จนถึง ๗ ดวง ซึ่งมหาปฐพีนี้และขุนเขาสิเนรุจะลุกไหม้มีเปลวไฟพลุ่งขึ้นไปถึงพรหมโลก๑ ๑

ข้อความตรงนี้ได้ทำ�ำเครื่องหมายพิเศษใช้ตัวหนังสือตัวเอน เพื่อให้เห็นข้อความตอนนี้ชัดเจนขึ้น ในหนังสือ วิทยาศาสตร์ ฝ่ายดาราศาสตร์บางเล่มกล่าวว่า ดวงอาทิตย์ของเรามิใช่อยู่เดี่ยวโดด แต่นับเนื่องในกลุ่มดวงอาทิตย์ อื่น ๆ รวมกันแล้ว ๙๓ กลุ่ม จึงเป็นโครงสร้างของทางช้างเผือก (Milky way) อันมีเส้นผ่าศูนย์กลางถึง ๒๐๐๐๐๐ ปีแสง คือแสงที่เดินทางวินาทีละ ๑๘๖,๒๗๒ ไมล์ จะต้องใช้เวลาเดินทางถึง ๒ แสนปี และยังมีความคิดกันถึง ดวงดาว (ดวงอาทิตย์) ดวงอื่น ๆ ซึ่งอาจเดินทางเข้ามาใกล้สุริยะระบบได้ในลักษณะเช่นนั้นก็ไม่มีปัญหาว่า ที่ว่า อาทิตย์ข้ึนหลายดวงจนเป็นเหตุให้โลกลุกเป็นไฟนั้น มีทางเป็นไปได้จริงในทางวิทยาศาสตร์ ท่านผู้ใคร่ค้นคว้า โปรดอ่ า นหนั ง สื อ THE MARVELS AND MYTERIES OF SCIENCE หน้ า ๖๑ และ ๖๒ ประกอบการ พิจารณา และโปรดอ่านบันทึกหน้า ๕๐๑ (หมายเหตุ) และดูเชิงอรรถ ๒ หน้า ๗๖๕ ด้วย

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต

846

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ต่อจากนั้นตรัสเล่าเรื่องศาสดาชื่อสุเนตตะ ผู้สอนสาวกให้ไปเกิดพรหมโลก ลงมา จนถึงเกิดในคฤหบดีมหาศาล (ในโลกนี้) แล้วตรัสเล่าถึงสุเนตตศาสดาเจริญเมตตาจิต ๗ ปี ได้ผล (อย่างที่ตรัสเล่าไว้ในวรรคที่ ๑ ก่อนวรรคนี้) แต่ก็ไม่พ้นไปจากความเกิดแก่เจ็บตาย เป็นต้นได้ ทั้งนี้เพราะมิได้ตรัสรู้ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุติ อันเป็นอริยะ ส่วนพระองค์ได้ตรัสรู้ ธรรม ๔ อย่างนั้นแล้ว ต่อแต่น้จี ึงไม่เกิดอีก ตรัสแสดงถึงพระนครชายแดนของพระราชาที่แวดล้อมด้วยดีถึง ๗ ชั้น ซึ่งข้าศึกไม่พึง ทำ�ำอะไรได้ (ไม่พงึ เอาชนะได้) แล้วตรัสเปรียบเทียบว่า อริยสาวกประกอบด้วยสัทธรรม ๗ ประการ ได้ฌาน ๔ ตามต้องการ มารก็เอาชนะไม่ได้เหมือนกันคือมีศรัทธา มีความละอาย มีความเกรง กลัวต่อบาป สดับตรับฟังมาก ปรารภความเพียร มีสติ มีปัญญา ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๗ ประการ เป็นผู้ควรของคำ�ำนับ เป็นเนื้อนาบุญอัน ยอดเยีย่ มของโลก คือ (๑) รูธรรม ้ (รูคำ้ ำส � อนของพระศาสดามีองค์ ๙ มีสตู ร เป็นต้น) (๒) รูอ้ รรถ (รู้ความหมายของคำ�ำสอนนั้น) (๓) รู้ตน (๔) รู้ประมาณ (๕) รู้กาล (๖) รู้บริษท ั (ประชุมชน) และ (๗) รู้บคคลท ุ ี่ย่งิ หย่อนกว่ากัน ตรัสเปรียบเทียบเรือ่ งการออกบวชของอริยสาวก จนถึงได้ฌานและได้เป็นพระขีณาสพ ด้วยความเปลี่ยนแปลงของต้นปาริฉัตตกะ ในชั้นดาวดึงส์ จนถึงมีดอกเบ่งบานในที่สุด ตรัสรับรองภาษิตของพระสาริบุตรในเรื่องคารวะ ๗ (ดังที่ย่อไว้แล้วใน หน้า ๘๓๘) ที่ว่าเมื่อมีคารวะข้อหนึ่งแล้ว ก็จะมีข้ออื่น ๆ ต่อไป ตรัสวา่ ภิกษุไม่ประกอบเนือง ๆ ซึง่ ภาวนา (การอบรม) ลำ�ำพงั เกิดความปรารถนา จะให้ จิตพ้นจากอาสวะ ย่อมพ้นไม่ได้ เพราะมิได้อบรมธรรมะต่าง ๆ (โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ดูเสด็จป่ามหาวัน หน้า ๔๕๙) เปรียบเทียบแม่ไก่ไม่กกไข่ มีแต่ความปรารถนาให้ลูกไก่ ออกจากไข่เป็นไปไม่ได้ ในฝ่ายดีคือที่สำ�ำเร็จได้ ทรงแสดงโดยนัยตรงกันข้าม ตรัสเรื่องกองไฟใหญ่ เปรียบเทียบว่า ถ้ากอดกองไฟก็ยังดีกว่าเป็นผู้ทุศีล เป็นต้น ตรัสถึงศาสดาทั้งเจ็ดมีสุเนตตศาสดา เป็นต้น ซึ่งปราศจากความกำ�ำหนัดในกาม เป็นเหตุให้ผู้มี จิตประทุษร้ายในท่าน พร้อมด้วยบริษัทประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก ถ้าทำ�ำดีต่อท่านก็ให้ผลดี จึงควรตั้งจิตไม่ประทุษร้ายในเพื่อนพรหมจารี แล้วตรัสแสดง เรื่องอรกศาสดา ซึ่งสอนสาวกเปรียบเทียบชีวิตมนุษย์ว่าเล็กน้อยถึง ๗ ข้อ ทั้ง ๆ ที่สมัยนั้น มนุษย์มีอายุถึง ๖ หมื่นปี จึงควรไม่ประมาท จะได้ไม่เดือดร้อนภายหลัง

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต

847

วรรคที่ ๓ ชื่อวินยวรรค ว่าด้วยวินัย ๓. ตรัสแสดงคุณสมบัติของพระวินัยธร (ผู้ทรงวินัย) ๗ อย่าง คือรู้จักอาบัติ มิใช่ อาบัติ อาบัติเบา อาบัติหนัก เป็นผู้มีศีล ได้ฌาน ๔ ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มี อาสวะ แล้วได้ทรงยักย้ายนัยถึงคุณสมบัติ ๗ ข้อของพระวินัยธรอีกต่าง ๆ ตรัสถึงลักษณะ ตัดสินพระธรรมวินัย ๗ อย่างแก่พระอุบาลี คือเป็นไปเพื่อเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อคลาย กำ� ำ หนั ด เพื่ อ ดั บ เพื่ อ สงบระงั บ เพื่ อ รู ้ ยิ่ ง เพื่ อ ตรั สรู ้ เพื่ อ นิ พพ าน แล้ ว ได้ ต รั ส แสดง อธิกรณสมถะ ๗ คือเครื่องระงับอธิกรณ์ ๗ อย่าง (ดูหน้า ๒๖๗) พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในวรรค ตรั สว่า เพราะเหตุที่ทำ� ำลายธรรมะ ๗ อย่าง จึ ง ชื่อว่ าเป็ นภิ กษุ คือสั กกายทิ ฏฐิ (ความเห็นเป็นเหตุยึดถือกายของตน) ความลังเลสงสัย การลูบคลำ�ำศีลและพรต (ถือโชคลาง หรือติดลัทธิพิธี) ราคะ โทสะ โมหะ มานะ และตรัสว่า เพราะสงบ ๗ อย่างข้างต้นได้จึงชื่อว่า สมณะ เพราะลอยธรรมเหล่านี้ได้ จึงชื่อว่า พราหมณ์ เป็นต้น ตรัสถึงอสัทธรรมและสัทธรรม โดยทรงชี้ไปที่ความไม่มีศรัทธา จนถึงมีปัญญาทรามว่า เป็นอสัทธรรม ส่วนสัทธรรม ตรงกันข้าม ตรัสว่า บุคคลที่ควรแก่ของคำ�ำนับ ตลอดจนเป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก คล้ายกับ ที่ตรัสไว้แล้ว (ในหน้า ๘๓๕ วรรคแรก) ตรัสว่า ควรเจริญธรรมะ ๗ อย่าง คือ โพชฌงค์ ๗ (ดูหน้า ๕๑๙ หมวด ๗) สัญญา ๗ (ดูหน้า ๑๗๘ ข้อ ๑๙๖) เพือ่ ละอุปกิเลส ๑๖ (ดูหน้า ๕๓๑ ข้อ ๒) ปัณณาสก์ หมวด ๕๐

(หมวดนี้มี ๕ วรรค ๆ ละประมาณ ๑๐ สูตร วรรคที่ ๑ ชื่อเมตตาวรรค ว่าด้วยเมตตา วรรคที่ ๒ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ วรรคที่ ๓ ชื่อคหปติวรรค ว่าด้วยคฤหบดี วรรคที่ ๔ ชื่อทานวรรค ว่าด้วยทานการให้ วรรคที่ ๕ ชื่อ อุโปสถวรรค ว่าด้วยการรักษาอุโบสถ) วรรคที่ ๑ ชื่อเมตตาวรรค ว่าด้วยเมตตา ๑. ตรัสแสดงอานิสงส์ของเมตตา ๘ อย่าง คือหลับเป็นสุข ตื่นเป็นสุข ไม่ฝันร้าย เป็นที่รักของมนุษย์ เป็นที่รักของอมนุษย์ เทวดาย่อมรักษา ไฟ ยาพิษ ศัสตราย่อมไม่กล้�้ำำกราย เมื่อยังมิได้บรรลุธรรมอันยิ่งขึ้นไป ก็จะเข้าถึงพรหมโลก ตรัสแสดงเหตุปจจ ั ยั ๘ ประการ ทีเ่ ป็นไปเพือ่ ได้ เพือ่ ความไพบูล บริบรู ณ์ แห่งปัญญา อันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ คือ

อังคุตตรนิกาย

อัฏฐกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๘ ข้อ

848

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๑) อาศัยศาสดาหรือเพือ่ นพรหมจารีทเี่ คารพ ตัง้ ความละอาย ความเกรงกลัว ตัง้ ความรัก ความเคารพ (๒) อาศัยท่านที่กล่าว เขาไปหาไต่ถามเป็นครั้งคราว ท่านก็ช่วยชี้แจงให้คลาย ความสงสัย (๓) ฟังธรรมแล้ว หลีกออกทั้งทางกาย ทางจิต (๔) มีศล ี (๕) สดับตรับฟังมาก (๖) ปรารภความเพียร (๗) เมื่อไปในสงฆ์ไม่พูดเรื่องที่ไม่สมควร แต่พูดธรรมะเอง หรือเชิญผู้อื่นพูด ไม่ดูหมิ่นการนิ่งแบบอริยะ (นิ่งแบบรู้เท่า) (๘) เห็นความเกิดความดับในขันธ์ ๕ เพื่อนพรหมจารีย่อมชมเชยภิกษุเช่นนั้น ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๘ อย่าง ย่อมไม่เป็นที่รักที่พอใจ ไม่เป็นที่เคารพ สรรเสริญของเพือ่ นพรหมจารี คอื สรรเสริญผูไ้ ม่เป็นที่รกั ติคนทีเ่ ป็นที่รกั อยากได้ลาภ สักการะ ไม่ละอาย ไม่เกรงกลัวต่อบาป มีความปรารถนาลามก มีความเห็นผิด ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม และได้แสดงนัยอื่นอีก โดยเปลี่ยนข้อธรรมเล็กน้อย ตรัสแสดงโลกธรรม (ธรรมประจำ�ำโลก) ๘ อย่าง คือลาภ มิใช่ลาภ ยศ มิใช่ยศ นินทา สรรเสริญ สุข ทุกข์ ซึ่งบุถุชนไม่รู้เท่า มีความยินดียินร้าย แต่อริยสาวกรู้เท่า ไม่ยินดียินร้าย ตรั สส อนภิ ก ษุ ทั้ ง หลายว่ า การที่ภิ ก ษุ พิ จ ารณาถึ ง ความวิ บั ติ ข องตนและคนอื่ น พิจารณาถึงสมบัติของตนและคนอื่นโดยกาลอันควร เป็นการดี และตรัสว่า พระเทวทัตถูก อสัทธรรม ๘ คือโลกธรรมครอบงำ�ำจิต เป็นผู้ไปสู่อบาย นรก อย่างไม่มีทางแก้ ตรัสสอนให้อยู่อย่างครอบงำ�ำ (เป็นนายเหนือ) ลาภ มิใช่ลาภ ยศ มิใช่ยศ สักการะ มิใช่สักการะ ความปรารถนาลามก ความเป็นผู้คบมิตรชั่ว มีเรื่องเล่าถึงพระอุตตระ เกี่ยวกับ คติธรรมดั่งกล่าวข้างต้น ตรัสถึงพระนนทะศากยะ ว่าเป็นกุลบุตร มีกำ�ำลัง น่าเลื่อมใส มีราคะกล้า แต่ก็อาจ ประพฤติพรหมจรรย์ให้บริบูรณ์ บริสุทธิ์ได้เพราะสำ�ำรวมอินทรีย์ รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบ ความเพียรเป็นเครื่องตื่น ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ ตรัสแนะให้กำ�ำจัดภิกษุผู้ถูกโจทท้วงเพราะอาบัติ กลับพูดถลากไถลแสดงความโกรธ เคือง เพื่อมิให้ประทุษร้ายภิกษุที่ดี ๆ

849

วรรคที่ ๒ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ ๒. ตรัสตอบเวรัญชพราหมณ์ ผู้ว่ากล่าวพระองค์ด้วยคำ�ำกระทบต่าง ๆ ตรัสชี้ให้ มีความหมายไปในทางดี ในทางที่แสดงว่าพระองค์ปราศจากกิเลส แล้วตรัสว่า พระองค์เปรียบ เหมือนลูกไก่ที่ทำ�ำลายกะเปาะไข่ออกมาก่อน เพราะทรงทำ�ำลายกะเปาะไข่คืออวิชชาได้ จึงควร กล่าวได้ว่า พระองค์เป็นพี่ (ผู้แก่กว่าใครในโลก) แล้วตรัสแสดงถึงการที่พระองค์ได้ฌาน ๔ ได้วิชชา ๓ คือระลึกชาติได้ มีทิพยจักษุ และทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ เป็นที่สุด เวรัญชพราหมณ์เลื่อมใส แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต ตรัสแสดงธรรมแก่สหี เสนาบดี ถึงเรือ่ งที่มผี กู้ ล่าวหาว่าพระองค์เป็นอกิรยิ วาทะ (ผูพ้ ดู ว่าทำ�ำดี ทำ�ำชั่ว ไม่เป็นอันทำ�ำ) เป็นต้น โดยทรงชี้แจงว่า พระองค์สอนไม่ให้ทำ�ำชั่ว เป็นต้น สีหเสนาบดีเลือ่ มใสแสดงตนเป็นอุบาสก ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวติ (โปรดดูหน้า ๓๓๕ ประกอบด้วย) ตรัสแสดงม้าอาชาไนย ที่ประกอบด้วยองค์ ๘ เปรียบด้วยภิกษุผู้ประกอบด้วย ธรรม ๘ คือ (๑) เกิดดีจาก ๒ ฝ่าย คือมารดาและบิดา เกิดในทิศที่ม้าอาชาไนยที่ดีอื่น ๆ เกิด (๒) ย่อมกินอาหารสดหรือแห้งทีเ่ ขาให้ดว้ ยความเคารพ (ด้วยอาการอันดีงาม) ไม่ทำำ� หก (๓) รังเกียจที่จะนั่งหรือนอนทับอุจจาระปัสสาวะ (๔) มีความยินดี มีความอยู่ร่วมเป็นสุข ไม่ข่มขู่ม้าอื่น (๕) เปิดเผยความพยศคดโกงตามเป็นจริง ซึ่งสารถีกจ็ ะพยายามแก้ไข (๖) เป็นสัตว์เอาภาระ (อรรถกถาแก้ว่า ปฏิบัติตามคำ�ำสั่ง) โดยคิดว่าม้าอื่นจะเอา ภาระหรือไม่ก็ตาม เราจักเอาภาระในที่นี้ (๗) ย่อมไปโดยทางตรง (๘) มีเรี่ยวแรง ม้าอาชาไนยประกอบด้วยองค์ ๘ เหล่านี้ ย่อมควรแก่พระราชา ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๘ ประการ ก็ควรของคำ�ำนับ เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยม ของโลก คือ (๑) มีศล ี (๒) บริโภคด้วยความเคารพ (ด้วยอาการอันดีงาม) ซึง่ อาหารทีเ่ ขาถวายเศร้าหมอง หรือประณีตก็ตาม ไม่เดือดร้อน (๓) รังเกียจทุจจริตทางกาย วาจา ใจ รังเกียจการประกอบด้วยอกุศลบาปธรรม

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต

850

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๔) มีความยินดี มีความอยู่ร่วมเป็นสุขไม่ข่มขู่ภิกษุอื่น (๕) เปิ ด เผยความพยศคดโกงในพระศาสดาหรื อ เพื่ อ นพรหมจารี ซึ่ ง ท่ า น เหล่านั้นย่อมพยายามแก้ไข (๖) เป็นผู้ศึกษา โดยคิดว่าผู้อื่นจะศึกษาหรือไม่ก็ตาม เราจักศึกษา (๗) ไปโดยทางตรง คืออริยมรรคมีองค์ ๘ มีความเห็นชอบ เป็นต้น (๘) ปรารภความเพียร ตรัสแสดงม้าที่มีโทษ ๘ ประการ เทียบด้วยบุรุษที่มีโทษ ๘ ประการ โดยแสดงถึงม้าที่ สัง่ การอย่างหนึง่ แต่ทำำ� ไปเสียอย่างอืน่ เปรียบเหมือนภิกษุทไี่ ม่ดี ต้องอาบัติ ถูกตักเตือน ก็กล่าว ว่าระลึกไม่ได้ เป็นต้น ตรัสแสดงมลทิน ๘ ประการ คือ (๑) การไม่ท่องบ่นเป็นมลทินของมนต์ (๒) ความไม่ขยันเป็นมลทินของบ้านเรือน (๓) ความเกียจคร้านเป็นมลทินของผิวพรรณ (๔) ความประมาทเป็นมลทินของผูร้ ักษา (๕) ความประพฤติชั่วเป็นมลทินของหญิง (๖) ความตระหนี่เป็นมลทินของผู้ให้ (๗) อกุศลบาปธรรมเป็นมลทินทั้งในโลกนี้และโลกหน้า (๘) อวิชชาเป็นมลทินอย่างยิ่ง ตรัสแสดงว่าภิกษุประกอบด้วยองค์ ๘ ควรไปทำ�ำการทูต คือรูจ้ กั ฟัง รูจ้ กั ทำ�ำให้ผอู้ น่ื ฟัง เรียนรู้ ทรงจำ�ำ รู้ทำ�ำให้ผู้อื่นรู้ ฉลาดในประโยชน์ มิใช่ประโยชน์ ไม่ชวนทะเลาะ ตรัสสรรเสริญพระสาริบุตร ว่า มีคุณสมบัติ (ของนักการทูต) เช่นนั้น ตรัสว่า หญิงชายย่อมผูกพันกันด้วยอาการ ๘ ประการ คือรูป การหัวเราะ การพูด การร้องเพลง การร้องไห้ อากัปปกิริยา ของขวัญ และผัสสะ ตรัสตอบท้าวปหาราทะผูเ้ ป็นจอมแห่งอสูร ถึงการที่ภกิ ษุทงั้ หลายยินดีในพระธรรมวินยั นี้ ซึ่งมีความอัศจรรย์ ๘ ประการ (เทียบด้วยความอัศจรรย์ ๘ อย่างของมหาสมุทรที่ท้าว ปหาราทะกราบทูล) คือ (๑) ในพระธรรมวินัยนี้ มีการศึกษา การกระทำ�ำและข้อปฏิบัติโดยลำ�ำดับ ไม่ใช่ เริ่มต้นก็การตรัสรู้อรหัตตผล เปรียบเหมือนมหาสมุทรมีความลุ่มลึกโดย ลำ�ำดับ ไม่ใช่เริ่มต้นก็ลึกเป็นเหว

851

(๒) พระสาวกย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้แม้ เพราะเหตุแห่งชีวิต เปรียบเหมือนมหาสมุทรซึ่งมีความหยุดเป็นธรรมดา ไม่ล่วงเลยฝั่งไป (๓) สงฆ์ยอ่ มไม่อยูร่ วม ่ กับบุคคลผูท้ ศุ ล ี ย่อมประชุมกันยกออก (จากหมู)่ แม้เธอ จะนัง่ อยูใ่ นท่ามกลางสงฆ์ ก็ชอ่ื ว่าไกลจากสงฆ์ เปรียบเหมือนมหาสมุทรทซี่ ดั ซากศพเข้าสู้ฝั่งโดยพลัน (๔) วรรณะ ๔ เมือ่ บวชในพระธรรมวินยั นี้ ยอ่ มละชือ่ และโคตรเดิม ถึงการนับว่า สมณศากยบุตร เปรียบเหมือนแม่น้�้ำำใหญ่ต่าง ๆ เช่น คงคา ยมุนา เมื่อถึง มหาสมุทรย่อมละชื่อและโคตรเดิม ถึงการนับว่าสมุทร (๕) แม้ภกิ ษุเป็นอันมากจะปรินพพ ิ านด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ แต่ความพร่อง หรือความเต็มแห่งนิพพานธาตุ ก็ไม่ปรากฏเพราะเหตุนั้น เปรียบเหมือน ความพร่องหรือความเต็มแห่งมหาสมุทรไม่ปรากฏเพราะสายน้�้ำำตกลง มาจากอากาศ (๖) พระธรรมวินัยมีรสเดียว คือมีวิมุติ (ความหลุดพ้น) เป็นรส เปรียบเหมือน มหาสมุทรที่มีรสเดียว คือรสเค็ม (๗) พระธรรมวินยั นี้มรี ตนะเป็นอันมาก เช่น สติปฏั ฐาน ๔ เป็นต้น จนถึงอริยมรรค มีองค์ ๘ (โพธิปักขิยธรรม ๓๗) เปรียบเหมือนมหาสมุทรมีรตนะมาก เช่น มุกดา มณี ไพฑูรย์ เป็นต้น (๘) พระธรรมวินัยนี้ เป็นที่อยู่ของผู้ใหญ่ คือพระโสดาบัน ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อทำ�ำ ให้แจ้งโสดาปัตติผล จนถึงพระอรหันต์ ท่านผู้ปฏิบัติเพื่ออรหัตตผล เปรียบ เหมือนมหาสมุทรเป็นที่อยู่แห่งสัตว์ใหญ่ มีปลาติมิติมิงคละ ติมิรมิงคละ อสูร นาค คนธรรพ์๑ ในวันอุโบสถ พระผูม้ พร ี ะภาคประทับนัง่ มีภกิ ษุสงฆ์แวดล้อม เมือ่ ปฐมยาม๒ ล่วงแล้ว พระอานนท์จงึ กราบทูลอาราธนาให้แสดงปาฏิโมกข์ ก็ทรงนิง่ เมือ่ มัชฌิมยามล่วงแล้ว พระอานนท์ กราบทูลอาราธนาอีก ก็ทรงนิง่ ครัน้ ปัจฉิมยามล่วงแล้ว จะรุง่ อรุณ พระอานนท์กราบทูลอาราธนา อีก จึงตรัสว่า บริษัทไม่บริสุทธิ์ พระมหาโมคคัลลานะพิจารณาดู ก็ทราบว่ามีภิกษุทุศีลนั่งปนอยู่ ๑

มีข้อน่าสังเกตพิเศษสำ�ำหรับคนธรรพ์ว่าอยู่ในมหาสมุทร แต่ในที่อ่ืนมีกล่าวว่า อยู่ที่ต้นไม้ ดูหน้า ๗๐๕ หมายเลข ๑๐ ประกอบด้วย ๒ ในบาลีแบ่งกลางคืนเป็น ๓ ยาม ยาม ๑ มี ๔ ชั่วโมง ปฐมยามเริ่ม ๑๘.๐๐ น. มัชฌิมยามเริ่ม ๒๒.๐๐ น. ปัจฉิมยามเริ่ม ๐๒.๐๐ น. - ม.พ.ป.

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต

852

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ในที่นั้น จึงว่ากล่าว จูงมือเธอออกไปจากนอกซุ้มประตู ใส่ดาลประตูแล้วมากราบทูล พระผู้มี พระภาคตรัสว่า บัดนี้ ท่านทั้งหลายพึงทำ�ำอุโบสถ แสดงปาฏิโมกข์กันเอง ตั้งแต่วันนี้ไปเราจักไม่ แสดงปาฏิโมกข์ เพราะมิใช่ฐานะ มิใช่โอกาสที่พระตถาคตจักแสดงปาฏิโมกข์ในบริษัทที่ ไม่บริสทธ ุ แิ์ ล้ว ตรัสแสดงเรือ่ งความอัศจรรย์ของมหาสมุทร ๘ ประการ เทียบกับความอัศจรรย์ พระธรรมวินัยนี้ดังที่ตรัสแล้ว วรรคที่ ๓ ชื่อคหปติวรรค ว่าด้วยคฤหบดี ๓. อุคคคฤหบดีชาวกรุงเวสาลี เรียนแก่ภิกษุทั้งหลายถึงความอัศจรรย์ ๘ ประการ ของตน คือ (๑) เห็นพระผูม้ ีพระภาคแต่ไกลก็เลื่อมใส (๒) เมื่ อ เข้ า ไปเฝ้ า ได้ ฟ ั ง อนุ ปุ พพิ ก ถากั บ อริ ย สั จจ ์ ๔ ก็ ไ ด้ ด วงตาเห็ น ธรรม ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ สมาทานสิกขาบทมีพรหมจรรย์๑ เป็นที่ ๕ (๓) ตนมีภรรยาสาว ๔ คน จึงแจ้งให้นางทราบว่าตนสมาทานสิกขาบทมีพรหมจรรย์ เป็นที่ ๕ ผูใ้ ดปรารถนาจะอยู่ ก็จงใช้ทรพั ย์ทำำ� บุญไป หรือจะไปสูต่ ระกูลญาติ ของตน หรือต้องการให้เรายกให้แก่บุรุษใดก็ได้ ภริยาคนใหญ่จึงแจ้งความ ประสงค์ให้ให้แก่บรุ ุษผู้มีชื่ออย่างนั้นอย่างนี้ ตนก็ให้ไป ไม่มีจิตผิดปกติ (๔) โภคทรัพย์ในตระกูลของตนถือเป็นของสาธารณะ สำ�ำหรับผูม้ ศี ล ม ี กี ลั ยาณธรรม (๕) เข้าไปหาภิกษุ ด้วยความเคารพ (๖) ถ้าท่านแสดงธรรม ตนก็ฟงั โดยเคารพ ถ้าท่านไม่แสดงธรรม ตนก็แสดงธรรม แก่ท่าน (๗) มีเทวดามาบอกว่า พระผู้มีพระภาคตรัสธรรมไว้ดีแล้ว ตนก็ตอบว่า ท่านจะ บอกหรือไม่บอกก็ตาม พระผูม้ พร ี ะภาคก็ตรัสธรรมไว้ดแี ล้ว จติ ของตนไม่ฟู เพราะเหตุที่เทวดามาหา หรือเพราะได้พูดกับเทวดา (๘) ตนละสัญโญชน์ ๕ เบื้องต่�่ำำได้ (เป็นพระอนาคามี) ๑

น่าจะหมายความว่ารักษาศีล ๕ ยกข้อ ๓ คือประพฤติผิดในกามออก เลื่อนข้อ ๔ - ๕ ไปไว้เป็นข้อที่ ๓ - ๔ แล้ว สมาทานข้อ ๕ เว้นจากอพรหมจรรย์คือการเสพกาม

853

ตรัสถึงความอัศจรรย์ ๘ ประการของอุคคคฤหบดีชาวหัตถิคาม ในทำ�ำนองคล้ายคลึง กัน รวมทั้งคฤหบดีอ่ืนว่าประกอบด้วยความอัศจรรย์ ๗ ประการ (น้อยกว่าผู้อ่ืน ๑ ข้อ) คือ หัตถกะชาวเมืองอาฬวี (ประกอบด้วยอริยทรัพย์ ๗) ต่อมาตรัสสรรเสริญหัตถกะ (อุบาสก) ว่า สงเคราะห์บริษัท ๔ ด้วยสังคหวัตถุ (ธรรมเป็นที่ต้ัง หรือเป็นเรื่องของการสงเคราะห์) ๔ อย่าง และตรัสสรรเสริญว่า มีความอัศจรรย์ ๘ เพิ่มความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อย ตรัสแสดงเหตุที่ให้เป็นอุบาสก เป็นต้น แก่มหานามศากยะว่า ถึงพระรัตนตรัยเป็น สรณะ ชือ่ ว่าเป็นอุบาสก มีศล ี ๕ ชือ่ ว่ามีศล ม ี คี ณ ุ ธรรมด้วยตนเองแต่ไม่ชกั ชวนผูอ้ น่ื ชือ่ ว่าปฏิบตั ิ เพื่ อ ประโยชน์ ต นแต่ ไ ม่ ป ฏิ บั ติ เ พื่ อ ประโยชน์ ค นอื่ น มี คุ ณ ธรรมเองด้ ว ย ชั ก ชวนผู ้ อ่ื น ชื่อว่าปฏิบัตทิ ั้งเพื่อประโยชน์ตนและคนอื่น ตรัสตอบหมอชีวกในทำ�ำนองเดียวกัน ตรัสแสดงกำ�ำลัง ๘ ประการ คือ (๑) เด็กมีการร้องไห้เป็นกำ�ำลัง (๒) สตรีมีความโกรธเป็นกำ�ำลัง (๓) โจรมีอาวุธเป็นกำ�ำลัง (๔) พระราชามีอิสริยะ (ความเป็นใหญ่) เป็นกำ�ำลัง (๕) คนพาลมีการเพ่งโทษผู้อ่นื เป็นกำ�ำลัง (๖) บัณฑิตมีการเพ่งโทษตนเองเป็นกำ�ำลัง (๗) ผูส้ ดับมากมีการพิจารณาเป็นกำ�ำลัง (๘) สมณพราหมณ์มีขันติ (ความอดทน) เป็นกำ�ำลัง (หมายเหตุ : คำ�ำว่า บัณฑิตมีการเพ่งโทษตนเองเป็นกำ�ำลัง แปลจากคำ�ำว่า นิชฺฌตฺตพล ิ า ปณฺฑิตา ซึ่งพระเถระผู้ใหญ่ในเมืองไทยท่านเคยแปลไว้อย่างนั้น แต่ในอรรถกถาแก้ว่า บัณฑิต มิได้เพ่งโทษแบบคนพาล แต่เพ่งประโยชน์และมิใช่ประโยชน์) พระสาริบุตรกราบทูลแสดงกำ�ำลัง ๘ ประการของภิกษุผู้สิ้นอาสวะ (ขีณาสพ) คือ (๑) เห็นด้วยดีซงึ่ สังขารว่าไม่เทีย่ งด้วยปัญญาอันชอบ (๒) เห็นด้วยดีวา่ กามเป็นเหมือนหลุมถ่าน เพลิง (๓) มีจิตน้อมไปสู่ความสงัด (๔) - (๘) เจริญสติปัฏฐาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ด้วยดี ตรัสแสดงขณะหรือสมัยอันไม่สมควร เพื่ออยูปร ่ ะพฤติพรหมจรรย์ ๘ ประการ คือ (๑) เกิดในนรก เมื่อพระพุทธเจ้าทรงเกิดขึ้นแสดงธรรม (๒) เกิดในกำ�ำเนิดดิรัจฉาน (๓) เกิดในภูมิแห่งเปรต

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต

854

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๔) เกิดในเทพนิกายที่มีอายุยืน (๕) เกิดในชนบทชายแดน (๖) เกิดในเผ่ามิลักขะ ผู้ไม่มีความรู้แจ้ง (๗) เกิดในมัธยมชนบท แต่มีความเห็นผิด (๘) เกิดในมัธยมชนบท แต่มีปัญญาทราม ตรัสแสดงมหาปุริสวิตก (ความคิดหรือความตรึกของมหาบุรุษ) ๘ ประการ คือธรรม นี้ของผู้มีความปรารถนาน้อย ผู้สันโดษ ผู้สงัด ผู้ปรารภความเพียร ผู้มีสติตั้งมั่น ผู้มีจิต ตัง้ มัน่ (เป็นสมาธิ) ของผูม้ ปี ญ ั ญา (๗ ข้อนี้พระอนุรทธ ุ ท์ า่ นคิดได้ พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสเพิ่มเติม ข้อสุดท้าย คือ) ธรรมนี้ของผู้ไม่เนิ่นช้า พระอนุรุทธ์ปฏิบัติตามก็ได้สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ วรรคที่ ๔ ชื่อ ทานวรรค ว่าด้วยทาน การให้ ๔. ตรัสแสดงทาน ๘ อย่าง (๑) พบเข้าก็ให้ทาน (๒) ให้ทานเพราะกลัว (๓) ให้ทานเพราะคิดว่าเขาเคยให้แก่เรา (๔) ให้ทานเพราะคิดว่าเขาจักให้แก่เรา (๕) ให้ทานเพราะคิดว่าทานเป็นของดี (๖) ให้ทานเพราะคิดว่าเราหุงต้ม แต่สมณะเหล่านี้มิได้หุงต้ม (๗) ให้ทานหวังกิตติศพท ั ์ (๘) ให้ทานเพื่อเป็นเครื่องประดับเป็นเครื่องประกอบจิต (เพื่อให้จิตอ่อนควรแก่ คุณธรรมสูงขึ้นไป) และตรัสแสดงทานวัตถุ ๘ อย่างคล้ายคลึงกัน ตรัสแสดงสมณพราหมณ์ผู้ประกอบ ด้วยองค์ ๘ คือมีความเห็นผิด จนถึงมีความตั้งใจมั่นผิด ส่วนในทางดี มีความเห็นชอบ จนถึง ความตั้งใจมั่นชอบ (มรรคมีองค์ ๘) ว่าเป็นเหมือนนาเลวนาดี ตรัสแสดงความเกิดในทีต่ า่ ง ๆ ด้วยอำ�ำนาจทาน (ทานูปปตั ติ) ๘ ประการ คือ (๑) กษัตริย์ พราหมณ์หรือคฤหบดีมหาศาล (๒) - (๗) เทพ ๖ ชั้น (๘) เทพพวกพรหม ทั้งแปดอย่างนี้จะ สำ�ำเร็จได้ก็ดว้ ยมีศล ี ไม่ใช่ผทู้ ุศลี และเฉพาะข้อ ๘ ต้องปราศจากราคะด้วย ตรัสแสดงบุญกิริยาวัตถุ (เรื่องของการทำ�ำบุญ) ๓ ประการ คือ บุญญกิริยาวัตถุสำ�ำเร็จ ด้วยทาน ศีล ภาวนา (การอบรม) คือ

855

(๑) ทำ�ำ ๒ ข้อแรกน้อย ไม่มีข้อหลังเลย ทำ�ำให้ตายไปแล้ว เกิดมีส่วนชั่วในมนุษย์ (๒) ทำ�ำ ๒ ข้อแรกพอประมาณ ไม่มีข้อหลังเลย ทำ�ำให้เกิดมีส่วนดีในมนุษย์ (๓) ทำ�ำ ๒ ข้อแรกมาก แต่ไม่มีข้อหลังเลย ทำ�ำให้เกิดในเทพชั้นจาตุมมหาราช (๔) - (๘) ทำ�ำเหมือนข้อที่ ๓ ทำ�ำให้เกิดในเทพชัน้ ดาวดึงส์ ชัน้ ยามะ ชัน้ ดุสติ ชัน้ นิมมานรดี ชั้นปรนิมมิตวสวัตตี ตรัสแสดงสัปปุริสทาน (ทานของคนดี) ๘ ประการ คือให้สิ่งสะอาด ให้สิ่งประณีต ให้ ตามกาล ให้สิ่งที่ควร เลือกแล้วจึงให้ ให้เนือง ๆ ขณะให้จิตเลื่อมใส ให้แล้วก็อิ่มใจ ตรัสว่า สัปปุริสะ (คนดี) เมื่อเกิดในตระกูล ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนมาก คือ แก่มารดาบิดา แก่บตุ รภริยา แก่ทาสและกรรมกร แก่มติ รสหาย แก่ผลู้ ว่ งลับไปก่อน แก่พระราชา แก่เทวดา แก่สมณพราหมณ์ ตรัสแสดงความไหลมาแห่งบุญ ๘ ประการ คือ (๑) - (๓) ถึงพระพุทธ พระธรรม พระ สงฆ์ เป็นสรณะ (๔) - (๘) เว้นจากการล่วงละเมิดศีล ๕ (ถือว่าเป็นการให้ความไม่มีภัย ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แก่สัตว์ไม่มีประมาณ) ตรัสแสดงโทษของกายทุจจริต ๓ วจีทุจจริต ๔ และดื่มสุรา ว่า ถ้าทำ�ำให้มาก เป็นเหตุ ให้ไปสูน่ รก กำ�ำเนิดดิรจั ฉาน และภูมแิ ห่งเปรต ส่วนโทษอย่างเบาเฉพาะข้อมีดงั นี้ ๑ ฆ่าสัตว์ ทำำ� ให้ มีอายุน้อย ลักทรัพย์ ทำ�ำให้โภคะพินาศ ประพฤติผิดในกาม ทำ�ำให้มีเวรจากศัตรู พูดปด ทำ�ำให้ ถูกกล่าวตู่ พูดส่อเสียด ทำ�ำให้แตกจากมิตร พูดคำ�ำหยาบ ทำ�ำให้ได้ยินได้ฟังสิ่งที่ไม่น่าพอใจ พูดเพ้อเจ้อ ทำ�ำให้มีวาจาไม่มีใครเชื่อ ดื่มสุราเมรัย ทำ�ำให้เป็นบ้า วรรคที่ ๕ ชื่ออุโปสถวรรค ว่าด้วยการรักษาอุโบสถ ๕. ตรัสว่า อุโบสถมี๑ องค์ ๘ ที่อยู่จำ�ำแล้ว มีผลมาก มีอานิสงส์มาก คือให้พิจารณา เทียบเคียงว่าพระอรหันต์ท่านงดเว้นตลอดชีวิต แต่เรางดเว้นตลอดวันหนึ่งกับคืนหนึ่ง ก็ช่ือว่า กระทำ�ำตามพระอรหันต์ ตรัสแสดงผลของอุโบสถประกอบด้วยองค์ ๘ ว่า ยิ่งกว่าเสวยราชย์ ในมหาชนบท ๑๖ แคว้น มีอังคะ มคธ เป็นต้น ตรัสสอนนางวิสาขาและวาเสฏฐอุบาสกและ โพชฌาอุบาสิกาถึงเรื่องผลของอุโบสถในทำ�ำนองเดียวกัน ตรัสแสดงธรรมแก่พระอนุรุทธ์ ถึง เรื่องสตรีประกอบด้วยธรรม ๘ ประการ เกิดในเทพผู้มีกายอันน่าพอใจ คือ (๑) - (๕) ข้อแรก ๑

เว้นจากการฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ เสพเมถุน พูดปด ดื่มสุราเมรัย กินอาหารในเวลาเที่ยงแล้วถึงรุ่งอรุณวันใหม่ ฟ้อนรำ�ำขับร้องประโคม ดูการเล่น ทัดทรงดอกไม้ของหอม ใช้ที่นั่งนอนสูงใหญ่ยัดนุ่นและสำ�ำลี

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต

856

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เหมือนกับที่ตรัสไว้แล้ว (ในหน้า ๗๙๙ วรรคแรก) (๖) ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ (๗) มีศีล (๘) มีการบริจาค ตรัสแสดงธรรมแก่นางวิสาขา และแก่คฤหปตานีมารดาของนกุลมาณพ ในทำ�ำนอง เดียวกับที่ตรัสแก่พระอนุรุทธ์ ตรัสแก่นางวิสาขา ถึงเรื่องสตรีประกอบด้วยองค์ ๔ เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อมีชัยในโลกนี้ คือจัดการงานดี สงเคราะห์บริวารชนดี ประพฤติสิ่งที่พอใจของสามี รักษาทรัพย์ที่สามีหามาได้ กับสตรีประกอบด้วยองค์ ๔ เป็นผูป้ ฏิบตั เิ พือ่ มีชยั ในโลกหน้า คือมีศรัทธา ศีล การบริจาค ปัญญา วรรคที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ (แบ่งออกเป็นวรรคเล็ก ๕ วรรค ๆ ละประมาณ ๑๐ สูตร วรรคที่ ๑ ชื่อสันธาน วรรค ว่าด้วยความตั้งอยู่ด้วยดี วรรคที่ ๒ ชื่อจาลวรรค ว่าด้วยเรื่องแผ่นดินไหว วรรคที่ ๓ ชื่อยมกวรรค ว่าด้วยธรรมที่เป็นคู่กัน วรรคที่ ๔ ชื่อสติวรรค ว่าด้วยสติ วรรคที่ ๕ ไม่มีชื่อ) วรรคที่ ๑ ชื่อ สันธานวรรค ว่าด้วยความตั้งอยู่ด้วยดี ๑. มีเรื่องเล่าเกี่ยวกับพระนางมหาปชาบดี โคตมี กราบทูลขอบวชเป็นภิกษุณี ใน ชั้นแรกตรัสปฏิเสธ แต่เมื่อพระอานนท์ช่วยกราบทูล ก็ตรัสอนุญาตให้พระนางบวชด้วย ครุธรรม (ธรรมที่ควรเคารพ) ๘ ประการ (ดูรายละเอียดที่แปลไว้จากวินัยปิฎกซึ่งพ้องกัน หน้า ๑๒๒ หมายเลข ๘๓ และหน้า ๓๙๑ - ๓๙๒ ลักษณะตัดสินพระธรรมวินัย) ตรัสแสดงธรรมแก่บตุ รแห่งโกลิยกษัตริยช์ อื่ ฑีฆชาณุ เรือ่ งธรรมทีเ่ ป็นไปเพือ่ ประโยชน์ ปัจจุบัน ๔ ประการ คือถึงพร้อมด้วยความหมั่น การรักษา (ทรัพย์ที่หามาได้) คบคนดีเป็นมิตร เลีย้ งชีวติ โดยสม่�่ำำเสมอ (ไม่ฟมุ่ เฟือยหรือฝืดเคืองเกินไป) เรือ่ งปากทางแห่งความเสือ่ มทรัพย์ ๔ ประการ คือเป็นนักเลงหญิง เป็นนักเลงสุรา เป็นนักเลงการพนัน คบคนชั่วเป็นมิตร ฝ่ายดีคือ ปากทางแห่งความเจริญตรงกันข้าม เรื่องธรรมที่เป็นไปเพื่อประโยชน์อนาคต ๔ ประการ คือถึงพร้อมด้วยศรัทธา ศีล จาคะ (การบริจาค) ปัญญา และตรัสแก่อุชชยพราหมณ์ในทำ�ำนองเดียวกัน ตรัสว่า ภัย ทุกข์ เป็นต้น เป็นชื่อของกาม ตรัสแสดงคุณธรรม ๘ อย่างของภิกษุ หลายนัย ที่ทำ�ำให้ภิกษุเป็นผู้ควรแก่ของคำ�ำนับ ตลอดจนเป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก อย่างสูงทรงแสดงพระอริยบุคคลทั้งแปด

857

วรรคที่ ๒ ชื่อจาลวรรค ว่าด้วยเรื่องแผ่นดินไหว ๒. ตรัสแสดงบุคคล ๘ ประเภท คือภิกษุอยากได้ลาภ (๑) พยายามเพื่อได้ลาภ เมื่อลาภไม่เกิดขึ้นก็เสียใจ เคลื่อนจากพระสัทธรรม (๒) พยายามเพือ่ ได้ลาภ เมือ่ ลาภเกิดขึน้ ก็มวั เมาประมาท เคลือ่ นจากพระสัทธรรม (๓) ไม่พยายามเพื่อได้ลาภ เมื่อลาภไม่เกิดก็เสียใจ เคลื่อนจากพระสัทธรรม (๔) ไม่พยายามเพื่อได้ลาภ เมื่ อ ลาภเกิ ด ขึ้ น ก็ มั ว เมาประมาท เคลื่ อ นจาก พระสัทธรรม (๕) พยายามเพื่อได้ลาภ เมื่ อ ลาภไม่ เ กิ ด ขึ้ น ก็ ไ ม่ เ สี ย ใจ ไม่ เ คลื่ อ นจาก พระสัทธรรม (๖) พยายามเพื่อได้ลาภ เมื่อลาภเกิดขึ้นก็ไม่มัวเมาประมาท ไม่เคลื่อนจาก พระสัทธรรม (๗) ไม่พยายามเพื่อได้ลาภ เมื่ อ ลาภไม่ เ กิ ด ขึ้ น ก็ ไ ม่ เ สี ย ใจ ไม่ เ คลื่ อ นจาก พระสัทธรรม (๘) ไม่พยายามเพื่อได้ลาภ เมื่อลาภเกิดขึ้นก็ไม่มัวเมาประมาท ไม่เคลื่อนจาก พระสัทธรรม ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๖ อย่าง เป็นผู้ควรแก่ตน ควรแก่คนอื่น คือ (๑) พิจารณาได้ไวในกุศลธรรม (๒) ทรงจำ�ำธรรมะที่สดับแล้วได้ (๓) พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำ�ำไว้ (๔) รู้อรรถรู้ธรรมแล้วก็ปฏิบัตธรรม ิ ตามสมควรแก่ธรรม (๕) มีวาจาไพเราะ (๖) ชี้แจงชักชวนเพื่อนพรหมจารีให้อาจหาญร่าเริง ครั้นแล้วตรัสว่า ลดข้อแรก เหลือแต่ ๕ ข้อหลังก็ใช้ได้ ลด ๒ ข้อหลัง เหลือแต่ ๔ ข้อ แรกก็ใช้ได้ ลดข้อ ๓ - ๔ เหลือเพียง ๔ ข้อก็ใช้ได้ ลดข้อ ๑ กับข้อ ๕ - ๖ เหลือเพียง ๓ ข้อ ก็ใช้ได้ ลดข้อ ๑ ข้อ ๓ - ๔ เหลือเพียง ๓ ข้อก็ใช้ได้ ลด ๔ ข้อ เหลือเพียงข้อ ๓ ข้อ ๔ ก็ใช้ได้ ลด ๔ ข้อแรก เหลือเพียงข้อ ๕ ข้อ ๖ ก็ใช้ได้

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต

858

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสสอนภิกษุรูปหนึ่ง ผู้ขอให้ทรงแสดงธรรมโดยย่อ โดยตรัสสอนให้สำ�ำเหนียกว่า (๑) จิตจักตั้งมั่น อกุศลธรรมจักไม่ครอบงำ�ำ (๒) - (๕) เราจักเจริญทำ�ำให้มากซึ่งเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา อันเป็นเจโตวิมุติ (อันเป็นฌาน)๑ (๖) - (๙) เราจักเจริญทำ�ำให้มากซึ่งสติปัฏฐาน ๔ เมื่อทำ�ำได้อย่างนี้ ก็จะอยู่เป็นผาสุก ทั้งอิริยาบถเดิน ยืน นั่ง นอน ตรัสแสดงอธิเทวญาณทัสสนะ (การเห็นด้วยญาณซึ่งอธิเทพ หรือเทวดาผู้ยิ่งใหญ่) ๘ ประการ คือเมื่อพระองค์ยังเป็นพระโพธิสัตว์ ทรงปรารถนาจะได้รู้เห็นอย่างนั้นอย่างนี้ ครั้นทรง บำ�ำเพ็ญเพียรจนรู้เห็นได้ตามต้องการแล้ว ก็ทรงปรารถนาก้าวหน้ายิ่งขึ้นไปจนสำ�ำเร็จสมบูรณ์ ครบ ๘ ข้อ จึงปฏิญญาพระองค์ว่าตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ (๑) เราจักรู้สึกมีแสงสว่างเห็นรูป (๒) เราจักยืนสนทนาไต่ถามกับเทวดา (๓) เราจักรู้ว่าเทวดานี้มาจากเทพนิกายโน้น ๆ (๔) เราจักรู้ว่าเทวดาเหล่านั้นเคลื่อนจากนี้เกิดในที่นั้น เพราะผลแห่งกรรมนี้ (๕) เราจักรู้ว่าเทวดาเหล่านี้มีอาหารอย่างนี้ เสวยสุขทุกข์อย่างนี้ (๖) เราจักรู้ว่าเทวดาเหล่านี้อายุยืนอย่างนี้ ดำ�ำรงอยู่นานเท่านี้ (๗) เราเคยอยู่ร่วมกับเทวดาเหล่านี้หรือไม่ (๘) หรือว่าเราไม่เคยอยู่ร่วมกับเทวดาเหล่านี้ ตรัสแสดงอภิภายตนะ (เหตุอันครอบงำ�ำอารมณ์ที่เป็นข้าศึกหรือธรรมะฝ่ายต่�่ำำ) ๘ ประการ คือ ๑

ตรัสขยายความในตอนต่อไปว่า เจริญสมาธินี้ (อันประกอบด้วยเมตตา) อันมีวิตก วิจาร (ฌานที่ ๑) บ้าง อันไม่มีวิตก มีแต่วิจาร (ฌานที่ ๒ ในฌาน ๕) บ้าง อันไม่ม่ีทั้งวิตก วิจาร (ฌานที่ ๒ ในฌาน ๔ หรือฌานที่ ๓ ในฌาน ๕) บ้าง อันมีปีติ (ฌานที่ ๒ ในฌาน ๔ หรือฌานที่ ๓ ในฌาน ๕) บ้าง อันไม่มีปีติ (ฌานที่ ๓ ในฌาน ๔ หรือฌานที่ ๔ ในฌาน ๕) บ้าง อันมีแต่ความสุข (ฌานที่ ๓ ในฌาน ๔ หรือฌานที่ ๔ ในฌาน ๕) บ้าง อันประกอบด้วยอุเบกขาบ้าง (ฌานที่ ๔ ในฌาน ๔ หรือฌานที่ ๕ ในฌาน ๕) บ้าง นี้เป็นพระพุทธภาษิตแห่งที่ ๒ ที่ตรัสถึงฌาน ๕ โดยแสดงองค์ฌาน แต่ไม่ได้บอกชื่อว่าที่ ๑ ถึงที่ ๕. ดูข้อความ ในหน้า ๖๘๒ หมายเลข ๕ ประกอบด้วย

859

(๑) กำ�ำหนดหมายรูปภายใน เห็นรูปภายนอกเป็นรูปเล็ก ทัง้ ที่มผี วพรร ิ ณดีและทราม (๒) กำ�ำหนดหมายรูปภายใน เห็นรูปภายนอกไม่มปร ี ะมาณ ทัง้ ที่มผี วพรร ิ ณดีและทราม (๓) กำ�ำหนดหมายอรูปภายใน เห็นรูปภายนอกเป็นรูปเล็ก ทั้งที่มีผิวพรรณดี และทราม (๔) กำ�ำหนดหมายอรูปภายใน เห็นรูปภายนอกไม่มีประมาณ ทั้งที่มีผิวพรรณดี และทราม (๕) กำ�ำหนดหมายอรูปภายใน เห็นรูปภายนอกสีเขียว (๖) กำ�ำหนดหมายอรูปภายใน เห็นรูปภายนอกสีเหลือง (๗) กำ�ำหนดหมายอรูปภายใน เห็นรูปภายนอกสีแดง (๘) กำ�ำหนดหมายอรูปภายใน เห็นรูปภายนอกสีขาว ทั้งแปดข้อนี้ต้องมีความกำ�ำหนดหมายประจำ�ำทุกข้อว่า เรารู้เห็นครอบงำ�ำรูปเหล่านั้น (คือไม่ใช่รู้เห็นอย่างติด แต่เป็นนายเหนือสิ่งที่เห็นได้) (หมายเหตุ : คำ�ำวา่ อภิภายตนะ มีมาแล้วในมหาปรินพพ ิ านสูตร สังคีตสิ ตู ร ทสุตตรสูตร เช่น ที่ปรากฏในหน้า ๔๕๘ (ทรงปลงอายุสงั ขาร) ย่อไว้เพียงชือ่ บ้าง กล่าวเพียงตัวอย่างของธรรม หมวด ๘ บ้าง ในที่น้จี ึงย่อไว้ให้เห็นชัด มีข้อน่าสังเกต คือเป็นเรื่องของการปฏิบัติทางจิต ภาคสมถะ และตั้งแต่ข้อ ๕ ถึงข้อ ๘ เป็นเรื่องของกสิณ) ตรัสแสดงวิโมกข์ ๘ (ย่อไว้แล้วในหน้า ๔๕๔) ตรัสแสดงอริยโวหาร (คำ�ำพูดที่ประเสริฐ) และอนริยโวหาร (คำ�ำพูดที่ไม่ประเสริฐ) ฝ่ายละ ๘ อย่าง (พ้องกับที่ย่อไว้แล้วหน้า ๗๙๒ หมายเลข ๕) ตรัสแสดงบริษัท ๘ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ คฤหบดี สมณะ เทพชั้นจาตุมมหาราช ชั้นดาวดึงส์ มาร พรหม เมื่อทรงปลงอายุสังขารเกิดแผ่นดินไหว พระอานนท์กราบทูลถามถึงเหตุปัจจัยให้ แผ่นดินไหว ตรัสว่ามีอยู่ ๘ ประการ คือลมกำ�ำเริบ ผู้มีฤทธิ์บันดาล พระโพธิสัตว์จุติจากดุสิต ลงสู ่ พร ะครรภ์ พร ะมารดา ประสู ติ ตรั สรู ้ พร ะตถาคตแสดงธรรมจั ก ร ปลงอายุ สั ง ขาร ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ วรรคที่ ๓ ชื่อยมกวรรค ว่าด้วยธรรมที่เป็นคู่กัน ๓. ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๘ ประการ เป็นผู้น่าเลื่อมใสทุกทาง บริบูรณ์ ด้วยอาการทั้งปวง คือมีศรัทธา มีศีล สดับฟังมาก เป็นผู้กล่าวธรรม ก้าวลงสู่บริษัท กล้าหาญ แสดงธรรม ได้ฌาน ๔ ตามปรารถนา ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะอยู่ใน ปัจจุบัน ตรัสอีกนัยหนึ่ง เปลี่ยนเฉพาะข้อที่ ๗ เป็นถูกต้องวิโมกข์อันสงบด้วยนามกาย ภิ ก ษุ ห ลายรู ป แสดงความเห็ น ในการเจริ ญ สติ ร ะลึ ก ถึ ง ความตายต่ า ง ๆ กั น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ผู้ที่คิดว่าเราจักมีชีวิตอยู่ตลอดคืนและวัน ตลอดวัน ตลอดครึ่งวัน

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย อัฏฐกนิบาต

860

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตลอดเวลาที่ ฉั น อาหารมื้ อ หนึ่ ง ตลอดเวลาที่ ฉั น อาหารครึ่ ง มื้ อ ยั ง อยู ่ ใ นเกณฑ์ ปร ะมาท เจริญมรณสติ เพื่อสิ้นอาสวะช้าไป ส่วนผู้ที่คิดว่าเราจักมีชีวิตอยู่ระหว่างเคี้ยวอาหารคำ�ำเดียว ระหว่างหายใจเข้าออก จึงชื่อว่าไม่ประมาท เจริญมรณสติ เพื่อสิ้นอาสวะ๑ ตรัสสอนให้เจริญมรณสติ แล้วมีฉันทะ มีความเพียรพยายาม ความอุตสาหะ ความ กระตือรือร้นที่จะละอกุศลธรรม ตรัสแสดงสัมปทา (ความถึงพร้อม) ๘ อย่าง คือถึงพร้อมด้วย ความหมั่น การรักษา (ทรัพย์ที่หามาได้) การคบคนดีเป็นมิตร การเลี้ยงชีวิตโดยสม่�่ำำเสมอ ความเชื่อ ศีล การบริจาค ปัญญา พระสาริบตุ รสอนภิกษุทงั้ หลายถึงบุคคล ๘ ประเภท (พ้องกับพระพุทธภาษิตเรือ่ งภิกษุ อยากได้ลาภ ๘ อย่าง หน้า ๘๕๗ วรรคที่ ๒) และเรื่องบุคคลที่ควรแก่ตนและผู้อื่น (หน้า ๘๕๗ วรรคที่ ๒ เช่นกัน) ตรัสถึงธรรม ๘ อย่าง เป็นไปเพื่อความเสื่อมแห่งภิกษุผู้ยังศึกษา คือยินดีในการงาน ในการพูดมาก ในการนอนหลับ ในการคลุกคลีด้วยหมู่ ไม่สำ�ำรวมอินทรีย์ ไม่รู้ประมาณใน โภชนะ ยินดีในการเกี่ยวข้อง ยินดีในธรรมอันทำ�ำให้เนิ่นช้า ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม ตรัสถึงทีต่ งั้ แห่งความเกียจคร้าน ๘ อย่าง คือ ๑. จะทำ�ำงานกลัวลำำ� บากกาย ๒. ทำ�ำแล้ว ก็รู้สึกว่าลำ�ำบากกาย ๓. จะเดินทางก็กลัวลำ�ำบากกาย ๔. เดินทางแล้วก็รู้สึกลำ�ำบากกาย ๕. เที่ยว บิณฑบาต ไม่ได้อาหารตามที่ต้องการ รู้สึกว่าลำ�ำบากกาย ๖. เที่ยวบิณฑบาต ได้อาหารตามที่ ต้องการ รู้สึกว่ากายหนัก (อึดอัดเพราะอิ่ม) ๗. มีอาพาธเล็กน้อย ๘. หายจากอาพาธไม่นาน ทรงแสดงที่ตั้งแห่งความเพียร (อารัพภวัตถุ) ๘ ประการตรงกันข้าม วรรคที่ ๔ ชื่อสติวรรค ว่าด้วยสติ ๔. ตรัสว่า ถ้าไม่มีสติสัมปชัญญะ ก็ทำ�ำให้ไม่มีธรรมะอื่น ๆ อีก ๗ ข้อโดยลำ�ำดับ ถ้ามีสติสัมปชัญญะ ก็ทำ�ำให้มีธรรมะอื่น ๆ อีก ๗ ข้อโดยลำ�ำดับ (ดูหน้า ๘๔๕ วรรคที่ ๒) ตรัสแสดงเหตุที่ทำำ� ให้พระธรรมเทศนาของพระตถาคตบางครัง้ ก็แจ่มแจ้ง บางครัง้ ก็ไม่ แจ่มแจ้ง คือมีศรัทธา เข้าไปหา นั่งใกล้ ไต่ถาม ตั้งโสตสดับธรรม ทรงจำ�ำธรรม พิจารณาอรรถ แห่งธรรม ปฏิบัตธรรมสมควร ิ แก่ธรรม (ถ้าขาดข้อใดข้อหนึ่งก็ไม่แจ่มแจ้ง) ตรัสว่าธรรมทั้งปวง มีความพอใจเป็นมูล เกิดแต่ความใส่ใจ มีผัสสะเป็นเหตุเกิด มี เวทนาเป็นที่ประชุมลง มีสมาธิเป็นประมุข มสี ติเป็นใหญ่ มบี ญ ุ เป็นสิง่ ยอดเยีย่ ม มีความหลุดพ้น เป็นแก่น ๑

ข้อความตอนนี้ความจริงซ้�้ำำกับข้อความในหน้า ๘๑๙ - ๘๒๐ วรรคที่ ๒ แต่ตอนนี้ย่อไว้พิสดารกว่า และเป็นอัน ขยายความของตอนที่แล้วให้ชัดขึ้น

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต

861

ตรัสว่า โจรประกอบด้วยองค์ ๘ ย่อมถึงความพินาศโดยพลัน ไม่ต้ังอยู่นาน คือ ทำ� ำร ้ า ยผู ้ ที่มิ ไ ด้ ทำ� ำร ้ า ย ขโมยของไม่ ใ ห้ มี เ หลื อ พาสตรี ไ ป ข่ มขื น หญิ ง สาว ปล้ น นั ก บวช ปล้นพระคลังหลวง ทำ�ำกรรมในทีใ่ กล้เกินไป ไม่ฉลาดในการฝังทรัพย์ และตรัสวา่ ถ้าตรงกันข้าม ก็ไม่ถึงความพินาศโดยพลัน ตั้งอยู่ได้นาน ตรัสวา่ คำ�ำวา่ สมณะ พราหมณ์ ผูถ้ งึ เวท หมอ ผูไ้ ม่มมลท ี นิ ผูปร ้ าศจากมลทิน ผูม้ ญ ี าณ ผู้หลุดพ้น เป็นชื่อของพระตถาคต ตรัสกะพระนาคิตะ แสดงพระประสงค์ไม่ต้อนรับพราหมณ์คฤหบดีชาวอิจฉานังคละ ผู้ส่งเสียงเอ็ดอึง ตรัสเรือ่ งอุบาสกที่ควรคว่�่ำำบาตร หงายบาตร (ดังทีย่ อ่ ไว้แล้วหน้า ๓๖๘) และเรือ่ งอืน่ ๆ ทำ�ำนองเดียวกัน ดั่งที่มีแล้วในพระวินัย วรรคที่ ๕ (ไม่มีชื่อ) ๕. ตรั สส อนให้ เ จริ ญ ธรรม ๘ อย่ า ง คื อ อริ ย มรรคมี อ งค์ ๘ อภิ ภ ายตนะ ๘ (ดูหน้า ๘๕๙) วิโมกข์ ๘ (ดูหน้า ๔๕๔) เพื่อละอุปกิเลส ๑๖ (ดูหน้า ๕๓๑) มีราคะ เป็นต้น

นวกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๙ ข้อ (หมวด ๕๐ นี้ มี ๕ วรรคเช่นเคย วรรคที่ ๑ ชื่อสัมโพธวรรค ว่าด้วยการตรัสรู้ วรรค ที่ ๒ ชื่อสีหนาทวรรค ว่าด้วยการบรรลืออย่างราชสีห์ วรรคที่ ๓ ชื่อสัตตาวาสวรรค ว่าด้วย ที่อยู่แห่งสัตว์ วรรคที่ ๔ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ วรรคที่ ๕ ชื่อปัญจาลวรรค ว่าด้วย ปัญจาลจัณฑเทพบุตร) วรรคที่ ๑ ชื่อสัมโพธวรรค ว่าด้วยการตรัสรู้ ๑. ตรัสสอนให้ตอบนักบวชศาสนาอื่น ถึงธรรมอันเป็นที่อาศัยของธรรมที่เป็นฝ่าย ให้ตรัสรู้ มีดังต่อไปนี้ คบเพื่อนที่ดี มีศีล ถ้อยคำ�ำที่ขัดเกลากิเลส ปรารภความเพียร มีปัญญา เมื่อตั้งอยู่ในธรรม ๕ อย่างเหล่านี้แล้ว ควรเจริญธรรม ๔ อย่างให้ยิ่งขึ้น คืออสุภะ (การ พิจารณาว่าไม่งาม) เมตตา ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยง ไม่ใช่ตัวตน ตรัสวา่ ภิกษุผสม ู้ บูรณ์ดว้ ยอุปนิสยั ด้วยเหตุ คอื อาศัยศรัทธา อาศัยหิริ อาศัยโอตตัปปะ อาศัยปัญญา แล้วละอกุศล เจริญกุศล แล้วควรอยู่อย่างมีอุปนิสสัย ๔ อย่าง คือพิจารณาแล้ว เสพ อดทน เว้น บันเทา

อังคุตตรนิกาย

ปัณณาสก์ หมวด ๕๐

862

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พระเมฆิยะขอลาพระผูม้ พร ี ะภาคไปบำ�ำเพ็ญเพียร ตรัสขอให้รอก่อน เธอกราบทูลถึง ๓ ครัง้ ก็ตรัสอนุญาต แต่เมือ่ ไปบำ�ำเพ็ญเพียร ก็ถกู อกุศลวิตกครอบงำ�ำ พระผูม้ พร ี ะภาคจึงตรัสสอน เรื่องธรรมอันเป็นที่อาศัยของธรรมที่เป็นฝ่ายให้ตรัสรู้ พระนันทกะแสดงธรรมแก่ภกิ ษุทงั้ หลาย พระผูม้ พร ี ะภาคเสด็จไปยืนคอยนอกซุมปร ้ ะตู จนแสดงธรรมจบ จึงเสด็จเข้าไปข้างใน พระนันทกะกราบทูลวา่ ไม่ทราบว่าเสด็จมาจึงแสดงธรรม ถึงเท่านี้ (มากไป) ตรัสตอบว่า เธอทำ�ำถูกแล้ว บรรพชิตที่ประชุมกันนั้น ควรทำ�ำการ ๒ อย่าง คือ กล่าวธรรมิกถา หรือนิ่งแบบอริยะ (นิ่งอย่างรู้เท่า) แล้วได้ตรัสแสดงธรรมว่า การมีศรัทธา มีศีล ได้เจโตสมาธิ (ความตั้งมั่นแห่งจิต) ภายใน ได้ความเห็นแจ้งธรรมด้วยปัญญาอันยิ่ง ถ้ามีครบก็ สมบูรณ์ ถ้ามีไม่ครบก็ขาดไป เปรียบเหมือนสัตว์ ๒ เท้า ๔ เท้า ถ้าขาดไปเท้าหนึ่งก็ไม่สมบูรณ์ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จไปแล้ว พระนันทกะจึงแสดงอานิสงส์ ๕ ในการฟังธรรมะ สนทนาธรรมตามกาล คือ (๑) เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของศาสดา (๒) รู้อรรถรู้ธรรม (๓) แทงทะลุบทแห่งเนื้อความอันลึกซึ้งในธรรมนั้นด้วยปัญญา (๔) เพื่อนพรหมจารีสรรเสริญ (๕) เมือ่ แสดงธรรม ภิกษุทยี่ งั เป็นเสขะย่อมพยายามเพือ่ บรรลุธรรมทยี่ งั ไม่บรรลุ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์ ฟังธรรมชื่อว่าอยู่อย่างประกอบธรรมเป็นเครื่องอยู่ เป็นสุขในปัจจุบัน ตรัสว่า กำ�ำลัง ๔ คือปัญญา ความเพียร ความไม่มีโทษ การสงเคราะห์ เมื่ออริยสาวก ประกอบด้วยกำ�ำลงั ๔ นีแ้ ล้ว ย่อมก้าวล่วงความกลัว ๕ ประการ คือความกลัวในการดำ�ำเนินชีวติ ความกลัวถูกติ ความกลัวประหม่าในที่ประชุม ความกลัวตาย ความกลัวทคค ุ ติ พระสาริบตุ รสอน ภิกษุทั้งหลาย ถึงเรื่องบุคคล ปัจจัย ๔ คามนิคม ชนบท ว่าควรทราบโดย ๒ อย่าง คือควรเสพ และไม่ควรเสพ กำ�ำหนดด้วยเมื่อเสพเข้า อกุศลธรรมเจริญ กุศลธรรมเสื่อม ก็ไม่ควรเสพ ถ้าอกุศลธรรมเสือ่ ม กุศลธรรมเจริญ ก็ควรเสพ ตรัสวา่ พระอรหันต์ยอ่ มไม่ทำำ� การ (ทีไ่ ม่ด)ี ๙ อย่าง (ย่อไว้แล้วหน้า ๖๓๒ หมายเลข ๕ มี ๕ ข้อ) คือจงใจฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ เสพเมถุน พูดปดทั้ง ๆ รู้ สั่งสมบริโภคเหมือนเมื่อเป็น คฤหัสถ์ ลุแก่อคติ ๔ คือลำ�ำเอียงเพราะรัก เพราะชัง เพราะหลง เพราะกลัว ตรัสแสดงนัยอื่นอีก คือพระอรหันต์ย่อมไม่ทำ�ำการ ๙ อย่าง (๑ ถึง ๕ ซ้�้ำำกัน) ๖. บอกคืนพระพุทธ ๗. บอกคืน พระธรรม ๘. บอกคืนพระสงฆ์ ๙. บอกคืนสิกขา

863

ตรัสแสดงบุคคล ๙ ประเภท คือพระอริยบุคคล๑ ๘ กับบุถชุ น ตรัสวา่ บุคคล ๙ ประเภท เป็นผู้ควรของคำ�ำนับ เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยม คือพระอริยบุคคล ๘ กับโคตรภู (อยู่ ระหว่างบุถุชนกับพระอริยเจ้า) วรรคที่ ๒ ชื่อสีหนาทวรรค ว่าด้วยการบันลืออย่างราชสีห์ ๒. พระสาริบุตรถูกภิกษุรูปหนึ่งกล่าวหา ว่าเดินกระทบแล้วไม่ขอโทษ ท่านกราบทูล พระศาสดาในที่ประชุมสงฆ์ อุปมาตนเอง ๙ ข้อ คือรู้สึกตนเองเหมือนดิน น้�้ำำ ไฟ ลม ซึ่งถูก ของสะอาดบ้าง ไม่สะอาดบ้างทิ้งใส่ แต่ก็ไม่หน่าย ไม่รังเกียจ เหมือนผ้าเช็ดธุลีที่เช็ดของ สะอาดบ้าง ไม่สะอาดบ้าง ก็ไม่หน่าย ไม่รังเกียจ เหมือนเด็กจัณฑาล ซึ่งเจียมตัวอยู่เสมอ เวลาเข้าไปสู่ที่ต่าง ๆ เหมือนโคที่ถูกตัดเขา ฝึกหัดดีแล้ว ไม่ทำ�ำร้ายใคร ๆ เบื่อหน่ายต่อกายนี้ เหมือนชายหนุม่ หญิงสาวที่คล้องซากงูไว้ที่คอ บริหารกายนี้ เหมือนคนแบกหม้อน้�้ำำมันรั่วทะลุ มีน้�้ำำมันไหลออกอยู่ ภิกษุผู้กล่าวหาก็กล่าวขอขมารับผิด ตรัสแสดงธรรมแก่พระสาริบตุ ร ว่า บุคคล ๙ ประเภท ชือ่ ว่ายังมีเชือ้ เหลือ (สอุปาทิเสสา มีเชื้อคือกิเลสเหลือ) คือพระอนาคามี ๕ พระสกทาคามี ๑ พระโสดาบัน ๓ (รวมเป็น ๙)๒ พระมหาโกฏฐิตะ ถามพระสาริบุตรว่า คนประพฤติพรหมจรรย์ เพื่อกรรมอย่างนั้น อย่างนีห้ รือ ท่านตอบว่า เปล่า และตอบว่า ประพฤติเพือ่ รู้ เห็น บรรลุ ทำำ� ให้แจ้ง ตรัสรอู้ ริยสัจจ์ ๔ ที่ ยังมิได้รู้เห็น ยังมิได้ตรัสรู้๓ พระสาริบุตรตอบพระสมิทธิ ว่า ความตรึกซึ่งเกิดจากความดำ�ำริ มีนามรูปเป็นอารมณ์ ต่างกันในธาตุทั้งหลาย มีผัสสะเป็นเหตุเกิด มีเวทนาเป็นที่ประชุมลง มีสมาธิเป็นประมุข มีสติ เป็นใหญ่ มีบุญเป็นส่วนยอดเยี่ยม มีความหลุดพ้นเป็นแก่นสาร มีอมตะเป็นที่หยั่งลง ตรัสว่า คำ�ำว่าฝี เป็นชื่อของกายนี้ ซึ่งมีปากแผล ๙ (ทวาร ๙) มีของไม่สะอาด สิ่งมี กลิ่นเหม็น สิ่งที่น่ารังเกียจไหลออก ฉะนั้น จึงควรเบื่อหน่ายในกายนี้ ตรัสแสดงสัญญา ๙ ประการ ซึ่งมีผลอานิสงส์มาก มีอมตะเป็นที่สุด คือความกำ�ำหนด หมายว่าไม่งาม ความกำ�ำหนดหมายความตาย ความกำ�ำหนดหมายว่าน่าเกลียดในอาหาร ว่าไม่น่ายินดีในโลกทั้งปวง ว่าไม่เที่ยง ว่าเป็นทุกข์ในสิ่งที่ไม่เที่ยง ว่าไม่ใช่ตัวตนในสิ่งที่ เป็นทุกข์ ความกำ�ำหนดหมายในการละ ในการคลายความกำ�ำหนัด ๑

พระโสดาบัน ผูป้ ฏิบตั เิ พือ่ ทำ�ำให้แจ้งโสดาปัตติผล พระสกทาคามี ผูป้ ฏิบตั เิ พือ่ ทำ�ำให้แจ้งสกทาคามิผล พระอนาคามี ผู้ปฏิบัติเพื่อทำ�ำให้แจ้งอนาคามิผล พระอรหันต์ ผูป้ ฏิบัติเพื่อทำ�ำให้แจ้งอรหัตตผล ๒ ดูรายละเอียดหน้า ๗๔๖ - ๗๔๗ ๓ คำ�ำวา่ ”ตรัสร„ู้ คำ�ำบาลีวา่ ”อภิสมย„ หมายถึงการบรรลุธรรมขนั้ เป็นพระอรหันต์ ใช้ได้กบั พระพุทธเจ้า และพระอรหันต์ ทั่วไป - ม.พ.ป.

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต

864

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสแสดงสกุลประกอบด้วยองค์ ๙ ที่ไม่ควรเข้าไป เข้าไปแล้วก็ไม่ควรนั่ง (ข้อ ๑. ถึง ๗. ดังที่ย่อไว้แล้วในหมวด ๗ หน้า ๘๓๖ วรรคที่ ๒) เติมเพียงข้อที่ ๘. ไม่เข้าไปนั่งใกล้เพื่อ ฟังธรรม ๙. ไม่ยินดีภาษิตของภิกษุนั้น ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม ตรัสแสดงอุโบสถประกอบด้วยองค์ ๙ ว่า มีผลมาก มีอานิสงส์มาก คือพิจารณา องค์ ๘ ว่า ได้ทำ�ำตามอย่างพระอรหันต์ กับข้อ ๙ พิจารณาว่า ตนได้แผ่เมตตาจิตไปยังทิศต่าง ๆ ตรัสเล่าเรื่องที่เทวดาปฏิบัติไม่ชอบในบรรพชิตในชาติที่ตนเป็นมนุษย์ จึงเข้าถึงกาย อันต่�่ำำ ที่ปฏิบัติชอบเข้าถึงกายอันประณีต ตรัสแสดงธรรมแก่อนาถปิณฑิกคฤหบดีเรือ่ งการถวายทานให้เห็นว่า เวลามพราหมณ์ เคยให้ทานอย่างมโหฬาร แต่การให้ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ (พระโสดาบัน) เพียงผู้เดียว หรือร้อย ท่านบริโภคอาหาร หรือการให้พระสกทาคามี พระอนาคามี พระอรหันต์ พระปัจเจกพุทธเจ้า ท่านเดียวหรือร้อยท่านบริโภคอาหาร การให้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าบริโภคอาหาร การให้ ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขบริโภคอาหาร การสร้างวิหารอุทิศสงฆ์ ๔ ทิศ การถึง พระรัตนตรัยเป็นสรณะ การมีจิตใจเลื่อมใสสมาทานสิกขาบท (ศีล ๕) การเจริญเมตตาเพียง ชั่วเวลาเล็กน้อย ก็ยังมีผลมากกว่านั้น การเจริญอนิจจสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยง) เพียงชั่วเวลาดีดนิ้ว ก็ยังมีผลมากกว่านั้น (หมายเหตุ : พึงสังเกตว่า การแสดงผลของความดีสงู กว่ากันเป็นชัน้ ๆ นัน้ ไปสรูปลงที่ เห็นว่าไม่เที่ยงเป็นสูงสุด เพราะเป็นเครื่องทำ�ำให้เกิดความเห็นแจ้ง) วรรคที่ ๓ ชื่อสัตตาวาสวรรค ว่าด้วยที่อยู่แห่งสัตว์ ๓. ตรัสถึงมนุษย์ชาวอุตตรกุรุทวีป เทพชั้นดาวดึงส์ มนุษย์ชาวชมพูทวีป ที่มีทาง ดีเด่นกว่ากันและกัน ฝ่ายละ ๓ ข้อ คือมนุษย์ชาวอุตตรกุรุทวีปเป็นผู้ไม่มีความยึดถือว่า ของเรา ไม่มีความหวงแหน มีอายุแน่นอน เทพชั้นดาวดึงส์มีอายุ วรรณะ สุข อันเป็นทิพย์ มนุษย์ชาวชมพูทวีปมีความแกล้วกล้า มีสติ ประพฤติพรหมจรรย์อันยิ่ง ตรัสถึงม้าเลว ม้าดี ม้าอาชาไนย ซึ่งมีอย่างละ ๓ ชนิด (รวมเป็น ๙) เทียบกับบุคคล ๓ ประเภทที่มีคุณสมบัติประเภทละ ๓ ชนิด (รวมเป็น ๙ เช่นกัน) อย่างที่ตรัสไว้แล้ว (ดูหน้า ๗๕๔ วรรคที่ ๒) ตรัสแสดงธรรมที่มตี ณ ั หาเป็นมูล ๙ อย่าง คือเริ่มแรกอาศัยตัณหาแล้วเกิดการแสวงหา อาศัยการแสวงหาเกิดการได้ โดยนัยนี้มีการอาศัยกันเป็นทอด ๆ เกิดการวินจิ ฉัย ความกำ�ำหนัด

865

ด้วยอำ�ำนาจแห่งความพอใจ การหยั่งลง (ปลงใจยึดถือ) ความหวงแหน ความตระหนี่ การถือ ท่อนไม้ ศัสตรา การทะเลาะวิวาท การส่อเสียด การพูดปด และอกุศลบาปธรรมเป็นอเนก อันมีการอารักขาเป็นเหตุ ตรัสแสดงสัตตาวาส (ที่อยูข่ องสัตว์) ๙ อย่าง คือ (๑) สัตว์บางพวกมีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน เช่น มนุษย์ เทพบางพวก เปรต บางพวก (๒) สัตว์เหล่าหนึ่งมีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน เช่น เทพพวกพรหมผู้ เกิดด้วยปฐมฌาน (๓) สัตว์เหล่าหนึง่ มีกายอย่างเดียวกัน มีสญ ั ญาต่างกัน ได้แก่เทพพวกอาภัสสรพรหม (๔) สัตว์เหล่าหนึ่งมีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน ได้แก่เทพพวก สุภกิณหพรหม (๕) สัตว์เหล่าหนึ่งไม่มีสัญญา ไม่เสวยอารมณ์ คือไม่มีเวทนา ได้แก่เทพพวก อสัญญีสัตว์ (๖) สัตว์เหล่าหนึ่งเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ (๗) สัตว์เหล่าหนึ่งเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ (๘) สัตว์เหล่าหนึ่งเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ (๙) สัตว์เหล่าหนึ่งเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ๑ ตรัสวา่ ภิกษุผมู้ จี ติ อันปัญญาอบรมดีแล้ว ควรแก่คำำว � า่ สิน้ ชาติ อยูจ่ บพรหมจรรย์ ทำำ� หน้าที่เสร็จแล้ว ไม่มีกจิ อื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก คือมีจิตอันปัญญาอบรมดีแล้ว จนทราบได้ ว่า จิตปราศจากราคะ โทสะ โมหะ จิตไม่มีธรรมที่ประกอบด้วยราคะ โทสะ โมหะ จิตมีธรรมดา ที่จะไม่กลับไปสู่ความกำ�ำหนัดในกาม ในรูป ในอรูป พระสาริบตุ รอธิบายเรือ่ งภิกษุผมู้ จี ติ อันจิตอบรมดีแล้ว แก่พระจันทิกาบุตร ในทำ�ำนอง คล้ายคลึงกับข้างต้น พระผูม้ ีพระภาคตรัสสอนอนาถปิณฑิกคฤหบดี และสอนภิกษุทั้งหลาย ว่า อริยสาวก สงบเวร ๕ (มีฆา่ สัตว์ เป็นต้น) ได้ และประกอบด้วยโสตาปัตติยงั คะ๒ (องค์แห่งโสดาปัตติผล) ๔ ๑

โปรดดูเรือ่ งทีต่ งั้ แห่งวิญญาณ ๗ อย่าง หน้า ๘๓๙ หมายเลข ๕ เทียบเคียงดูดว้ ย และในหน้านัน้ ได้อา้ งอิงข้อความ ควรรู้ ดูหน้า ๑๙๓ - ๑๙๔ (ข้อ ๖) ถึง (ข้อ ๙) และหน้า ๔๕๓ - ๔๕๔ ประกอบด้วย ๒ มีความเลื่ิอมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธ ในพระธรรม ในพระสงฆ์ มีศีลที่ดีงามอันพระอริยเจ้าใคร่

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต

866

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ประการ เมื่อปรารถนาก็พึงพยากรณ์ตนเองได้ด้วยตนว่าเป็นผู้สิ้นนรก สิ้นกำ�ำเนิดดิรัจฉาน สิ้นภูมิแห่งเปรต สิ้นอบาย ทุคคติ วินิบาต เป็นพระโสดาบัน มีความไม่ตกต่�่ำำเป็นธรรมดา เป็นผู้ เที่ยงที่จะได้ตรัสรู้ต่อไป ตรัสแสดงที่ตั้งแห่งความอาฆาต และเครื่องนำ�ำออกซึ่งความอาฆาตอย่างละ ๙ อย่าง (ดูทแี่ ปลไว้แล้วหน้า ๑๑๕ - ๑๑๖ ข้อ ๗๔ ข้อ ๗๕ และตัดข้อที่ ๑๐ ออกทัง้ สองอย่าง) ตรัสแสดง ความดับโดยลำ�ำดับ (อนุบุพพนิโรธ) ๙ อย่าง คือ ภิกษุผู้เข้าปฐมฌาน ความกำ�ำหนดหมายใน อามิสดับ (นอกจากนัน้ เหมือนข้อ ๒ ถึงข้อ ๙ ของเรือ่ งอนุบพพส ุ งั ขารนิโรธทีแ่ ปลไว้แล้ว หน้า ๑๘๐ หมายเลข ๒๐๐ และพึงสังเกตว่า ในหน้า ๑๗๙ หมายเลข ๑๙๙ แสดงว่าผูเ้ ข้าปฐมฌานวาจาดับ) วรรคที่ ๔ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ ๔. ตรัสแสดงอนุบุพพวิหาร (ธรรมเป็นเครื่องอยู่โดยลำ�ำดับ) ๙ อย่าง คือฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ (อันเป็นรูปฌาน) อากาสานัญจายตนะ จนถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ (อันเป็น อรูปฌาน ๔) และ สัญญาเวทยิตนิโรธ (ดูคำ�ำอธิบายที่เป็นพระพุทธภาษิต หน้า ๑๙๐ - ๑๙๕ หมายเลข ๒๑๓) พระอุทายีถามพระสาริบุตรว่า ที่ว่าพระนิพพานเป็นสุข แต่ในพระนิพพานไม่มีเวทนา ความรู ้ สึ ก อารมณ์ จ ะสุ ข อย่ า งไร พระสาริ บุ ต รตอบแสดงความสุ ข เป็ น ชั้ น ๆ ตั้ ง แต่ สุ ข ใน กามคุณ ๕ สุขในรูปฌาน สุขในอรูปฌาน สุขในสัญญาเวทยิตนิโรธ (สมาบัติอันดับสัญญาและ เวทนา) ความสุขในชั้นที่ต่�่ำำกว่าย่อมเป็นเครื่องเบียดเบียน (อาพาธ) ย่อมเป็นทุกข์๑ ตรั สว ่ า ภิ ก ษุ ผู ้ ไ ม่ ฉ ลาด ย่ อ มไม่ ส ามารถเข้ า รู ป ฌาน อรู ป ฌานและสั ญ ญาเวท ยิตนิโรธได้ ส่วนภิกษุผู้ฉลาดย่อมเข้าได้ เปรียบเหมือนแม่โคที่ไม่ฉลาด เที่ยวไปบนเขาที่ไม่ สม่�่ำำเสมอไม่ได้ แต่ที่ฉลาดเที่ยวไปได้ และตรัสในที่สุดว่า ภิกษุผู้เข้าออกสมาบัติข้างต้นได้ อบรมสมาธิอันไม่มีประมาณดีแล้ว ย่อมน้อมจิตไปเพื่อทำ�ำให้แจ้งอภิญญา ๖ มีแสดงฤทธิ์ได้ เป็นต้น ตรัสว่าความสิ้นไปแห่งอาสวะย่อมมีได้ เพราะอาศัยรูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๓ (เว้นข้อ ๔) แต่ละข้อโดยตรัสอธิบายว่า เมื่อเข้าฌานแต่ละข้อแล้ว พิจารณาขันธ์ ๕ โดยความเป็นของ ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ จนถึงมิใช่ตัวตน แล้วน้อมจิตไปเพื่ออมตธาตุ ก็จะสิ้นอาสวะได้ หรือถ้า ไม่สิ้นอาสวะก็จะได้เป็นพระอนาคามี ตรัสสรูปในที่สุดว่า สัญญาสมาบัติ (การเข้าฌานที่มี ๑

โปรดดูพระพุทธภาษิต หน้า ๑๙๐ ข้อ ๒๑๓ เทียบเคียงด้วยจะชัดยิ่งขึ้น

867

ความกำ�ำหนดหมายเป็นอารมณ์) มีเท่าใด การตรัสรู้อรหัตตผล (อัญญาปฏิเวธ) ย่อมมีเท่านั้น ส่วนอายตนะ ๒ คือเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ (อรูปฌานที่ ๔) กับสัญญาเวทยิตนิโรธ (อนุบุพพวิหารข้อที่ ๙) นั้น พระองค์ตรัสว่า ภิกษุเข้าฌานผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ ในการ ออกจากสมาบัติ อาศัยแล้ว เข้าออก (จากสมาบัติ) พึงกล่าวถึงโดยชอบ๑ (หมายเหตุ : เนวสัญญานาสัญญายตนะ กับสัญญาเวทยิตนิโรธ เรียกว่าอายตนะ ๒ ใน ที่นี้ ส่วนในที่อ่นื เช่น ในมหานิทานสูตร ที่ย่อไว้หน้า ๔๕๐ อายตนะ ๒ หน้า ๔๕๔ ตรัสแสดงถึง อสัญญีสัตว์ กับเนวสัญญานาสัญญายตนะ แต่ก็พึงทราบว่า ในสูตรนั้นแสดงถึงแหล่งเกิด ส่วนในที่น้แี สดงการเข้าสมาบัติ ที่บันทึกไว้ในที่นี้เพื่อให้เทียบเคียงประดับความรู้) พระอานนท์แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย แสดงความน่าอัศจรรย์ที่พระผู้มีพระภาค ทรงบรรลุโอกาส (หาช่องว่างได้) ในที่คับแคบ (แออัดด้วยกามคุณ) คือมีตา มีรูป ตลอดจนถึง มีกาย มีสิ่งที่พึงถูกต้องด้วยกาย แต่ก็ไม่ทรงรับรู้รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะนั้น พระอุทายี ถามว่า มีสัญญาหรือไม่ ตอบว่า มี ถามว่า มีสัญญาอะไร จึงไม่รับรู้รูป เป็นต้นนั้น ตอบเป็น ใจความว่า มีสญ ั ญาในอากาศ ในวิญญาณ ในความไม่มอี ะไร (เข้าอรูปฌานที่ ๑ ถึง ๓) ก็ไม่ตอ้ ง รับรูร้ ป ู เสียง เป็นต้นได้ (ข้อความในพระสูตรนี้ นา่ พิจารณามาก พระอานนท์สรรเสริญพระพุทธเจ้า ว่าในที่แออัดด้วยกามคุณ ๕ แต่พระพุทธเจ้าก็หาช่องว่างได้ โดยไม่ต้องรับรู้กามคุณ ๕ คือ มีให้รู้ให้เห็น แต่ก็ไม่รู้ไม่เห็น โดยวิธีเข้าอรูปฌานที่ ๑ ถึง ๓ ก็เป็นอันตัดความสนใจในอารมณ์ ที่เป็นรูปทั้งหมดได้) ตรัสแสดงธรรมแก่พราหมณ์ผู้ถือลัทธิโลกายตะ ๒ คน ผู้ถามพระองค์ถึงเจ้าลัทธิ ชื่อปูรณะ กัสสปะ กับนิครนถนาฏบุตร โดยตรัสปฏิเสธที่จะวิจารว่าใครดีกว่าใคร แต่ได้ตรัส ธรรมะว่า บุรุษ ๔ คน มีฝีเท้าเร็วอย่างยอดเยี่ยม ออกเดินทางหาที่สุดโลกโดยไม่หยุดเลย แม้ มีอายุ ๑๐๐ ปี ก็จะตายก่อนไม่ถึงที่สุดโลก ที่สุดทุกข์ แล้วตรัสแสดงกามคุณ ๕ มีรูป เป็นต้น ทีน่ า่ ปรารถนารักใคร่ชอบใจ แล้วตรัสถึงภิกษุผสู้ งัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม เข้ารูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ และสัญญาเวทยิตนิโรธ สิ้นอาสวะ (กิเลสที่ดองสันดาน) ตรัสชี้ว่า ภิกษุเช่นนี้ช่อื ว่า ข้ามที่สุดโลก ข้ามตัณหาเสียได้

๑

ในทีน่ ี้ควรบันทึกเรือ่ งต้นฉบับบาลีดว้ ย คำ�ำวา่ สัญญาปฏิเวธ เข้าใจว่า ทีถ่ กู เป็น อัญญาปฏิเวธ ตามทีอ่ รรถกถานำ�ำไป เป็นบทตั้ง คำ�ำว่า ฌายิโสเต ก็เข้าใจว่า เป็น ฌายีเหเต ตามที่อรรถกถาตั้งเป็นบทตั้งไว้ ทั้งตรงกับฉบับยุโรปด้วย ฌายิโสเต จึงน่าจะคลาดเคลื่อน

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต

868

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรัสแสดงธรรมเรื่องสงครามระหว่างเทพกับอสูร เทพแพ้ ๓ ครั้ง แล้วก็กลับชนะ โดย ฝ่ายอสูรแพ้ถงึ ๓ ครัง้ ตรัสเปรียบเทียบกับการที่ภกิ ษุเข้ารูปฌาน ๔ แต่ละข้อ ก็ทำำ� ให้มารเห็นได้ ว่ามีเครื่องต่อต้านความกลัว ซึ่งตนจะทำ�ำอะไรไม่ได้ แต่เมื่อเข้าอรูปฌาน ๔ แต่ละข้อ ก็ช่ือว่า ทำ�ำมารให้ถึงที่สุด มารก็จะไม่แลเห็น เมื่อเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ ก็ช่อื ว่าทำ�ำมารให้ถึงที่สุด มารก็ จะไม่แลเห็น และชื่อว่าข้ามพ้นตัณหาได้ในโลก ตรัสถึงภิกษุผหู้ ลีกออกจากหมู บำ ่ ำ� เพ็ญเพียรจนได้บรรลุรปู ฌาน อรูปฌาน และสัญญา เวทยิตนิโรธ เหมือนพญาช้างใหญ่ในป่าปลีกตัวจากหมู่ อยู่ตามลำ�ำพังฉะนั้น เมื่อประทับอยู่ใน นิคมของแคว้นมัลละชือ่ อุรเุ วลกัสสปะ ได้เสด็จไปพักกลางวัน ณ ป่าใหญ่ ตปุสสะคฤหบดีเข้าไป หาพระอานนท์ กล่าวว่า เนกขัมมะ (คือออกจากกามหรือออกบวช) เปรียบเหมือนเหวสำ�ำหรับตน ผูเ้ ป็นคฤหัสถ์บริโภคกาม แต่กม็ ภี กิ ษุหนุม่ ผูม้ จี ติ ยินดีในเนกขัมมะ จึงขอให้แสดงเนกขัมมะให้ฟงั พระอานนท์จึงพาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระองค์จึงตรัสเล่าถึงพระดำ�ำริ และการกระทำ�ำของ พระองค์ ตัง้ แต่ยงั มิได้ตรัสร ท ู้ ี่ทรงยกจิตให้สงู ขึน้ เป็นชัน้ ๆ จากกาม ขึน้ สูเ่ นกขัมมะ และรูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ กับสัญญาเวทยิตนิโรธเป็นที่สดุ ครัง้ แรกก็ยงั ไม่เห็นโทษในสิง่ ที่ต่�่ำำกว่า ต่อเมือ่ อบรม จิตให้มาก จนจิตได้ต้ังอยู่ในธรรมที่สูงขึ้นแล้ว จึงเห็นสิ่งที่ต่�่ำำกว่า เป็นสิ่งเบียดเบียน (อาพาธ) เป็นทุกข์ แล้วตรัสในที่สดุ ว่า ตราบใดยังทรงเข้าออกอนุบพพ ุ นิโรธสมาบัติ (สมาบัตทิ ี่มกี ารดับสิง่ ต่าง ๆ ไปโดยลำ�ำดับ) ๙ ประการ ทั้งโดยอนุโลมคือตามลำ�ำดับ ทั้งโดยปฏิโลมคือย้อนลำ�ำดับไม่ได้ แล้ว ตราบนั้น ก็ไม่ทรงปฏิญญาพระองค์ว่าได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม วรรคที่ ๕ ชื่อปัญจาลวรรค ว่าด้วยปัญจาลจัณฑเทพบุตร ๕. พระอานนท์แสดงธรรมแก่พระอุทายี ผู้ถามถึงเรื่องที่บุคคลจะบรรลุโอกาสในที่ คับแคบ โดยอธิบายถึงการที่ภิกษุเข้าฌาน ทั้งรูปฌานและอรูปฌาน จนถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ (รวม ๙ ข้อ) แล้วชี้ว่า คำ�ำว่า ที่คับแคบ หมายถึงกามคุณ ๕ เลื่อนขึ้นไปจากฌานที่ ๑ ถึง อรูปฌานที่ ๔ (รวม ๘ ข้อ) เป็นที่คับแคบของฌานที่สูงขึ้นไป แต่เมื่อถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ สิ้นอาสวะ จึงชื่อว่าบรรลุโอกาสในที่คับแคบ (แหวกหาช่องว่างในที่แคบ) อย่างแท้จริง (๘ ข้อต้น เป็นการแหวกช่องว่างได้โดยปริยาย คือเพียงโดยอ้อม ข้อที่ ๙ เป็นการแหวกช่องว่างได้โดย นิปปริยาย คือโดยตรง) พระอานนท์ ต อบคำ� ำ ถามของพระอุ ท ายี เรื่ อ งพระอริ ย บุ คคลปร ะเภทกายสั ก ขี ปัญญาวิมุต อุภโตภาควิมุต (รวม ๓ ประเภท) ว่า ได้แก่ผู้บรรลุอนุบุพพวิหารสมาบัติทั้งเก้า เป็นแต่ว่าบรรลุ ๘ ข้อแรก เป็นโดยปริยาย (โดยอ้อม) แต่บรรลุข้อหลัง (สัญญาเวทยิตนิโรธ) สิ้นอาสวะ ชื่อว่าเป็นกายสักขี เป็นต้นโดยตรง (นิปปริยาย)

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต

869

พระอุ ท ายี ถ ามถึ ง ความหมายของคำ� ำว ่ า สั น ทิ ฏ ฐิ ก ธรรม (ธรรมที่ เ ห็ น ได้ เ อง) สันทิฏฐิกนิพพาน (นิพพานที่เห็นได้เอง) นิพพาน (ความดับ) ปรินิพพาน (ความดับสนิท) ตทังคนิพพาน (ความดับด้วยองค์นั้น) ทิฏฐธัมมนิพพาน (นิพพานในปัจจุบัน) พระอานนท์ตอบ ว่า พระผูม้ ีพระภาคตรัสว่า การที่ภิกษุเข้ารูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ เป็นธรรมะ เป็นนิพพานที่ถาม นัน้ โดยปริยาย แต่เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ สิน้ อาสวะ เป็นธรรมะ เป็นนิพพานชนิดต่าง ๆ นัน้ โดย นิปปริยาย (โดยตรง) วรรคที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐

วรรคที่ ๒ ชื่อสติปัฏฐานวรรค ว่าด้วยการเจริญสติปัฏฐาน ๔ ๒. ตรัสแสดงการล่วงละเมิดศีล ๕ ข้อ (ฆ่าสัตว์ถึงดื่มน้�้ำำเมา) ว่า เป็นความทุรพล แห่งสิกขา ควรเจริญสติปัฏฐาน ๔ (ดูหน้า ๔๗๓) เพื่อละความทุรพลแห่งสิกขา ตรัสแสดง นีวรณ์ ๕ (ดูหน้า ๑๑๒ หมายเลข ๖๘) กามคุณ ๕ (มีรูป เป็นต้น) อุปาทานขันธ์ ๕ (ขันธ์ที่ยึดถือ มีรูป เวทนา เป็นต้น) สัญโญชน์เบื้องต่�่ำำ ๕ (สักกายทิฏฐิ ความเห็นเป็นเหตุยึดถือกายของตน ความลังเลสงสัย การลูบคลำ�ำศีลและพรต ความพอใจในกาม ความพยาบาท) คติ ๕ (ทางไปหรือที่ไป ๕ คือนรก กำ�ำเนิดดิรัจฉาน เปรตวิสัย มนุษย์ เทพ) มัจฉริยะ ๕ (ความตระหนี่ ๕ คือตระหนี่ที่อยู่ ตระกูล ลาภ คำ�ำสรรเสริญ ธรรมะ)

อังคุตตรนิกาย

วรรคที่ ๑ ชื่อเขมวรรค ว่าด้วยความเกษม ๑. พระอานนท์ตอบพระอุทายี ถึงคำ�ำว่า เขมะ (ความเกษม คือความปลอดโปร่ง จากกิเลส) ผู้บรรลุความเกษม อมตะ (ความไม่ตาย) ผู้บรรลุอมตะ อภัย (ความไม่กลัว) ผู้บรรลุอภัย ปัสสัทธิ (ความระงับ) อนุบุพพปัสสัทธิ (ความระงับโดยลำ�ำดับ) นิโรธ (ความดับ) อนุบุพพนิโรธ (ความดับโดยลำ�ำดับ) โดยอธิบายถึงการที่ภิกษุเข้ารูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ ว่า เป็นโดยอ้อม และเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธว่าเป็นโดยตรง ตรัสว่าบุคคลละธรรม ๙ อย่างไม่ได้ ไม่ทำ�ำให้แจ้ง (บรรลุ) อรหัตตผล คือราคะ โทสะ โมหะ โกธะ (โกรธ) อุปนาหะ (ผูกโกรธ) มักขะ (ลบหลู่บุญคุณท่าน) ปลาสะ (ตีเสมอ) อิสสา (ริษยา) มัจฉริยะ (ตระหนี่) ฝ่ายดีคือ ที่ตรงกันข้าม

870

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สัญโญชน์เบื้องสูง ๕ (ความติดในรูป ความติดในอรูป ความถือตัว ความฟุ้งสร้าน ความไม่รู้อริยสัจจ์ ๔) เจโตขีละ ๕ (ตอของจิต ๕) เจตโสวินิพันธะ ๕๑ (เครื่องผูกมัดจิต ๕) แล้วตรัสแสดงว่า ควรเจริญสติปัฏฐาน ๔ เพื่อละธรรมเหล่านั้น วรรคที่ ๓ ชื่อสัมมัปปธานวรรค ว่าด้วยความเพียรชอบ ๓. ตรัสแสดงว่า ควรเจริญความเพียรชอบ ๔ (ดูเสด็จป่ามหาวัน หน้า ๔๕๙) เพื่อละ ธรรมเหล่านั้น วรรคที่ ๔ ชื่ออิทธิปาทวรรค ว่าด้วยอิทธิบาท ๔. ตรัสว่า ควรเจริญอิทธิบาท ๔ (ดูเสด็จป่ามหาวัน หน้า ๔๕๙) เพื่อละธรรมเหล่านั้น วรรคที่ ๕ ชื่อ (ไม่มีชื่อ) ๕. ตรัสว่า ควรเจริญสัญญา (ความกำ�ำหนดหมาย) ๙ ประการ เพื่อละอุปกิเลส ๑๖ (หน้า ๕๓๑) มีราคะ เป็นต้น จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๒๓

๑

ความหมายของชื่อเหล่านี้มีมาแล้วในตอนก่อน ๆ จึงไม่อธิบายไว้มาก เฉพาะ ๒ เรื่องหลัง โปรดดูหน้า ๕๔๓ การอ้างอิงเช่นนี้ เพื่อให้ได้ทบทวนเรื่องที่ผ่านมาแล้ว

เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย ทสก - เอกาทสกนิบาต พระไตรปิฎก เล่ม ๒๔ นี้ ชื่อว่าเป็นเล่มที่ ๕ หรือเล่มสุดท้ายของอังคุตตรนิกาย คือหมวดแสดงข้อธรรมเป็นจำ�ำนวน โดยแสดงข้อธรรมจำ�ำนวน ๑๐ และ ๑๑ โดยลำ�ำดับ ดังต่อไปนี้

ขยายความ ทสกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๑๐ ข้อ ปฐมปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๑

(ในหมวดนี้มี ๕ วรรค วรรคละประมาณ ๑๐ สูตร วรรคแรกชื่ออานิสังสวรรค ว่าด้วย ผลดี วรรคที่ ๒ ชือ่ นาถกรณวรรค ว่าด้วยธรรมะอันทำ�ำที่พงึ่ วรรคที่ ๓ ชือ่ มหาวรรค ว่าด้วยเรือ่ ง ใหญ่ วรรคที่ ๔ ชือ่ อุปาลิวรรค วา่ ด้วยพระอุบาลี วรรคที่ ๕ ชือ่ อักโกสวรรค ว่าด้วยการด่า) วรรคที่ ๑ ชื่ออานิสังสวรรค ว่าด้วยผลดี ๑. ตรัสแสดงอานิสงส์แห่งศีลที่เป็นกุศลแก่พระอานนท์ ซึ่งเป็นการแสดงอานิสงส์ ที่มีอานิสงส์ต่อ ๆ กันไปเป็นลูกโซ่ (๑๐ ประการ คือ) (๑) ความไม่เดือดร้อน (๒) ความบันเทิงใจ (ปราโมทย์) (๓) ความปลื้มใจ (ปิติ) (๔) ความระงับ (ปัสสัทธิ) (๕) ความสุข (๖) สมาธิ (๗) ยถาภูตญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยญาณ ตามเป็นจริง) (๘) - (๙) นิพพิทา วิราคะ (ความเบื่อหน่าย คลายกำ�ำหนัด) (๑๐) วิมุตติญาณทัสสนะ (ความเห็นด้วยญาณถึงความหลุดพ้น) แล้วตรัสว่า ธรรมเหล่านี้ย่อมไหลมา ย่อมทำ�ำธรรมะให้เต็ม เพื่อบรรลุธรรมะที่ย่งิ ๆ ขึ้นไปสำ�ำหรับภิกษุผู้มีศล ส ี ่วนภิกษุผทู้ ุศลี ตรงกันข้าม พระสาริบุตรกับพระอานนท์ ต่างแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ถึงโทษของความเป็นผู้ ทุศีลและอานิสงส์ของความเป็นผู้มีศลี ฝ่ายละ ๑๐ ข้อ พระสาริบุตรตอบพระอานนท์ ถึงการได้

872

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

สมาธิที่ไม่มีความกำ�ำหนดหมายในสิ่ง ๑๐ อย่าง ว่าเป็นอย่างที่มันเป็น แต่ก็ยังมีสัญญาอยู่ คือใน สมัยที่ท่านอยู่ในป่าอันธวัน ใกล้กรุงสาวัตถี ได้เข้าสมาธิเช่นนั้น ไม่มีความกำ�ำหนดหมายว่า ธาตุ ๔ เป็นธาตุ ๔ ไม่มีความกำ�ำหนดหมายว่าอรูป ๔ เป็นอรูป ๔ ไม่มีความกำ�ำหนดหมาย ในโลกนี้ โลกหน้าว่า เป็นโลกนี้ โลกหน้า (รวมเป็น ๑๐ ข้อ) แต่ก็ยังมีสัญญาคือความกำ�ำหนด หมายว่า ความดับภพ เป็นนิพพาน (ภวนิโรโธ นิพฺพานํ) คือสัญญาอันหนึ่งเกิดขึ้น สัญญา อันหนึ่งย่อมดับไป ตรัสว่า ถ้าภิกษุขาดองคคุณข้อใดข้อหนึ่ง ดังต่อไปนี้ ก็ควรจะทำ�ำให้สมบูรณ์ คือความ เป็นผู้มีศรัทธา มีศล ส ี ดับฟังมาก เป็นธรรมกถึก (ผู้แสดงธรรม) ก้าวลงสู่บริษท ั เป็นผู้กล้าหาญ แสดงธรรมแก่บริษัท เป็นผู้ทรงวินัย เป็นผู้อยู่ป่า อยู่เสนาสนะอันสงัด เป็นผู้ได้ฌาน ๔ ตาม ต้องการ ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมตุ ป ิ ญ ั ญาวิมตุ ิ อันไม่มอี าสวะอยูใ่ นปัจจบุ นั ถ้าประกอบด้วยธรรม ๑๐ อย่างนี้ ก็เป็นผู้น่าเลื่อมใสทุกทาง บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง๑ แล้วได้ตรัสแสดงองคคุณอื่น เป็นการยักย้ายนัย วรรคที่ ๒ ชื่อ นาถกรณวรรค ว่าด้วยธรรมะอันทำ�ำที่พึ่ง ๒. ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยองค์ ๕ เสพเสนาสนะ (ที่อยู่อาศัย) อันประกอบด้วย องค์ ๕ ก็จะพึงทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุต ป ิ ัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะโดยกาลไม่นาน คือ (๑) มีศรัทธา (๒) มีโรคน้อย (๓) ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา (๔) ปรารภความเพียร (๕) มีปัญญา เสนาสนะประกอบด้วยองค์ ๕ คือ (๑) ไม่ไกลไม่ใกล้เกินไป สะดวกด้วยการไปมา (๒) กลางวันไม่พลุกพล่าน กลางคืนมีเสียงน้อย (๓) มีสัมผัสเกี่ยวกับยุง เหลือบ ลม แดด สัตว์เสือกคลานน้อย (๔) พอจะมีปัจจัย ๔ เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้อยู่ในเสนาสนะนั้นไม่ยากนัก (๕) มีภิกษุที่ทรงความรู้อยู่ พอจะไต่ถามให้ท่านแก้ความสงสัยให้ได้ ๑

ความจริงเป็นข้อความอันเดียวกับที่กล่าวไว้ในหน้า ๘๕๙ วรรคที่ ๓ เป็นแต่ในที่นี้เพิ่มคุณธรรมขึ้นอีก ๒ ข้อ และเรียงข้อความอีกสำ�ำนวนหนึ่งให้พิสดารขึ้นกว่าเดิม

873

ตรัสวา่ ภิกษุละองค์ ๕ ประกอบด้วยองค์ ๕ ชือ่ ว่าเป็นอุดมบุรษุ ในพระธรรมวินยั นี้ คอื ละนีวรณ์ ๕ ประกอบด้วยธรรมขันธ์ ๕ มีศีล เป็นต้น๑ ตรัสแสดงสัญโญชน์ (กิเลสเครือ่ งร้อยรัดหรือผูดมัด) ๑๐ ประการ (ดูหน้า ๘๖๙ - ๘๗๐) ตรัสแสดงกิเลสเครื่องผูกมัดจิต ๕ และตอของจิต ๕ (ดูหน้า ๕๔๓) ตรั สว ่ า บรรดาสั ต ว์ ทุ ก ชนิ ด พระตถาคตอรหั น ตสั มม าสั มพุ ทธ เจ้ า เป็ น ยอด บรรดากุศลธรรม ความไม่ประมาทเป็นยอด ตรัสวา่ บุคคล ๑๐ ประเภท เป็นผูควรข ้ องคำ�ำนับ เป็นเนือ้ นาบุญอันยอดเยีย่ มของโลก คือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพระพุทธเจ้า พระอริยบุคคล ๗ ประเภท (ดูหน้า ๖๒๒) โคตรภู (ผู้อยู่ในระหว่างพระอริยเจ้ากับบุถุชน) ตรัสแสดงนาถกรณธรรม (ธรรมที่ทำำท � ี่พงึ่ ) ๑๐ ประการ คือ (๑) มีศล ี (๒) สดับฟังมาก (๓) คบเพื่อนที่ดี (๔) ว่าง่าย รับคำ�ำสั่งสอนโดยเคารพ (๕) ช่วยเหลือกิจของเพื่อนพรหมจารี (๖) ใคร่ธรรมะ (๗) ปรารภความเพียร (๘) สันโดษด้วยปัจจัย ๔ ตามมีตามได้ (๙) มีสติ (๑๐) มีปัญญา ตรัสแสดงนาถกรณธรรม ๑๐ ประการเช่นเดิม แต่อธิบายเพิ่มเติมว่า ถ้าประกอบด้วย ธรรม ๑๐ ประการแล้ว ก็ทำ�ำให้ภิกษุที่เป็นเถระ ที่เป็นปูนกลาง ที่บวชใหม่ ตั้งใจว่ากล่าว สั่งสอน หวังความเจริญได้ในกุศลธรรมไม่มีเสื่อม ตรัสแสดงอริยวาสะ (คุณธรรมเป็นเครื่องอยูข่ องพระอริยะ) ๑๐ ประการ คือ (๑) ละองค์ ๕ คือละนีวรณ์ ๕ (๒) ประกอบด้วยองค์ ๖ คือวางเฉยในอารมณ์ทั้งหกมีรูป เป็นต้น ในเมื่อได้เห็น เป็นต้น (๓) รักษาสิ่งเดียว คือประกอบด้วยจิตมีสติเป็นเครื่องรักษา (๔) มีอปัสเสนะ (พนักพิง) ๔ คือ พิจารณาแล้วเสพ พิจารณาแล้วอดทน พิจารณา แล้วเว้น พิจารณาแล้วบันเทา (๕) มีการยึดถือความเจริญ เฉพาะอย่างอันนำ�ำออกแล้ว (เช่น ไม่ยดึ ถือว่าโลกเทีย่ ง เป็นต้น) (๖) มีการแสวงหาอันสละแล้วด้วยดี (เช่นละการแสวงหากาม) (๗) มีความดำ�ำริอันไม่ขุ่นมัว ๑

ดูหน้า ๗๙๕ หมายเลข ๒ และเชิงอรรถ

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต

874

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๘) มีกายสังขาร (ลมหายใจเข้าออก) อันสงบระงับ คือเข้าฌานที่ ๔ (๙) มีจิตพ้นแล้วด้วยดี (จากราคะ โทสะ โมหะ) (๑๐) มีปัญญาอันพ้นแล้วด้วยดี คือรู้ว่าละกิเลสได้ วรรคที่ ๓ ชื่อมหาวรรค ว่าด้วยเรื่องใหญ่ ๓. ตรัสแสดงกำ�ำลัง ๑๐ ประการของพระตถาคต๑ (ดูหน้า ๕๓๖) ตรัสกะพระอานนท์ ว่า ไม่มีญาณอย่างอื่นยิ่งไปกว่ายถาภูตญาณ (คือญาณรู้เห็น ตามความเป็นจริงในเรื่องนั้น ๆ) ตรัสแสดงธรรมที่ควรละด้วยกาย (คือกายทุจจรติ ) ที่ควรละด้วยวาจา (คือวจีทจจร ุ ติ ) ที่ควรละเพราะเห็นด้วยปัญญา (คือความโลภ ความคิดประทุษร้าย ความหลง ความโกรธ ความ ผูกโกรธ การลบหลู่บุญคุณท่าน การตีเสมอ ความตระหนี่ ความริษยา) พระมหาจุนทะแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ถึงเรื่องภิกษุผู้กล่าวญาณวาทะ (กล่าวถึง ความรู้) แต่ถ้าถูกธรรมะ (๙ อย่าง มีความโลภ เป็นต้นข้างบนนี้) ครอบงำ�ำได้ ก็พึงทราบว่าเธอ ไม่รจร ู้ งิ ภิกษุผกู้ ล่าวภาวนาวาทะ (กล่าวถึงการอบรมกาย ศีล จติ ปัญญา) หรือกล่าววาทะทัง้ สอง อย่างข้างต้น แต่ถา้ ถูกธรรมะ (๙ อย่างข้างบนนี)้ ครอบงำ�ำ ก็พงึ ทราบว่าเธอไม่รจร ู้ งิ แต่ถา้ ตรงกัน ข้าม คือไม่ถูกธรรมะเหล่านั้นครอบงำ�ำ ก็พึงทราบว่ารู้จริง ตรัสแสดงกสิณายตนะ (แดนกสิณ คืออารมณ์อย่างใดอย่างหนึง่ ล้วน ๆ ทีใ่ ช้ในการเพ่ง ให้จิตสงบเป็นสมาธิ) ๑๐ ประการ ได้แก่กสิณ คือ (๑) ดิน (๒) น้�้ำำ (๓) ไฟ (๔) ลม (๕) สีเขียว (๖) สีเหลือง (๗) สีแดง (๘) สีขาว (๙) อากาส (ช่องว่าง)๒ (๑๐) วิญญาณ พระมหากัจจานะแสดงธรรมแก่อุบาสิกาชื่อกาลี ขยายความแห่งพระพุทธภาษิตเรื่อง การบรรลุประโยชน์ความสงบแห่งหทัย โดยอธิบายเรื่องกสิณ ๑๐ ตรัสแสดงถึงปัญหา (คำ�ำถาม) อุทเทส (บทตั้ง) เวยยากรณ์ (คำ�ำตอบ) ตั้งแต่ ๑ ข้อ ๒ ข้อไปจนถึง ๑๐ ข้อ ซึ่งนักบวชศาสนาอื่นตอบให้สมบูรณ์ไม่ได้ มีแต่อึดอัดยิ่งขึ้น คือ ๑ ข้อ ได้แก่สัตว์ทั้งปวงเป็นอยู่ได้ด้วยอาหาร ๒ ข้อ คือนาม และรูป ๑

โปรดดูข้อความเปรียบเทียบ หน้า ๗๙๕ หมายเลข ๒ (กำ�ำลังของพระตถาคต ๕) และหน้า ๘๒๗ (กำ�ำลังของ พระตถาคต ๖) และดูธรรมวิภาคปริเฉทที่ ๒ พร้อมทั้งคำ�ำอธิบายในหน้า ๑๐๗ ด้วย ๒ คำ�ำว่า อากาส ในที่นี้ หมายถึงช่องว่าง หรือ อวกาศ (Space) ไม่ได้หมายความถึงแก๊ส อย่างที่เข้าใจกันในทาง วิทยาศาสตร์ เพราะแก๊สเหล่านั้นจัดเข้าในลมไปแล้ว ตามความหมายทางพระพุทธศาสนา

875

๓ ข้อ คือเวทนา ๔ ข้อ คืออาหาร ๔ (มี อาหาร ที่พึงกลืนกินเป็นคำ�ำ ๆ อาหาร คือผัสสะ ความถูกต้อง อาหาร คือเจตนา อาหาร คือวิญญาณ) ๕ ข้อ คืออุปาทานขันธ์ (ขันธ์หรือกองแห่งรูปนามที่คนยึดถือ) ๕ ประการ ๖ ข้อ คืออายตนะภายใน ๖ (มีตา เป็นต้น) ๗ ข้อ คือวิญญาณฐิติ ๗ (ดูหน้า ๘๓๙ วรรคที่ ๕) ๘ ข้อ คือโลกธรรม ๘ (ดูหน้า ๘๔๘) ๙ ข้อ คือสัตตาวาส ๙ (ดูหน้า ๘๖๕) ๑๐ ข้อ คืออกุศลกรรมบถ ๑๐ (กายทุจจริต ๓ วจีทุจจริต ๔ มโนทุจจริต ๓) นางภิกษุณีชาวเมืองกชังคละ แสดงธรรมแก่พวกอุบาสกชาวเมืองกชังคละในทำ�ำนอง เดียวกับเรื่องปัญหา ๑๐ ข้อข้างต้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบ ตรัสชมเชย ตรัสว่าอริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมเบื่อหน่ายคลายกำ�ำหนัดในสิ่งที่เลิศ จึงไม่ต้องกล่าวถึง ในสิ่งที่เลว แล้วตรัสแสดงโลกพันโลก มีพระจันทร์พระอาทิตย์ถงึ พัน ซึง่ ท้าวมหาพรหมเป็นเลิศ อริยสาวกผูไ้ ด้สดับก็ยงั เบือ่ หน่ายคลายกำ�ำหนัดในสิง่ ทีเ่ ลิศนัน้ แล้วได้ตรัสถึงธรรมอืน่ ๆ อันพ้อง กับทีเ่ คยตรัสมาแล้ว เช่น กสิณายตนะ ๑๐ อภิภายตนะ ๘ เป็นต้น ในที่สดุ ได้ตรัสแสดงนิพพาน ในปัจจุบันตามหลักพระพุทธศาสนา พระเจ้าปเสนทิโกศล กราบทูลสรรเสริญพระผูม้ พร ี ะภาค ๑๐ ข้อ คือ ทรงเห็นว่าพระผู้ มีพระภาค (๑) ทรงปฏิบัติเพื่อประโยชน์ความสุขแก่ชนเป็นอันมาก (๒) ทรงมีศล ี (๓) ทรงเสพเสนาสนะอันสงัด (๔) ทรงสันโดษด้วยปัจจัย ๔ ตามมีตามได้ (๕) ทรงเป็นผูควรข ้ องคำ�ำนับ จนถึงทรงเป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก (๖) ทรงมีถ้อยคำ�ำขัดเกลากิเลส (๗) ทรงได้ฌาน ๔ ตามปรารถนา (๘) ทรงระลึกชาติได้

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต

876

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๙) ทรงมีทิพยจักษุ (๑๐) ทรงทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะอยู่ในปัจจุบัน ทรงเห็นเหตุเหล่านี้ จงึ ทรงแสดงความเคารพ และตัง้ ความปรารถนาดีในพระผูม้ พร ี ะภาค วรรคที่ ๔ ชื่ออุปาลิวรรค ว่าด้วยพระอุบาลี ๔. ตรัสแสดงอำ�ำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการในการที่ทรงบัญญัติสิกขาบท (ดูหน้า ๔๐๐ หมายเลข ๙) และเรื่องทางพระวินัยอื่น ๆ เช่น การชักเข้าหาอาบัติเดิม จนถึงสังฆเภท สังฆสามัคคี เป็นการตรัสชี้แจงแก่พระอุบาลี พ้องกับที่มีอยู่แล้วในวินัยปิฎก วรรคที่ ๕ ชื่ออักโกสวรรค ว่าด้วยการด่า ๕. ตรัสเรื่องเหตุปัจจัยที่ให้เกิดการทะเลาะวิวาทในสงฆ์ มีการแสดงสิ่งมิใช่ธรรมว่า เป็นธรรม เป็นต้น และตรัสวา่ เหตุเหล่านีเ้ ป็นมูลแห่งการวิวาท และเรือ่ งอืน่ ๆ ที่ปรากฏว่าย่อมา แล้วในวินัยปิฎก ตรัสแสดงโทษ ๑๐ ประการในการเข้าสูภ่ ายในพระราชวัง คืออาจทำ�ำให้เป็นที่สงสัยเมือ่ ยิ้มกับพระมเหสี ถูกสงสัยเกี่ยวกับของหาย เกี่ยวกับความลับรั่วไหล เป็นต้น ตรัสว่า ผู้มีรายได้ วันละ ๑ กหาปณะ ถึงวันละพันกหาปณะ เก็บทรัพย์ที่ได้มานั้นไว้ มีอายุ ๑๐๐ ปี ก็อาจมีกองโภคทรัพย์ใหญ่ได้ แต่ที่จะเสวยสุขโดยส่วนเดียว อันมีทรัพย์เป็นเหตุ สักคืนหนึ่ง วันหนึ่ง หรือครึ่งวัน ก็ยังไม่แน่ เพราะกามเป็นของไม่เที่ยง ส่วนสาวกของพระองค์ ไม่ประมาท บำ�ำเพ็ญเพียร ๑๐ ปี ๙ ปี หรือ ๑๐ เดือน ๙ เดือน ถึง ๑ เดือน หรือ ๑๐ ทิวาราตรี ถึง ๑ ทิวาราตรี ก็จะพึงได้ประสบสุขโดยส่วนเดียว ถึงร้อยปี แสนปี ล้านปี และได้เป็น พระสกทาคามี พระอนาคามี หรือพระโสดาบัน ตรัสวา่ โลภะ โทสะ โมหะ อโยนิโสมนสิการ (การไม่ใส่ใจโดยแยบคาย) เป็นปัจจยั แห่ง การกระทำ�ำบาปกรรม ส่วนอโลภะ เป็นต้น เป็นปัจจัยแห่งการกระทำ�ำกัลยาณกรรม ตรัสแสดงธรรมะ ๑๐ อย่างที่บรรพชิตควรพิจารณาเนือง ๆ คือ (๑) เรามีเพศต่างจากคฤหัสถ์แล้ว (๒) ชีวิตของเราเนื่องด้วยผู้อ่นื (๓) ยังมีกริ ิยาอาการที่ดีงามอย่างอื่นอีกที่ต้องทำ�ำ (๔) เราติตนเองโดยศีลได้หรือไม่ (๕) ผูร้ ู้พิจารณาแล้วติเราโดยศีลได้หรือไม่ (๖) เราจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต

877

(๗) เรามีกรรมเป็นของตัว จักเป็นผู้รับผลของกรรมดีช่วท ั ี่ทำ�ำไว้ (๘) วันคืนล่วงไป ๆ บัดนี้เราทำ�ำอะไรอยู่ (๙) เรายินดีในเรือนว่างหรือไม่ (๑๐) เราได้บรรลุธรรมอันยิ่งของมนุษย์หรือไม่ ตรัสว่า บรรพชิตควรพิจารณาเนือง ๆ ถึงธรรม ๑๐ อย่างที่ต้งั อยู่ในร่างกาย คือหนาว ร้อน หิว ระหาย ปวดอุจจาระ ปัสสาวะ ความสำ�ำรวมกาย ความสำ�ำรวมวาจา ความสำ�ำรวมใจ เครือ่ ง ปรุงภพที่ทำ�ำให้เกิดอีก ตรัสแสดงสาราณิยธรรม (ธรรมอันทำ�ำให้ระลึกถึงกัน) ๑๐ ประการ ในทำ�ำนองเดียวกับ นาถกรณธรรม (ดูใน ๘๗๓ มีศล ี เป็นต้น) ทุติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๒

วรรคที่ ๑ ชื่อสจิตตวรรค ว่าด้วยจิตของตน ๑. ตรัสว่า ถ้าภิกษุไม่ฉลาดในเรื่องจิตของคนอื่น ก็ควรฉลาดในเรื่องจิตของตน (ดูที่ แปลไว้แล้วในหน้า ๑๑๘ - ๑๒๐ หมายเลข ๗๗ - ๗๘) และตรัสว่า ไม่ทรงสรรเสริญความหยุด อยู่ในกุศลธรรม (ดูหน้า ๑๑๗ ข้อ ๗๖) และตรัสเรื่องควรฉลาดในเรื่องจิตของตนอีกนัยหนึ่ง (ดูหน้า ๑๑๙) ตรัสถึง ปัจจยั ๔ คามนิคม ชนบท ประเทศ บุคคล วา่ มี ๒ อย่าง คือที่ควรเสพ และไม่ ควรเสพ โดยมีเหตุผลว่า ถ้าเสพเข้า อกุศลธรรมเจริญ กุศลธรรมเสื่อม ก็ไม่ควรเสพ ถ้าอกุศล ธรรมเสื่อม กุศลธรรมเจริญ ก็ควรเสพ พระสาริบตุ รแสดงธรรมแก่ภกิ ษุทงั้ หลาย ถึงเรือ่ งบุคคลผูม้ ธรรม ี อันเสือ่ มและไม่เสือ่ ม และเรื่องควรฉลาดในเรื่องจิตของตน ตรัสแสดงสัญญา (ความกำ�ำหนดหมาย) ๑๐ ประการ คือ ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่งาม ความกำ�ำหนดหมายในความตาย ความกำ�ำหนดหมายว่าน่าเกลียดในอาหาร ว่าไม่น่ายินดีในโลก ทั้งปวง ว่าไม่เที่ยง ว่าเป็นทุกข์ในสิ่งที่ไม่เที่ยง ว่าไม่ใช่ตนในสิ่งที่เป็นทุกข์ ความกำ�ำหนดหมาย ในการละ ในการคลายความกำ�ำหนัด ในการดับ

อังคุตตรนิกาย

(หมวดนี้มี ๕ วรรค วรรคที่ ๑ ชื่ อ สจิ ต ตวรรค ว่ า ด้ ว ยจิ ต ของตน วรรคที่ ๒ ชื่อยมกวรรค ว่าด้วยธรรมที่เป็นคู่ วรรคที่ ๓ ชื่ออากังขวรรค ว่าด้วยความหวัง วรรคที่ ๔ ชื่อเถรวรรค ว่าด้วยพระเถระต่าง ๆ วรรคที่ ๕ ชื่ออุปาสกวรรค ว่าด้วยอุบาสก)

878

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

และตรัสความกำ�ำหนดหมาย ๑๐ ประการอื่นอีก คือความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยง ว่า ไม่ใช่ตน ความกำ�ำหนดหมายในความตาย ความกำ�ำหนดหมายว่าน่าเกลียดในอาหาร ว่าไม่นา่ ยินดี ในโลกทั้งปวง ความกำ�ำหนดหมายในกระดูก ในซากศพที่มีหนอนไต่ ในซากศพที่มีสีเขียว ใน ซากศพที่ขาดเป็นท่อน ในซากศพที่ขึ้นพอง ตรัสว่า ธรรมทั้งปวงมีฉันทะ (ความพอใจ) เป็นมูล เป็นต้น (ดูที่แปลไว้แล้วหน้า ๑๒๐ หมายเลข ๗๙) ได้ตรัสสรูปสอนให้สำ�ำเหนียกว่า จิตของเรา (๑) จักได้รับอบรมโดยควรแก่การบวช (๒) จักไม่ถูกอกุศลบาปธรรมครอบงำ�ำ (๓) จักได้รับอบรมด้วยความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยง (๔) จักได้รับอบรมด้วยความกำ�ำหนดหมายว่าไม่ใช่ตัวตน (๕) จักได้รับอบรมด้วยความกำ�ำหนดหมายว่าไม่งาม (๖) จักได้รับอบรมด้วยความกำ�ำหนดหมายถึงโทษ (๗) จักได้รับอบรมด้วยความกำ�ำหนดหมายที่รู้ถึงความเสมอไม่เสมอแห่งโลก (๘) จักได้รับอบรมด้วยความกำ�ำหนดหมายที่รู้ถึงความมีความเป็น ความไม่มี ไม่เป็นแห่งโลก (๙) จักได้รับอบรมด้วยความกำ�ำหนดหมายที่รู้ถึงความเกิดขึ้น ความดับไป แห่งโลก (๑๐) จักได้รับอบรมด้วยความกำ�ำหนดหมายถึงการละ (๑๑) จักได้รับอบรมด้วยความกำ�ำหนดหมายถึงความคลายกำ�ำหนัด (๑๒) จักได้รับอบรมด้วยความกำ�ำหนดหมายถึงความดับ เมือ่ เป็นเช่นนี้ กห็ วังผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึง่ คืออรหัตตผลในปัจจบุ นั หรือถ้ายังมีกิเลสเหลือก็คือ ความเป็นพระอนาคามี ตรัสแสดงธรรมแก่พระคิริมานนท์ ผู้เป็นไข้ โดยสอนให้พระอานนท์จำ�ำไปบอกเรื่อง สัญญา ๑๐ ประการ คือ (๑) อนิจจสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เที่ยง) (๒) อนัตตสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่ใช่ตัวตน) (๓) อสุภสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่งาม) (๔) อาทีนวสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายถึงโทษของกาย) (๕) ปหานสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายถึงการละอกุศลวิตก)

879

(๖) วิราคสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายถึงความคลายกำ�ำหนัด) (๗) นิโรธสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายถึงความดับสังขาร และกิเลสทั้งปวง) (๘) สัพพโลเก อนภิรตสัญญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่น่ายินดีในโลกทั้งปวง) (๙) สัพพสงั ขาเรสุ อนิจจสญ ั ญา (ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่เทีย่ งในสังขารทัง้ ปวง)๑ (๑๐) อานาปานสติ (สติกำ�ำหนดลมหายใจเข้าออก) วรรคที่ ๒ ชื่อยมกวรรค ว่าด้วยธรรมที่เป็นคู่ ๒. ตรัสว่า ที่สุดเบื้องต้นของอวิชชาไม่ปรากฏ ว่าก่อนหน้านี้ไม่มีอวิชชา อวิชชามามี ขึ้นในภายหลัง แต่ก็ปรากฏขึ้นเพราะมีปัจจัย เรากล่าวว่า อวิชชามีอาหาร นีวรณ์ ๕ เป็นอาหาร ของอวิชชา ครั้นแล้วได้ตรัสแสดงธรรมะอื่น ๆ ที่เป็นอาหารของนีวรณ์ และของสิ่งที่เป็นอาหาร ของนีวรณ์ต่อ ๆ ไปอีกเป็นลูกโซ่ คือทุจจริต ๓ การไม่สำ�ำรวมอินทรีย์ การไม่มีสติสัมปชัญญะ การไม่ใส่ใจโดยแยบคาย ความเป็นผู้ไม่มีศรัทธา การไม่ฟังธรรม การไม่คบสัตบุรุษ ฝ่ายดีคือ วิชชาวิมุติ มีโพชฌงค์ ๗ เป็นอาหาร โพชฌงค์ ๗ มีสติปัฏฐาน ๔ เป็นอาหาร โดยนัยนี้ได้แสดง สุจริต ๓ อินทรียสังวร โยนิโสมนสิการ จนถึงการคบสัตบุรุษว่า เป็นอาหารของธรรมะที่มาข้าง หน้าตนโดยลำ�ำดับ ตรัสเรือ่ งที่สดุ เบือ้ งต้นของภวตัณหา (ความทะยานอยากในความมีความเป็น) ในทำ�ำนอง เดียวกับอวิชชา ฝ่ายดีเริ่มต้นด้วยวิชชาวิมุติเช่นเดิม ตรัสว่า ผู้ถึงความตกลงใจ (หมดความสงสัย) ในพระองค์ ชื่อว่าผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ มี ๕ พวกที่ปรินิพพานในโลกนี้ คือพระโสดาบันพวกเกิด ๗ ชาติเป็นอย่างยิ่ง พวกเกิดจากสกุล สู่สกุล (เกิด ๒ - ๓ ชาติ) พวกเกิดชาติเดียว พระสกทาคามี ท่านผู้เป็นพระอรหันต์ในปัจจุบัน มี ๕ พวกละโลกนี้ไปแล้วจึงนิพพาน คือพระอนาคามี ๕ ประเภท (ดูหน้า ๗๔๖) ตรัสแสดงผู้เลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระองค์ว่า เป็นโสดาบัน และแบ่งเป็น ๕ พวก ๒ ประเภทเช่นข้างต้น พระสาริบุตร ตอบคำ�ำถามของสามัณฑกานิปริพพาชกบุตร ว่า ความเกิดเป็นทุกข์ ความไม่เกิดเป็นสุข ที่วา่ เป็นทุกข์เพราะหวังได้ถงึ ทุกข์อน่ื ๆ คือ เย็น ร้อน หิว ระหาย ปวดอุจจาระ ปัสสาวะ เป็นต้น และได้แสดงถึงความไม่ยินดี (อนภิรติ) ว่าเป็นทุกข์ในพระธรรมวินัยนี้ ส่วนความยินดี (พอใจตามมีตามได้) เป็นสุขในพระธรรมวินัยนี้ ๑

พ้องกับข้อ ๑ น่าจะเป็น อนิจฉสัญญา ความกำ�ำหนดหมายว่าไม่น่าปรารถนาในสังขารทั้งปวง เพราะพระพุทธภาษิต นี้อธิบายก็ว่า เบื่อหน่าย รำ�ำคาญ เกลียดชัง

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต

880

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พระผู้มีพระภาคตรัสสั่งให้พระสาริบุตรแสดงธรรมแทน พระองค์ทรงพักผ่อน พระ สาริบตุ รได้แสดงถึงว่า ถ้าไม่มศี รัทธาในกุศลธรรม ก็จะไม่มหี ริ แิ ละธรรมะข้อต่อ ๆ ไปโดยลำ�ำดับ คือโอตตัปปะ วิริยะ ปัญญา ทำ�ำให้มีความเสื่อมในกุศลธรรม ได้ช่ือว่าเป็นบุคคลผู้ไม่มีศรัทธา ไม่ละอาย ไม่เกรงกลัวต่อบาป เกียจคร้าน มีปัญญาทราม มักโกรธ ผูกโกรธ มีความปรารถนา ลามก คบคนชั่วเป็นมิตร มีความเห็นผิด ฝ่ายดีคือตรงกันข้าม พระผู้มีพระภาคตรัสรับรอง และชมเชย พระสาริบุตรสอนภิกษุทั้งหลาย คล้ายกับที่กล่าวไว้แล้ว เป็นแต่ยักย้ายนัยเล็กน้อย ตรัสสอนให้พดู อิงอาศัยกถาวัตถุ (เรือ่ งที่ควรพดู ) ๑๐ ประการ คือ ถ้อยคำ�ำเรือ่ งมักน้อย สันโดษ สงัด ไม่คลุกคลี ปรารภความเพียร ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุต วิ ิมุตติญาณทัสสนะ วรรคที่ ๓ ชื่อ อากังขวรรค ว่าด้วยความหวัง ๓. ตรัสสอนให้สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยปาฏิโมกข์ ถ้าเธอหวังดังต่อไปนี้ ก็พึง ทำ�ำให้บริบรู ณ์ในศีล ประกอบเนือง ๆ ซึง่ ความสงบแห่งจิต (เจโตสมถะ) ในภายใน ไม่วา่ งเว้นจาก ฌาน ประกอบด้วยวิปัสสนา เจริญการอยู่เรือนว่าง คือ (๑) หวังให้เป็นที่รักที่พอใจของเพื่อนพรหมจารี (๒) หวังได้ปัจจัย ๔ (๓) หวังให้มีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่ผู้ถวายปัจจัย ๔ (๔) หวังให้มผี ลมาก มีอานิสงส์มากแก่ญาติสายโลหิตผูล้ ว่ งลับไปแล้ว มจี ติ เลือ่ มใส ระลึกถึง (๕) หวังสันโดษ ด้วยปัจจัย ๔ ตามมีตามได้ (๖) หวั ง อดทนต่ อ เย็ น ร้ อ น หิ ว ร ะหาย สั ม ผั ส เหลื อ บ ยุ ง ลม แดด สัตว์เสือกคลาน ถ้อยคำ�ำที่ไม่เป็นที่พอใจและทุกขเวทนากล้า (๗) หวังอดทนต่อความไม่ยินดีและความยินดีมิให้มาครอบงำ�ำได้ (๘) หวังอดทนต่อความหวาดกลัว (๙) หวังได้ฌาน ๔ โดยไม่ยาก (๑๐) หวังทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะอยู่ในปัจจุบัน (หมายเหตุ : ถอดความว่า ถ้าหวังอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือทั้งหมด ๑๐ ข้อนี้ ก็พึงทำ�ำให้ บริบูรณ์ในศีล เจริญสมาธิ บำ�ำเพ็ญวิปัสสนา คือทำ�ำปัญญาให้เกิด)

881

ตรัสแสดงสิ่งที่เป็นเสี้ยนหนาม ๑๐ ประการ คือ (๑) ความคลุกคลีดว้ ยหมู่ เป็นเสี้ยนหนามของผู้ยินดีความสงัด (๒) การประกอบเนือง ๆ ซึ่งนิมิตว่างาม เป็นเสี้ยนหนามของผู้ประกอบเนือง ๆ ซึ่งนิมิตว่าไม่งาม (๓) การดูการเล่น เป็นเสี้ยนหนามของผูสำ้ �ำรวมอินทรีย์ (๔) การเที่ยวไปใกล้มาตุคาม เป็นเสี้ยนหนามของพรหมจรรย์ (๕) เสียง เป็นเสี้ยนหนามของฌานที่ ๑ (๖) วิตก วิจาร (ความตรึก ความตรอง) เป็นเสี้ยนหนามของฌานที่ ๒ (๗) ปีติ (ความอิ่มใจ) เป็นเสี้ยนหนามของฌานที่ ๓ (๘) ลมหายใจเข้าออก เป็นเสี้ยนหนามของฌานที่ ๔ (๙) สัญญา และเวทนา (ความกำ�ำหนดหมาย และความรู้สึกอารมณ์ว่าสุขทุกข์ เป็นต้น) เป็นเสี้ยนหนามแห่งการเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ (๑๐) ราคะ โทสะ (ความกำ�ำหนัดยินดี ความคิดประทุษร้าย) เป็นเสี้ยนหนาม (ทั่ว ๆ ไป) ตรัสว่า ธรรม ๑๐ ประการที่น่าปรารถนาน่าใคร่น่าพอใจ แต่หาได้ยากในโลก คือ (๑) ทรัพย์ (๒) ผิวพรรณ (๓) ความไม่มโี รค (๔) ศีล (๕) พรหมจรรย์ (การประพฤติเหมือนพรหม คือเว้นจากกาม) (๖) มิตร (๗) การสดับตรับฟังมาก (๘) ปัญญา (๙) ธรรมะ๑ (๑๐) สัตว์ (น่าจะ หมายถึงคนที่ถูกใจ) ตรัสแสดงอันตราย ๑๐ ประการ แห่งสิ่งที่น่าปรารถนาน่าใคร่น่าพอใจ คือ (๑) ความเกียจคร้าน เป็นอันตรายแห่งทรัพย์ (๒) การไม่ประดับตกแต่ง เป็นอันตรายแห่งผิวพรรณ (๓) การทำ�ำสิ่งที่แสลง เป็นอันตรายแห่งความไม่มีโรค (๔) คบคนชั่วเป็นมิตร เป็นอันตรายแห่งศีล (๕) การไม่สำ�ำรวมอินทรีย์ เป็นอันตรายของพรหมจรรย์ (๖) การพูดขัด เป็นอันตรายของมิตร (๗) การไม่ท่องบ่น เป็นอันตรายแห่งการสดับตรับฟังมาก ๑

อรรถกถาแก้ว่า โลกุตตรธรรม ๙ คือ มรรค ๔ ผล ๔ นิพพาน ๑

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต

882

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๘) การไม่ตั้งใจฟัง ไม่ไต่ถาม เป็นอันตรายแห่งปัญญา (๙) การไม่ประกอบเนือง ๆ การไม่พิจารณา เป็นอันตรายแห่งธรรม (๑๐) การปฏิบัติผิด เป็นอันตรายแห่งสัตว์ ส่วนอาหาร (เครือ่ งสืบต่อหล่อเลีย้ ง) แห่งธรรม ๑๐ ประการ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้าม (หมายเหตุ : ในข้อที่ว่าด้วยอันตราย พระไตรปิฎกฉบับไทยพิมพ์ตกตั้งแต่ข้อ ๒ ถึงข้อ ๖ รวม ๕ ข้อ ส่วนในข้อว่าด้วยอาหารไม่ตกหล่น) ตรัสแสดงความเจริญ ๑๐ ประการ ที่ทำ�ำให้อริยสาวกชื่อว่าเจริญด้วยความเจริญ อันประเสริฐ คือ (๑) นา สวน (๒) ทรัพย์ ข้าวเปลือก (๓) บุตร ภริยา (๔) ทาส กรรมกร (๕) สัตว์ ๔ เท้า (๖) ศรัทธา (๗) ศีล (๘) การสดับตรับฟัง (๙) การสละ (๑๐) ปัญญา ตรั ส แสดงบุ คคล ๑๐ ประเภท คื อ (๑) ทุ ศี ล ป ฏิ บั ติ มี แ ต่ เ สื่ อ ม (๒) ทุ ศี ล แต่กลับตัวได้ (ละทุศลี ได้) ปฏิบัติก้าวหน้า (๓) มีศล ป ี ฏิบัติมีแต่เสื่อม (๔) มีศล ป ี ฏิบัติก้าวหน้า (๕) มี ร าคะกล้ า ปฏิ บั ติ มี แ ต่ เ สื่ อ ม (๖) มี ร าคะกล้ า ราคะดั บ ไม่ เ หลื อ ปฏิ บั ติ ก ้ า วหน้ า (๗) มั ก โกรธ ปฏิ บั ติ มี แ ต่ เ สื่ อ ม (๘) มั ก โกรธ ความโกรธดั บ ไม่ เ หลื อ ปฏิ บั ติ ก ้ า วหน้ า (๙) ฟุ้งสร้าน ปฏิบัตมิ ีแต่เสื่อม (๑๐) ฟุ้งสร้าน ความฟุ้งสร้านดับไม่เหลือ ปฏิบัติก้าวหน้า (ตรัสแสดงแก่พระอานนท์เพื่อแก้ข้อข้องใจของมิคสาลาอุบาสิกาอย่างเดียวกับที่ ปรากฏหน้า ๘๒๓ วรรคที่ ๕ เป็นแต่ในที่น้เี พิ่มข้อธรรมมากขึ้น) (๑) ตรัสว่า ถ้าไม่มีธรรม ๓ อย่างในโลก คือความเกิด ความแก่ ความตาย ก็จะ ไม่เกิดพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในโลก และพระธรรมวินัยที่ พระตถาคตประกาศดีแล้ว ก็จะไม่รุ่งเรืองในโลก (๒) ตรัสว่า ละธรรม ๓ อย่างไม่ได้ คือราคะ โทสะ โมหะ ก็ไม่ควรที่จะละ ความเกิด ความแก่ ความตายได้ (๓) ตรัสว่า ละธรรม ๓ อย่างไม่ได้ คือสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส๑ ก็ไม่ควรที่จะละ ราคะ โทสะ โมหะได้ (๔) ตรัสว่า ละธรรม ๓ อย่างไปไม่ได้ คือการไม่ใส่ใจโดยแยบคาย การเสพ ทางผิ ด การที่จิ ต หดหู ่ ก็ ไ ม่ ควรจ ะละสั ก กายทิ ฏ ฐิ วิ จิ กิ จ ฉา สี ลั พพ ต ปรามาสได้ ๑

ดูคำ�ำอธิบายในเชิงอรรถ หน้า ๗๔๖

883

(๕) ตรัสวา่ ละธรรม ๓ อย่างไม่ได้ คอื ความเป็นผูห้ ลงลืมสติ ความไม่มสี มป ั ชัญญะ ความฟุ้งสร้านแห่งจิต ก็ไม่ควรจะละการไม่ใส่ใจโดยแยบคาย การเสพ ทางผิด การที่จิตหดหู่ได้ (๖) ตรัสว่า ละธรรม ๓ อย่างไม่ได้ คือ ความเป็นผู้ไม่ใคร่จะเห็นพระอริยะ ความเป็นผูไ้ ม่ใคร่ฟงั ธรรมของพระอริยะ ความเป็นผูม้ จี ติ คิดจับผิด ก็ไม่ควร จะละความเป็นผู้หลงลืมสติ ความไม่มีสติสัมปชัญญะ ความฟุ้งสร้านแห่ง จิตได้ (๗) ตรัสวา่ ละธรรม ๓ อย่างไม่ได้ คอื ความฟุง้ สร้าน ความไม่สำำรวม คว � ามทุศล ี ก็ไม่ควรจะละความเป็นผู้ไม่ใคร่จะเห็นพระอริยะ ความเป็นผู้ไม่ใคร่จะฟัง ธรรมะของพระอริยะ ความเป็นผู้มีจิตคิดจับผิดได้ (๘) ตรัสวา่ ละธรรม ๓ อย่างไม่ได้ คอื ความไม่มศี รัทธา ความไม่รคำู้ ำท � ี่คนอืน่ พูด ความเกียจคร้าน ก็ไม่ควรจะละความฟุง้ สร้าน ความไม่สำำรวม คว � ามทุศลี ได้ (๙) ตรัสว่า ละธรรม ๓ อย่างไม่ได้ คือความไม่เอื้อเฟื้อ ความว่ายาก การคบ คนชั่วเป็นมิตร ก็ไม่ควรจะละความไม่มีศรัทธา ความไม่รู้คำ�ำที่คนอื่นพูด ความเกียจคร้านได้ (๑๐) ตรัสว่า ละธรรม ๓ อย่างไม่ได้ คือความไม่ละอาย ความไม่เกรงกลัวต่อบาป ความประมาท ก็ไม่ควรจะละความไม่เอื้อเฟื้อ ความว่ายาก การคบคนชั่ว เป็นมิตรได้ ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยอสัทธรรม ๑๐ อย่าง เป็นผู้เช่นเดียวกับกา คือ ทำ�ำลาย ความดีของผู้อื่น คะนอง ทะยานอยาก กินมาก ละโมภ ไม่กรุณา ไม่มีกำ�ำลัง ส่งเสียงเอ็ดอึง๑ หลงลืมสติ ทำ�ำการสะสม ตรัสแสดงอสัทธรรมของพวกนิครนถ์ และเรื่องเกี่ยวกับความอาฆาต (เรื่องเกี่ยวกับ ความอาฆาต โปรดดูที่แปลไว้แล้ว หน้า ๑๑๕ - ๑๑๖ ข้อ ๗๔ ข้อ ๗๕) วรรคที่ ๔ ชื่อเถรวรรค ว่าด้วยพระเถระต่างๆ ๔. ตรัสวา่ พระตถาคตพ้นจากธรรม ๑๐ อย่าง คือขันธ์ ๕ ชาติ ชรา มรณะ ทุกข์ กิเลส เปรียบเหมือนดอกบัวเกิดในน้�้ำำ โผล่พ้นน้�้ำำ ไม่เปียกน้�้ำำ ๑

โอรวี โอรวิตา อรรถกถาแก้ไว้ไม่ชัด

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต

884

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ตรั ส กะพระอานนท์ ว ่ า เป็ น ไปไม่ ไ ด้ ที่ บุ คคล ต่ อ ไปนี้จ ะถึ ง ความเจริ ญ ไพบู ล ใน พระธรรมวินัยนี้ คือไม่มีศรัทธา ทุศีล สดับน้อย ว่ายาก คบคนชั่วเป็นมิตร เกียจคร้าน หลงลืมสติ ไม่สันโดษ มีความปรารถนาลามก เห็นผิด แต่ถ้าตรงกันข้ามก็เป็นไปได้ ตรัสแสดงเหตุที่พระธรรมเทศนาของพระตถาคตบางครั้งก็แจ่มแจ้ง บางครั้งก็ไม่ แจ่ ม แจ้ ง (แก่ ค นบางคน) เพราะมี ศ รั ทธ า แต่ ไ ม่ เ ข้ า ไปหา ไม่ เ ข้ า ไปนั่ ง ใกล้ ไม่ ไ ต่ ถ าม ไม่เงีย่ โสตฟังธรรม ไม่ทรงจำ�ำธรรม ไม่พจิ ารณาอรรถแห่งธรรม ไม่รอู้ รรถรูธรรม ้ แล้วปฏิบตั ธรรม ิ ตามความสมควรแก่ธรรม ไม่มีวาจาไพเราะ ไม่แนะนำ�ำชักชวนปลุกใจปลอบใจเพื่อนพรหมจารี (เพียงข้อใดข้อหนึ่งก็ทำ�ำให้พระธรรมเทศนาไม่แจ่มแจ้ง) ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม พระมหาโมคคั ลล านะแสดงธรรม ๑๐ อย่ า งว่ า เป็ น ความเสื่ อ มในธรรมวิ นั ย ที่ พระตถาคตประกาศแล้ว คอื มักโกรธ ผูกโกรธ หลบหลูบ่ ญ ุ คุณท่าน ตีเสมอ ริษยา ตระหนี่ โอ้อวด มีมายา ปรารถนาลามก หลงลืมสติ พระมหาจุนทะแสดงธรรม ๑๐ อย่าง (มีความเป็นผูท้ ุศีล ไม่มีศรัทธา เป็นต้น) ว่าเป็น ความเสื่อมในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้ว พระมหากัสสปะแสดงธรรม ๑๐ อย่าง (นีวรณ์ ๕ ยินดีในการงาน ในการพูดมาก ในการหลับ ในการคลุกคลีดว้ ยหมู่ หลงลืมสติ) ว่า เป็นความเสือ่ มในพระธรรมวินยั ที่พระตถาคต ประกาศแล้ว ตรัสแสดงธรรมที่เป็นไปเพื่อไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่เคารพ ไม่เป็นที่สรรเสริญ ไม่เป็น สมณะ ไม่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน คือก่ออธิกรณ์ ไม่ใคร่การศึกษา ปรารถนาลามก มักโกรธ ลบหลูบ่ ญ ุ คุณท่าน โอ้อวด มีมายา ไม่พจิ ารณา ไม่หลีกเร้น ไม่ตอ้ นรับเพือ่ นพรหมจารี ฝ่ายดีคอื ที่ตรงกันข้าม ตรัสวา่ ผูด้ า่ ผูบ้ ริภาษเพือ่ นพรหมจารี ผูว้ า่ ร้ายพระอริยะ ย่อมถึงความพินาศ ๑๐ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือไม่บรรลุคุณที่ยังมิได้บรรลุ เสื่อมจากคุณที่บรรลุแล้ว พระสัทธรรมไม่ ผ่องแผ้ว เข้าใจผิดว่าได้บรรลุในพระสัทธรรม ไม่มีความยินดีประพฤติพรหมจรรย์ ต้องอาบัติ ชั่วหยาบอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกต้องโรคาพาธอันหนัก จิตฟุ้งสร้าน เป็นบ้า หลงตาย ตายแล้วเข้า ถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก มี เ รื่อ งเล่ า ว่ า พระโกกาลิ ก ะ ๑ กล่ า วหาพระสาริ บุ ต ร และพระโมคคัลล านะว่ า มี ความปรารถนาลามก พระผู้มีพระภาคตรัสห้ามปรามถึง ๓ ครั้ง ก็ไม่ฟัง ต่อมาไม่ช้าก็เป็น ๑

พระโกกาลิกะ เป็นพระพวกเดียวกับพระเทวทัต

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต

885

วรรคที่ ๕ ชื่ออุปาสกวรรค ว่าด้วยอุบาสก ๕. ตรัสแสดงถึงผู้บริโภคกาม ๑๐ ประเภท (๑) แสวงหาทรัพย์มาได้โดยผิดธรรม ไม่ทำำ� ตัวเองให้เป็นสุข ไม่แจกจ่าย ไม่ทำำ� บุญ (๒) ทำ�ำตัวเองให้เป็นสุข แต่ไม่แจกจ่าย ไม่ทำ�ำบุญ (๓) ทำ�ำตัวเองให้เป็นสุข แจกจ่าย ทำ�ำบุญ (๔) แสวงหาทรัพย์มาได้โดยชอบธรรมบ้าง ผิดธรรมบ้าง ไม่ทำ�ำตัวให้เป็นสุข ไม่ แจกจ่าย ไม่ทำ�ำบุญ (๕) ทำ�ำตัวเองให้เป็นสุข แต่ไม่แจกจ่าย ไม่ทำ�ำบุญ (๖) ทำ�ำตัวเองให้เป็นสุข แจกจ่าย ทำ�ำบุญ (๗) แสวงหาทรัพย์มาได้โดยชอบธรรม ไม่ทำ�ำตัวเองให้เป็นสุข ไม่แจกจ่าย ไม่ทำ�ำบุญ (๘) ทำ�ำตัวเองให้เป็นสุข แต่ไม่แจกจ่าย ไม่ทำ�ำบุญ (๙) ทำ�ำตัวเองให้เป็นสุข แจกจ่าย ทำ�ำบุญ และติด ไม่เห็นโทษในทรัพย์น้นั (๑๐) ทำ�ำตัวเองให้เป็นสุข แจกจ่าย ทำ�ำบุญ แต่ไม่ติดและเห็นโทษในทรัพย์น้นั แล้ ว ตรั ส ชี้ ถึ ง บุ คคล แต่ ล ะประเภทเหล่ า นั้ น ว่ า ประเภทไหนถู ก ติ เ ตี ย นกี่ท าง ควรสรรเสริญกี่ทาง ตรัสแสดงธรรมแก่อนาถปิณฑิกคฤหบดีว่า อริยสาวกที่สงบเวร ๕ ได้ ประกอบด้วย องค์แห่งพระโสดาบัน ๔ ได้เห็นญายธรรม (ธรรมที่ถูกต้อง) ด้วยดี ด้วยปัญญา๑ เมื่อปรารถนา ก็พึงพยากรณ์ตนเองได้ว่า สิ้นนรก เป็นต้น จนถึงพระโสดาบัน เที่ยงที่จะได้ตรัสรู้ต่อไป อนาถปิณฑิกคฤหบดีโต้ตอบกับพวกปริพพาชกถึงทิฏฐิ ๑๐ ประการที่พวกเขายืนยัน เช่น โลกเที่ยง โลกไม่เที่ยงว่า ความเห็นนั้น ๆ ก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ (คือทนอยู่ไม่ได้) ๑

ในภาคอธิบายตรัสแสดงการตรัสรู้ปฏิจจสมุปบาท คือความเกิดขึ้นหรือความดับไปโดยอาศัยเหตุต่อ ๆ กันไป

อังคุตตรนิกาย

โรคพุพอง มีแผลใหญ่ขึ้นทุกที จนถึงต้องนอนบนใบตอง มีน้�้ำำเหลืองและโลหิตไหลคล้ายปลา ที่ถูกขอดเกล็ด ในที่สุดก็ทำ�ำกาละด้วยอาพาธนั้น และไปเกิดในปทุมนรก พระสาริบุตรกราบทูลเรื่องกำ�ำลังของพระขีณาสพ ๑๐ ประการ (ดูกำ�ำลัง ๘ หน้า ๘๕๓) เพิ่มเจริญสัมมัปปธาน (ความเพียรชอบ) ๔ และเจริญพละ (กำ�ำลัง) ๕ อีก ๒ ข้อ)

886

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วั ช ชิ ย มาหิ ต คฤหบดี โ ต้ ต อบกั บ พวกปริ พพ าชก ถึ ง เรื่ อ งการบำ� ำ เพ็ ญ ตบะ ว่ า พระผู ้ มี พร ะภาคทรงติ สิ่ ง ที่ควร ติ สรร เสริ ญ สิ่ ง ที่ควรสรร เสริ ญ ทรงเป็ น ผู ้ ต รั สจำ� ำ แนก (ตามเหตุผล) ไม่ตรัสแง่เดียว อุตติยปริพพาชก เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลถามถึงเรื่องทิฏฐิ ๑๐ มีเรื่องโลกเที่ยง เป็นต้น ตรัสตอบว่า พระองค์ไม่ทรงพยากรณ์ทฏิ ฐิแต่ละข้อเหล่านัน้ พระอานนท์จงึ ชีแ้ จงเหตุผล ที่ไม่ทรงพยากรณ์ให้ฟัง พระอานนท์โต้ตอบกับโกกนุทปริพพาชก ถึงเรื่องทิฏฐิ ๑๐ ประการใน ทำ�ำนองคล้ายคลึงกัน ตรัสว่า ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการ เป็นผู้ควรของคำ�ำนับ จนถึงเป็น เนือ้ นาบุญอันยอดเยีย่ มของโลก คือมีศล ส ี ดับมาก คบเพือ่ นทีด่ ม ี คว ี ามเห็นชอบ ได้อภิญญา ๖ (มีแสดงฤทธิ์ได้ เป็นต้น) ตรัสวา่ ภิกษุผเู้ ป็นเถระ ประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการ อยูใ่ นทิศใด ๆ ก็มคว ี ามผาสุก ในทิศนั้น ๆ คือเป็นพระเถระรู้ราตรีนาน มีศีล สดับมาก ฉลาดในการระงับอธิกรณ์ ใคร่ธรรม สันโดษด้วยปัจจยั ๔ ตามมีตามได้ น่าเลือ่ มใสในการก้าวไปถอยกลับ สำ�ำรวมด้วยดีเมือ่ นัง่ ในบ้าน ได้ฌาน ๔ ตามปรารถนา ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะอยู่ในปัจจุบัน ตรัสแสดงธรรมแก่พระอุบาลี ถึงเรื่องเสนาสนะป่าอันสงัด ยากที่จะมีผู้ยินดี แล้วตรัส แสดงถึงการที่กุลบุตรค่อยเลื่อนชั้นการปฏิบัติ จนถึงได้สัญญาเวทยิตนิโรธ (เค้าความเดียวกับ สามัญญผลสูตรหน้า ๔๑๔) และตรัสเรื่องยังละธรรม ๑๐ อย่างไม่ได้ ไม่ควรทำ�ำให้แจ้ง อรหัตตผล (ดูหน้า ๑๒๑ หมายเลข ๘๐) ตติยปัณณาสก์ หมวด ๕๐ ที่ ๓ (มี ๕ วรรค คือวรรคที่ ๑ ชื่อสมณสัญญาวรรค ว่าด้วยความกำ�ำหนดหมายถึง ความเป็นสมณะ วรรคที่ ๒ ชื่อปัจโจโรหณิวรรค ว่าด้วยการก้าวลงจากบาป วรรคที่ ๓ ชื่อปาริสุทธิวรรค ว่าด้วยความบริสุทธิ์ วรรคที่ ๔ ชื่อสาธุวรรค ว่าด้วยสิ่งที่ดี วรรคที่ ๕ ชื่ออริยมัคควรรค ว่าด้วยอริยมรรค) วรรคที่ ๑ ชื่อสมณสัญญาวรรค ว่าด้วยความกำ�ำหนดหมายถึงความเป็นสมณะ ๑. ตรัสว่า เจริญสมณสัญญา ๓ ประการแล้ว ย่อมทำ�ำธรรมะ ๗ อย่างให้บริบูรณ์ สมณสัญญา ๓ ประการ คือเรามีเพศต่างจากคฤหัสถ์แล้ว ชีวติ เราเนือ่ งด้วยผูอ้ น่ื ยังมีกริ ยิ าอาการ ที่ดีงามที่จะพึงทำ�ำอีก ธรรมะ ๗ อย่าง คือทำ�ำติดต่อ ประพฤติติดต่อในศีล ไม่โลภ ไม่พยาบาท

887

ไม่ดูหมิ่นท่าน ใคร่การศึกษา พิจารณาเห็นประโยชน์ในบริขารแห่งชีวิต (พิจารณาเห็นประโยชน์ ของปัจจัย ๔ ไม่ใช่เพื่อฟุ่มเฟือยอื่น ๆ) ปรารภความเพียร ตรัสวา่ เจริญโพชฌงค์ ๗ แล้ว ย่อมทำ�ำวชิ ชา ๓ (ระลึกชาติได้ ทพิ ยจักษุ ทำำ� อาสวะให้สนิ้ ) ตรัสแสดงมิจฉัตตะ (ความเป็นผิด) ๑๐ ประการ มีความเห็นผิด เป็นต้น ว่า เป็นเหตุ ให้เกิดความผิดพลาด และตรัสสัมมัตตะ (ความเป็นถูก) ๑๐ ประการ ว่า เป็นเหตุให้เกิดความสมบูรณ์ ตรัสเทียบทิฏฐิช่วว ั ่าเหมือนพืชที่ขม ทิฏฐิที่ดีเหมือนพืชที่หวาน ตรัสว่า อวิชชาเป็นหัวหน้าที่ให้เข้าสู่อกุศลธรรม ความไม่ละอาย ไม่เกรงกลัวต่อบาป เป็นของตามหลังมา เมือ่ มีอวิชชา ก็มคว ี ามเห็นผิด จนถึงความหลุดพ้นผิด ฝ่ายดีทรงแสดงวิชชา ในทางตรงกันข้าม ตรัสแสดงถึงสิ่งที่ขจัดความผิด (นิชชรวัตถุ) ๑๐ ประการ คือสัมมัตตะ (ฝ่ายถูก) ขจัดมิจฉัตตะ (ฝ่ายผิด) ๑๐ ประการ ตรัสวา่ ในทักษิณชนบท (ชนบทภาคใต้) มีประเพณีชอื่ โธวนะ (การชำ�ำระล้าง โดยวิธเี อา ศพฝังแล้วทำำพ � ธิ ลี า้ งกระดูก บูชาด้วยเครือ่ งหอม ร้องไห้คร่�่ำำครวญ เล่นนักษัตร - อรรถกถา) แต่ การชะระล้างแบบนั้น ไม่ทำ�ำให้พ้นจากการความเกิดแก่ตายได้ ตรัสถึงการชำ�ำระล้างความเห็นผิด เป็นต้น จนถึงความหลุดพ้นผิดว่าเป็นไปเพือ่ นิพพาน ตรัสถึงการถ่ายยาของหมอว่า เพือ่ บำ�ำบัดอาพาธมีดบี า้ ง เสมหะบ้าง ลมบ้าง เป็นสมุฏฐาน แล้วตรัสถึงการถ่ายยาแบบอริยะ คือถ่ายความเห็นผิด จนถึงความหลุดพ้นผิดออกไป ตรัสแสดงการใช้ยาให้อาเจียนของหมอทำ�ำนองเดียวกับเรื่องถ่ายยา ตรัสถึงธรรมที่ควรสูบออก ๑๐ ประการ มีความเห็นผิด เป็นต้น ตรัสเรื่องอเสขะ (ผู้ไม่ต้องศึกษา) และอเสขิยธรรม (ธรรมของผู้ไม่ต้องศึกษา) โดยแสดงความเห็นชอบอันเป็น อเสขะ เป็นต้น วรรคที่ ๒ ชื่อปัจโจโรหณิวรรค ว่าด้วยการก้าวลงจากบาป ๒. ตรัสแสดงมิจฉาทิฏฐิ เป็นต้นว่า เป็นอธรรม เป็นอนัตถะ (มิใช่ประโยชน์) และ ตรัสถึงสัมมาทิฏฐิ เป็นต้น ตรงกันข้าม แล้วตรัสต่อไปว่า ธรรมเหล่านั้นเป็นปัจจัยให้เกิดอกุศล ธรรม และกุศลธรรมอื่น ๆ พระอานนท์อธิบายเรื่องอธรรมและธรรม อนัตถะและอรรถะ แก่ภิกษุทั้งหลาย ในทำ�ำนองที่พระผูม้ ีพระภาคตรัสอธิบายแล้ว และพระผูม้ ีพระภาคได้ตรัสแสดงธรรมฝ่ายดี ๑๐ ฝ่ายชั่ว ๑๐ (สัมมัตตะ มิจฉัตตะ) ยักย้ายนัยอีกหลายประการ

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต

888

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

วรรคที่ ๓ ชื่อปาริสุทธิวรรค ว่าด้วยความบริสุทธิ์ วรรคที่ ๔ ชื่อสาธุวรรค ว่าด้วยสิ่งที่ดี วรรคที่ ๕ ชื่ออริยมัคควรรค ว่าด้วยอริยมรรค ในวรรคทั้ ง สามวรรคนี้ ก็ ต รั ส แสดงเรื่ อ งเห็ น ผิ ด ชอบ เป็ น ต้ น เช่ น เดี ย วกั น อนึ่ง เพื่อช่วยความจำ�ำ ขอกล่าวถึงรายละเอียดของฝ่ายผิด ๑๐ ข้อไว้ในที่น้ีอีกครั้งหนึ่ง คือเห็นผิด ดำ�ำริผิด เจรจาผิด กระทำ�ำผิด เลี้ยงชีวิตผิด พยายามผิด ระลึกผิด ตั้งใจมั่นผิด รู้ผิด พ้นผิด ฝ่ายดีหรือฝ่ายชอบคือที่ตรงกันข้าม จตุตถปัณณาสถ์ หมวด ๕๐ ที่ ๔ (มี ๕ วรรค วรรคแรก ชื่อปุคคลวรรค ว่าด้วยบุคคล วรรคที่ ๒ ชื่อชาณุสโสณิวรรค ว่าด้วยชาณุสโสณิพราหมณ์ วรรคที่ ๓ ชือ่ สุนทรวรรค ว่าด้วยสิง่ ทีด่ วรรคท ี ี่ ๔ ชือ่ เสฏฐวรรค ว่า ด้วยสิ่ งที่ประเสริฐ วรรคที่ ๕ ชื่อเสวิตั พพ าเสวิ ตัพพวรรค ว่ าด้ว ยบุ คคลที่ควรส้ อ งเสพ และไม่ควรส้องเสพ) วรรคที่ ๑ ชื่อปุคคลวรรค ว่าด้วยบุคคล ๑. ตรัสแสดงบุคคลที่ประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการ มีความเห็นผิด เป็นต้น ว่าไม่ ควรส้องเสพ ต่อประกอบด้วยความเห็นชอบ เป็นต้น จึงควรส้องเสพ วรรคที่ ๒ ชื่อชาณุสโสณิวรรค ว่าด้วยชาณุสโสณิพราหมณ์ ๒. ตรัสแสดงธรรมแก่ชาณุสโสณิพราหมณ์ ถึงเรื่องปัจโจโรหณี (การข้ามลง หรือ ก้าวลงจากบาป) ตามคติแห่งพระพุทธศาสนา คือชาณุสโสณิพราหมณ์เล่าถึงพิธีปัจโจโรหณี ของพราหมณ์ เมื่อถึงวันอุโบสถพราหมณ์จะสนานศีรษะ นุ่งห่มผ้าเปลือกไม้ใหม่ ฉาบแผ่นดิน ด้วยมูลโคสด ปูลาดด้วยหญ้าคาสด แล้วนอนระหว่างกองทรายกับโรงบูชาไฟ และลุกขึ้นทำ�ำ อัญชลีไฟ ๓ ครั้งในราตรีน้นั กล่าวว่า ปัจโจโรหาม ภวันตัง (๒ ครั้ง) แปลว่า ข้าพเจ้าข้ามลงหรือ ก้าวลงสู่ท่านผู้เจริญ เอาเนยใส น้�้ำำมัน เนยข้นมากมายใส่ลงในไฟ นี่แหละเป็นพิธีปัจโจโรหณี ของพราหมณ์ พระผูม้ ีพระภาคตรัสว่า พิธีปัจโจโรหณีในอริยวินัยเป็นอีกอย่างหนึ่ง คือเป็นการ ก้าวลงจากอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ มีฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ เป็นต้น มีความเห็นผิดเป็นที่สุด ชาณุสโสณิพราหมณ์ก็เลื่อมใส แสดงตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต อนึง่ ในวรรคนีต้ รัสแสดงการเว้นจากอกุศลกรรมบถ ๑๐ โดยนัยต่าง ๆ กันตลอดเรือ่ ง มีภาษิตของพระมหากัจจานเถระแทรกอยูแ่ ห่งเดียว แต่กเ็ ป็นการขยายความแห่งพระพุทธภาษิต

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต

889

ปัญจมปัณณาสถ์ หมวด ๕๐ ที่ ๕ (มี ๕ วรรค ไม่มีช่อื พิเศษ เรียกว่าวรรคที่ ๑ ถึงวรรคที่ ๕ ทีเดียว) ตัง้ แต่วรรคที่ ๑ ถึงวรรคที่ ๕ ส่วนใหญ่กล่าวถึงเรือ่ งอกุศลกรรมบถ และกุศลกรรมบถ มิจฉัตตะ และสัมมัตตะ (ความเป็นผิด ความเป็นถูก มีเห็นผิด เห็นชอบ เป็นต้น) และสัญญา (ความกำ�ำหนดหมาย) ๑๐ ประการ เป็นต้น มีข้อน่าสังเกต คือในวรรคที่ ๒ แสดงถึงบุคคลว่าจะ ตกนรกเหมือนถูกนำ�ำไปวางไว้ เมื่อประกอบด้วยธรรม ๑๐ ประการ มีฆ่าสัตว์ เป็นต้น ประกอบ ด้วยธรรม ๒๐ ประการ คือทำ�ำด้วยตนเองและชักชวนผูอ้ น่ื เพือ่ ฆ่าสัตว์ เป็นต้น (๑๐ × ๒ = ๒๐) ประกอบด้วยธรรม ๓๐ ประการ คือทำ�ำด้วยตัวเอง ชักชวนผู้อ่นื มีความยินดีในอกุศลกรรมบถ ๑๐ นั้น (๑๐ × ๓ = ๓๐) ประกอบด้วยธรรม ๔๐ ประการ คือ ทำ�ำเอง ชักชวนผู้อื่น ยินดี กล่าว สรรเสริญอกุศลกรรมบถ ๑๐ นั้น (๑๐ × ๔ = ๔๐) ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม

อังคุตตรนิกาย

โดยอาศัยหลักอกุศลกรรมบถ และมีพระพุทธภาษิตตรัสแก่นายจุนทะ กัมมารบุตร เรื่องความ ไม่สะอาดทางกาย วาจา ใจ โดยแสดงอกุศลกรรมบถและกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ ถ้าประพฤติ ชั่วแล้ว จะลุกขึ้นจากที่นอน ลูบคลำ�ำแผ่นดินหรือไม่ จะลูบคลำ�ำมูลโคสดหรือไม่ จะลูบคลำ�ำ หญ้าสดหรือไม่ จะบำ�ำเรอไฟหรือไม่ จะทำ�ำอัญชลีดวงอาทิตย์หรือไม่ จะลงอาบน้�้ำำวันละ ๓ เวลา (มีเวลาเย็นเป็นครั้งที่ ๓) หรือไม่ ก็ไม่สะอาดทั้งนั้น ถ้าประพฤติดีแล้ว จะทำ�ำอย่างนั้นหรือไม่ ก็ช่ือว่าสะอาดทั้งนั้น (เป็นการค้านลัทธิพราหมณ์ โดยชี้ความสำ�ำคัญไปที่ความประพฤติ ไม่ใช่ สะอาดหรือไม่สะอาดเพราะทำ�ำเคล็ดต่าง ๆ) วรรคที่ ๓ ชื่อสุนทรวรรค ว่าด้วยสิ่งที่ดี วรรคที่ ๔ ชื่อเสฏฐวรรค ว่าด้วยสิ่งที่ประเสริฐ วรรคที่ ๕ ชื่อเสวิตัพพาเสวิตัพพวรรค ว่าด้วยบุคคลที่ควรส้องเสพและ ไม่ควรส้องเสพ ใน ๓ วรรคนี้ ก็เป็นการแสดงเรื่องอกุศลกรรมบถ และกุศลกรรมบถ ยักย้ายนัยสลับ กันไป และเพือ่ ช่วยทบทวนความจำ�ำ ขอ้ กล่าวซ้�้ำำถงึ อกุศลกรรมบถ คือฆ่าสัตว์ ลกั ทรัพย์ ประพฤติ ผิดในกาม ๓ นีเ้ ป็นกายทุจจรติ พูดปด พูดส่อเสียดคือยุให้แตกร้าวกัน พูดคำ�ำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ ๔ นี้เป็นวจีทุจจริต โลภอยากได้ของเขา พยาบาทปองร้ายเขา เห็นผิดจากคลองธรรม ๓ นี้เป็น มโนทุจจริต รวมเป็นฝ่ายชั่ว ๑๐ ส่วนฝ่ายดีคือกุศลกรรมบถ หรือทางแห่งกรรมอันเป็นกุศล พึงทราบโดยนัยตรงกันข้าม

890

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เอกาทสกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๑๑ ข้อ (ในหมวดนีไ้ ม่มหี มวด ๕๐ เริ่มต้นก็ขน้ึ วรรคที่ ๑ ชือ่ นิสสายวรรค ว่าด้วยสิง่ ทีอ่ าศัยกัน วรรคที่ ๒ ไม่มีช่อื ต่อจากนั้นก็กล่าวถึงพระสูตรที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐) วรรคที่ ๑ ชื่อนิสสายวรรค ว่าด้วยสิ่งที่อาศัยกัน ๑. ตรัสแสดงอานิสงส์ของศีล แก่พระอานนท์ว่า เป็นปัจจัยของกันและกันเป็นข้อ ๆ ต่อ ๆ กันไป รวม ๑๐ ข้อ (๑๑ ทั้งตัวศีลเอง) คือความไม่เดือดร้อน ความบันเทิง ความอิ่มใจ ความระงับ ความสุข สมาธิ ความรู้ตามเป็นจริง ความเบื่อหน่าย ความคลายกำ�ำหนัด ความเห็น ด้วยญาณว่าหลุดพ้น พระสาริบตุ ร แสดงธรรมแก่ภกิ ษุทงั้ หลาย โดยนัยเดียวกัน นอกนัน้ แสดงธรรมะทำ�ำนอง เดียวกับหมวด ๑๐ หลายข้อเป็นแต่เพิ่มข้อปลีกย่อยขึ้นอีก ๑ จึงเป็น ๑๑ ข้อ ในข้อสุดท้ายตรัสแสดงการที่ภิกษุช่ือว่ามีความสำ�ำเร็จล่วงส่วน อยู่จบพรหมจรรย์ เพราะอาศัยธรรม ๓ ข้อ รวม ๓ ประการ อาศัยธรรม ๒ ข้อ ๑ ประการ (รวมเป็น ๑๑) ธรรม ๓ ข้อ ประการที่ ๑ คือศีล สมาธิ ปัญญา ธรรม ๓ ข้อ ประการที่ ๒ คือแสดงฤทธิไ์ ด้เป็นอัศจรรย์ ทายใจได้เป็นอัศจรรย์ สั่งสอนได้เป็นอัศจรรย์ ธรรม ๓ ข้อ ประการที่ ๓ คือ ความเห็นชอบ ความรู้ชอบ ความพ้นชอบ ธรรม ๒ ข้อ คือ วิชชาความรู้ จรณะความประพฤติ วรรคที่ ๒ (ไม่มีชื่อ) ๒. ตรัสแสดงธรรมแก่มหานามศากยะ เรื่องวิหารธรรม (ธรรมอันควรเป็นที่อยู่แห่ง จิต) ๕ คือศรัทธา ความเพียร สติ สมาธิ ปัญญา และเจริญธรรมที่ย่ิงขึ้นไปอีก ๖ คือระลึก ถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ศีล จาคะ (การสละ) เทวดา (เฉพาะข้อเทวดา หมายถึงคุณธรรม ที่ทำำ� ให้เป็นเทวดา คือ ศรัทธา ศีล สตุ ะ จาคะ ปัญญา) ตรัสแสดงธรรมแก่นันทิยศากยะ ทำ�ำนองเดียวกับมหานามศากยะ เป็นแต่แสดง วิหารธรรม ๖ โดยเพิ่มศีลอีก ๑ ข้อ และแสดงธรรมที่ควรระลึก ๕ คือ พระพุทธ พระธรรม กัลยาณมิตร จาคะ เทวดา ตรัสแสดงธรรมแก่พระสุภูติ ถึง สัทธาปทาน (ลักษณะของศรัทธา) ของกุลบุตรผูอ้ อกบวช ๑๑ อย่าง คือมีศล ส ี ดับมาก คบเพือ่ นดีงาม ว่าง่าย ช่วยทำ�ำธรุ ะของเพือ่ น พรหมจารี ใคร่ธรรม ปรารภความเพียร ระลึกชาติได้ ได้ทิพยจักษุ ทำ�ำให้แจ้งเจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ อันไม่มีอาสวะ (ทำ�ำอาสวะให้สิ้น)

891

ตรั ส แสดงอานิ ส งส์ ข องเมตตาเจโตวิ มุ ติ (เมตตาที่ เ ป็ น ฌาน) ๑๑ ประการ คื อ หลับเป็นสุข ตืน่ เป็นสุข ไม่ฝนั ร้าย เป็นที่รกั ของมนุษย์ เป็นที่รกั ของอมนุษย์ เทวดาย่อมรักษา ไฟ ยาพิษ ศัสตรา ไม่กล้�้ำำกราย จิตเป็นสมาธิได้เร็ว ผิวหน้าผ่องใส ไม่หลงตาย ถ้ามิได้ บรรลุธรรมอันยิ่งขึ้นไป ก็จะเข้าสู่พรหมโลก (เมื่อตายไปแล้ว) ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ ถามพระอานนท์ถึงธรรมข้อเดียวที่ภิกษุผู้บำ�ำเพ็ญเพียร ไม่ประมาทในธรรมนั้น แล้วจะสิ้นอาสวะได้ ท่านแสดงการเจริญฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ การเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ที่เป็นเจโตวิมุติ (เป็นฌาน) การเจริญอรูปฌานที่ ๑ ถึงที่ ๓ (รวม ๑๑ ข้อ) ว่า เพียงเจริญข้อใดข้อหนึง่ แล้วรวู้ า่ สิง่ นีไ้ ม่เทีย่ ง มีความดับไปเป็นธรรมดา ก็อาจสิ้นอาสวะได้ หรือถ้าไม่สิ้นอาสวะ ก็จะเป็นพระอนาคามี (พึงสังเกตว่า บำ�ำเพ็ญฌานแล้ว กลับพิจารณาฌานทัง้ สิบเอ็ดข้อนัน้ ว่า ไม่เทีย่ ง มีความดับไปเป็นธรรมดา อันเป็นวิธขี องวิปสส ั นา ก็บรรลุความสิ้นอาสวะได้) ทสมคฤหบดีพอใจ กล่าวว่าเหมือนแสวงหาปากขุมทรัพย์แห่งเดียว แต่ได้พบถึง ๑๑ แห่ง (ดูหน้า ๕๙๐ เทียบดูด้วย) ตรัสแสดงการขาดและการประกอบด้วยคุณสมบัติของคนเลี้ยงโคฝ่ายละ ๑๑ ข้อ เทียบธรรมะ (ดูมหาโคปาลสูตร หน้า ๕๕๙) ตรัสแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ถึงการได้สมาธิ ที่ไม่ต้องมีความกำ�ำหนดหมาย ใน สิ่งต่าง ๑๑ ข้อว่าเป็นสิ่งนั้น แต่ก็ยังมีสัญญาอยู่ได้ คือ ๑ - ๔ ธาตุ ๔ ๕ - ๘ อรูปฌาน ๔ ๙ โลกนี้ ๑๐ โลกหน้า ๑๑ สิ่งที่ได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้ พระสูตรที่ไม่จัดเข้าในหมวด ๕๐ ตรัสแสดงการขาดคุณสมบัติและการประกอบด้วยคุณสมบัติ ๑๑ ประการ๑ ของคน เลี้ยงโค เทียบธรรมะ โดยตรัสย้ายนัยทางธรรม คือพิจารณาเห็นความเป็นของไม่เที่ยง ทนอยู่ไม่ได้ ไม่ใช่ตัวตน สิ้นไป เสื่อมไป ความคลายกำ�ำหนัด ความดับ ความสละ ในอายตนะภายใน อายตนะภายนอก วิญญาณ สัมผัส เวทนา สัญญา สัญเจตนา ตัณหา วิตก วิจาร ซึ่งเป็นไปทางทวาร ๖ มีตา เป็นต้น ตรัสว่า ควรเจริญธรรม ๑๑ อย่าง คือรูปฌาน ๔ พรหมวิหารที่เป็นเจโตวิมุติ ๔ (มีเมตตา เป็นต้น) อรูปฌานที่ ๑ ถึง ๓ (รวมเป็น ๑๑) เพื่อละอุปกิเลส ๑๖ มีราคะ เป็นต้น (ดูหน้า ๕๓๑) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๒๔ ๑

เนื้อหาพระบาลี นับจำ�ำนวนได้เพียง ๑๐ ประการ และเริ่มนับ ๑ ที่ ในอายตนะภายใน - ม.พ.ป.

อังคุตตรนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๔ อังคุตตรนิกาย เอกาทสกนิบาต

ขุททกนิกาย๑ ขุททกปาฐะ ธัมมปทคาถา อุทาน อิตวิ ุตตกะ สุตตนิบาต วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา ชาดก มหานิทเทส จูฬนิทเทส ปฏิสัมภิทามรรค อปทาน พุทธวังสะ จริยาปิฎก ๑

ขุ​ุททกนิ​ิกาย เป็​็นนิ​ิกายที่​่� ๕ ในสุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก เป็​็นพระสู​ูตรหรื​ือพระธรรมเทศนาเบ็​็ดเตล็​็ด รวมทั้​้�งภาษิ​ิตของ พระสาวก ประวั​ัติ​ิและชาดก รวม ๑๕ คั​ัมภี​ีร์​์ จั​ัดพิ​ิมพ์​์เป็​็นคั​ัมภี​ีร์​์ ๙ เล่​่ม คื​ือ พระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๒๕ ถึ​ึง เล่​่ม ๓๓ เรี​ียงลำดั​ับเล่​่มคั​ัมภี​ีร์ดั์ ังนี้​้�คื​ือ ขุ​ุททกนิ​ิกาย ขุ​ุททกปาฐะ ธั​ัมมปทคาถา อุ​ุทาน อิ​ิติ​ิวุ​ุตตกะ สุ​ุตตนิ​ิบาต เล่​่มที่​่� ๒๕ ขุ​ุททกนิ​ิกาย วิ​ิมานวั​ัตถุ​ุ เปตวั​ัตถุ​ุ เถรคาถา เถรี​ีคาถา เล่​่มที่​่� ๒๖ ขุ​ุททกนิ​ิกาย ชาดก ภาค ๑ และ ชาดก ภาค ๒ เล่​่มที่​่� ๒๗ - ๒๘ ขุ​ุททกนิ​ิกาย มหานิ​ิทเทส และ จู​ูฬนิ​ิทเทส เล่​่มที่​่� ๒๙ - ๓๐ ขุ​ุททกนิ​ิกาย ปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทามรรค เล่​่มที่​่� ๓๑ ขุ​ุททกนิ​ิกาย อปทาน ภาค ๑ และ อปทาน ภาค ๒ พุ​ุทธวั​ังสะ จริ​ิยาปิ​ิฎก เล่​่มที่​่� ๓๒ - ๓๓

เล่ม ๒๕ ขุททกนิกาย ขุททกปาฐะ ธัมมปทคาถา อุทาน อิติวุตตกะ สุตตนิบาต เล่ม ๒๕ นี้เป็นเล่มแรกของขุททกนิกาย หรือหมวดเบ็ดเตล็ด ได้กล่าวแล้วใน ตอนแรกว่า ขุททกนิกายหรือหมวดเบ็ดเตล็ดนี้ เริ่มตั้งแต่เล่ม ๒๕ ถึงเล่ม ๓๓ รวม ๙ เล่ม ว่าด้วยหัวข้อใหญ่ รวม ๑๕ เรื่อง (ดูหน้า ๓๑ - ๓๓) เฉพาะเล่ม ๒๕ นี้ มีหัวข้อใหญ่รวมอยู่ ถึง ๕ เรื่อง คือ ๑. ขุททกปาฐะ บทสวดเล็ก ๆ น้อย ๆ ๒. ธัมมปทคาถา หรือเรียกสั้น ๆ ว่า ธรรมบท แปลว่า บทแห่งธรรม ว่าด้วยสุภาษิต สั้น ๆ ประมาณ ๓๐๐ หัวข้อ ๓. อุทาน ว่าด้วยพระพุทธภาษิตที่ทรงเปล่งออกมาปรารภเหตุการณ์นั้น ๆ ๔. อิตวิ ุตตกะ ว่าด้วยถ้อยคำ�ำที่อ้างอิงว่าเป็นภาษิตของพระผู้มีพระภาค ๕. สุตตนิบาต ว่าด้วยชุมนุมพระสูตรเบ็ดเตล็ดต่าง ๆ

ขยายความ ๑. ขุททกปาฐะ (บทสวดเล็ก ๆ น้อย ๆ) แบ่งออกเป็น ๙ ส่วน คือ ๑. สรณคมนะ (การถึงสรณะ) เป็นบทสวดถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เป็น ที่พึ่งที่ระลึกรวม ๓ ครั้ง (พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ ถึง ตติยมฺปิ สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ) ๒. ทสสิกขาบท (สิกขาบท ๑๐) เป็นบทสมาทานศีล ๑๐ (สำ�ำหรับสามเณร) คือเว้น จากฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติล่วงพรหมจรรย์ พูดปด ดื่มสุราเมรัย บริโภค อาหารในเวลาวิกาล (เที่ยงแล้วไปจนถึงเวลารุ่งอรุณ) ฟ้อนรำ�ำขับร้องประโคมดู การเล่น ทัดทรงระเบียบดอกไม้ของหอม ตกแต่งประดับประดา ที่นั่งที่นอน สูงใหญ่ รับทองและเงิน ๓. อาการ ๓๒ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ม้าม หัวใจ ตับ พังผืด ไต ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เศลษม์ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้�้ำำตา เปลวมัน น้�้ำำลาย น้�้ำำมูก ไขข้อ มูตร มันสมอง

894

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. ปัญหาของสามเณร อะไรชื่อว่าหนึ่ง สัตว์เป็นอยู่ได้ด้วยอาหาร อะไรชื่อว่าสอง นามและรูป ฯ ล ฯ (ดูข้อความหน้า ๘๗๔ ซึ่งมี ๑๐ ข้อ) ๕. มงคลสูตร เล่าเรื่องพระผูม้ ีพระภาคตรัสตอบปัญหาของเทวดา ผูม้ าถามว่า อะไร เป็นมงคล โดยตรัสชี้ไปที่ข้อประพฤติปฏิบัติทั้งสิ้น รวม ๓๗ ประการ๑ มิได้ทรง ชี้ไปที่มงคลภายนอก หรือโชคลางอะไรเลย ดังต่อไปนี้ (๑) ไม่คบพาล (๒) คบบัณฑิต (๓) บูชาผูควร ้ บูชา (๔) อยูใ่ นประเทศอันสมควร (๕) เคยทำ�ำบุญไว้ในกาลก่อน (๖) ตั้งตนชอบไว้ (๗) สดับตรับฟังมาก (๘) ศิลปะ (๙) ศึกษาวินัยดี (๑๐) วาจาเป็นสุภาษิต (๑๑) บำ�ำรุงมารดาบิดา (๑๒) สงเคราะห์บุต รและภริ ยา (๑๓) การงานไม่ อ ากู ล (๑๔) ให้ทาน (๑๕) ประพฤติ ธรรม (๑๖) สงเคราะห์ ญ าติ (๑๗) การงานที่ ไ ม่ มี โ ทษ (๑๘) เว้นจากบาป (๑๙) สำ�ำรวมจากการดื่มน้�้ำำเมา (๒๐) ไม่ประมาทในธรรม (๒๑) เคารพ (๒๒) เจี ย มตั ว (๒๓) สั น โดษ (ยิ น ดี ด ้ ว ยของของตน) (๒๔) รู ้ คุ ณ ท่ า น (๒๕) ฟั ง ธรรมตามกาล (๒๖) อดทน (๒๗) ว่ า ง่ า ย (๒๘) เห็นสมณะ (๒๙) สนทนาธรรมตามกาล (๓๐) ตบะ (ความเพียร) (๓๑) ประพฤติพรหมจรรย์ (๓๒) เห็นอริยสัจจ์ (๓๓) ทำ�ำให้แจ้งซึง่ พระนิพพาน (๓๔) จิ ต ไม่ ห วั่ น ไหวเมื่ อ ถู ก ต้ อ งโลกธรรม (๓๕) จิ ต ไม่ เ ศร้ า โศก (๓๖) จิตปราศจากธุลี (๓๗) จิตเกษม (ปลอดโปร่งจากกิเลส) ๖. รตนสูตร เป็นบทสวดพรรณนาคุณพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และอ้าง สัจจวาจา อำ�ำนวยสวัสดิมงคล ๗. ติโรกุฑฑกัณฑ์ ในที่บางแห่งเรียกติโรกุฑฑสูตร คำ�ำว่า กัณฑ์ ก็แปลว่า หมวด ติโรกุฑฑะ แปลว่า ”นอกฝา„ เป็นเรื่องพรรณนาถึงผู้ล่วงลับไปแล้วว่า การอุทิศ ส่วนกุศลไปให้ ย่อมเข้าถึงคือสำ�ำเร็จแก่ผลู้ ่วงลับเหล่านั้นโดยควรแก่ฐานะ ๘. นิธิกัณฑ์ ว่าด้วยเรื่องขุมทรัพย์ การฝังทรัพย์ไว้ในดินไม่ย่ังยืน อาจถูกคนลัก ขุดไป หรือดินเลื่อนเคลื่อนที่ไป หรือฝังแล้วจำ�ำไม่ได้ เมื่อสิ้นบุญสิ่งทั้งหมดนั้นก็ พินาศ แต่ขุมทรัพย์คือบุญ (อันเกิดแต่การบำ�ำเพ็ญคุณงามความดี) เป็นขุมทรัพย์ ๑

การนับจำ�ำนวนว่า ๓๗ นี้ไม่มีในพระไตรปิฎก แต่ในอรรถกถาท่านนับเป็น ๓๘ โดยแยกการบำ�ำรุงมารดากับการ บำ�ำรุงบิดาไว้เป็น ๒ ข้อ และว่าอาจแยกข้อสงเคราะห์บุตร กับภริยาออกเป็น ๒ ข้ออีกก็ได้ หรือจะรวมอย่างที่ เขียนไว้ข้างบน (คือรวมเป็น ๓๗ ข้อ) ก็ได้

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๕ ขุททกนิกาย ธัมมปทคาถา

895

ที่ใครจะช่วงชิงไม่ได้ เป็นของติดตัวไปเสมอ และอาจให้สำ�ำเร็จสิ่งประสงค์ตั้งแต่ อย่างต่�่ำำถึงอย่างสูง ๙. กรณียเมตตสูตร พรรณนาถึงการแผ่เมตตาไปในสัตว์ทุกประเภทให้มีความสุข ทั่วหน้ากัน

ได้กล่าวแล้วว่า ธัมมบท (หรือเขียนว่าธรรมบทก็ได้) หมายถึงสุภาษิตสั้น ๆ ประมาณ ๓๐๐ ข้ อ และได้ แ ปลไว้ เ ป็ น ตั ว อย่ า งแล้ ว ในหน้ า ๑๓๑ ๑๓๓ - ๑๓๘ ๑๔๓ และ๑๔๔ รวมหลายสิบข้อ ในที่นี้จะนำ�ำข้อความที่ไม่ซ้�้ำำกันมาแปลไว้เป็นตัวอย่างอีก ๑๐ ข้อ คือ ๑. ไม่พึงมองดูความผิดพลาดของคนอื่น หรือมองดูสิ่งที่เขาทำ�ำหรือมิได้ทำ�ำ พึงมองดู แต่สิ่งที่ตนทำ�ำแล้ว หรือยังมิได้ทำ�ำเท่านั้น ๒. ดอกไม้ทนี่ า่ ชอบใจ มีสี แต่ไม่มกี ลิน่ ก็เหมือนวาจาสุภาษิต ย่อมไม่มผี ลแก่ผไู้ ม่ทำำ� ตาม ๓. ในมนุษย์ทั้งหลาย คนที่ถึงฝั่งมีน้อย คนนอกนี้วิ่งเลาะไปตามชายฝั่ง (ข้างนี้) เท่านั้น ๔. คนไม่มีศรัทธา ไม่กตัญญู ตัดช่อง (เข้าขโมย) มีโอกาสอันถูกขจัด หมดหวัง ผู้นั้นเป็นบุรุษผูส้ ูงสุด (เป็นคำ�ำกล่าว ดัดแปลงคำ�ำด่าให้เป็นคำ�ำดี คำ�ำว่า ไม่มีศรัทธา ในทางที่ดี ควรแปลว่า ”ไม่เชื่อง่าย„ คือพยายามทำ�ำให้ประจักษ์ในผลความดีด้วย ตนเองจนไม่ต้องเชื่อผู้อื่น ไม่กตัญญู หรืออตัญญู แปลในทางดีว่า ผู้รู้นิพพาน ซึ่งไม่มีสิ่งใด ๆ หรือใครมาทำ�ำมาสร้างได้ ตัดช่อง (เข้าขโมย) แปลจากคำ�ำว่า สันธิจเฉทะ ซึ่งอาจแปลในทางที่ดีได้ว่า ตัดที่ต่อคือวัฏฏะ หรือการเวียนว่ายตาย เกิดไม่ต้องเกิดอีก มีโอกาสอันถูกขจัด แปลในทางดีได้ว่า หมดโอกาสที่จะเกิดอีก เพราะหมดพืชคือกุศลกรรมและอกุศลกรรมแล้ว หมดหวังหรือคายความหวัง อาจจะตีความได้ว่า เมื่อได้บรรลุสิ่งที่สูงสุดแล้ว ก็ไม่จำ�ำเป็นจะต้องคอยมุ่งหวัง อะไรต่อไปอีก เรือ่ งเหล่านีเ้ ป็นตัวอย่างในทางมองแง่ด จี ากคำ�ำเยาะเย้ยถากถางของ คนที่มุ่งร้าย) ๕. ผู้ใดประทุษร้ายต่อคนผู้มิได้ประทุษร้าย ซึ่งเป็นผู้บริสุทธิ์ ไม่มีกิเลส บาปย่อม สนองคนพาลนั้น เหมือนฝุ่นที่ซัดไปทวนลม ๖. คนเลี้ยงโคใช้ท่อนไม้ต้อนโคไปสู่ที่หากินฉันใด ความแก่และความตาย ย่อม ต้อนอายุของสัตว์ทั้งหลายไปฉันนั้น

ขุททกนิกาย

๒. ธัมมปทคาถา หรือธัมมบท (ว่าด้วยบทแห่งธรรม)

896

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๗. ร่าเริงอะไรหรือชื่นใจอะไรกัน ในเมื่อโลกลุกเป็นไฟอยู่เป็นนิตย์ ท่านทั้งหลาย ถูกความมืดห่อหุ้มแล้ว ไฉนจึงไม่แสวงหาดวงประทีป ๘. ความหิวเป็นโรคอย่างยิ่ง สังขาร (สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง) เป็นทุกข์อย่างยิ่ง รู้ความ จริงข้อนี้แล้วดับทุกข์ได้เป็นสุขอย่างยิ่ง ๙. อตุละเอย การนินทานี้เป็นของเก่า มิใช่ของดุจมีในวันนี้ คนนั่งนิ่งก็ถูกนินทา คนพูดมากก็ถูกนินทา คนพูดพอประมาณก็ถูกนินทา คนไม่ถูกนินทาไม่มีในโลก ๑๐. ไฟเสมอด้วยราคะไม่มี เคราะห์เสมอด้วยโทสะไม่มี ข่ายเสมอด้วยโมหะไม่มี แม่น้�้ำำเสมอด้วยตัณหาไม่มี มีคำ�ำสรูปว่า ในธรรมบทมีคาถา (คำ�ำฉันท์) ๔๒๓ บท (บางเรื่องและบางหัวข้อ อาจ ประกอบด้วยคำ�ำฉันท์หลายบท เพราะฉะนั้น ที่กล่าวว่าประมาณ ๓๐๐ หัวข้อ จึงหมายเฉพาะ เนื้อเรื่อง)

๓. อุทาน (พระอรรถกถาจารย์อธิบายเรื่องการจัดระเบียบไว้ว่า อุทานนี้มี ๘ วรรค กล่าวโดย สูตรประมาณ ๘๐ สูตร กล่าวโดยคาถา (คำ�ำฉันท์) มี ๙๕ บท) ใจความสำ�ำคัญในเรื่องอุทานก็คือ เมื่อมีเหตุการณ์อะไรเกิดขึ้น พระผู้มีพระภาค ทรงปรารภเหตุการณ์น้ัน ๆ ก็ทรงเปล่งอุทานเป็นข้อธรรมอันมีเนื้อหาเป็นคำ�ำสั่งสอน ในที่น้ี จะเลือกแปลบทอุทานใน ๘ วรรคนั้น วรรคละ ๒ เรื่อง รวมเป็น ๑๖ เรื่อง (จาก ๘๐ เรื่อง) ดังต่อไปนี้ ๑. โพธิวรรค ว่าด้วยการตรัสรู้ (๑) ทรงเปล่งอุทานในราตรีแรกแห่งการตรัสรู้ ในยามที่ ๑ ”ในกาลใด ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรเพ่งอยู่ ในกาลนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์น้นั ย่อมสิ้นไป เพราะรู้ธรรมพร้อมทั้งเหตุ„ ในยามที่ ๒ ”ในกาลใด ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรเพ่งอยู่ ในกาลนั้น ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์นั้น ย่อมสิ้นไป เพราะได้รู้ความสิ้นไปแห่งปัจจัย„ ในยามที่ ๓ ”ในกาลใด ธรรมทั้งหลายปรากฏแก่พราหมณ์ผู้มีความเพียรเพ่งอยู่ พราหมณ์น้ันย่อมกำ�ำจัดมารพร้อมทั้งเสนาเสียได้ เหมือนดวงอาทิตย์กำ�ำจัดความมืดทำ�ำท้องฟ้า ให้สวา่ งฉะนัน้ „

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๕ ขุททกนิกาย อุทาน

897

(๒) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภพระสังคามชิผู้ไม่เยื่อใยในอดีตภริยา ”ผู้ใดไม่ยินดีผทู้ ี่มา ไม่เศร้าโศกถึงผู้ที่ไป เรากล่าวถึงผู้นั้น ซึ่งเป็นผู้ชนะสงคราม ผู้พ้นจากความข้อง ว่าเป็นพราหมณ์„ ๒. มุจจลินทวรรค ว่าด้วยเหตุการณ์ที่ต้นจิก (๑) ทรงเปล่งอุทานที่ใต้ต้นจิก ”ความสงัดของบุคคลผู้ยินดี ผู้สดับธรรม ผู้เห็นด้วยปัญญา เป็นสุข ความไม่ เบียดเบียน คือ ความสำ�ำรวมในสัตว์ทั้งหลาย เป็นสุขในโลก ความปราศจากราคะ คือความ ก้าวล่วงกามทั้งหลาย เป็นสุขในโลก การนำ�ำออกเสียซึ่งอัสมิมานะ (ความถือตัวว่าเราเป็นนั่น เป็นนี่) เป็นสุขอย่างยิ่ง„ (๒) ทรงเปล่งอุทาน ณ เชตวนาราม กรุงสาวัตถี ปรารภคำ�ำสนทนาของภิกษุทั้งหลาย ”ความสุขทางกามอันใดในโลก และความสุขใดอันเป็นทิพย์ ความสุขทั้งหมดนั้น ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งความสุขเพราะสิ้นตัณหา (ความทะยานอยาก)„

๔. เมฆิยวรรค ว่าด้วยพระเมฆิยะ (๑) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภพระเมฆิยะ ”ความตรึกที่เลว (กามวิตก) ความตรึกที่ละเอียดอ่อน (ปรารภญาติ ชนบท ลาภ สักการะ เป็นต้น) ที่ติดตามไป ที่ทำ�ำจิตให้ผิดปกติ ผู้มีจิตหมุนไป ไม่รู้ความตรึกแห่งใจเหล่านี้ ย่อมแล่นไป ๆ มา ๆ (ในอารมณ์ มีรูป เสียง เป็นต้น) แต่ผู้รู้ความตรึกแห่งใจเหล่านั้น มี ความเพียร มีสติสำ�ำรวม ย่อมเป็นผู้ตรัสรู้ ละความตรึกเหล่านั้นที่ติดตามไป ที่ทำ�ำใจให้ผิดปกติ ได้โดยไม่เหลือ„

ขุททกนิกาย

๓. นันทวรรค ว่าด้วยพระนันทะ (๑) ทรงเปล่งอุทานปรารภพระนันทะ (ผู้เป็นพระอนุชาต่างพระมารดา) ”ผูใ้ ดข้ามหล่มกามได้ ย่�่ำำยหี นามคือกามได้ บรรลุความสิน้ ไปแห่งความหลง ผูน้ นั้ เป็นผู้เห็นภัย (ภิกขุ) ย่อมไม่หวั่นไหวในสุขและทุกข์„ (๒) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภพระปิลินทวัจฉะ (ผูพ้ ูดไม่ไพเราะเพราะเคยปาก) ”ผูใ้ ดไม่มมี ายา ไม่มคว ี ามถือตัว สนิ้ ความโลภ ไม่ยดึ ว่าอะไรเป็นของเรา ปราศจาก ความหวัง บันเทาความโกรธ ดับอัตตาเสียได้ ผู้นั้นเป็นพราหมณ์ เป็นสมณะ เป็นภิกษุ„

898

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๒) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภพระอุปเสนะวังคันตบุตร ”ผู้ใดไม่เดือดร้อนต่อชีวิต ไม่เศร้าโศกเมื่อจะตาย ผู้น้ันแลเป็นนักปราชญ์ เป็นผู้ เห็นบท (แห่งธรรม) ย่อมไม่เศร้าโศกในท่ามกลางแห่งความโศก ภิกษุถอนความทะยานอยากใน ภพได้ มีจิตสงบ สิ้นความท่องเที่ยวสู่ความเกิด ย่อมไม่มีการเกิดอีก„ ๕. โสณัตเถรวรรค ว่าด้วยพระโสณเถระ (๑) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภพระราชดำ�ำรสข ั องพระเจ้าปเสนทิโกศลและพระนางมัลลกิ า ”บุคคลเอาใจตรวจดูทั่วทุกทิศแล้ว ไม่พบคนอื่นซึ่งเป็นที่รักยิ่งกว่าตนในที่ไหน ๆ คนอื่นก็รักตนอย่างยิ่งเช่นเดียวกัน เพราะเหตุน้ัน ผู้ใคร่ความสุขแก่ตน จึงไม่ควรเบียดเบียน ผู้อื่น„ (๒) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภพระเทวทัตผู้ทำ�ำลายสงฆ์ให้แตกกัน ”ความดีคนดีทำำ� ได้งา่ ย คนชั่วทำำ� ได้ยาก ความชั่วคนชั่วทำำ� ง่าย แต่คนที่ประเสริฐทำ�ำ ได้ยาก„ ๖. ชัจจันธวรรค ว่าด้วยอุปมาด้วยคนตาบอดแต่กำ�ำเนิด (๑) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศล ”ไม่พึงพยายามในความชั่วทุกอย่าง ไม่พึงเป็นคนของคนอื่น (ควรเป็นตัวของ ตัวเอง) ไม่พึงอาศัยผู้อ่นื ดำ�ำรงชีวิต ไม่พึงประพฤติธรรมให้มีแผล„ (๒) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภนักบวชนอกศาสนาทีเ่ ถียงทะเลาะกัน เพราะเห็นต่าง ๆ กัน ”สมณพราหมณ์บางพวกย่อมติดอยู่ในทิฏฐิเหล่านี้ เป็นคนมีความเห็นแง่เดียว ย่อมทะเลาะวิวาทกัน„ ๗. จูฬวรรค ว่าด้วยภิกษุผู้มีร่างเล็ก (๑) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภพระภัททิยะผูค้ ่อม ”ผู้หลุดพ้นในเบือ้ งบน เบือ้ งต่�่ำำ ในที่ทงั้ ปวง ไม่ตามเห็นว่าเราเป็นนั่นเป็นนี่ ผหู้ ลุด พ้นอย่างนี้ ได้ข้ามแล้วซึ่งโอฆะ (ห้วงน้�้ำำ) ที่ยังไม่เคยข้าม เพื่อความไม่เกิดอีก„ (๒) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภมนุษย์ผู้ติดอยู่ในกาม ”ผู้บอดเพราะกาม ติดอยู่ในข่าย (คือตัณหา) ถูกเครื่องปกปิดคือตัณหาปกปิดไว้ ถูกพญามารผู้ผูกมัดสัตว์ผู้ประมาทผูกไว้แล้ว ย่อมเป็นเหมือนปลาเข้าไปในปากไซ ย่อมถึง ความแก่และความตาย เหมือนลูกโคยังดื่มนม วิ่งเข้าหาแม่„

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๕ ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ

899

๘. ปาฏลิคามิยวรรค ว่าด้วยอุบาสกชาวปาฏลิคาม (๑) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภพระนิพพาน ”ดู ก ่ อ นภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย อายตนะนั้ น มี อ ยู ่ คื อ อายตนะที่ ไ ม่ มี ดิ น น้�้ำำ ไฟ ลม อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่มี โลกนี้ ไม่มีโลกอื่น ไม่มีพระจันทร์ พระอาทิตย์ทั้งสอง เราไม่กล่าวถึงอายตนะนั้น ว่าเป็น การมา การไป การตั้งอยู่ การจุติ (เคลื่อน) การอุปบัติ (เข้าถึงหรือเกิด) อายตนะนั้น ไม่มีที่ต้ัง ไม่มีความเป็นไป ไม่มีอารมณ์ นั่นแหละเป็นที่สุดแห่งทุกข์„ (หมายเหตุ : คำ�ำอธิบายพระนิพพานในรูปปฏิเสธเช่นนี้ บางท่านอาจฉงนว่าจะมี ประโยชน์หรือมีความหมายอย่างไร ขอตอบว่า อย่าว่าแต่พระนิพพานซึ่งเป็นธรรมะอันสูงยิ่ง จะอธิบายได้ยากเลย แม้เรื่องง่าย ๆ ในโลกนี้ เช่น สีขาว สีเขียว ถ้าจะให้อธิบาย ก็พูดไม่ถูก เหมือนกัน บางครั้งก็ต้องอาศัยสำ�ำนวนปฏิเสธหรือชี้ให้ดู พระนิพพานก็เช่นกัน ผู้บรรลุด้วย ตนเองก็ไม่มีปัญหา ส่วนผู้ยังมิได้บรรลุ ก็ต้องอธิบายว่า ไม่เป็นอย่างที่เขานึกกันอย่างโลก ๆ) (๒) ทรงเปล่งอุทาน ปรารภนายจุนทะ กัมมารบุตร ”บุญย่อมเจริญแก่ผใู้ ห้ เวรของผูสำ้ ำรวม � ย่อมไม่ถกู ก่อขึน้ ผูฉ้ ลาดย่อมละความชั่ว ปรินิพพาน เพราะสิ้นราคะ โทสะ โมหะ„

อิตวิ ุตตกะนี้ แบ่งออกเป็น ๔ นิบาต (ชุมนุมธรรมะ ๔ ส่วน) คือเป็นเอกนิบาต (ชุมนุม ธรรมะที่มี ๑ ข้อ) ๒๗ สูตร เป็นทุกนิบาต (ชุมนุมธรรมะที่มี ๒ ข้อ) ๒๒ สูตร เป็นติกนิบาต (ชุมนุมธรรมะที่มี ๓ ข้อ) ๕๐ สูตร เป็นจตุกกนิบาต (ชุมนุมธรรมะที่มี ๔ ข้อ) ๑๓ สูตร รวมทั้งสิ้นจึงมี ๑๑๒ สูตร๑ ในการย่อจะเลือกย่อนิบาตละ ๕ สูตร ดังต่อไปนี้ เอกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๑ ข้อ ๑. ข้าพเจ้า (พระอานนท์) ได้สดับว่า พระผู้มีพระภาคผู้อรหันต์ได้ตรัสคำ�ำนี้ไว้ คือ ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ท่านทัง้ หลายจงละธรรมอย่างหนึง่ เราเป็นผูปร ้ ะกันพวกเธอให้ได้ความเป็น ๑

พระสูตรเหล่านีไ้ ด้เลือกแปลไว้บา้ งแล้ว รวม ๑๕ สูตร หรือ ๑๕ หัวขอ้ คือระหว่างหน้า ๘๕ - ๘๙ และหน้า ๙๐ - ๙๑ หมายเลข ๒ ถึง ๑๔ และ ๑๗ - ๑๘ - ๑๙ ที่นำ�ำมาย่อไว้ในตอนนี้ จะเลือกที่ไม่ซ้�้ำำกัน

ขุททกนิกาย

๔. อิติวุตตกะ (ว่าด้วยข้อความที่พระผูม้ ีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้)

900

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พระอนาคามี ธรรมอย่างหนึ่งนั้น คือ ความโลภ„ ตรัสทำ�ำนองเดียวกันนี้ ถึงโทสะ (ความ คิดประทุษร้าย) โมหะ (ความหลง) ความโกรธ มักขะ (ลบหลู่บุญคุณท่าน) มานะ (ความถือตัว) ๒. ข้าพเจ้า (พระอานนท์) ได้สดับว่า พระผู้มีพระภาคผู้อรหันต์ได้ตรัสคำ�ำนี้ไว้ คือ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำ�ำหนดรู้ส่ิงทั้งปวง ไม่ทำ�ำจิตให้คลายความกำ�ำหนัดในสิ่งนั้น ไม่ละสิ่งนั้น ก็ไม่ควรจะสิ้นทุกข์ได้„ และได้ตรัสทำ�ำนองเดียวกันนี้ ถึงเรื่องมานะ โลภะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความลบหลู่บุญคุณท่าน ๓.๑ ”ดู ก ่ อ นภิ ก ษุ ทั้ ง หลาย เราไม่ เ ห็ น นี วร ณ์ (ธรรมเครื่ อ งกั้ น จิ ต มิ ใ ห้ บ รรลุ คุ ณ ความดี) อื่นแม้ข้อหนึ่ง ที่สัตว์ถูกนีวรณ์น้ันหุ้มห่อแล้ว ย่อมแล่นไป ท่องเที่ยวไปตลอด กาลนาน เหมือน นีวรณ์ คืออวิชชา (ความไม่รู้) เลย„ ๔. ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นเครื่องร้อยรัดอื่นแม้ข้อหนึ่ง ที่สัตว์ถูกร้อยรัด แล้ว ย่อมแล่นไปท่องเที่ยวไปตลอดกาลนาน เหมือนเครื่องร้อยรัด คือ ตัณหา (ความทะยาน อยาก) เลย„ ๕. ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นองค์ (องคคุณ) อื่นแม้ข้อหนึ่ง ที่เป็นองค์ภายใน ของภิกษุผู้ยังศึกษา ผู้ยังมิได้บรรลุอรหัตตผล ปรารถนาธรรมอันเกษม (ปลอดโปร่ง) จาก โยคะ๒ อันยอดเยี่ยม อันเป็นองค์ที่มีอุปการะมาก เหมือนโยนิโสมนสิการ (การใส่ใจหรือการ พิจารณาโดยแยบคาย) นี้เลย„ (องค์ภายนอกตรัสถึงการคบเพื่อนที่ดีงาม) ทุกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๒ ข้อ ๑. ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุประกอบด้วยธรรม ๒ อย่างแล้ว ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ข้องขัดเดือดร้อนในปัจจุบัน ตายไปแล้วก็หวังทุคคติ (ที่ไปอันชั่ว) ได้ ธรรม ๒ อย่าง คือ ความไม่สำ�ำรวมอินทรีย์๓ กับ ความไม่รู้ประมาณในโภชนะ คืออาหารที่กินเข้าไป„ (ฝ่ายดีคือที่ ตรงกันข้าม) ๒. ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมะ ๒ อย่างเหล่านี้ ทำ�ำความเดือดร้อนให้ คือบุคคล บางคนในโลกนี้ ไม่ทำ�ำความดี ทำ�ำความชั่วไว้ ผู้นั้นย่อมเดือดร้อนว่า เรามิได้ทำ�ำความดีไว้ ย่อม เดือดร้อนว่า เราได้ทำ�ำความชั่วไว้„ ธรรมะที่ไม่ทำ�ำความเดือดร้อนให้ คือที่ตรงกันข้าม) ๑

คำ�ำขึ้นต้น แบบเดียวกับข้อ ๑ ข้อ ๒ จึงละไว้ ไม่ต้องกล่าวซ้�้ำำอีก และเป็นอันโปรดทราบด้วยว่า จนจบอิติวุตตกะ มีคำ�ำขึ้นต้นแบบเดียวกันทั้งสิ้น ๒ โยคะ คือกิเลสที่ประกอบสัตว์ไว้ในภพ ๓ คำ�ำเต็มว่า ไม่สำ�ำรวมทวารในอินทรียท์ ั้งหลาย โดยใจความ คือไม่ระวังตา หู เป็นต้น

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๕ ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ

901

๓. ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลประกอบด้วยธรรม ๒ อย่าง ย่อมเหมือนถูกนำ�ำไป ตั้งไว้ในนรก ธรรมะ ๒ อย่าง คือ ศีลอันชั่ว ทิฏฐิ (ความเห็น) อันชั่ว„ (ฝ่ายดีคือที่ตรงกันข้าม คือศีลอันดีงาม ทิฏฐิอันดีงาม) ๔. ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่มีความเพียร ไม่มีความเกรงกลัว (ต่อบาป) เป็นผู้ไม่ควรเพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพื่อบรรลุธรรมอันปลอดโปร่งจากโยคะอันยอดเยี่ยม ภิกษุผู้มีความเพียร มีความเกรงกลัว (ต่อบาป) จึงเป็นผู้ควรเพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เพื่อ บรรลุธรรมอันปลอดโปร่งจากโยคะอันยอดเยี่ยม„ ๕. ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ความตรึก (วิตก) ๒ อย่าง ย่อมมาสูพร ่ ะตถาคตอรหันตสัมมา สั มพุ ทธ เจ้ า โดยมาก คื อ ความตรึ ก อั น เกษม (ไม่ เ บี ย ดเบี ย น) และความตรึ ก อั น สงั ด (จากอกุศลธรรม) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีความไม่เบียดเบียนเป็นที่มายินดี ยินดีใน ความไม่เบียดเบียน ความตรึกข้อนี้ จึงมาสู่ตถาคตผู้ยินดีในความไม่เบียดเบียนโดยมากว่า เราย่อมไม่เบียดเบียนใคร ๆ ด้วยการกระทำ�ำนี้ ไม่ว่าจะยังเป็นผู้สะดุ้งดิ้นรน (ด้วยกิเลส) หรือ ว่าเป็นผูถ้ าวร (ไม่ดน้ิ รนเพราะละกิเลสได้แล้ว) ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ตถาคตมีความสงัดเป็นที่มา ยินดี ยินดีในความสงัด ความตรึกข้อนี้ จึงมาสู่ตถาตคผู้ยินดีในความสงัดโดยมากว่า เราละ อกุศลได้แล้ว เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลายพึงอยู่อย่างยินดีในความไม่เบียดเบียน ยินดี ในความสงัดเถิด„ ๑. ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ รูปธาตุ (ธาตุคือรูป) อรูปธาตุ (ธาตุคือสิ่งที่ไม่มีรูป) นิโรธธาตุ (ธาตุคือนิโรธความดับ)„ ๒. ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย การแสวงหา ๓ อย่างเหล่านี้ คอื กาเมสนา (การแสวงหากาม) ภเวสนา (การแสวงหาภพ คือความมีความเป็น) พรหมจริเยสนา (การแสวงหพรหมจรรย์)„ ๓. ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ มังสจักษุ (ตาเนื้อ) ทิพพจักษุ (ตาทิพย์) ปัญญาจักษุ (ตาปัญญา)„ ๔. ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิสสรณิยธาตุ (ธาตุคือความแล่นออก หรือความพ้นไป) ๓ ประการ คือ เนกขัมมะ (การออกจากกาม) เป็นความพ้นไปแห่งกามทั้งหลาย อารุปปะ (ความเป็นของไม่มีรูป) เป็นความพ้นไปแห่งรูปทั้งหลาย นิโรธ (ความดับ) เป็นความพ้นไปแห่ง สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัย„

ขุททกนิกาย

ติกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๓ ข้อ

902

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๕. ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย บุคคล ๓ ประเภท มีอยูใ่ นโลก คือ ๑. บุคคลทเี่ สมอด้วยฝน ที่ ไ ม่ ต ก ๒. บุ คคลที่ เ หมื อ นฝนตกเฉพาะแห่ ง ๓. บุ คคลที่ เ หมื อ นฝนตกทุ ก แห่ ง (ตรั ส อธิบายต่อไปว่า ผู้ไม่ให้ทานเลย เปรียบเหมือนฝนไม่ตก ผู้ให้ทานแก่บางคน ไม่ให้แก่บางคน เปรียบเหมือนฝนตกเฉพาะแห่ง ผู้ให้ทานแก่ทุกคน คือแก่สมณะ พราหมณ์ คนกำ�ำพร้า คนเดินทาง วณิพพก๑ ยาจก เปรียบเหมือนฝนตกทุกแห่ง)„ จตุกกนิบาต ชุมนุมธรรมะที่มี ๔ ข้อ ๑. ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ของทีเ่ ล็กน้อยด้วย หาง่ายด้วย ไม่มโี ทษด้วย มี ๔ อย่าง คือ ผ้าเปือ้ นฝุน่ (เศษผ้าทีเ่ ทีย่ วเก็บตกในทีน่ น้ั ๆ) อาหารทีห่ ามาด้วยลำ�ำแข้ง (ทีเ่ ทีย่ วบิณฑบาตได้มา) โคนไม้ ยาดองด้วยน้�้ำำมตู รเน่า ตราบเวลาที่ภกิ ษุยนิ ดีดว้ ยของเล็กน้อย อันหาได้งา่ ย อันไม่มโี ทษ เราย่อมกล่าวความยินดีน้นั ว่าเป็นองค์ของความเป็นสมณะแต่ละข้อของภิกษุนี้„ ๒. ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย เราย่อมกล่าวถึงความสิน้ ไปแห่งอาสวะ (กิเลสทีด่ องสันดาน) ของผู้รู้ผู้เห็น ไม่กล่าวสำ�ำหรับผู้ไม่รู้ไม่เห็น คือ รู้ทุกข์ เหตุให้ทุกข์เกิด ความดับทุกข์ ข้อปฏิบัติ ให้ถึงความดับทุกข์„ ๓. ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่าใดไม่รู้ทุกข์ เหตุให้ทุกข์เกิด ความ ดับทุกข์ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ ตามเป็นจริง สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมเป็นเพียง สมณสมมต พราหมณสมมต ไม่ทำ�ำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ของความเป็นสมณะ ประโยชน์ของ ความเป็นพราหมณ์ ด้วยความรู้ย่งิ อยู่ในปัจจุบัน„ (ฝ่ายดีทรงแสดงตรงกันข้าม) ๔. ”ดูกอ่ นภิกษุทงั้ หลาย ความเกิดขึน้ แห่งตัณหา ๔ อย่างเหล่านี้ คอื ความเกิดขึน้ แห่ง ตัณหาเพราะเหตุแห่งจีวร (ผ้านุ่งห่ม) อาหาร (บิณฑบาต) ที่อยู่อาศัย (เสนาสนะ) ความมีความ เป็น และความไม่มีไม่เป็น (ภวาภวะ)„ ๕. ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกอันตถาคตตรัสรู้แล้ว ตถาคตก็ปลีกตัวได้จากโลก เหตุที่ทำ�ำให้โลกเกิดอันตถาคตตรัสรู้แล้ว ตถาคตก็ละเหตุที่ให้เกิดโลกได้แล้ว ความดับแห่ง โลกอันตถาคตตรัสรู้แล้ว ตถาคตก็ได้ทำ�ำให้แจ้งความดับแห่งโลกแล้ว ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับ แห่งโลกอันตถาคตตรัสรู้แล้ว ตถาคตก็ได้เจริญข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งโลกแล้ว„ ๑

วณิพพก กับยาจก ต่างกัน คือวณิพพก คือผู้ขออย่างพรรณนาอานิสงส์ของท่านว่า จะให้ได้บรรลุผลดีอย่างนั้น อย่างนี้ ส่วนยาจก คือผูข้ อธรรมดา ทั้งนี้เป็นคำ�ำอธิบายของอรรถกถา

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๕ ขุททกนิกาย สุตตนิบาต

903

(สุตตนิบาต หรือชุมนุมพระสูตรนี้ มีพระสูตรทั้งสิ้น ๗๐ สูตร ล้วนเป็นคำ�ำฉันท์ ทั้งสิ้น บางแห่งแม้จะมีร้อยแก้วปน แต่สาระผูกเป็นคำ�ำฉันท์ แบ่งออกเป็น ๕ วรรค คือ วรรคแรก ชื่อว่าอุรควรรค ว่าด้วยอุรคสูตรเป็นหัวหน้า มี ๑๒ สูตร วรรคที่ ๒ ชื่อ จูฬวรรค แปลว่า วรรคเล็ก มี ๑๔ สูตร วรรคที่ ๓ ชื่อมหาวรรค แปลว่า วรรคใหญ่ มี ๑๒ สูตร วรรคที่ ๔ ชื่ออัฏฐกวรรค ว่าด้วยพระสูตรที่มีคำ�ำว่า อัฏฐกะตามหลัง (อัฏฐกะ แปลว่า ผู้ไม่ต้งั อยู่ ถือเอาความว่า ไม่ติด หรืออาจแปลได้ว่า เนื้อความ หรือใจความ) มี ๑๖ สูตร วรรคที่ ๕ ชื่อปารายนวรรค ว่าด้วยที่มุ่งหมายอันสูง มี ๑๖ สูตร วรรคที่ ๑ ชื่ออุรควรรค มี ๑๒ สูตร ๑. อุรคสูตร (สูตรเปรียบเทียบด้วยงู) พรรณนาถึงการที่ภิกษุละความชั่วต่าง ๆ เช่น ความโกรธ ราคะ ตัณหา มานะ เป็นต้น ภิกษุนั้นย่อมละฝั่งนี้ ฝั่งโน้นได้ เหมือนงูลอกคราบเก่า ทิ้งเสียฉะนั้น ๒. ธนิยสูตร (สูตรว่าด้วยธนิยะผูเ้ ลีย้ งโค) แสดงคำ�ำโต้ตอบของธนิยะผูเ้ ลีย้ งโค พูดเชือ้ เชิญให้ฝนตกเพราะตนได้ทำ�ำหน้าที่ของตนเสร็จแล้ว เช่น มุงหลังคา นำ�ำเชื้อไฟมาเตรียมไว้แล้ว ฝนจะตกก็ตกเถิด พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสตอบว่า เราเป็นผูไ้ ม่โกรธ ปราศจากตอ (ของจิต) มีหลังคา (คือกิเลส) อันเปิดแล้ว ไฟ (คือกิเลส) ก็ดบั แล้ว ฝนจะตกก็ตกเถิด อันเป็นคำ�ำโต้ตอบแสดงความ เตรียมพร้อมทางโลก กับความเตรียมพร้อมทางธรรม ๓. ขัคควสิ าณสูตร (สูตรเปรียบเทียบด้วยนอแรด) เป็นพระสูตรที่พรรณนาการประพฤติ พรหมจรรย์ ซึ่งแนะให้อยู่แต่ผู้เดียว เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด๑ เช่น ที่กล่าวว่า ”วางอาชญา ในสัตว์ทั้งปวงแล้ว ไม่เบียดเบียนใคร ๆ เลย ไม่ปรารถนาบุตร ก็จะปรารถนาสหายแต่ที่ไหน ควรเป็นผู้เดียวเที่ยวไปเหมือนนอแรดฉะนั้น„ ๔. กสิภารทวาชสูตร (ว่าด้วยภารทวาชพราหมณ์ผไู้ ถนา) พราหมณ์ทลพร ู ะผูม้ พร ี ะภาค ว่า ข้าพเจ้าไถหว่านแล้วจึงบริโภค ท่านจงไถหว่านบ้างสิ พระผูม้ ีพระภาคตรัสตอบว่า พระองค์ก็ ไถและหว่านเหมือนกัน เมื่อพราหมณ์ถามถึงไถ จึงตรัสตอบว่า ”ศรัทธาเป็นพืช ความเพียร เป็นฝน ปัญญาเป็นแอกและไถ ความละอายใจเป็นงอนไถ ใจเป็นสายเชือก สติเป็นผาล (ใบไถ สำ�ำหรับไถนา)„ เป็นต้น ๑

แรดพันธุ์อินเดีย มีนอหรือเขาเดียว แต่พันธุ์ของประเทศอื่น มีนอคู่บ้าง นอเดียวบ้าง

ขุททกนิกาย

๕. สุตตนิบาต (ว่าด้วยชุมนุมพระสูตรเบ็ดเตล็ดต่างๆ)

904

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๕. จุนทสูตร (ว่าด้วยนายจุนทะ กัมมารบุตร) พระผู้มีพระภาคตรัสตอบคำ�ำถามของ นายจุนทะ กัมมารบุตร เรื่องสมณะมี ๔ ประเภท คือ ๑. มัคคชินะ (ผู้ชนะกิเลสด้วยมรรค๑) ๒. มัคค เทสกะ (ผู้แสดงมรรค) ๓. มัคค ชีวี (ผู ้ดำ� ำร งชีพ อยู ่ ในมรรค คื อ ผู ้กำ� ำลัง ปฏิ บัติ ) ๔. มัคคทูสี (ผู้ประทุษร้ายมรรค คือผู้ประพฤติช่ว ั เท่ากับเป็นผู้ทำ�ำลายทางแห่งความเจริญ ของตน) ๖. ปราภวสูตร (ว่าด้วยความเสือ่ ม) พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสแสดงปากทางแห่งความเสือ่ ม ไว้หลายข้อด้วยกัน ดังจะยกมาเป็นตัวอย่างดังต่อไปนี้ ”รักอสัตบุรุษ (คนชั่ว) ไม่รักสัตบุรุษ (คนดี) ชอบใจธรรมของอสัตบุรษุ นัน่ เป็นปากทางแห่งความเสือ่ ม„ ”มักหลับ มักเข้ากลุมส ่ นทนา ไม่หมั่น เกียจคร้าน โกรธง่าย นั่นเป็นปากทางแห่งความเสื่อม„ ”มั่งคั่ง แต่ไม่เลี้ยงมารดาบิดา ผู้แก่เฒ่าล่วงวัย นั่นเป็นปากทางแห่งความเสื่อม„ หยิ่งเพราะชาติ หยิ่งเพราะทรัพย์ หยิ่งเพราะ โคตร ดูหมิ่นญาติของตน นั่นเป็นปากทางแห่งความเสื่อม„ ”เป็นนักเลงหญิง เป็นนักเลงสุรา เป็นนักเลงการพนัน ทำ�ำทรัพย์ที่ได้มาแล้วให้พินาศ นั่นเป็นปากทางแห่งความเสื่อม„ เป็นต้น ๗. วสลสูตร (ว่าด้วยคนเลวหรือคนถ่อย) พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสแสดงธรรมแก่ภารทวาช พราหมณ์ผู้บูชาไฟ ถึงเรื่องคนเลว และธรรมที่ทำ�ำให้คนเลว รวมหลายหัวข้อด้วยกัน ดังตัวอย่าง ต่อไปนี้ ”คนใดมักโกรธ ผูกโกรธ เป็นคนชั่วที่ลบหลูบ่ ญ ุ คุณท่าน มีความคิดเห็นวิบตั ม ิ มี ายา พึง รู้คนนั้นว่าเป็นคนเลว„ ”คนใดเบียดเบียนผู้เกิดครั้งเดียว หรือเกิด ๒ ครั้ง (เกิด ๒ ครั้ง คือออก มาเป็นไข่แล้วจึงออกจากไข่เป็นตัวอีกต่อหนึ่ง) ไม่มีความเอ็นดูในสัตว์มีชีวิต พึงรู้คนนั้นว่าเป็น คนเลว„ ”ผู้ใดยกตัวเอง ข่มผู้อ่นื เป็นคนเลวเพราะความถือตัวนั้น พึงรู้คนนั้นว่าเป็นคนเลว„ ใน ที่สดุ ได้ตรัสสรปู หลักการทางพระพุทธศาสนาว่า ”บุคคลมใิ ช่เป็นคนเลวเพราะชาติ มใิ ช่เป็นคนดี (พราหมณ์) เพราะชาติ แต่เป็นคนเลวเพราะการกระทำ�ำ เป็นคนดีเพราะการกระทำ�ำ„ ๘. เมตตสูตร (ว่าด้วยการแผ่เมตตา) พ้องกับทีก่ ล่าวไว้แล้วในขุททกปาฐะ (หน้า ๘๙๕) เป็นการแสดงวิธีแผ่เมตตาจิตไปในสัตว์ทุกชนิดอย่างกว้างขวาง ๙. เหมวตสูตร (ว่าด้วยการโต้ตอบระหว่าง สาตาคิรยักษ์กับเหมวตยักษ์ รวมทั้ง พระพุทธภาษิตในตอนท้าย) เหมวตยักษ์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ”โลกเกิดขึ้นใน อะไร ทำ�ำความพอใจ (สันถวะ = เชยชม) ในอะไร โลกอาศัยอะไร และเดือดร้อนในอะไร„ ตรัสตอบว่า ”โลกเกิดขึ้นในสิ่ง ๖ สิ่ง ทำ�ำความพอใจในสิ่ง ๖ สิ่ง อาศัยสิ่ง ๖ สิ่ง เดือดร้อน ๑

มรรค หมายถึงหนทาง หรือข้อปฏิบัติที่ให้บรรลุถึงความดับทุกข์

905

ในสิ่ง ๖ สิ่ง (คือในกามคุณ ๕ ได้แก่รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ที่น่าปรารถนารักใคร่ชอบใจ มีใจเป็นที่ ๖ ทั้งนี้ตามพระพุทธภาษิตตอนต่อไป)„ และได้ตรัสว่า คลายความพอใจในสิ่งเหล่านี้ ได้ ก็จะพ้นจากทุกข์ เป็นต้น ๑๐. อาฬวกสูตร (ว่าด้วยอาฬวกยักษ์) แสดงการตรัสตอบของพระผูม้ ีพระภาค ในเมื่อ อาฬวกยักษ์ทูลถามแบบข่มขู่ คำ�ำถามคำ�ำตอบมีดังนี้ ”อะไรเป็นทรัพย์เครื่องปลื้มใจในโลกนี้ ของบุรษุ (ตรัสตอบว่า ศรัทธา) อะไรประพฤติดแี ล้ว นำ�ำความสุขมาให้ (ตรัสตอบว่า ธรรมะ) อะไร มีรสดียงิ่ กว่ารสทัง้ หลาย (ตรัสตอบว่า สัจจะ) ปราชญ์กล่าวถึงชีวติ ของผูเ้ ป็นอยูเ่ ช่นไรว่า เป็นชีวติ อันประเสริฐ (ตรัสตอบว่า ชีวิตของผู้เป็นอยู่ดว้ ยปัญญา)„ ”จะข้ามโอฆะ๑ ได้อย่างไร (ตรัสตอบ ว่า ข้ามได้ดว้ ยศรัทธา) จะข้ามอรรณพ๒ ได้อย่างไร (ตรัสตอบว่า ข้ามได้ด้วยความไม่ประมาท) จะก้าวล่วงทุกข์ได้อย่างไร (ตรัสตอบว่า ด้วยความเพียร) จะบริสทธ ุ ไิ์ ด้อย่างไร (ตรัสตอบว่า ด้วย ปัญญา)„ จะบรรลุเกียรติได้อย่างไร (ตรัสตอบว่า ด้วยสัจจะ) จะผูกมิตรไว้ได้อย่างไร (ตรัสตอบ ว่า ผู้ให้ย่อมผูกมิตรไว้ได้) ละโลกนี้ไปสู่โลกอื่น จะไม่เศร้าโศกได้อย่างไร (ตรัสตอบว่า มีธรรมะ ผูคร ้ องเรือน ๔ อย่าง คือ สัจจะ ธัมมะ๓ ธิติ (ความอดทน) จาคะ (การสละ) ละโลกนีไ้ ปแล้วย่อม ไม่เศร้าโศก อาฬวกยักษ์ก็ได้ดวงตาเห็นธรรม เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา ๑๑. วิชยสูตร (ว่าด้วยชัยชนะ) พรรณนาถึงความน่าเกลียดของร่างกายส่วนต่าง ๆ ซึ่ง ไม่ควรติด ไม่ควรยึดถือ ๑๒. มุนสิ ตู ร (ว่าด้วยมุนคี อื ผูร้ )ู้ มีคำำพรร � ณนาลักษณะต่าง ๆ ของมุนไี ว้เป็นอันมาก เช่น ”บัณฑิตทั้งหลายย่อมประกาศบุคคลผู้ครอบงำ�ำสิ่งทั้งปวง รู้จักสิ่งทั้งปวง มีปัญญาดี ไม่ติดใน ธรรมทั้งปวง ละสิ่งทั้งปวง หลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา ว่าเป็นมุนี„ ดังนี้เป็นต้น วรรคที่ ๒ ชื่อจูฬวรรค มี ๑๔ สูตร ๑๓. รตนสูตร (ว่าด้วยพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ซึง่ เปรียบดุจรตนะ) เป็นคำ�ำพรรณนา คุณพระรัตนตรัย ทำ�ำนองเดียวกับที่กล่าวมาแล้ว ในขุททกปาฐะ (ดูหน้า ๘๙๔) ๑๔. อามคันธสูตร (ว่าด้วยกลิ่นคาว) เป็นสูตรที่พรรณนาถึงความชั่วทางกาย วาจา ใจ ว่าเป็นกลิ่นคาวมิใช่ปลาหรือของกินอื่น ๆ แล้วพรรณนาถึงการประกอบคุณงามความดีว่าทำ�ำให้ ปราศจากกลิ่นคาว ๑ โอฆะ ได้แก่ ห้วงน้�้ำำคือกิเลส มี ๔ อย่างคือ กาม ภพ ทิฏฐิ อวิชชา ๒ อรรณพ ได้แก่ ห้วงน้�้ำำ หรือมหาสมุทร คือความเวียนว่ายตายเกิด ๓

ธัมมะ ในที่นี้หมายถึงทมะ การฝึกตนหรือข่มใจ

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๕ ขุททกนิกาย สุตตนิบาต

906

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑๕. หิริสูตร (ว่าด้วยความละอายใจในการทำ�ำความชั่ว) แสดงถึงการประกอบคุณงาม ความดีและคุณธรรมของมิตร ลงสุดท้ายให้ด่มรสข ื องความสงัด และรสของความสงบ ผู้ดื่มรส อันเกิดแต่ปีติในธรรม ย่อมเป็นผู้ไม่มีความกระวนกระวาย ไม่มีบาป ๑๖. มงคลสู​ูตร (ว่​่าด้​้วยข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิอั​ันเป็​็นมงคล) ได้​้กล่​่าวไว้​้แล้​้ว ในขุ​ุททกปาฐะ (หน้​้า ๘๙๔) ๑๗. สูจิโลมสูตร (ว่าด้วยสุจิโลมยักษ์) แสดงการตรัสตอบปัญหาว่า ราคะ โทสะ ความไม่ยินดี ความยินดี ความกลัว (ขนพอง) ความตรึก ล้วนเกิดจากอัตตภาพ (คือร่างกาย จิตใจ) นี้ทั้งสิ้น ผู้ใดรู้และบันเทาได้ ผู้นั้นย่อมข้ามโอฆะได้ ๑๘. ธัมมจริยสูตร (ว่าด้วยการประพฤติธรรม) แสดงว่าแม้การประพฤติธรรมและ ประพฤติพรหมจรรย์ จะเป็นแก้วอันประเสริฐ แต่ผู้ที่บวชแล้วถ้าประพฤติไม่ดี ชีวิตของผู้นั้นก็ เลวทราม เพิ่มมลทินให้แก่ตน ต่อเมื่อละความชั่วต่าง ๆ จึงทำ�ำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ๑๙. พราหมณธัมมิกสูตร (ว่าด้วยธรรมะของพราหมณ์) พระผู้มีพระภาคตรัสแสดง ธรรมแก่พราหมณมหาศาลหลายคน ชีแ้ จงธรรมะของพราหมณ์ตามคติพระพุทธศาสนา ซึง่ สอน มิให้เบียดเบียน เป็นคำ�ำสอนตรงกันข้ามกับคติของพราหมณ์ ที่มกี ารฆ่าสัตว์บชู ายัญ นอกจากนัน้ ยังแสดงถึงธรรมะอื่น ๆ พราหมณ์ก็เลื่อมใส ปฏิญญาตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ ตลอดชีวิต ๒๐. นาวาสูตร (ว่าด้วยเรือ) เป็นคำ�ำสอนถึงการประพฤติธรรมว่า เปรียบเหมือนมีเรือ ข้ามน้�้ำำได้ ๒๑. กิสลส ี ตู ร (ว่าด้วยประพฤติอย่างไร จึงจะบรรลุประโยชน์อนั สูงสุด) ตรัสสอนให้ตง้ั อยู่ในธรรม ๒๒. อุฏฐานสูตร (ว่าด้วยความหมั่น) เป็นคำ�ำสอนปลุกใจให้ลุกขึ้น อย่ามัวหลับไหลอยู่ ให้ศึกษาเพื่อสันติ อย่าปล่อยให้กาลเวลาล่วงไปเปล่า ๒๓. ราหุลสูตร (ว่าด้วยพระราหุล) พระผู้มีพระภาคตรัสสอนพระราหุลเนือง ๆ ด้วย พระพุทธโอวาทใจความว่า ให้ละกามคุณ ๕ คบกัลยาณมิตร เสพเสนาสนะอันสงัด รูปร ้ ะมาณใน อาหาร อย่าทำ�ำความทะยานอยากในปัจจยั ๔ สำ�ำรวมในปาฏิโมกข์ (ศีลทเี่ ป็นประธาน) ในอินทรีย์ ๕ (มีตาเป็นต้น) เจริญกายคตาสติ มากด้วยความหน่าย (ในโลกิยะ) เจริญนิมิตว่าไม่งาม และ เจริญความไม่มีนมิ ิต ถอนกิเลสที่แฝงตัวคือมานะเสีย ๒๔. วังคีสสตู ร (ว่าด้วยพระวังคีสะ) พระวังคีสะกราบทูลถามถึงพระอุปชั ฌายะของตน พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า อุปัชฌายะของเธอดับตัณหาได้แล้ว ปรินพพ ิ านแล้ว

907

๒๕. สัมมาปริพพาชนิยสูตร (ว่าด้วยการเทีย่ วไปด้วยดี)๑ พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสแสดงว่า ผู้เช่นไร ชื่อว่าเที่ยวไปด้วยดี หรือมีหลักธรรมของปริพพาชกอย่างแท้จริง โดยใจความคือกิเลส ต่าง ๆ ไม่ติดอยู่ในโลกิยธรรม ๒๖. ธัมมิกสูตร (ว่าด้วยธัมมิกอุบาสก) พระผู้มีพระภาคตรัสตอบคำ�ำถามของธัมมิก อุบาสกถึงคุณสมบัตขิ องพระสาวกทีด่ ี โดยใจความคือไม่ละเมิดพระวินยั ฟังธรรมแล้วพจิ ารณา ส้องเสพ (ธรรม) ด้วยดีและได้แสดงถึงคุณสมบัติของสาวกที่เป็นคฤหัสถ์ เช่น ให้รักษาอุโบสถ เว้นทุจจริต เลี้ยงมารดาบิดา ประกอบการค้าอันถูกต้องตามธรรม วรรคที่ ๓ ชื่อมหาวรรค มี ๑๒ สูตร ๒๗. ปัพพชั ชาสูตร (ว่าด้วยการบวช) ตรัสเล่าเรือ่ งการเสด็จออกผนวชของพระองค์ จน กระทัง่ เสด็จผ่านกรุงราชคฤห์ พระเจ้าพิมพสิ ารทอดพระเนตรเห็น ทรงส่งทูตตามไป ทราบที่พกั แล้วเสด็จด้วยพระองค์เองไปถึงที่ประทับ ณ ปัณฑวบรรพต ทูลถามถึงพระชาติ พระผูม้ พร ี ะภาค ตรัสตอบ ตอนนั้นยังมิได้ตรัสรู้) ๒๘. ปธานสูตร (ว่าด้วยการตัง้ ความเพียร) พระผูม้ พร ี ะภาคเมือ่ ยังมิได้ตรัสรู้ ขณะทรง บำ�ำเพ็ญเพียรใกล้แม่น้�้ำำเนรัญชรา ทรงตอบมารชือ่ นมุจิ ซึง่ มาพูดกล่อมพระทัยให้เลิกความเพียร ทรงชี้ว ่ า กาม ความริ ษ ยา ความหิ วร ะหาย ความทะยานอยาก ความหดหู ่ ง ่ ว งงุ น ความหวาดกลัว ความสงสัย ความลบลู่บุญคุณผู้อ่นื ความตีเสมอ เป็นเสนามารที่ ๑ ถึงที่ ๘ ตามลำ�ำดับ นอกจากนัน้ ยังทรงแสดงเสนามารต่อไปอีก คือลาภ ชือ่ เสียง สักการะ ยศทีไ่ ด้มาโดย ผิดธรรม การยกตัวเอง การดูหมิน่ ผูอ้ น่ื แล้วตรัสวา่ ในการทำ�ำสงคราม (กับพญามาร) นัน้ พระองค์ ยอมตายดีกว่าที่จะเป็นผู้แพ้แล้วมีชีวิตอยู่ พญามารเสียใจที่ไม่สามารถเอาชนะพระองค์ได้ จึงหายไปในที่น้นั ๒๙. สุภาสิตสูตร (ว่าด้วยคำ�ำสภุ าษิต) พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสแสดงองค์ ๔ ของวาจาสุภาษิต ที่ไม่มีโทษ ที่วิญญูชนไม่ติเตียน คือ ๑. พูดเป็นสุภาษิต ๒. พูดเป็นธรรม ๓. พูดเป็นที่รัก ๔. พูดจริง ไม่พล่อย แล้วพระวังคีสะกราบทูลขยายความเป็นคำ�ำฉันท์ ๓๐. สุนทริกสูตร (ว่าด้วยสุนทริก ภารทวาชพราหมณ์) พราหมณ์ภารทวาชโคตร ชื่อ สุนทริกะ เห็นพระผู้มีพระภาค ก็ถามว่า ท่านชาติอะไร (ในวรรณะ ๔) พระองค์ตรัสตอบว่า ๑

พระสูตรนี้ เท่ากับให้ความหมายของคำ�ำว่า ปริพพาชก ตามหลักพระพุทธศาสนา เมื่อแปลศัพท์ ปริพพาชก แปลว่า ผู้เที่ยวไป เป็นชื่อนักบวชนอกของพระพุทธศาสนา

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๕ ขุททกนิกาย สุตตนิบาต

908

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อย่าถามถึงชาติเลย จงถามถึงความประพฤติดีกว่า แล้วทรงแสดงคุณสมบัติของมุนี ที่แม้ เกิดในสกุลต่�่ำำ แต่ประพฤติดี ทำ�ำลายกิเลส ก็นับเป็นอาชาไนยได้ พราหมณ์เลื่อมใส แสดงตน เป็นอุบาสก ๓๑. มาฆสูตร (ว่าด้วยมาฆมาณพ) พระผู้มีพระภาคตรัสตอบคำ�ำถามของมาฆมาณพ เรื่องผู้ประสงค์บุญควรบูชายัญอย่างไร โดยทรงแสดงว่า ควรบูชาท่านผู้มีคุณสมบัติที่ดีงาม ละกิเลสได้ มาณพก็เลื่อมใส แสดงตนเป็นอุบาสก ๓๒. สภิยสูตร (ว่าด้วยสภิยปริพพาชก) สภิยปริพพาชกไปทูลถามพระผูม้ พร ี ะภาคเรือ่ ง คุณสมบัติของภิกษุ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบ ปริพพาชกขอบรรพชาอุปสมบทและได้สำ�ำเร็จ อรหัตตผล ๓๓. เสลสูตร (ว่าด้วยเสลพราหมณ์) เนื้อความอย่างเดียวกับเสลสูตร ที่ย่อไว้แล้ว หน้า ๖๔๘ ๓๔. สัลลสูตร (ว่าด้วยลูกศรคือความโศก) ส่วนใหญ่พรรณนาถึงชีวิตที่ใกล้ต่อความ ตายเข้าไปทุกขณะ เมื่อบุคคลถอนลูกศรได้ ก็จะไม่เศร้าโศก ได้นิพพาน ๓๕. วาเสฏฐสูตร (ว่าด้วยเสฏฐมาณพ) มีข้อความอย่างเดียวกับที่ย่อไว้แล้วหน้า ๖๕๖ ๓๖. โกกาลิกสูตร (ว่าด้วยพระโกกาลิกะ) มีความพ้องกับที่ย่อไว้แล้ว หน้า ๘๘๔ ๓๗. นาลกสูตร (ว่าด้วยพระนาลกะ) พระนาลกะ (ผู้เป็นน้องชายของอสิตดาบส) ถาม ปัญหาเรือ่ งโมเนยยปฏิบตั ิ (การปฏิบตั เิ พือ่ ความเป็นมุน)ี พระผูม้ พร ี ะภาคตรัสตอบแสดงคุณสมบัติ ของมุนี ๓๘. ทวยตานุปัสสนาสูตร (ว่าด้วยการพิจารณาธรรมะที่เป็นคู่) คือพิจารณาทุกข์พร้อม ด้วยเหตุให้ทกุ ข์เกิด พิจารณาความดับทุกข์ พรอ้ มทัง้ ข้อปฏิบตั ใิ ห้ถงึ ความดับทุกข์ เมือ่ พิจารณา เป็นคูอ่ ย่างนีอ้ ย่างไม่ประมาท มีความเพียร ก็จะได้บรรลุอรหัตตผลในปัจจบุ นั หรือถ้ายังมีกเิ ลส เหลือ ก็จะได้เป็นพระอนาคามี นอกจากนั้นได้ตรัสแสดงวิธีพิจารณาธรรมเป็นคู่อย่างพิสดาร วรรคที่ ๔ ชื่ออัฏฐกวรรค มี ๑๖ สูตร๑ ๓๙. กามสูตร (ว่าด้วยกาม) พรรณนาโทษของกามและสอนให้เว้นกาม เหมือนวิดน้�้ำำเรือ รั่วพาเรือให้ถึงฝั่งได้ ๑

มีเรือ่ งเล่าว่า พระโสณกุฏกิ ณ ั ณะ ได้เคยสวดพระสูตร ๑๖ สูตรนี้ ในที่พระพักตร์พระศาสดา อันแสดงว่ามีการท่องจำ�ำ พระสูตรมาแล้วแม้ในครั้งพุทธกาล ดูหน้า ๗

909

๔๐. คุหัฏฐกสูตร (ว่าด้วยข้อเปรียบเทียบมิให้ติดอยู่ในถ้�้ำำ) โดยใจความ ให้รู้ความจริง เรื่องกาม มีความรู้เท่า ไม่ติดไม่ยึดถือ ก็จะข้ามโอฆะได้ อนึ่ง คำ�ำว่า ถ้�้ำำ นั้น หมายถึง ร่างกาย ๔๑. ทุฏฐัฏฐกสูตร (ว่าด้วยมิให้ตดิ อยูใ่ นทิฏฐิอนั ชั่ว) แสดงว่ามุนไี ม่ตดิ อยูใ่ นทิฏฐิความ เห็น เพราะมีคุณธรรม จึงไม่ติดอัตตา หรือนิรัตตา (อนัตตา) ๔๒. สุทธฏั ฐกสูตร (ว่าด้วยมิให้ตดิ อยูใ่ นความบริสทธ ุ ทิ์ ี่คนเข้าใจผิดว่าจะมีได้ดว้ ยการ เห็น) มีบางคนเข้าใจว่า ความบริสุทธิ์ จะมีได้เพราะได้เห็นสิ่งนั้นสิ่งนี้ พระผูม้ ีพระภาคตรัสสอน มิให้ติดในสิ่งที่ได้เห็น ได้ฟัง เป็นต้น ๔๓. ปรมัฏฐกสูตร (ว่าด้วยมิให้ตดิ อยูใ่ นสิง่ ทีย่ อดเยีย่ มตามความเห็นผิด) ข้อสำ�ำคญ ั คือ ให้คลายทิฏฐิ อย่ายึดถือในสิ่งใด ๆ ๔๔. ชราสูตร (ว่าด้วยความแก่) แสดงว่าชีวิตน้อย ในที่สุดก็จะต้องตาย ไม่ควรยึดถือ คนที่เรารักตายไปแล้ว ก็ไม่ได้เห็นกัน เปรียบเหมือนการฝันไป ตื่นขึ้นก็ไม่เห็น ๔๕. ติสสเมตเตยยสูตร (ว่าด้วยติสสเมตเตยยมาณพ) พระผูม้ ีพระภาคตรัสสอนเรื่อง โทษของกาม ตรัสแนะนำ�ำให้ศึกษาความสงัด ๔๖. ปสูรสูตร (ว่าด้วยปริพพาชกชื่อปสูระ) ตรัสแสดงว่า ผู้ที่ติดอยู่ในความเห็น หรือ สัจจะเฉพาะอย่าง ย่อมโต้เถียงกันว่า ความบริสุทธิ์มีเฉพาะในลัทธิของตน แล้วตรัสแสดงโทษ ของความติดในทิฏฐิ ๔๗. มาคัณฑิยสูตร (ว่าด้วยมาคัณฑิยพราหมณ์) ตรัสแสดงให้เห็นความน่าเกลียดของ กายนี้ อันเต็มไปด้วยของโสโครก และตรัสสอนให้ละมานะความถือตัว ไม่ติดในกาม ไม่ยึดมั่น สัญญา (ความกำ�ำหนดหมายในใจ) และทิฏฐิความเห็น ๔๘. ปุราเภทสูตร (ว่าด้วยภายหลังความตาย) ตรัสสอนให้ละตัณหา ไม่มีความยึดถือ มีคำ�ำสอนไม่ให้ยึดอัตตาและนิรัตตา (อนัตตา) ทั้งสองด้วย ๔๙. กลหวิวาทสูตร (ว่าด้วยการทะเลาะวิวาท) ตรัสแสดงเหตุแห่งการทะเลาะวิวาท แล้ว ตรัสสอนให้ใช้ปัญญาพิจารณา เป็นผู้หลุดพ้น ไม่ทะเลาะวิวาทกับใคร ๕๐. จูฬวิยหู สูตร (ว่าด้วยการวิวาทกันเพราะทิฏฐิ สตู รเล็ก) ตรัสสอนให้เห็นว่า การติด ความคิดเห็นเป็นเหตุให้ทะเลาะวิวาทกันซึ่งควรจะแก้ไข ๕๑. มหาวิยหู สูตร (ว่าด้วยการวิวาทกันเพราะทิฏฐิ สตู รใหญ่) ตรัสสอนผลร้ายของการ วิวาทกันและสอนมิให้ยึดถือ

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๕ ขุททกนิกาย สุตตนิบาต

910

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๕๒. ตุวฏกสูตร (ว่าด้วยสันติบท คือทางแห่งความสงบ)๑ พระผู้มีพระภาคแสดงทาง แห่งความสงบและมีขอ้ ความเรือ่ งไม่มอี ตั ตา และนิรตั ตา (อนัตตา) และคุณธรรมอืน่ ๆ ทีเ่ ป็นไป เพื่อไม่ยึดถือ ๕๓. อัตตทัณฑสูตร (ว่าด้วยโทษของตน) ตรัสสอนให้เห็นโทษของการทะเลาะวิวาท และให้ตั้งอยู่ในคุณความดี ๕๔. สาริปุตตสูตร (ว่าด้วยพระสาริบุตร) แสดงการโต้ตอบระหว่างพระผู้มีพระภาคกับ พระสาริบุตรเรื่องคุณธรรมของภิกษุ วรรคที่ ๕ ชื่อปารายนวรรค (ว่าด้วยปัญหาของมานพ ๑๖ คนนับเป็นสูตรที่ ๕๕ - ๗๐) มี ๑๖ สูตร ในวรรคที่ ๕ นี้ แสดงการถามปัญหาของมาณพ ๑๖ คน ซึ่งพาวรีพราหมณ์แต่ง ปัญหาให้ศิษย์ของตน ๑๖ คนไปทูลถามพระผู้มีพระภาค เพื่อรู้ว่าจะเป็นผู้ตรัสรู้จริงหรือไม่ สูตรทั้งสิบหกจึงมีชื่อตามชื่อของมาณพทั้งสิบหก ซึ่งแต่ละสูตรแสดงคำ�ำถามและคำ�ำตอบ (เป็นคำ�ำฉันท์) ในที่น้จี ะแสดงชื่อมาณพทั้งสิบหกนั้นคือ (๑) อชิตะ (๒) ติสสเมตเตยยะ (๓) ปุณณกะ (๔) เมตตคู (๕) โธตกะ (๖) อุปสวี ะ (๗) นันทะ (๘) เหมกะ (๙) โตเทยยะ (๑๐) กัปปะ (๑๑) ชตุกณ ั ณี (๑๒) ภัทราวุธะ (๑๓) อุทยะ (๑๔) โปสาละ (๑๕) โมฆราช (๑๖) ปิงคิยะ (เมือ่ รวม ๑๖ สูตรนีเ้ ข้าด้วย จึงเป็น ๗๐ สูตร) (หมายเหตุ สาระสำ�ำคญ ั ในสุตตนิบาตนี้ สว่ นใหญ่แสดงคุณธรรมทีใ่ ห้หลุดพ้นจากทุกข์ ให้ดับกิเลสเพื่อบรรลุนพพ ิ าน แม้คำ�ำถามคำ�ำตอบของมาณพ ๑๖ คน ก็เป็นไปในเรื่องความหลุด พ้นแทบทั้งสิ้น) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๒๕

๑

ตามศัพท์ ตุวฏะ หรือ ตุวฏกะ แปลว่า เร็ว

เล่ม ๒๖ ขุททกนิกาย วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา พระไตรปิฎกเล่ม ๒๖ นี้ มีเรื่องใหญ่ แบ่งออกเป็น ๔ ส่วน คือ ๑. วิมานวัตถุ เรื่องวิมาน แสดงว่า ใครทำ�ำความดีอย่างไร ทำ�ำให้ได้วิมานอย่างไร ส่วน ใหญ่เป็นเรื่องที่พระมหาโมคคัลลานเถระถามเทพบุตร เทพธิดา ถึงอดีตกรรมที่ ส่งผลให้ได้เกิดในวิมานนั้น ๆ มีคำ�ำตอบของผู้ถูกถามเป็นราย ๆ ไป รวม ๘๕ ราย ๒. เปตวัตถุ เรื่องของเปรต คือผู้ล่วงลับไปแล้ว ได้รับทุกข์ทรมานในสภาพของเปรต มีลักษณะต่าง ๆ กัน ๕๑ เรื่อง ๓. เถรคาถา เป็นภาษิตทางธรรม มีคติเตือนใจของพระเถระต่าง ๆ รวม ๒๖๔ รูป ๔. เถรีคาถา เป็นภาษิตทางธรรม มีคติเตือนใจของพระเถรี (นางภิกษุณีผู้เป็นเถรี) รวม ๗๓ รูป

ขยายความ ๑. วิมานวัตถุ เรื่องการได้วมิ าน เรื่องถามตอบระหว่างพระมหาโมคคัลลานเถระ กับเทพบุตร เทพธิดา ผู้ได้วิมาน ต่าง ๆ กันนั้น แม้จะปรากฏว่ามีมากราย แต่ก็พอจะสรูปได้ว่า เป็นคำ�ำตอบแสดงผลดีของ การทำ�ำความดี เช่น การทำ�ำอัญชลีกรรมต่อท่านผู้มีศีลบ้าง การถวายทานบ้าง การรักษาศีลบ้าง การให้น้�้ำำดื่มบ้าง การจุดไฟเพื่อประโยชน์แก่คนไปมาในที่มืดบ้าง การฟังธรรมบ้าง การรักษา อุโบสถบ้าง การตั้งอยู่ในคุณธรรม เช่น ไม่โกรธบ้าง มีข้อพึงสังเกตก็คือ มิใช่แต่พระมหาโมคคัลลานะถามอย่างเดียว บางครั้งเทพบุตรนั้น ก็มาเฝ้าพระผูม้ ีพระภาค กราบทูล เล่าความในอดีตก็มี

๒. เปตวัตถุ เรื่องของเปรต ในเรื่องเปตวัตถุ หรือเรื่องของเปรตนี้ บางตอนก็เป็นคำ�ำสอนปรารภผู้ล่วงลับไปแล้ว โดยให้คติว่าควรทำ�ำบุญอุทิศไปให้เปรตเหล่านั้น (คำ�ำว่า เปรต แปลว่า ผู้ล่วงลับไปแล้วทั่ว ๆ ไป กับอีกอย่างหนึ่ง หมายถึงผู้เกิดในสภาพที่ได้รับความทุกข์ทรมานที่เรียกกันว่าเปรต) บางครั้ง พระเถระบางรูปไปพบเปรตอยู่ในลักษณะงดงามดีทุกอย่าง แต่ปากที่หนอนไต่ มีกลิ่นเหม็น เมื่อไต่ถามเปรตนั้นก็เล่าว่า ตนเคยเป็นสมณะพูดชั่วไม่สำ�ำรวมปาก แต่มีความเพียรดี จึงมีผล

912

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เป็นอย่างนี้ เปรตบางตนกินอุจจาระ ปัสสาวะ เลือด หนอง (กินอะไรเข้าไป พอถึงปากก็กลาย เป็นของโสโครกเหล่านั้น) เป็นผลของการที่ด่าสมณพราหมณ์ เมื่อสามีเคยให้ทาน แต่ตน ไม่เห็นด้วย คำ�ำด่านั้นว่า เจ้าจงกินของไม่สะอาด คืออุจจาระ ปัสสาวะ เลือด หนอง เป็นต้น

๓. เถรคาถา ภาษิตของพระเถระ ได้กล่าวแล้วว่า เถรคาถา ว่าด้วยภาษิต อันเป็นคติสอนใจของพระเถระต่าง ๆ ถึง ๒๖๔ รูป ในที่น้จี ักนำ�ำมากล่าวเป็นตัวอย่าง ๑๐ รูป คือ (๑) ภาษิตของพระสุภูติเถระ ”เรามุงกระท่อมแล้ว ไม่มีลมพัดผ่านเป็นสุข (มีความหมายว่า ป้องกันจิตใจมิให้ กิเลสรั่วรดได้) ฝนจงตกตามสบายเถิด จิตของเราตั้งมั่นดีแล้ว หลุดพ้นแล้ว เราอยู่อย่างมี ความเพียร ฝนจงตกเถิด„ (๒) ภาษิตของพระมหาโกฏฐิตเถระ ”ผู้สงบระงับ ยินดี (ในธรรม) พูดเป็นคติ ไม่ฟุ้งสร้าน ย่อมกำ�ำจัดบาปธรรมเสียได้ เหมือนลมพัด ทำ�ำให้ใบไม้ร่วง ฉะนั้น„ (๓) ภาษิตของพระอชิตเถระ ”เราไม่มคว ี ามกลัวในความตาย ไม่มคว ี ามใคร่ในชีวติ เราจักมีสติสมป ั ชัญญะ ทอดทิง้ กายของตนไป (ตายอย่างมีความรู้เท่าและมีสติ)„ (๔) ภาษิตของพระโสปากเถระ ”บุคคลพึงเป็นผู้ฉลาดในบุตรซึ่งเป็นที่รักคนเดียวฉันใด ก็พึงเป็นผู้ฉลาดในสัตว์มี ชีวิตทั้งปวงฉันนั้นเถิด (พึงมีความรู้สึกในผู้อื่นเหมือนบุตรที่รักคนเดียวของตน จะได้ไม่คิด เบียดเบียน และจะได้เห็นอกเห็นใจ)„ (๕) ภาษิตของพระปุณณเถระ ”ศีลเป็นสิ่งเลิศในโลกนี้ แต่ผู้มีปัญญา นับเป็นผู้สูงสุด บุคคลย่อมชนะทั้งในมนุษย์ และในเทพทั้งหลาย เพราะศีล และปัญญา„ (๖) ภาษิตของพระนีตเถระ ”หลับตลอดคืน ยินดีในความคลุกคลีด้วยหมู่ตลอดวัน ผู้มีปัญญาทรามจักทำ�ำที่สุด แห่งทุกข์ได้เมื่อไรกัน„

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๖ ขุททกนิกาย เถรีคาถา

913

(๗) ภาษิตของพระอุตตรเถระ ”ภพ (ความมีความเป็น) ใด ๆ ทีเ่ ป็นของเทีย่ งย่อมไม่มี แม้สงั ขาร (สิง่ ที่ปจจ ั ยั ปรุงแต่ง) ใด ๆ ที่เป็นของเที่ยงก็ไม่มี ขันธ์เหล่านั้นเกิดขึ้นและเคลื่อน (แปรปรวน) ในกาลต่อ ๆ ไป เรารู้ โทษนี้แล้ว จึงไม่ต้องการภพ แล่นออกจากกามทั้งหลาย บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะ„ (๘) ภาษิตของพระปุณณมาสเถระ ”เราละนีวรณ์ (กิเลสอันกั้นจิตมิให้บรรลุความดี) ๕ ประการแล้ว เพื่อบรรลุธรรมอัน ปลอดโปร่ง จากกิเลสเครื่องผูกมัด จึงจับแว่นธรรมคือญาณทัสสนะของตนส่องดูกายนี้หมด ทั้งภายในภายนอก กายก็ปรากฏว่างเปล่าทั้งภายในภายนอก„ (๙) ภาษิตของพระหาริตเถระ ”ผู้ใดปรารถนาจะทำ�ำกิจที่ควรทำ�ำก่อนในภายหลัง ผู้นั้นย่อมถูกกำ�ำจัดจากฐานะอันเป็น สุข และย่อมเดือดร้อนในภายหลัง พึงพูดสิ่งที่ทำ�ำได้ ไม่พึงพูดสิ่งที่ทำ�ำไม่ได้ บัณฑิตย่อม กำ�ำหนดรู้ผู้ไม่ทำ�ำ ดีแต่พูด พระนิพพานที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว ไม่มีความ เศร้าโศก ไม่มีธุลี ปลอดโปร่ง ไม่มีความทุกข์ เป็นสุขดีหนอ„ ”พระพุทธเจ้าได้เสด็จไปสู่แม่น้�้ำำเนรัญชราเพื่อประโยชน์แก่เรา เราได้ฟังธรรมของ พระองค์แล้วเปลื้องความเห็นผิดได้ เราได้บูชายัญทั้งสูงทั้งต่�่ำำและบูชาไฟ เป็นบุถุชนผู้เหมือน มืดบอด สำ�ำคัญว่านั่นเป็นความบริสุทธิ์ เราวิ่งไปตามความยึดถือทิฏฐิ หลงไปเพราะความ ยึดถือ สำ�ำคัญความไม่บริสุทธิ์ว่าเป็นความบริสุทธิ์ จึงเป็นคนบอดคนเขลา เราละมิจฉาทิฏฐิได้ แล้ว ทำ�ำลายภพทั้งปวงได้แล้ว เราบูชาไฟที่ควรแก่ทักษิณา (บูชาบุคคลผู้มีคุณธรรม) นมัสการ พระตถาคต เราละความหลงทั้งปวงแล้วทำ�ำลายภวตัณหา (ความทะยานอยากในภพ) ได้แล้ว สิ้นความเวียนเกิดแล้ว ไม่มีการเกิดอีก„

๔. เถรีคาถา ภาษิตของพระเถรี ได้กล่าวแล้วว่า เถรีคาถา ว่าด้วยภาษิต อันเป็นคติสอนใจของพระเถรี คือนางภิกษุณี ต่าง ๆ จำ�ำนวน ๗๓ รูป ในที่นี้ จักนำ�ำมากล่าวเป็นตัวอย่าง ๑๐ รูปเช่นกัน

ขุททกนิกาย

(๑๐) ภาษิตของพระนทีกสสป ั เถระ

914

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๑) ภาษิตของพระนางปุณณาเถรี ”ดูก่อนปุณณา๑ เธอจงเต็มไปด้วยธรรมทั้งหลาย เหมือนดวงจันทร์วันขึ้น ๑๕ ค่�่ำำ จงทำ�ำลายกองแห่งความมืดด้วยปัญญาอันบริบูรณ์„ (๒) ภาษิตของพระนางติสสาเถรี ”ดูก่อนติสสา เธอจงศึกษาตามข้อที่ควรศึกษา กิเ ลสเครื่ องผู กมัดอย่ าก้าวล่ว ง (เอาชนะ) เธอได้ เธอจงเปลื้องตนจากเครื่องผูกมัดทั้งปวง ไม่มีอาสวะ (กิเลสที่ดองสันดาน) เทีย่ วไปในโลก„ (๓) ภาษิตของพระนางมิตตาเถรี ”เธอบวชด้วยศรัทธาแล้ว พึงยินดีในมิตรว่าเป็นมิตร จงเจริญกุศลธรรม เพื่อบรรลุ ธรรมอันปลอดโปร่งจากเครื่องผูกมัด„ (๔) ภาษิตของพระนางอุปสมาเถรี ”ดูก่อนอุปสมา เธอจงข้ามโอฆะอันเป็นที่ต้ังแห่งมาร อันข้ามได้โดยยาก จงชนะ มารพร้อมทั้งเสนา ทรงไว้ซึ่งร่างกายนี้เป็นร่างกายสุดท้าย (อย่าเกิดอีก)„ (๕) ภาษิตของพระนางสุมนาเถรี ”เห็นธาตุทงั้ หลายโดยความเป็นทุกข์แล้ว ก็อย่าให้ความเกิดมาหาอีก คลายความพอใจ ในภพแล้ว เธอก็จักสงบระงับเที่ยวไป„ (๖) ภาษิตของพระอุตตราเถรี ”เราสำ�ำรวมกาย วาจา ใจ แล้วถอนตัณหาพร้อมทั้งรากได้ จึงเป็นผู้ดับเย็นแล้ว„ (๗) ภาษิตของพระนางธัมมาเถรี ”เราเที่ยวบิณฑบาต ถือไม้เท้า มีกำ�ำลังน้อย มีตวส ั ั่นเทา ล้มลงบนดินในที่นั้น เห็นโทษ ในกายแล้ว จิตของเราก็หลุดพ้น„

๑

เป็นภาษิตสอนใจตนเอง จึงเรียกชื่อตนเอง มีหลายรายที่เป็นคำ�ำสอนปรารภชื่อแล้วให้มีคุณธรรมสมตามชื่อ

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๖ ขุททกนิกาย เถรีคาถา

915

(๘) ภาษิตของพระนางสังฆาเถรี ”เราละเรือนบวชแล้ว ละบุตร และสัตว์เลี้ยงอันเป็นที่รัก ละราคะ โทสะ หน่ายอวิชชา แล้ว ถอนตัณหาพร้อมทั้งรากเสียได้ จึงเป็นผู้สงบระงับดับเย็น„ (๙) ภาษิตของพระนางอภยมาตาเถรี ”แน่ะแม่ เธอจงพิจารณาดูกายนี้ อันไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น เบื้องบนแต่พื้นเท้า ขึ้นมา เบื้องต่�่ำำแต่กระหม่อมผมลงไป เมื่อทำ�ำอยู่อย่างนี้ ก็จะถอนความกำ�ำหนัดยินดีทั้งปวง ถอนความเร่าร้อนได้ ก็จะเป็นผู้ดับเย็น„ (๑๐) ภาษิตของพระนางทันติกาเถรี ”เราออกจากที่พักกลางวันบนเขาคิชฌกูฏ ได้เห็นช้างข้ามขึ้นจากน้�้ำำที่ริมฝั่งแม่น้�้ำำ ชาย (คนหนึ่ง) ถือขอ พูดว่า ส่งเท้ามา ช้างก็เหยียดเท้าให้ เขาก็ขึ้นสู่ช้าง ครั้นเห็นสัตว์ที่ยัง มิได้ฝึก ถูกฝึกแล้ว ไปสู่อำ�ำนาจมนุษย์ได้ จากที่นั้นเราจึงไปสู่ป่าทำ�ำจิตให้ตั้งมั่น (ฝึกตนเอง ดูบ้าง)„ หมายเหตุ : ในเถรีคาถานี้ ภาษิตบางตอนเป็นพระพุทธภาษิตตรัสสอนก็มี เช่น ที่ ตรัสสอนพระนางรูปนันทา

ขุททกนิกาย

จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๒๖

เล่ม ๒๗ ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑ (ในเล่ม ๒๗ นี้ อันเป็นภาคแรกของชาดก ได้กล่าวถึงคำ�ำสอนทางพระพุทธศาสนา อันมีลักษณะเป็นนิทานสุภาษิต แต่ในตัวพระไตรปิฎก ไม่มีเล่าเรื่องไว้ มีแต่คำ�ำสุภาษิต รวมทั้ง คำ�ำโต้ตอบในนิทาน เรื่องละเอียดมีเล่าไว้ในอรรถกถา คือหนังสือที่แต่งขึ้นอธิบายพระไตรปิฎก อีกต่อหนึ่ง คำ�ำว่า ชาตก หรือชาดก แปลว่า ผู้เกิด คือเล่าถึงการที่พระพุทธเจ้าทรงเวียนว่าย ตายเกิด ถือเอากำ�ำเนิดในชาติต่าง ๆ ได้พบปะผจญกับเหตุการณ์ดีบ้าง ชั่วบ้าง แต่ก็ได้พยายาม ทำ�ำความดีติดต่อกันมากบ้าง น้อยบ้างตลอดมา จนเป็นพระพุทธเจ้าในชาติสุดท้าย กล่าวอีก อย่างหนึ่ง จะถือว่าเรื่องชาดกเป็นวิวัฒนาการแห่งการบำ�ำเพ็ญคุณงามความดีของพระพุทธเจ้า ตั้งแต่ยังเป็นพระโพธิสัตว์อยู่ก็ได้ ในอรรถกถาแสดงด้วยว่า ผู้นั้นผู้น้ีกลับชาติมาเกิดเป็นใคร ในสมัยพระพุทธเจ้า แต่ในบาลีพระไตรปิฎกกล่าวถึงเพียงบางเรื่อง เพราะฉะนั้น สาระสำ�ำคัญ จึงอยูท่ ี่คุณงามความดีและอยู่ที่คติธรรมในนิทานนั้น ๆ อนึ่ง เป็นที่ทราบกันว่า ชาดกทั้งหมด มี ๕๕๐ เรื่อง แต่เท่าที่ได้ลองนับดูแล้ว ปรากฏว่าในเล่ม ๒๗ มี ๕๒๕ เรื่อง ในเล่ม ๒๘ มี ๒๒ เรื่อง รวมทั้งสิ้นจึงเป็น ๕๔๗ เรื่อง ขาดไป ๓ เรื่อง แต่การขาดไปนั้นน่าจะเป็นด้วยในบางเรื่อง มีนิทานซ้อนนิทาน และไม่ได้นับเรื่องซ้อนแยกออกไปก็เป็นได้ อย่างไรก็ตาม จำ�ำนวนที่นับได้ จัดว่า ใกล้เคียงมาก วิธีจัดระเบียบชาดกนั้น จัดตามจำ�ำนวนคำ�ำฉันท์น้อยขึ้นไปหามาก และตั้งชื่อหมวดหมู่ ตามจำ�ำนวนคำ�ำฉันท์น้นั คือ เอกนิบาตชาดก ชาดกที่ชมุ นุมคำ�ำฉันท์บทเดียว มี ๑๕๐ เรื่อง ทุกนิบาตชาดก ชาดกที่ชมุ นุมคำ�ำฉันท์ ๒ บท มี ๑๐๐ เรื่อง ติกนิบาตชาดก ชาดกที่ชมุ นุมคำ�ำฉันท์ ๓ บท มี ๕๐ เรื่อง ดังนี้เป็นต้น ในเล่ม ๒๗ มีจนถึงจัตตาลีสนิบาตชาดก (ชาดกทีช่ มุ นุมคำำ� ฉันท์ ๔๐ บท มี ๕ เรือ่ ง) ส่วนเล่ม ๒๘ มีชุมนุมคำ�ำฉันท์ ๕๐ บท ๖๐ บท ๗๐ บท ๘๐ บท และมีมหานิบาต คือชุมนุม เรื่องใหญ่ ๑๐ เรื่อง อันมีมหาเวสสันดรชาดกเป็นเรื่องสุดท้าย เป็นอันว่าพระไตรปิฎกที่ว่าด้วยเรื่องชาดกคือคำ�ำสอนแบบเล่านิทานคติธรรมนี้ มีอยู่ ๒ เล่ม คือ เล่ม ๒๗ และเล่ม ๒๘ ส่วนอรรถกถา คือหนังสือที่แต่งขึ้นภายหลัง ขยายความ เล่านิทานให้พิสดารออกไปนั้นมีถึง ๑๐ เล่ม แสดงว่าเป็นเรื่องใหญ่มาก แต่แม้เช่นนั้นก็มี ชาวต่างประเทศแปลและพิมพ์เป็นภาษาอังกฤษไว้เรียบร้อยแล้ว รวม ๖ เล่มใหญ่ คือฉบับ มหาวิทยาลัย เคม บริดจ์ พิมพ์ครั้งแรกเมื่อ ค.ศ. ๑๘๙๕ คือ ๘๐ ปีเศษมาแล้ว นอกจากนั้น ยังมีสำ�ำนวนอื่นอีก ๒ สำ�ำนวน คือสำ�ำนวนของ ริส เดวิดส์ แปลไว้ ๔๐ เรื่อง สำ�ำนวนของแฟรนซิส กับ ธอมัส แปลไว้ ๑๑๔ เรื่อง

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๗ ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑

917

ในการย่อนี้จะไม่นำ�ำนิทานในอรรถกถามาเล่าเลย แต่จะเลือกนำ�ำภาษิตคติธรรมซึ่ง ปรากฏในพระไตรปิฎก เล่ม ๒๗ มาแปลให้เห็นเนื้อหาแห่งคำ�ำสอนสัก ๑๐ บท จากชาดก ต่าง ๆ ดังต่อไปนี้)

๑. อปัณณกชาดก ”คนบางคนกล่าวฐานะที่ไม่ผิด นักตรึก (นักตรรกวิทยา) กล่าวฐานะที่ ๒ บัณฑิต รู้เนื้อความนั้นแล้ว พึงถือเอาเฉพาะฐานะที่ไม่ผิด„ (หมายเหตุ : ภาษิตนี้แสดงให้เห็นหลักทางพระพุทธศาสนา ที่ให้ถือความจริงที่ แน่นอน เรื่องของการคิดคาดคะเน หรือการเดา ซึ่งเป็นฐานะที่ ๒ นั้นมิใช่คติที่พึงยึดถือ พูด ง่าย ๆ ว่า ทางพระพุทธศาสนารับรองเฉพาะความจริงที่ประจักษ์ชัด ไม่ยอมเดาในเรื่องใด ๆ)

๒. วัณณุปถชาดก ”พ่อค้าเกวียนทั้งหลาย ไม่เกียจคร้าน ขุด (หาน้�้ำำอยู่) ในทางทราย ก็ได้พบน้�้ำำใน เนินทราย (ในทะเลทราย) นั้น ท่านผู้เป็นมุนีก็เช่นกัน เป็นผู้ประกอบด้วยกำ�ำลังคือความเพียร ไม่เกียจคร้าน พึงประสบความสงบแห่งหทัยได้„

๓. จุลลกเสฏฐิชาดก ”ผู้มีปัญญาพิจารณา (เหตุผล) ย่อมตั้งตนได้ด้วยทรัพย์อันเป็นต้นทุนแม้น้อย เหมือนคนก่อไฟกองน้อย (ให้เป็นกองใหญ่) ฉะนั้น„ ”ถ้าสัตว์ทั้งหลายรู้อย่างนี้ว่า ความเกิดนี้เป็นทุกข์ ผูม้ ีชีวิตจึงไม่พึงเบียดเบียนผูม้ ีชวี ิต ด้วยกัน เพราะผู้ทำ�ำร้าย ผู้มีชวี ิตย่อมเศร้าโศก„

๕. ติตถชาดก ”ดูก่อนนายสารถี ท่านจงนำ�ำม้าไปดื่มน้�้ำำที่ท่าอื่นบ้างสิ คนเรายังเบื่อข้าวปายาสที่ กินซ้�้ำำ ๆ ได้„ (หมายเหตุ : เป็นคำ�ำแนะนำ�ำของบัณฑิตให้นำ�ำม้าของพระราชา ซึ่งไม่ยอมลงดื่มน้�้ำำใน ท่าน้�้ำำที่จำ�ำเจ โดยให้นำ�ำไปดื่มที่ท่าอื่นดูบ้าง เพราะคนเรายังรู้จักเบื่ออาหารที่กินซ้�้ำำ ๆ คติของ เรื่องนี้คือให้แก้ไขเรื่องต่าง ๆ อย่างใช้ปัญญา)

ขุททกนิกาย

๔. มตกภัตตชาดก

918

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๖. นันทิวิสาลชาดก ”ควรกล่าวแต่วาจาที่น่าพอใจเท่านั้น ไม่ควรกล่าววาจาที่ไม่น่าพอใจในกาลไหน ๆ เมื่อเศรษฐีกล่าวคำ�ำที่น่าพอใจ โค (นันทิวิสาล) ได้ลากภาระหนักไปได้ ทำ�ำให้เศรษฐีได้ทรัพย์ และเอิบอิ่มใจ เพราะเหตุนั้น„

๗. สัมโมทมานชาดก ”นกทั้งหลายชื่นชมต่อกัน (สามัคคีกัน) ก็พาเอาข่ายไปได้ เมื่อใดนกเหล่านั้นทะเลาะ กัน เมื่อนั้นก็มาสู่อำ�ำนาจของเรา„ (หมายเหตุ นายพรานพูดเมื่อนกกระจาบติดข่ายเพราะทะเลาะและเกี่ยงแย่งกัน ไม่เหมือนคราวแรก ๆ ที่ยังสามัคคีกัน บินขึ้นพร้อมกับนำ�ำเอาข่ายที่ดักไว้ไปติดบนต้นไม้และ รอดชีวิตไปได้)

๘. ทุมเมธชาดก ”คนมีปัญญาทรามได้ยศแล้ว ย่อมประพฤติสิ่งที่เป็นความพินาศแก่ตน ย่อมปฏิบัติ เพื่อเบียดเบียนทั้งตนเองและคนอื่น„

๙. สุวัณณหังสชาดก ”พึงยินดีตามที่ได้ เพราะว่าความโลภเกินไปเป็นความชั่ว เช่น เรื่องคนจับพญาหงส์ เลยเสื่อมจากทอง„ (หมายเหตุ คือเรื่องโลภมากลาภหาย เดิมได้ขนทองซึ่งหงส์ทองมาสลัดให้ แต่คิด โลภมาก จับหงส์ไว้ แล้วถอนขนหมดทั้งตัว ขนที่เคยเป็นทองก็เลยกลายเป็นขนนกธรรมดาไป)

๑๐. อุภโตภัฏฐชาดก ”ตาก็แตก ผ้าก็หาย ทั้งยังทะเลาะกันในเรือนของเพื่อนบ้าน เขามีการงานอันถูก ประทุษร้ายทั้งสองทาง คือทั้งในน้�้ำำและบนบก„ (หมายเหตุ เป็นเรื่องของสองผัวเมียชาวประมง ผัวตกเบ็ดติดตอ นึกว่าได้ปลาใหญ่ เกรงว่าเพื่อนบ้านจะขอ จึงสั่งให้ลูกไปบอกกับเมียให้ไปเที่ยวทะเลาะกับเพื่อนบ้าน ตัวเอง ดึงสายเบ็ด แต่ดึงไม่ขึ้น จึงเปลื้องผ้าทิ้งไว้บนฝั่ง ลงไปงมถูกตอตำ�ำตาแตก ครั้นขึ้นมา ก็ไม่มี ผ้าจะนุ่ง เพราะมีใครขโมยไปแล้ว ทางบ้านก็แตกกับเพื่อนบ้านหมด เพราะเมียไปทะเลาะตาม คำ�ำสั่งเรียบร้อยแล้ว) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๒๗

เล่ม ๒๘ ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒ ในเล่มที่แล้วมีเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ รวมกันถึง ๕๒๕ เรื่อง แต่ในเล่มนี้มีเพียง ๒๒ เรื่อง เพราะเป็นเรื่องยาว ๆ ทั้งนั้น ๑๒ เรื่องแรกเป็นเรื่องที่มีคำ�ำฉันท์ เรื่องละ ๕๐ บท ๓ เรื่อง ๖๐ บท ๒ เรื่อง ๗๐ บท ๒ เรื่อง ๘๐ บท ๕ เรื่อง ส่วน ๑๐ เรือ่ งหลัง คือเรือ่ งที่เรียกว่า มหานิบาตชาดก แปลว่า ชาดกที่ชมุ นุมเรือ่ งใหญ่ หรือที่โบราณเรียกว่า ทศชาติ คือเรื่อง ๑๐ ชาติ ซึ่งในที่น้จี ะออกนาม พร้อมทั้งกล่าวใจความย่อ ทั้งสิบเรื่อง ดังต่อไปนี้

๑. เตมิยชาดก ชาดกเรื่องนี้แสดงถึงการบำ�ำเพ็ญเนกขัมมบารมี คือการออกบวชหรือออกจากกาม เล่าเรื่องเตมิยราชกุมารเกรงการที่จะได้ครองราชสมบัติ เพราะทรงสลดพระหฤทัยที่เห็น ราชบุรุษลงโทษโจรตามพระราชดำ�ำรัสของพระราชา เช่น เฆี่ยนพันครั้งบ้าง เอาหอกแทงบ้าง เอาหลาวเสียบบ้าง จึงใช้วิธีแสร้งทำ�ำเป็นง่อยเปลี้ย หูหนวก เป็นใบ้ไม่พูดจากับใคร แม้จะถูก ทดลองต่าง ๆ ก็อดกลั้นไว้ ไม่ยอมแสดงอาการพิรุธให้ปรากฏ ทั้งนี้เพื่อจะเลี่ยงการครอง ราชสมบัติ พระราชาปรึกษาพวกพราหมณ์ ก็ได้รับคำ�ำแนะนำ�ำให้นำ�ำราชกุมารไปฝังเสีย พระ ราชมารดาทรงคั ด ค้ า นไม่ สำ�ำ เร็ จ ก็ ทู ลข อให้ พร ะราชกุ ม ารครองราชย์ สัก ๗ วั น แต่ พร ะ ราชกุมารก็ไม่ยอมพูด ต่อเมื่อ ๗ วันแล้ว สารถีนำ�ำราชกุมารขึ้นสู่รถไปเพื่อจะฝังตามรับสั่งของ พระราชา ขณะที่ขุดหลุมอยู่ พระราชกุมารก็เสด็จลงจากรถ ตรัสปราศรัยกับนายสารถี แจ้ง ความจริงใจให้ทราบว่า มีพระประสงค์จะออกบวช สารถีเลื่อมใสในคำ�ำสอนขอออกบวชด้วย จึงตรัสสั่งให้นำ�ำรถกลับไปคืนก่อน สารถีนำ�ำความไปเล่าถวายพระราชมารดา พระราชบิดาให้ ทรงทราบ ทั้งสองพระองค์พร้อมด้วยอำ�ำมาตย์ราชบริพารจึงเสด็จออกไปหา เชิญให้พระ ราชกุมารเสด็จกลับไปครองราชสมบัติ แต่พระราชกุมารกลับมาถวายหลักธรรมให้ยินดีใน เนกขัมมะ คือ การออกจากกาม พระชนกชนนีพร้อมด้วยบริวารทรงเลื่อมใสในคำ�ำสอน ก็เสด็จ ออกผนวชและบวชตาม และได้มีพระราชาอื่นอีกเป็นอันมากสดับพระโอวาทขอออกผนวชตาม

๒. มหาชนกชาดก ชาดกเรื่องนี้แสดงถึงการบำ�ำเพ็ญวิริยบารมี คือความพากเพียร ใจความสำ�ำคัญ คือ พระมหาชนกราชกุมารเดินทางไปทางทะเล เรือแตก คนทั้งหลายจมน้�้ำำตายบ้าง เป็นเหยื่อ ของสัตว์น้�้ำำบ้าง แต่ไม่ทรงละความอุตสาหะ ทรงว่ายน้�้ำำโดยกำ�ำหนดทิศทางแห่งกรุงมิถิลา

920

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ในที่สุดก็ได้รอดชีวิตกลับไปถึงกรุงมิถิลาได้ครองราชสมบัติ ชาดกเรื่องนี้เป็นที่มาแห่งภาษิต ที่ว่า เป็นชายควรเพียรร่�่ำำไปอย่าเบื่อหน่าย (ความเพียร) เสีย เราเห็นตัวเองเป็นได้อย่างที่ ปรารถนา ขึ้นจากน้�้ำำมาสู่บกได้

๓. สุวัณณสามชาดก ชาดกเเรื่องนี้แสดงถึงการบำ�ำเพ็ญเมตตาบารมี คือการแผ่ไมตรีจิตคิดจะให้สัตว์ ทั้งปวงเป็นสุขทั่วหน้า มีเรื่องเล่าว่า สุวรรณสามเลี้ยงมารดาบิดาของตนซึ่งเสียจักษุในป่า และ เนื่องจากเป็นผู้มีเมตตาปรารถนาดีต่อผู้อื่น หมู่เนื้อก็เดินตามแวดล้อมไปในที่ต่าง ๆ วันหนึ่ง ถูกพระเจ้ากรุงพาราณสีช่ือปิลยักษ์ยิงเอาด้วยธนู ด้วยเข้าพระทัยผิด ภายหลังเมื่อทราบว่าเป็น มาณพผู้เลี้ยงมารดาบิดา ก็สลดพระทัย จึงไปจูงมารดาบิดาของสุวรรณสามมา มารดาบิดา ของสุ วรร ณสามก็ ตั้ ง สั จจ กิ ริ ย า อ้ า งคุ ณ ความดี ข องสุ วรร ณสามขอให้ พิ ษ ของศรหมดไป สุวรรณสามก็ฟื้นคืนสติ และได้สอนพระราชา แสดงคติธรรมว่า ผู้ใดเลี้ยงมารดาบิดาโดย ธรรม แม้เทวดาก็ย่อมรักษาผู้นั้น ย่อมมีคนสรรเสริญในโลกนี้ ละโลกนี้ไปแล้วก็บันเทิงใน สวรรค์ ต่อจากนั้นเมื่อพระราชาขอให้สั่งสอนต่อไปอีก ก็สอนให้ทรงปฏิบัติธรรมปฏิบัติชอบ ในบุคคลทั้งปวง

๔. เนมิราชชาดก ชาดกเรื่องนี้แสดงถึงการบำ�ำเพ็ญอธิฏฐานบารมี คือความตั้งใจมั่นคง มีเรื่องเล่าว่า เนมิราชกุมาร ได้ขึ้นครองราชย์สืบสันตติวงศ์ต่อจากพระราชบิดา ทรงบำ�ำเพ็ญคุณงามความดี เป็นที่รักของมหาชน และในที่สุด เมื่อทรงพระชราก็ทรงมอบราชสมบัติแก่พระราชโอรส เสด็จออกผนวชเช่นเดียวกับที่พระราชบิดาของพระองค์เคยทรงบำ�ำเพ็ญมา

๕. มโหสธชาดก๑ ชาดกเรื่องนี้แสดงถึงการบำ�ำเพ็ญปัญญาบารมี คือความรู้ทั่วถึงสิ่งที่ควรรู้ มีเรื่องเล่า ว่า มโหสธบัณฑิตเป็นที่ปรึกษาหนุ่มของพระเจ้าวิเทหะแห่งกรุงมิถิลา ท่านมีความฉลาดรู้ สามารถแนะนำ�ำในปัญหาต่าง ๆ ได้อย่างถูกต้องรอบคอบ เอาชนะที่ปรึกษาอื่น ๆ ที่ริษยา ใส่ความ ด้วยความดีไม่พยาบาทอาฆาต ครั้งหลังใช้อุบายป้องกันพระราชาจากราชศัตรู และ จับราชศัตรูซ่งึ เป็นกษัตริยพร ์ ะนครอื่นได้ ๑

ฉบับพม่าเป็นอุมังคชาดก อรรถกถาเขียนว่า ”มโหสถ„ ตลอด

สุตตันตปิฎก เล่ม ๒๘ ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒

921

๖. ภูรทิ ัตตชาดก ชาดกเรื่องนี้แสดงถึงการบำ�ำเพ็ญศีลบารมี คือการรักษาศีล มีเรื่องเล่าว่า ภูริทัตต นาคราชไปจำ�ำศีลอยูร่ ิมฝั่งแม่น้�้ำำยมุนา ยอมอดทนให้หมองูจับไปทรมานต่าง ๆ ทั้ง ๆ ที่สามารถ จะทำ�ำลายหมองูได้ดว้ ยฤทธิ์ มีใจมั่นต่อศีลของตน ในที่สุดก็ได้อิสรภาพ

๗. จันทกุมารชาดก ชาดกเรื่องนี้แสดงถึงการบำ�ำเพ็ญขันติบารมี คือความอดทน มีเรื่องเล่าว่า จันทกุมาร เป็ น โอรสของพระเจ้ า เอกราช เคยช่ ว ยประชาชนให้ พ ้ น จากคดี ซึ่ ง กั ณ ฑหาลพราหมณ์ ราชปุโรหิตาจารย์รับสินบนตัดสินไม่เป็นธรรม ประชาชนก็พากันเลื่อมใสเปล่งสาธุการ ทำ�ำให้ กัณฑหาลพราหมณ์ผูกอาฆาตในพระราชกุมาร เมื่อพระเจ้าเอกราชทรงพระราชสุบิน เห็น ดาวดึงสเทวโลก เมื่อตื่นบรรทมทรงใคร่จะทราบทางไปสู่เทวโลก ตรัสถามกัณฑหาลพราหมณ์ จึงเป็นโอกาสให้พราหมณ์แก้แค้นด้วยการกราบทูลแนะให้ตัดพระเศียรพระโอรสธิดา เป็นต้น บูชายัญ พระเจ้าเอกราชเป็นคนเขลา ก็ส่ังจับพระราชโอรส ๔ พระองค์ พระราชธิดา ๔ พระองค์ ไปที่พระลานหลวง เพื่อเตรียมประหารบูชายัญ นอกจากนั้นยังสั่งจับพระมเหสี ๔ พระองค์ และคนอื่น ๆ อีก เพื่อเตรียมประหารเช่นกัน แม้ใครจะทัดทานขอร้องก็ไม่ได้ผล ร้อนถึงท้าวสักกะ (พระอินทร์) ต้องมาข่มขู่และชี้แจงให้หายเข้าใจผิดว่า วิธีน้ีไม่ใช่ทางไป สวรรค์ มหาชนจึงรุมฆ่าพราหมณ์ปุโรหิตนั้นและเนรเทศพระเจ้าเอกราช แล้วกราบทูลเชิญ จันทกุมารขึ้นครองราชย์ ชาดกเรื่องนี้แสดงถึงการบำ�ำเพ็ญอุเบกขาบารมี คือการวางเฉย มีเรื่องเล่าว่า พรหม นารทะช่วยเปลื้องพระเจ้าอังคติราชให้กลับจากความเห็นผิด มามีความเห็นชอบตามเดิม (ความเห็นผิดนั้นเป็นไปในทางว่าสุขทุกข์เกิดเองไม่มีเหตุ คนเราเวียนว่ายตายเกิด หนักเข้า ก็บริสุทธิ์ได้เอง ซึ่งเรียกว่าสังสารสุทธิ)

๙. วิธุรชาดก ชาดกเรื่องนี้แสดงถึงการบำ�ำเพ็ญสัจจบารมี คือความสัตย์ มีเรื่องเล่าถึงวิธุรบัณฑิต ซึ่งเป็นผู้ถวายคำ�ำแนะนำ�ำประจำ�ำราชสำ�ำนัก พระเจ้าธนัญชัยโกรัพยะเป็นผู้ที่พระราชาและ ประชาชนรักใคร่เคารพนับถือมาก ครั้งหนึ่งปุณณกยักษ์มาท้าพระเจ้าธนัญชัยโกรัพยะเล่นสกา ถ้าตนแพ้จักถวายมณีรัตนะอันวิเศษ ถ้าพระราชาแพ้ ก็จะพระราชทานทุกสิ่งที่ต้องการ เว้นแต่

ขุททกนิกาย

๘. นารทชาดก

922

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

พระกายของพระองค์ ราชสมบัติ และพระมเหสี ในที่สุดพระราชาแพ้ ปุณณกยักษ์จึงทูลขอตัว วิธุรบัณฑิต พระราชาจะไม่พระราชทานก็เกรงเสียสัตย์ พระองค์ตีราคาวิธุรบัณฑิตยิ่งกว่า ทรัพย์สินเงินทองใด ๆ ทรงหน่วงเหนี่ยวด้วยประการต่าง ๆ แต่ก็ตกลงกันไปไต่ถามให้ วิธุรบัณฑิตตัดสิน วิธุรบัณฑิตก็ตัดสินให้รักษาสัตย์ คือตนเองยอมไปกับยักษ์ ความจริงยักษ์ ต้องการเพียงเพื่อจะนำ�ำหัวใจของวิธุรบัณฑิตไปแลกกับธิดาพญานาค ซึ่งความจริงเป็นอุบาย ของภริยาพญานาคผู้ใคร่จะได้สดับธรรมของวิธุรบัณฑิต จึงตกลงกับสามีว่า ถ้าปุณณกยักษ์ ต้องการธิดาของตน ก็ขอให้นำ�ำหัวใจของวิธุรบัณฑิตมา แม้ยักษ์จะหาวิธีทำ�ำให้ตายก็ไม่ตาย วิธุรบัณฑิตกลับแสดงสาธุนรธรรม (ธรรมของคนดี) ให้ยักษ์เลื่อมใสและได้แสดงธรรมแก่ พญานาค ในที่สุดก็ได้กลับมาสู่กรุงอินทปัตถ์ มีการฉลองรับขวัญกันเป็นการใหญ่

๑๐. เวสสันดรชาดก ชาดกเรื่องนี้แสดงถึงการบำ�ำเพ็ญทานบารมี คือการบริจาคทาน มีเรื่องเล่าถึงพระ เวสสันดรผู้ใจดี บริจาคทุกอย่างที่มีคนขอ ครั้งหนึ่งประทานช้างเผือกคู่บ้านคู่เมืองแก่พราหมณ์ ชาวกาลิงคะ ซึ่งมาขอช้างไป เพื่อให้หายฝนแล้ง แต่ประชาชนโกรธขอให้เนรเทศ พระราชบิดา จึงจำ�ำพระทัยเนรเทศ ซึ่งพระนางมัทรีพร้อมด้วยพระโอรสธิดาได้ตามเสด็จไปด้วย เมื่อชูชก ไปขอสองกุมารก็ประทานอีก ภายหลังพระเจ้าสญชัย พระราชบิดาทรงไถ่สองกุมารแล้วเสด็จ ไปรับกลับกรุง (เรื่องนี้แสดงการเสียสละส่วนน้อยเพื่อประโยชน์ส่วนใหญ่ คือการตรัสรู้เป็น พระพุทธเจ้า อันจะเป็นทางให้ได้บำ�ำเพ็ญประโยชน์ส่วนรวมได้ดียิ่ง มิใช่เสียสละโดยไม่มี จุดมุ่งหมายหรือเหตุผล) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่มม ๒๘

เล่ม ๒๙ ขุททกนิกาย มหานิทเทส เล่มนี้อรรถกถากล่าว ชี้แจงว่า เป็นภาษิตของพระสาริบุตร ใจความทั้งหมดก็คือ ยกเอาสูตร ๑๖ สูตร ในสุตตนิบาต วรรคที่ ๔ คือตั้งแต่กามสูตร ถึงสาริปุตตสูตร (ซึ่งในการ ย่อนี้เท่ากับสูตรที่ ๓๙ ถึงสูตรที่ ๕๔ ดูหน้า ๙๐๘ - ๙๑๐) มาอธิบายอย่างละเอียดทีละตัวอักษร ถ้าจะกล่าวอีกอย่างหนึง่ เล่ม ๒๙ นี้ กไ็ ม่ตา่ งอะไรกับอรรถกถาสุตตนิบาต เพราะอธิบาย พระสูตร ๑๖ สูตร ในสุตตนิบาต ให้ชัดเจนขึ้น แต่เพราะเหตุที่เป็นคำ�ำอธิบายของพระสาริบุตร จึงได้รับยกย่องให้เข้าอยู่ในพระไตรปิฎกด้วย ในที่นี้จะไม่ย่อ เพราะถือว่าได้ย่อพระสูตรทั้งสิบ หกไว้แล้ว จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๒๙

เล่ม ๓๐ ขุททกนิกาย จูฬนิทเทส เล่มนี้ก็เช่นเดียวกัน เป็นภาษิตของพระสาริบุตร อธิบายพระสูตรอีก ๑๖ สูตร ใน สุ ต ตนิ บ าต คื อ อธิ บ ายคำ� ำ ถามคำ� ำ ตอบเกี่ย วกั บ มาณพ ๑๖ คน (ซึ่ ง ย่ อ ไว้ เ ป็ น สู ต รที่ ๕๕ ถึง ๗๐ โปรดดูหน้า ๙๑๐) เป็นการอธิบายคำ�ำถามคำ�ำตอบอย่างละเอียดทุกตัวอักษรเช่นกัน นอกจากนั้นยังอธิบายขัคควิสาณสูตรที่ ๓ ในสุตตนิบาต (หน้า ๙๐๓) อีกโดยพิสดาร จึงรวมเป็น ๑๗ สูตร จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๓๐

เล่ม ๓๑ ขุททกนิกาย ปฏิสมั ภิทามรรค (ทางแห่งความแตกฉาน) พระไตรปิฎกเล่มนี้ เป็นภาษิตของพระสาริบุตร อธิบายศัพท์ธรรมะต่าง ๆ อย่าง วิจิตรพิสดาร วิธีการอธิบาย คือถ้ามีพระพุทธภาษิตว่าด้วยเรื่องนั้น ก็นำ�ำมาตั้งไว้แล้วอธิบาย ขยายความอีกต่อหนึ่ง ถ้าไม่มีพระพุทธภาษิตอธิบายไว้โดยตรง ท่านผู้กล่าว (คือพระสาริบุตร) ก็ต้ังบทตั้งขึ้นเอง และอธิบายขยายความไปตามบทตั้งละเอียดต่อไป มีบางครั้งก็ตั้งภาษิตของ พระอานนท์เป็นหัวข้อแล้วแจกอธิบายในภายหลัง

ขยายความ เนื่องจากศัพท์ธรรมะที่เป็นบทตั้งในการอธิบายมีอยู่ ๓๐ ศัพท์ หรือ ๓๐ ข้อ จึงแบ่ง เป็นวรรคได้ ๓ วรรค ๆ ละ ๑๐ ข้อ คือ วรรคที่ ๑ ชื่อมหาวรรค แปลว่า หมวดใหญ่ มี ๑๐ เรื่อง คือ ๑. ญาณะ (ความรู้) ๒. ทิฏฐิ (ความเห็น) ๓. อานาปานะ (ลมหายใจเข้าออก) ๔. อินทรีย์ (ธรรมอันเป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน) ๕. วิโมกข์ (ความหลุดพ้น) ๖. คติ (ที่ไปหรือทางไป) ๗. กัมมะ (การกระทำ�ำ) ๘. วิปัลลาสะ (ความคลาดเคลื่อนวิปริต) ๙. มัคคะ (หนทาง) ๑๐. มัณฑเปยยะ (ของใสที่ควรดื่ม เทียบด้วยคุณธรรม) วรรคที่ ๒ ชื่อยุคนัทธวรรค แปลว่า หมวดที่ขึ้นต้นด้วยธรรมที่เทียมคู่ คือธรรมที่ แฝดกัน ได้แก่สมถะและวิปัสสนา มี ๑๐ เรื่อง คือ ๑๑. ยุคนัทธะ (ธรรมที่เทียมคู่) ๑๒. สัจจะ (ความจริง) ๑๓. โพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้) ๑๔. เมตตา (ไมตรีจิตคิดให้เป็นสุข)

926

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑๕. วิราคะ (ความคลายกำ�ำหนัด) ๑๖. ปฏิสัมภิทา (ความแตกฉาน) ๑๗. ธัมมจักกะ (ล้อรถคือพระธรรม) ๑๘. โลกุตตระ (ธรรมที่ข้ามพ้นจากโลก) ๑๙. พละ (ธรรมอันเป็นกำ�ำลัง) ๒๐. สุญญะ (ความว่างเปล่า) วรรคที่ ๓ ชื่อปัญญาวรรค แปลว่า หมวดที่ขึ้นต้นด้วยปัญญา มี ๑๐ เรื่อง คือ ๒๑. มหาปัญญา (ปัญญาใหญ่) ๒๒. อิทธิ (ฤทธิ์หรือความสำ�ำเร็จ) ๒๓. อภิสมัย (การตรัสรู้) ๒๔. วิเวก (ความสงัด) ๒๕. จริยา (ความประพฤติ) ๒๖. ปาฏิหาริยะ (ปาฏิหาริย์ = นำ�ำกิเลสไปเสีย) ๒๗. สมสีสะ (สิ่งที่สงบและสิ่งที่มีศรี ษะ)๑ ๒๘. สติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๒๙. วิปัสสนา (ความเห็นแจ้ง) ๓๐. มาติกา (แม่บท)

คำ�ำอธิบายศัพท์ในวรรคที่ ๑ ๑. ญาณะ (ความรู้) ข้อนี้มีบทตั้งแสดงถึงญาณ (ความรู้) อันได้แก่ปัญญา ๗๓ ประการ พร้อมทั้งกล่าวว่า ในญาณ ๗๓ ประการเหล่านี้ ๖๗ ข้อ เป็นของทั่วไปแก่พระสาวก ส่วนอีก ๖ ข้อไม่ทั่วไปแก่พระสาวก ในการอธิบายญาณต่าง ๆ นั้น บทตั้ง (ซึ่งเป็นภาษิตของ พระสาริบุตร มิใช่พระพุทธภาษิต) อธิบายว่าปัญญาอย่างนั้น ๆ ชื่อว่าญาณ ขอยกตัวอย่าง ตั้งแต่ข้อที่ ๑ ไป รวม ๑๐ ดังนี้ (๑) ปัญญาในการเงี่ยโสต (สดับ) ชื่อว่าญาณอันสำ�ำเร็จด้วยการฟัง (๒) ครั้นฟังแล้ว (เกิด) ปัญญาในการสำ�ำรวม ชื่อว่าญาณอันสำ�ำเร็จด้วยศีล ๑

โปรดดูคำ�ำอธิบายในตอนที่ยกอธิบายทีละศัพท์ต่อไป

927

(๓) ครั้นสำ�ำรวมแล้ว (เกิด) ปัญญาในการตั้งจิตมั่น ชื่อว่าญาณอันสำ�ำเร็จด้วยการ เจริญสมาธิ (๔) ปัญญาในการกำ�ำหนดรูป้ จจ ั ยั ชือ่ ว่าญาณในความตัง้ อยูแ่ ห่งธรรม (ธัมมฏั ฐิติ ญาณ) (๕) ปัญญาในการรวบรวมธรรมที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน แล้วกำ�ำหนดรู้ ชื่อว่า

ญาณในการพิจารณา (สัมมสเน ญาณ) (๖) ปัญญาในการพิจารณาเห็นความปรวนแปรแห่งธรรมอันเป็นปัจจุบัน ชื่อว่า

ญาณในการพิจารณาความเกิด ความเสื่อม (อุทยัพพยานุปัสสเน ญาณ) (๗) ปั ญ ญาในการพิ จ ารณาอารมณ์ แ ล้ วพิ จ ารณาเห็ น ความแตกดั บ ชื่ อ ว่ า

ญาณในการเห็นแจ้ง (วิปัสสเน ญาณ) (๘) ปัญญาในความปรากฏเป็นของน่ากลัว (แห่งสังขาร) ชื่อว่าญาณ คือความรู้

ในโทษ (อาทีนเว ญาณ) (๙) ปั ญ ญาที่ทำ� ำ ให้ เ กิ ด การพิ จ ารณาด้ ว ยใคร่ จ ะพ้ น ไปเสี ย ชื่ อ ว่ า ญาณใน ความวางเฉยในสังขาร (สังขารุเปกขาสุ ญาณ) (๑๐) ปัญญาในการออกในการหมุนกลับจากเครื่องหมายแห่งสังขารภายนอก

ชื่อว่าโคตรภูญาณ (ต่อจากนี้เป็นการแสดงมัคคญาณ ผลญาณ วิมุตติญาณ ปัจจเวกขณญาณ เป็นต้น มีญาณในอริยสัจจ์ ๔ และในปฏิสัมภิทา ๔ เป็นที่สุดรวม ๖๗ ญาณ เป็นญาณที่ทั่วไปแก่พระสาวก) ส่วนญาณอีก ๖ ประการที่มีเฉพาะแก่พระพุทธเจ้า ไม่ทั่วไปแก่พระสาวก คือ (๑) อินทริยปโรปริยัตตญาณ (ญาณหยั่งรู้อินทรีย์อันยิ่งหย่อนของสัตว์)๑ (๒) อาสยานุสยญาณ (ญาณหยั่งรู้อาสัยคือความน้อมใจไปทั้งทางดีทางชั่ว และ อนุสัยคือกิเลสที่นอนเนื่องในสันดานมีกามราคะ เป็นต้น มีอวิชชาเป็นที่สุด) (๓) ยมกปาฏิหิรญาณ (ญาณอันทำ�ำให้สามารถแสดงปาฏิหาริยค์ ู่ได้ คือปาฏิหาริย์ เนื่องด้วยธาตุน้�้ำำและธาตุไฟ แสดงออกพร้อมกัน) (๔) มหากรุณาสมาปัตติญาณ (ญาณในการเข้าสมาบัต ม ิ ีมหากรุณาเป็นอารมณ์) ๑

ญาณข้อนี้ คือรู้ว่า มีกิเลสน้อยกิเลสมาก มีศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา อันเป็นอินทรีย์ คือธรรมที่เป็นใหญ่ กล้า หรืออ่อน มีอาการดี มีอาการเลว เป็นต้น

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๑ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค

928

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๕) สัพพัญญุตญาณ (ญาณคือความเป็นผู้รู้สิ่งทั้งปวง) (๖) อนาวรณญาณ (ญาณอันไม่มีความข้องขัดไม่มีเครื่องกั้น) ๒. ทิฏฐิ (ความเห็น) ในข้อนี้มีบทตั้งเป็นของพระสาริบุตรเอง โดยแสดงถึงที่ตั้งแห่ง ทิฏฐิ ๘ ประการ มีขันธ์ อวิชชา ผัสสะ เป็นต้น เครื่องรึงรัดคือทิฏฐิ ๑๘ ประการ แจกตาม ชื่อกิเลสพวกทิฏฐิ ตัวทิฏฐิเอง ๑๖ ประการ มีอสส ั าททิฏฐิ (ความเห็นด้วยความพอใจ) เป็นต้น ความยึดถือทิฏฐิต่าง ๆ ด้วยอาการมากน้อยต่างกันตามประเภทของทิฏฐิ โสดาปัตติมรรค เป็นการถอนขึ้นซึ่งที่ตั้งแห่งทิฏฐิ การลูบคลำ�ำด้วยความยึดถือว่า ขันธ์ ๕ อายตนะภายใน ภายนอก เป็นต้น ว่าเป็นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวตนของเรา จัดเป็นทิฏฐิ ในการอธิบาย รายละเอียดนั้นได้ลงสุดท้ายด้วยนำ�ำพระพุทธภาษิตแสดงถึงบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ ๑๐ ประเภท (ดูหน้า ๘๗๙) ๓. อานาปานะ (ลมหายใจเข้าออก) ในข้อนี้มีบทตั้งเป็นของพระสาริบุตรเองเช่นกัน แสดงญาณความรู้ ๒๐๐ ประการ อันเกิดจากสมาธิว่า จะเกิดแก่ผู้เจริญสมาธิ คือสติกำ�ำหนด ลมหายใจเข้าออก เช่น ญาณหยั่งรู้อันตรายของสมาธิ ๘ ประการ อุปการะของสมาธิ ๘ ประการ อันเป็นคู่ปรับกัน (รวมเป็น ๑๖) คือความพอใจในกาม กับการออกจากกาม ความ พยาบาท กับความไม่พยาบาท ความหดหู่ง่วงงุน กับความกำ�ำหนดหมายแสงสว่าง ความ ฟุ้งสร้าน กับความไม่ฟุ้งสร้าน ความลังเลสงสัย กับการกำ�ำหนดธรรมะ ความไม่รู้ (อวิชชา) กับความรู้ (ญาณะ) ความไม่ยินดี กับความปราโมทย์ อกุศลธรรมทั้งปวง กับกุศลธรรม ทั้งปวง เป็นต้น ๔. อิ น ทรี ย ์ (ธรรมอั น เป็ น ใหญ่ ใ นหน้ า ที่ ข องตน) ในข้ อ นี้ ใ ช้ บ ทตั้ ง ที่ เ ป็ น พระพุทธภาษิต แสดงถึงธรรมอันเป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน (อินทีรย์) ๕ ประการ คือ ศรัทธา (ความเชื่อ) วิริยะ (ความเพียร) สติ (ความระลึกได้) สมาธิ (ความตั้งใจมั่น) และปัญญา (ความรู้ทั่วถึงสิ่งที่ควรรู้) ครั้นแล้วแจกรายละเอียดออกไปอีก ๕. วิโมกข์ (ความหลุดพ้น) บทตัง้ เป็นพระพุทธภาษิต แสดงถึงวิโมกข์ ๓ ประการ คือ วิโมกข์ที่ว่างเปล่า (สุญญตวิโมกข์) วิโมกข์ที่ไม่มีนิมิต (อนิมิตตวิโมกข์) วิโมกข์ที่ไม่มีที่ต้ัง (อัปปณิหิตวิโมกข์) ในรายละเอียด ได้แจกวิโมกข์ออกไป ๘๐ ประการ ๖. คติ (ที่ไปหรือทางไป) บทตั้งเป็นของพระสาริบุตร แสดงว่าการที่จะถึงพร้อมด้วย คติ คือเกิดในที่ดี ๆ ตั้งแต่มนุษย์ขึ้นไปถึงเทพว่า แต่ละประการนั้นมีเหตุก่อี ย่าง

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๑ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค

929

๗. กัมมะ (การกระทำ�ำ) บทตั้งเป็นของพระสาริบุตร แจกกรรมและผลของกรรม ออกไปมากมาย เช่ น กรรมได้ มีไ ด้ เ ป็ น แล้ ว ผลของกรรมได้ มีไ ด้ เ ป็ น แล้ ว กรรมได้ มี ได้เป็นแล้ว แต่ผลของกรรมยังมิได้มีได้เป็น กรรมได้มีได้เป็นแล้ว แต่ผลของกรรมกำ�ำลังมี กำ�ำลังเป็น เป็นต้น ๘. วิปัลลาสะ (ความคลาดเคลื่อนวิปริต) บทตั้งเป็นพระพุทธภาษิต แสดงวิปัลลาส ๔ ประการ คือความวิปัลลาสคลาดเคลื่อนแห่งสัญญา แห่งจิต แห่งความเห็น (๑) ในสิ่งไม่เที่ยง ว่าเที่ยง (๒) ในสิ่งเป็นทุกข์ ว่าเป็นสุข (๓) ในสิ่งมิใช่ตน ว่าเป็นตน (๔) ในสิ่งที่ไม่งาม ว่างาม และพระพุทธภาษิต แสดงความไม่วิปัลลาส คือที่ตรงกันข้าม

๑๐. มัณฑเปยยะ (ของใสที่ควรดื่ม เทียบด้วยคุณธรรม) นำ�ำเอาพระพุทธภาษิตใน สังยุตตนิกายมาเป็นบทตั้ง แสดงของใสที่ควรดื่ม ๓ ประการ คือ (๑) เทศนา (การแสดงธรรม) (๒) ผูร้ บั ทาน (คือภิกษุ ภกิ ษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทพ มนุษย์ และใคร ๆ ก็ตามที่ เป็นผู้รู้แจ้ง) (๓) พรหมจรรย์ (การประพฤติดังพรหม คือเว้นการเสพกาม ซึ่งอธิบายว่า ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘) ในภาคอธิบายแสดงธรรมะ ฝ่ายดีฝ่ายเลวคู่กัน ให้เห็นว่าฝ่ายหนึ่งเป็นเสมือนของใส ที่ควรดื่ม อีกฝ่ายหนึ่งเป็นเสมือนกากที่ควรทิ้ง เช่น ความเชื่อ (สิ่งที่ควรเชื่อ) เป็นฝ่ายดี ความ ไม่เชื่อเป็นฝ่ายที่ควรทิ้ง ความเพียรเป็นฝ่ายดี ความเกียจคร้านเป็นฝ่ายที่ควรทิ้ง เป็นต้น

คำ�ำอธิบายศัพท์ในวรรคที่ ๒ ๑๑. ยุคนัทธะ (ธรรมที่เทียมคู่) บทตั้งเป็นภาษิตของพระอานนท์ แสดงว่าภิกษุ ภิกษุณจี ะพยากรณ์อรหัตตผลในสำ�ำนักของพระอานนท์ ก็มี ๔ ทาง คือ

ขุททกนิกาย

๙. มัคคะ (หนทาง) บทตั้งเป็นของพระสาริบุตร แสดงเนื้อความของคำ�ำว่า มรรค และแจกรายละเอียดว่า ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค จนถึงอรหัตตมรรค สัมมาทิฎฐิ (ความ เห็นชอบ) ทำ�ำหน้าที่อย่างไร เป็นมรรคเป็นเหตุอย่างไร

930

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๑) เจริญวิปัสสนา มีสมถะเป็นเบื้องต้น (เจริญปัญญาโดยเจริญสมาธิก่อน) (๒) เจริญสมถะ มีวิปัสสนาเป็นเบื้องต้น (เจริญสมาธิโดยเจริญปัญญาก่อน) (๓) เจริญทั้งสมถะและวิปัสสนาคู่กัน (๔) มีจิตแยกจากความฟุ้งสร้านในธรรม (โปรดดูที่ย่อไว้แล้วในหน้า ๗๘๒ ด้วย) ต่อจากนั้นเป็นคำ�ำอธิบายโดยละเอียด ๑๒. สัจจะ (ความจริง) บทตั้งเป็นพระพุทธภาษิตแสดงความจริง คืออริยสัจจ์ ๔ ประการพร้อมด้วยคำ�ำอธิบายโดยละเอียด ๑๓. โพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้) บทตั้งเป็นพระพุทธภาษิต แสดงโพชฌงค์ ๗ ประการ คือ สติ (ความระลึกได้) ธัมมวิจยะ (การเลือกเฟ้นธรรมะ) วิริยะ (ความเพียร) ปีติ (ความอิ่มใจ) ปัสสัทธิ (ความสงบใจ) สมาธิ (ความตั้งใจมั่น) อุเบกขา (ความวางเฉย) ในภาคอธิบาย ได้แสดงวิเคราะห์ศพท ั ์อย่างพิสดาร ๑๔. เมตตา (ไมตรีจิตคิดให้เป็นสุข) บทตั้งเป็นพระพุทธภาษิต แสดงอานิสงส์ของ เมตตา ๑๑ ประการ (ดังที่ย่อไว้แล้วในหน้า ๘๙๑) ในภาคอธิบายได้แสดงถึงเมตตาเจโตวิมุติ ที่แผ่ไปโดยไม่เจาะจงและโดยเจาะจงหลายวิธี ๑๕. วิราคะ (ความคลายกำ�ำหนัด) บทตั้งเป็นของพระสาริบุตรแสดงว่าวิราคะเป็น มรรค วิมุติ (ความหลุดพ้น) เป็นผล ๑๖. ปฏิสัมภิทา (ความแตกฉาน) บทตั้งเป็นพระพุทธภาษิต แสดงธัมมจักกัปปวัตตน สูตร แล้วแสดงความแตกฉาน ๔ อย่างโดยละเอียด ๑๗. ธัมมจักกะ (ล้อรถคือพระธรรม) บทตั้งเป็นพระพุทธภาษิตบางตอนในธัมม จักกัปปวัตตนสูตร เฉพาะที่ว่าด้วยฌานเห็นอริยสัจจ์ ๔ ประการ แล้ววิเคราะห์ศัพท์โดย พิสดาร

931

๑๘. โลกุตตระ (ธรรมที่ข้ามพ้นจากโลก) บทตั้งเป็นภาษิตของพระสาริบุตร แสดง โลกุตตรธรรม คือ สติปัฏฐาน (การตั้งสติ) ๔ สัมมัปปธาน (เพียรชอบ) ๔ อิทธิบาท (ธรรมที่ให้บรรลุความสำ�ำเร็จ) ๔ อินทรีย์ (ธรรมอันเป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน) ๕ พละ (ธรรมอันเป็นกำ�ำลัง) ๕ โพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้) ๗ มรรค (หนทางหรือข้อปฏิบัติ) มีองค์ ๘ อริยมรรค ๔ สามัญญผล ๔ นิพพาน ๑ (พึงสังเกตว่า บทตั้งนี้แสดงโลกุตตรธรรม ด้วยชี้ไปที่โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ และมรรค ๔ ผล ๔ นิพพาน ๑) แล้วแสดงวิเคราะห์ศัพท์ ๑๙. พละ (ธรรมอันเป็นกำ�ำลัง) บทตั้งเป็นพระพุทธภาษิตเรื่องพละ คือธรรมอันเป็น กำ�ำลัง ๕ ได้แก่ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา แล้วได้แสดงพละตามนัยอื่นอีก รวม ๖๘ ประการ ๒๐. สุญญะ (ความว่างเปล่า) บทตั้งเป็นเรื่องแสดงว่าพระอานนท์ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค กราบทูลถามว่า ที่ว่าโลกสูญ ๆ นั้นด้วยเหตุเพียงเท่าไร ตรัสตอบว่า เพราะเหตุที่สูญจากตนและจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน จึงชื่อว่าโลกสูญ แล้วได้ตรัสแจกอายตนะภายในมีตา เป็นต้น อายตนะภายนอกมีรูป เป็นต้น รวมทั้ง วิญญาณ ผัสสะ เวทนา ว่าล้วนสูญจากตนและจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน ในภาคอธิบายได้กล่าวถึงความสูญ ความสูญจากสังขาร ความสูญเพราะปรวนแปร ความสูญทีเ่ ลิศคือพระนิพพาน ความสูญจากลักษณะ ความสูญตามลักษณะวิมตุ ิ ๕ เป็นต้น จนถึง ความสูญโดยปรมัตถ์ คือสูญโดยประการทั้งปวง

คำ�ำอธิบายศัพท์ในวรรคที่ ๓ ๒๑. มหาปัญญา (ปัญญาใหญ่) บทตั้งเป็นของพระสาริบุตร แสดงว่าเจริญอนิจจา นุปัสสนา (การพิจารณาเห็นเป็นของไม่เที่ยง) ทำ�ำให้ชวนปัญญา (ปัญญาอันเหมือนฝีเท้า) ให้

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๑ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค

932

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

บริบูรณ์ เจริญทุกขานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นเป็นทุกข์) ทำ�ำให้นิพเพธิกปัญญา (ปัญญา อันชำ�ำแรกกิเลส) ให้บริบูรณ์ เจริญอนัตตานุปัสสนา (การพิจารณาเห็นว่าไม่ใช่ตน) ทำ�ำให้ มหาปัญญา (ปัญญาใหญ่) บริบูรณ์ เป็นต้น ๒๒. อิทธิ (ฤทธิ์หรือความสำ�ำเร็จ) บทตั้งเป็นของพระสาริบุตร แสดงความหมายของ คำ�ำว่า ฤทธิ์ (คือความสำ�ำเร็จ) แสดงฤทธิ์ ๑๐ อย่าง คือ (๑) ฤทธิ์อันเกิดจากการอธิษฐาน (๒) ฤทธิ์เกิดจากการบันดาล (วิกพพ ุ นา) (๓) ฤทธิ์เกิดจากใจ (๔) ฤทธิ์เกิดจากการแผ่ญาณ (๕) ฤทธิ์เกิดจากการแผ่สมาธิ (๖) ฤทธิ์อันเป็นอริยะ (ในการพิจารณาธรรมะ) (๗) ฤทธิ์เกิดจากผลของกรรม (๘) ฤทธิ์ของผู้มีบุญ (๙) ฤทธิ์เกิดจากวิชชา (๑๐) ฤทธิ์มีการประกอบถูกส่วนเป็นปัจจัย นอกจากนั้นยังแสดงภูมิของฤทธิ์ ๔ คือฌาน ๔ เป็นต้น ๒๓. อภิสมยะ (การตรัสรู้) บทตั้งเป็นของพระสาริบุตร แสดงว่าการตรัสรู้ มีได้ด้วยจิต และด้วยญาณ เป็นต้น ๒๔. วิเวกะ (ความสงัด) บทตั้งเป็นพระพุทธภาษิต ที่ว่าการงานใด ๆ ก็ตาม ที่พึงทำ�ำ ด้วยกำ�ำลัง การงานนั้น ๆ ทั้งหมดต้องอาศัยแผ่นดิน ตั้งอยู่บนแผ่นดินฉันใด ภิกษุจะเจริญ ทำ�ำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ก็ต้องอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลฉันนั้น แล้วตรัสแจกรายละเอียด ออกไปถึงการเจริญมรรคมีองค์ ๘ มีความเห็นชอบ เป็นต้น อันอาศัยความสงัด อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ อาศัยการสละ แล้วแจกความสงัด วิราคะ นิโรธ การสละออกไปอีกอย่างละ ๕ ข้อ คือ วิกขัมภนะ (การข่มด้วยฌาน) ตทังคะ (องค์น้นั คือ สมาธิ ที่มีส่วนในการชำ�ำแรกหรือทำ�ำลายทิฏฐิ) สมุจเฉท (การตัดขาดด้วยมรรคอันเป็นโลกุตตระ) ปฏิปัสสัทธิ (การสงบระงับด้วยผล) นิสสรณะ (การแล่นออก คือนิโรธ หรือนิพพาน)

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๑ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค

๒๕. จริยา (ความประพฤติ) บทตั้งเป็นของพระสาริบุตร แสดงจริยา ๘ ประการ คือ (๑) อิริยาปถจริยา ความประพฤติตามอิริยาบถ คือ ยืน เดิน นั่ง นอน (๒) อายตนจริยา ความประพฤติตามอายตนะภายในภายนอก (๓) สติจริยา ความประพฤติในการตั้งสติ ๓ อย่าง (๔) สมาธิจริยา (ความประพฤติในฌาน ๔) (๕) ญาณจริยา ความประพฤติในอริยสัจจ์ ๔ (๖) มัคคจริยา ความประพฤติในมรรค ๔ (๗) ปัตติจริยา ความประพฤติในผล ๔ (๘) โลกัตถจริยา ความประพฤติเพือ่ ประโยชน์แก่โลก บางส่วนเป็นของพระตถาคต อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า บางส่วนเป็นของพระปัจเจกพุทธเจ้า บางส่วนเป็น ของพระสาวก นอกจากนั้นยังแสดงจริยา ๘ อีก ๒ นัย ๒๖. ปาฏิหาริยะ (ปาฏิหาริย์ - การนำ�ำไปเสีย) บทตัง้ เป็นพระพุทธภาษิต แสดงปาฏิหาริย์

อิทธิปาฏิหาริย์ แสดงฤทธิ์ได้เป็นอัศจรรย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ ดักใจ ทายใจได้เป็นอัศจรรย์ อนุสาสนีปาฏิหาริย ส ์ ั่งสอนเป็นอัศจรรย์ พร้อมทั้งพระพุทธภาษิตอธิบายปาฏิหาริย์ ๓ โดยละเอียด ในภาคอธิบาย วิเคราะห์ ศัพท์ปาฏิหาริยว์ ่า นำ�ำไปเสีย คือนำ�ำกิเลสต่าง ๆ ไปเสีย ๒๗. สมสีสะ (สิง่ ทีส่ งบและสิง่ ทีม่ ศี รี ษ์ ะ)๑ บทตัง้ เป็นของพระสาริบตุ ร ให้คำำ� อธิบายเพียง สั้น ๆ ว่า ปัญญาที่เห็นความไม่ปรากฏแห่งกิเลสในการตัดขาดและในการดับแห่งธรรมทั้งปวง ชื่ อ ว่ า ญาณ คื อ ความรู ้ ใ นเนื้ อ ความแห่ ง สมสี ส ะ ในภาคอธิ บ าย แสดงธรรมฝ่ า ยดี ต้ัง แต่ เนกขัมมะ (การออกจากกาม) จนถึงอรหัตตมรรค ว่าเป็นสมะ คือความสงบ และแสดงธรรม ที่มีศรี ์ษะรวม ๑๓ ประการ คือ ตัณหา มีความกังวลเป็นศีร์ษะ มานะ มีความผูกพันเป็นศีร์ษะ ๑

คำ�ำนี้ตามที่เข้าใจกันทั่วไป หมายถึงดับกิเลส พร้อมด้วยดับชีวิต

ขุททกนิกาย

๓ คือ

933

934

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ทิฏฐิ มีความลูบคลำ�ำ (ปรามาส) เป็นศีร์ษะ ความฟุ้งสร้าน มีความส่ายไปเป็นศีร์ษะ อวิชชา มีกิเลสเป็นศีร์ษะ ศรัทธา มีความน้อมใจเชื่อเป็นศีร์ษะ วิริยะความเพียร มีความประคองเป็นศีร์ษะ สติ มีความปรากฏเป็นศีร์ษะ สมาธิ มีความไม่ส่ายไปเป็นศีร์ษะ ปัญญา มีการเห็นเป็นศีร์ษะ ชีวิตินทรีย์ มีความเป็นไปเป็นศีร์ษะ วิโมกข์ มีโคจรคืออารมณ์เป็นศีร์ษะ นิโรธ มีสังขารเป็นศีร์ษะ (คำ�ำว่า ศีร์ษะ น่าจะหมายความว่าเป็นส่วนสำ�ำคัญ) ๒๘. สติปัฏฐาน (การตั้งสติ) บทตั้งเป็นพระพุทธภาษิต แสดงสติปัฏฐาน ๔ ประการ (รายละเอียดโปรดดูในหน้า ๔๗๓) ๒๙. วิปัสสนา (ความเห็นแจ้ง) บทตั้งเป็นพระพุทธภาษิต แสดงว่าเป็นไปไม่ได้ที่ภิกษุ พิจารณาเห็นสังขารว่าเที่ยง เป็นสุข เป็นอัตตา จะทำ�ำให้แจ้งโสดาปัตติผล จนถึงอรหัตตผล ในทางดีคือที่ตรงกันข้าม ๓๐. มาติกา (แม่บท) บทตั้งเป็นภาษิตของพระสาริบุตร แสดงเรื่อง วิโมกข์ วิชชา (ความรู้) วิมุติ (ความหลุดพ้น) อธิศล ี อธิจิต อธิปัญญา ปัสสัทธิ (ความสงบระงับ) ญาณ (ความรู้) ทัสสนะ (ความเห็น) สุทธิ (ความบริสุทธิ์)

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๑ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค

935

เนกขัมมะ (การออกจากกาม) นิสสรณะ (ความพ้นไป ความแล่นออก) ปวิเวกะ (ความสงัด) โวสสัคคะ (ความสละ) จริยา (ความประพฤติ) ฌานวิโมกข์ (ความพ้นด้วยฌาน) ภาวนาธิฏฐานชีวิต (ความเป็นอยู่โดยการเจริญความดีโดยการตั้งใจมั่น) แล้วอธิบายทีละศัพท์โดยละเอียด สรูป พระไตรปิฎกเล่ม ๓๑ นี้ สมที่ตั้งชื่อว่าปฏิสัมภิทามรรค (ทางแห่งความแตกฉาน) เพราะอธิบายธรรมะข้อเดียว แจกรายละเอียดออกไปเป็นสิบเป็นร้อยข้อ ทำ�ำให้เข้าใจศัพท์ และ ความหมายแตกฉาน แต่ที่ย่อมาแสดงเพียงเท่านี้สำ�ำหรับประชาชนทั่วไป แม้เช่นนั้น ก็รู้สึกว่า จะยังยากที่จะเข้าใจ แต่ถ้านึกว่าธรรมะก็มีตั้งแต่อย่างต่�่ำำเข้าใจง่าย จนถึงอย่างสูงเข้าใจยาก ก็คงทำ�ำให้เข้าใจความจริงเกี่ยวกับพระไตรปิฎกได้บ้าง

ขุททกนิกาย

จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๓๑

เล่ม ๓๒ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๑ พระไตรปิฎกเล่มนี้แสดงถึงประวัติการบำ�ำเพ็ญคุณงามความดีของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสาวกต่าง ๆ รวมทั้งสิ้น ๔๑๒ เรื่อง เป็นประวัติการทำ�ำความดีของ พระพุทธเจ้า ๑ เรื่อง ประวัติการทำ�ำชั่วที่เคยมีในอดีตก่อนตรัสรู้ ๑ เรื่อง อันแสดงว่าเป็นเหตุ ให้ได้รับผลร้ายอย่างไร เป็นประวัติพระปัจเจกพุทธเจ้า ๑ เรื่อง ประวัติพระสาวกต่าง ๆ ๔๐๙ เรื่อง ทุกเรื่องเรียบเรียงเป็นคำ�ำฉันท์และบอกไว้ด้วยว่า เรื่องที่เกี่ยวกับพระพุทธเจ้าและพระ ปัจเจกพุทธเจ้านั้น ตรัสแสดงไว้แก่พระอานนท์ผู้เป็นเวเทหมุนี (มุนีผู้ฉลาด) ลักษณะคำ�ำฉันท์ ที่แต่งไว้ มิใช่มุ่งเพียงแสดงประวัติ แต่มุ่งให้มีความไพเราะทางวรรณคดีปนอยู่ด้วยเป็นอย่างมาก ในที่น้จี ะย่อความเป็นตัวอย่างเพียงบางเรื่อง คือ

ขยายความ อปทาน ภาค ๑ ๑. พุทธาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระพุทธเจ้า) ใจความว่า พระผู้มีพระภาคประทับ ณ เชตวนาราม พระอานนทเถระได้กราบทูล ถามถึงเหตุให้บุคคลทั้งหลายได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้รู้สิ่งทั้งปวง ตรัสตอบว่า ต้องเป็นผู้ได้ทำ�ำ อธิการ (คุณความดี) ไว้ในพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ แต่ยังมิได้บรรลุความหลุดพ้นในศาสนา ของพระพุทธเจ้า (นั้น ๆ) ด้วยปัญญาที่ให้ตรัสรู้ออกหน้า ผู้มีปัญญาย่อมบรรลุความเป็น สัพพัญญูได้โดยลำ�ำดับ ด้วยอัธยาศัย ด้วยธรรมะเป็นกำ�ำลังอันใหญ่ ด้วยปัญญาด้วยเดช ครั้นแล้วตรัสเล่าว่า พระองค์เองได้ทรงปรารถนาความเป็นพระพุทธเจ้าในพระพุทธเจ้าพระองค์ ก่อน ๆ ผู้เป็นธรรมราชา ผู้สมบูรณ์ด้วยบารมี ๓๐ นับจำ�ำนวนไม่ได้ ได้ปรารถนาการตรัสรู้ต่อ พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐทั้งหลาย ได้นมัสการ ๑๐ นิ้ว ซึ่งพระผู้เป็นนายกของโลกทั้งหลาย พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ได้อภิวาทด้วยเศียรเกล้า นอกจากนั้นยังแสดงถึงการที่มีพระหฤทัยนึก น้อมถวายทาน มีความเลื่อมใสบูชาพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้า แล้วแสดงการบำ�ำเพ็ญ บารมีต่าง ๆ มีศีล เป็นต้น แล้วลงสุดท้ายเป็นคำ�ำสอนว่า ”ท่านทั้งหลายเห็นความเกียจคร้าน เป็นภัย เห็นความเพียรเป็นความเกษม (ปลอดโปร่งจากภัย) แล้ว ก็จงปรารภความเพียรเถิด„ นี้เป็นคำ�ำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ”เห็นการวิวาทกันเป็นภัย เห็นความไม่วิวาทกันเป็น

937

ความปลอดโปร่งจากภัยแล้ว ก็จงสมัครสมานเป็นมิตรกันเถิด„ นี้เป็นคำ�ำสอนของพระพุทธเจ้า ทั้งหลาย ”เห็นความประมาทเป็นภัย เห็นความไม่ประมาทเป็นความปลอดโปร่งจากภัยแล้ว ก็ จงเจริญมรรคาอันมีองค์ ๘ เถิด„ นี้เป็นคำ�ำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ดังนี้เป็นต้น (หมายเหตุ : ข้อความที่พรรณนาในพุทธาปทานนี้ หนักไปในทางแสดงการบำ�ำเพ็ญ บารมีทางใจมากกว่าอย่างอื่น และมีหลักสำ�ำคัญที่แสดงว่า ได้แสดงความปรารถนาที่จะเป็น พระพุทธเจ้ามาแล้วในพระพุทธเจ้าพระองค์ก่อน ๆ ส่วนรายการบำ�ำเพ็ญบารมีอ่ืนอีก จะมีแจ้ง ข้างหน้าในการย่อเล่ม ๓๓ อันว่าด้วยจริยาปิฎก) ๒. ปัจเจกพุทธาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระปัจเจกพุทธเจ้า) ใจความในคำ�ำฉันท์แสดงว่า พระอานนท์ได้กราบทูลถามพระผู้มีพระภาค ถึงเหตุที่ บุคคลจะได้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า ตรัสตอบว่า ต้องเป็นผู้ได้ทำ�ำอธิการ (คุณความดี) ไว้ใน พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ แต่ยังมิได้บรรลุความหลุดพ้นในศาสนาของพระพุทธเจ้า (นั้น ๆ) ด้ ว ยความสั ง เวชออกหน้ า ผู ้ มี ป ั ญ ญากล้ า แม้ เ ว้ น จากพระพุ ทธ เจ้ า ทั้ ง หลายก็ ไ ด้ บ รรลุ ปัจเจกโพธิ (การตรัสรู้เฉพาะตน) ด้วยอารมณ์อันเล็กน้อย (กว่าของพระพุทธเจ้า) บุคคลที่ จะเสมอพระปัจเจกพุทธเจ้า เว้นพระพุทธเจ้าเสียแล้ว ก็ไม่มีในโลกทั้งปวง ครั้นแล้วตรัสแสดง คุณงามความดีต่าง ๆ ตามทำ�ำนองแห่งขัคควิสาณสูตร (ที่กล่าวมาแล้วในหน้า ๖๐๔) ๓. สาริปุตตเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระสาริบุตร) ข้าพเจ้า (พระสาริบุตร) ได้สร้างอาศรม สร้างบรรณศาลา ณ เวลัมพบรรพต ไม่ไกล หิมวันตประเทศ มีแม่น้�้ำำฝั่งตื้น มีท่าอันดี น่ารื่นรมย์ มีเนินทรายอันบริสุทธิ์ดี ไม่ไกลอาศรม ข้าพเจ้า (พระสาริบุตร) เป็นดาบสนามว่า สุรุจิ มีศีล สมบูรณ์ด้วยวัตร มักเข้าฌาน ยินดีใน ฌานเสมอ ถึงพร้อมด้วยกำ�ำลังคืออภิญญา ๕ (แสดงฤทธิ์ได้ หูทิพย์ กำ�ำหนดรู้ใจผู้อื่น ระลึกชาติ ได้ ตาทิพย์) มีศิษย์เป็นพราหมณ์ ผู้มีชาติ มียศ เป็นจำ�ำนวนมาก เป็นผู้รู้คัมภีร์ พราหมณ์ อุปฐากบำ�ำรุงข้าพเจ้า วันหนึ่งได้เห็นพระผู้มีพระภาคพระนามว่า อโนมทัสสี เมื่อได้สังเกตดู พระพุทธลักษณะแล้ว ก็แน่ใจว่าเป็นพระพุทธเจ้า จึงปัดกวาดนำ�ำดอกไม้ ๘ กำ�ำมาบูชา แล้ว กล่าวสรรเสริญพระญาณของพระอโนมทัสสีพุทธเจ้า และได้รับพยากรณ์ว่า จะเป็นผู้ชื่อว่า สาริบุตร มีปัญญากล้าได้เป็นอัครสาวกของพระโคดมพุทธเจ้า ครั้นแล้วได้กล่าวถึงชาติปัจจุบัน เล่าประวัติที่ได้ฟังธรรมจากพระอัสสชิและ ได้บวชร่วมกับสหายชื่อโกลิตะ (พระมหาโมค คัลลานะ) จนกระทั่งสิ้นอาสวะ (กิเลสที่ดองสันดาน)

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๒ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๑

938

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. มหาโมคคัลลานเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระมหาโมคคัลลานเถระ) ข้าพเจ้า (พระมหาโมคคัลลานะ) เป็นราชาแห่งนาค ชื่อว่าวรุณะ ได้เคยถวายอาหาร แด่พระอโนมทัสสีพุทธเจ้า พร้อมทั้งพระขีณาสวสาวก และได้รับพยากรณ์ว่าจะได้เป็นอัคร สาวกนามว่า โกลิตะของพระโคดมพุทธเจ้า ๕. มหากัสสปเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระมหากัสสปเถระ) ข้าพเจ้า (พระมหากัสสป) ได้ชักชวนญาติมิตรให้ทำ�ำการบูชาพระปทุมุตตรพุทธเจ้า ผู้เสด็จดับขันธนิพพานแล้ว ได้ทำ�ำกุศลเป็นอันมาก ผลดีส่งให้ได้ไปเกิดในสุคติ และใน ชาติสุดท้ายได้เกิดในสกุลพราหมณ์ ละสมบัติออกบวช ได้บรรลุปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และ อภิญญา ๖ (หมายเหตุ : ในคำ�ำฉันท์จริง ๆ พิสดารกว่านี้มาก ได้ย่อใจความที่สำ�ำคัญมาให้เห็นว่า แต่ละท่านได้บำำ� เพ็ญความดี ในชัน้ แรกก็ไม่มากอะไร แต่ได้บำำ� เพ็ญความดีตอ่ ๆ กันมา จึงได้รบั ผลดีคือหมดกิเลส เวลาแสดงประวัติ ท่านก็ไม่ลืม ถือว่าความดีเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่ทำ�ำไว้เป็น ครั้งแรกนั้น เป็นการเริ่มต้นที่สำ�ำคัญยิ่งในประวัติของท่าน) ๖. พุทธาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระพุทธเจ้า) (ในที่น้จี ะนำ�ำพุทธาปทานอีกบทหนึ่ง ซึ่งบาลีอยู่ใน ขุ.อป. ๓๒/๓๙๒/๔๒๒) อันมีช่อื ว่า ปุพพกัมมปิโลติ (ท่อนผ้าเก่าแห่งบุพพกรรม) ส่วนใหญ่แสดงถึงกรรมชั่วที่พระผู้มีพระภาคเคย ทรงทำ�ำไว้อันส่งผลร้ายแก่พระองค์ แม้ในพระชาติสุดท้าย ซึ่งเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ในการเปิดเผย พระประวัติทั้งฝ่ายดีและฝ่ายชั่วอย่างตรงไปตรงมา ว่าเคยทรงทำ�ำไว้ทั้งกรรมดีกรรมชั่ว เฉพาะ เรื่องนี้ จะพยายามถอดความให้ละเอียดเพื่อเป็นประโยชน์แก่ท่านผูส้ นใจทั่วไป) เรื่องเล่าว่า พระผู้มีพระภาคอันพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แวดล้อม ประทับเหนือพื้นศิลา อันน่ารื่นรมย์ใกล้สระอโนดาด ตรัสเล่าบุพพกรรม (กรรมในกาลก่อน) ของพระองค์ ดังนี้ ”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงฟังถึงกรรมที่เราได้ทำ�ำไว้แล้ว เราเห็นภิกษุผู้ อยู่ป่ารูปหนึ่ง จึงได้ถวายผ้าท่อนเก่า ในกาลนั้นเราได้ปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าเป็นครั้งแรก ผลแห่งกรรมอันเนื่องด้วยผ้าท่อนเก่านั้นได้สำ�ำเร็จแม้ในความเป็นพระพุทธเจ้า„

939

”เราเคยเป็นนายโคบาลในชาติก่อน ๆ ต้อนแม่โคไปสู่ที่หากิน เห็นแม่โคดื่มน้�้ำำขุ่น จึงห้ามไว้ด้วยผลแห่งกรรมนั้น ในภพสุดท้ายนี้ เรากระหายน้�้ำำ จึงไม่ได้ด่มื ตามต้องการ„ (ใช้ พระอานนท์ไปตักน้�้ำำ พระอานนท์ไม่ตักกลับมากราบทูลว่า น้�้ำำขุ่น ต้องตรัสย้�้ำำให้ไปใหม่ พอ พระอานนท์ไปตักครั้งที่ ๒ น้�้ำำกลับใส - มหาปรินพพ ิ านสูตร) ”เราเคยเป็นนักเลงชื่อปุนาลิ ในชาติก่อน ๆ ได้กล่าวใส่ความพระปัจเจกพุทธเจ้า พระนามว่า สุรภิ ผู้มิได้ประทุษร้าย ด้วยผลแห่งกรรมนั้น เราจึงท่องเที่ยวไปในนรกสิ้นกาลนาน เสวยทุกขเวทนาสิ้นพันปีเป็นอันมากด้วยกรรมที่เหลือนั้น ในภพสุดท้ายนี้ ก็ถูกใส่ความ เพราะเหตุแห่งนางสุนทริกา„ (คือนางสุนทริกาเป็นนักบวชหญิงถูกพวกเดียรถีย์ใช้ให้ทำ�ำเป็น บอกใครต่อใครว่าจะไปค้างคืนกับพระสมณโคดม แล้วไปค้างเสียที่อ่ืน รุ่งเช้าก็ทำ�ำเป็นเดินทาง มาจากเชตวนารามที่ประทับ พออีก ๒ - ๓ วัน พวกเดียรถีย์ก็จ้างนักเลงไปฆ่านางสุนทริกาเป็น เชิงให้เห็นว่านางถูกฆ่า เพื่อจะปิดปาก คนก็สงสัยว่าอาจจะจริง แต่พระราชาส่งราชบุรุษสืบดู ตามร้านสุรา ก็จับพวกนักเลงได้ และลงโทษผูจ้ ้างด้วยในที่สุด) ”เพราะกล่าวใส่ความพระสาวกของพระสัพพาภิภูพุทธเจ้า มีนามว่านันทะ เราจึง ท่องเที่ยวไปในนรก ตลอดกาลนานหลายหมื่นปี เมื่อได้เกิดเป็นมนุษย์ถูกใส่ความมาก ด้วย กรรมที่เหลือนั้น นางจิญจมาณวิกา จึงได้ใส่ความเราด้วยคำ�ำไม่จริงต่อหน้าหมู่ชน„ (นาง จิญจมาณวิกาซึ่งเป็นนักบวชสตรี ถูกพวกเดียรถีย์ใช้ให้ทำ�ำอุบายเป็นว่ามีครรภ์กับพระพุทธเจ้า โดยเอาไม้ผูกไว้ที่ท้อง แกล้งด่าประจานพระผู้มีพระภาคในที่ประชุมชน แต่เผอิญไม้ที่ผูกไว้ หลุดตกลงมา จึงถูกประชาทัณฑ์ และถึงแก่ความตายในที่สุด ซึ่งอรรถกถาธรรมบทใช้คำ�ำว่า ถูกธรณีสูบตาย ภายหลังที่ถูกประชาชนลงโทษแล้ว) ”เราได้เคยเป็นพราหมณ์ผู้มีความรู้ (ผู้ได้สดับ) มีผู้เคารพสักการะ สอนมนต์แก่ มาณพ ๕๐๐ ได้ใส่ความภิมฤษีผู้มีอภิญญา ๕ มีฤทธิ์มาก ผู้มาในที่นั้น โดยกล่าวกะศิษย์ ทั้งหลายว่า ฤษีน้ีเป็นผู้บริโภคกาม มาณพทั้งหลายก็พลอยชื่นชมไปกับเรา เมื่อไปภิกขาจาร ในสกุลก็เที่ยวกล่าวแก่มหาชนว่า ฤษีนี้เป็นผู้บริโภคกาม ด้วยผลของกรรมนั้น ภิกษุ ๕๐๐ เหล่านี้ ทั้งหมด ก็พลอยถูกใส่ความไปด้วยเพราะเหตุแห่งนางสุนทริกา„ (เมื่อมีข่าวว่านาง สุนทริกาถูกฆ่าตาย ชาวเมืองก็เข้าใจว่า พระภิกษุทั้งหลายมีส่วนในการฆ่าปิดปาก จึงพากันด่า ว่าเมื่อแลเห็นภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระราชาทรงสืบทราบและให้ลงโทษผู้ฆ่าแล้ว เรื่องจึงได้สงบ) ”ในกาลก่อน เราได้เคยฆ่าน้องชายต่างมารดาเพราะเหตุแห่งทรัพย์ ผลักลงไปใน ซอกเขา เอาหินทุ่ม ด้วยผลแห่งกรรมนั้น เทวทัตจึงเอาหินทุ่มเรา สะเก็ดหินมาถูกหัวแม่เท้าเรา„

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๒ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๑

940

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

”ในกาลก่ อ น เราเป็ น เด็ ก เล่ น อยู ่ ใ นทางใหญ่ เห็ น พระปั จ เจกพุ ทธ เจ้ า จึ ง เผา สิ่งต่าง ๆ ขวางทางไว้ ด้วยผลแห่งกรรมนั้น ในภพสุดท้ายนี้ เทวทัตจึงส่งคนเพื่อให้ฆ่าเรา„ ”ในกาลก่อนเราได้เป็นนายควาญช้าง ไสช้างให้ไล่กวดพระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้เที่ยวไป เพื่อบิณฑบาต ด้วยผลแห่งกรรมนั้น ช้างนาฬาคิริ ดุร้าย เมามัน จึงวิ่งเข้ามาหาเรา (เพื่อทำ�ำร้าย) ในนครอันประเสริฐ ซึ่งมีภูเขาเป็นคอก„ (คือในกรุงราชคฤห์ ซึ่งมีภูเขา ๕ ลูกแวดล้อม จึงมี นามว่านครที่มีภูเขาล้อมเป็นคอก) ”เราได้เคยเป็นพระราชา เป็นหัวหน้าทหารเดินเท้า ได้ฆ่าบุรุษหลายคนด้วยหอก ด้วย ผลแห่งกรรมนั้น เราได้หมกไหม้อย่างหนักในนรก ด้วยผลที่เหลือแห่งกรรมนั้น สะเก็ดแผล ที่เท้าของเราก็กลับกำ�ำเริบ เพราะกรรมยังไม่หมด„ ”เราเคยเป็ น เด็ ก ชาวประมง ในหมู ่ บ ้ า นชาวประมง เห็ น ชาวประมงฆ่ า ปลาก็ มี ความชื่นชม ด้วยผลแห่งกรรมนั้น เราจึงเกิดเจ็บที่ศีรษะ ในขณะที่วิฏฏุภะ (วิฑูฑภะ) ฆ่าพวก ศากยะ„ (วิฑูฑภะฆ่าพวกศากยะ เพราะโกรธว่าดูหมิ่นเอาน้�้ำำนมสดล้างที่น่ัง เมื่อคราวที่ตนไป เยี่ยมญาติ ณ กรุงกบิลพัสดุ์ วิฑูฑภะเป็นโอรสพระเจ้าปเสนทิโกศล และนางวาสภขัตติยา ผู้เป็นบุตรี เกิดจากนางทาสีของมหานามศากยะ คณะกษัตริย์ศากยะเลือกส่งมาถวายพระเจ้า ปเสนทิเมื่อคราวทรงขออภิเษกกับนางกษัตริย์ศากยะ) ”เราได้เคยบริภาษ (ด่าโดยอ้อม) พระสาวกในพระธรรมวินัยของพระผุสสพุทธเจ้าว่า ท่านจงเคี้ยวจงกินข้าวเหนียวเถิด อย่ากินข้าวสาลีเลย ด้วยผลแห่งกรรมนั้น เราเลยต้อง บริโภคข้าวเหนียวอยู่ ๓ เดือน ในเมื่อพราหมณ์นิมนต์ไปอยู่ในเมืองเวรัญชา„ (พราหมณ์ นิ ม นต์ ไ ปจำ� ำพรร ษาแล้ วลื ม ถวายอาหาร ได้ อ าศั ย พวกพ่ อ ค้ า ม้ า ถวายข้ า วแดง อาจเป็ น ข้าวเหนียวแดงที่สำ�ำหรับให้ม้ากิน) ”ในสมัยที่ไม่มีพระพุทธเจ้า เราได้เคยทำ�ำร้าย๑ บุตรแห่งนักมวยปล้�้ำำ ด้วยผลแห่ง กรรมนั้น เราจึงเกิดเจ็บที่หลัง„ ”เราได้เคยเป็นหมอ (แกล้ง) ถ่ายยาบุตรแห่งเศรษฐี (คงเป็นการถ่ายอย่างแรงถึง แก่ชีวิต) ด้วยผลแห่งกรรมนั้น เราจึงลงโลหิต (โรคปักขันทิกะ)„ ๑

มลฺลปุตตํ นิเสธยึ โดยปกติคำ�ำว่า นิเสธ แปลว่า ห้าม กั้น กีดกัน ผลัก และแปลว่า ต่อสู้หรือทำ�ำให้แพ้ก็ได้

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๒ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๑

941

”เราเป็นผู้ช่ือว่าโชติปาละ ได้เคยกล่าวกะพระสุคตพระนามว่ากัสสปะ ว่าการตรัสรู้ เป็นของได้โดยยาก ท่านจะได้จากควงไม้โพธิที่ไหนกัน ด้วยผลแห่งกรรมนั้น เราได้บำ�ำเพ็ญ ทุกกรกิริยาเป็นอันมากสิ้นเวลา ๖ ปี ต่อจากนั้นจึงได้บรรลุการตรัสรู้ เรามิได้บรรลุการตรัสรู้ โดยทางนั้น ได้แสวงหาโดยทางที่ผิด เพราะถูกกรรมเก่าทวงเอา„ ”เราสิ้นบุญและบาปแล้ว เว้นแล้วจากความเดือดร้อนทั้งปวง ไม่มีความโศก ไม่มี ความคับแค้น ปราศจากอาสวะ จักปรินพพ ิ าน„ (เป็นอันได้แ สดงตั วอย่า งในอปทาน พอให้ท่ านผู ้ อ ่ านได้ เ ห็ น ว่ า มี ร ายละเอี ยด อย่างไร)

ขุททกนิกาย

จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๓๒

เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ พุทธวังสะ จริยาปิฎก พระไตรปิฎกเล่มนี้เป็นเล่มสุดท้ายแห่งพระสุตตันตปิฎก มีข้อความเรื่อง อปทาน ต่อมาจากเล่ม ๓๒ กับมีหัวข้ออื่นอีก ๒ ข้อ คือ พุทธวังสะ (วงศ์แห่งพระพุทธเจ้า) แสดง รายละเอียดเกี่ยวกับพระพุทธเจ้า ๒๕ พระองค์ เริ่มต้นตั้งแต่พระทีปังกร จนถึงพระพุทธเจ้า ของเรา คือพระสมณโคดม กับหัวข้อใหญ่อีกเรื่องหนึ่งคือ จริยาปิฎก (คัมภีร์ว่าด้วยจริยา คือ ความประพฤติของพระพุทธเจ้า) เรื่องนี้แสดงถึงการที่พระพุทธเจ้าเสวยพระชาติบำ�ำเพ็ญบารมี ต่าง ๆ ต่อไปนี้จะขยายความทั้งสามหัวข้อนั้นเป็นลำ�ำดับไป

ขยายความ อปทาน ภาค ๒ ประวัติพระเถระ ๕ รูป มีข้อที่ควรกล่าวก็คือ ในอปทาน ภาค ๑ มีประวัติของพระพุทธเจ้า ๒ เรื่อง ของ พระปัจเจกพุทธเจ้า ๑ เรื่อง ประวัติของพระสาวกต่าง ๆ ๔๐๙ เรื่อง รวม ๔๑๒ เรื่อง แต่ใน อปทาน ภาค ๒ นี้ มีประวัติของพระสาวกต่าง ๆ ที่เป็นพระเถระ ๑๔๐ รูป พระเถรี ๔๐ รูป ในที่นี้จะแสดงตัวอย่างอปทาน คือข้ออ้างหรืออดีตประวัติของพระเถระ ๕ รูป ของพระเถรี ๕ รูป คือ ๑. มหากัจจายนเถราปทาน๑ (ข้ออ้างหรือประวัติของพระมหากัจจายนเถระ) ในสมัยของพระปทุมุตตรพุทธเจ้า ข้าพเจ้า (พระมหากัจจายนเถระ) เป็นดาบส อยู่ ณ หิมวันตประเทศ เที่ยวไปผู้เดียว ขณะที่ไปยังถิ่นของมนุษย์ทางอากาศ ได้เห็นพระชินะจึง เข้าไปใกล้ ฟังพระธรรมเทศนาของพระองค์ผู้กำ�ำลังพรรณนาคุณอันยิ่งใหญ่ของพระสาวก และ ตั้งเป็นเอตทัคคะ (เป็นยอดหรือเลิศ) ในทางประกาศพระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ ย่อ ๆ ให้พิสดาร ข้าพเจ้าได้ฟังก็รู้สึกพิศวงจึงไปยังหิมวันตประเทศ รวบรวมดอกไม้นำ�ำมาบูชา ๑

จากต้นฉบับหน้า ๑๗๙ คำ�ำว่า กัจจายนะ หรือกัจจานะ ใช้แทนกันได้

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒

943

พระพุทธเจ้า แล้วปรารถนาฐานะเช่นนั้น (ตำ�ำแหน่งพระสาวกผู้เป็นเลิศทางแสดงธรรมย่อให้ พิสดาร) พระผู้มีพระภาคก็ทรงพยากรณ์ว่า ข้าพเจ้าจะได้เป็นสาวกของพระโคดมมหามุนี มีนามว่า กัจจานะ บรรลุฐานะ (ที่ประสงค์) นั้น ก็ได้บรรลุในชาติสุดท้ายนี้สมตามที่ปรารถนา ๒. มหากัปปินเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระมหากัปปินเถระ) พระชินะทรงพระนามว่า ปทุมุตตร ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ทรงอุบัตขิ ึ้น ดั่งดวงอาทิตย์ อุทัยในอากาศอันปลอดโปร่งในท้องฟ้าฤดูสารท พระนายกนั้น ทรงยังดอกปทุมคือเวไนยสัตว์ ให้บานด้วยแสง คือคำ�ำสอน ทรงทำ�ำเปือกตมคือกิเลสให้แห้งด้วยรังสีคือความรู้๑ ครั้งข้าพเจ้า (พระมหากัปปินเถระ) เป็นอำ�ำมาตย์ผู้วินิจฉัยอรรถคดีในหังสนคร (หังสวตี) ได้สดับธรรม ของพระตถาคตผู้ทรงประกาศคุณของพระสาวก นามว่า ชลชุตตมะ ผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุ ทั้งหลาย ผู้มีสติ ยังใจของข้าพเจ้าให้ร่าเริง ครั้นสดับแล้วก็เกิดปีติโสมนัสนิมนต์พระตถาคต พร้ อ มทั้ ง ศิ ษ ย์ ส าวกฉั น ภั ต ตาหาร แล้ วปร ารถนาฐานะนั้ น (ตำ� ำ แหน่ ง พระสาวกผู ้ เ ลิ ศ ใน ทางสอนภิกษุทั้งหลาย) พระตถาคตเจ้าก็ตรัสพยากรณ์ว่า จะได้เป็นผู้มีนามว่ากัปปินะ เป็น สาวกของพระโคดมศาสดา ต่อมาก็ได้สำ�ำเร็จสมความประสงค์ พระชินะทรงตั้งข้าพเจ้าใน เอตทัคคะทางให้โอวาทแก่ภิกษุทั้งหลาย

ในครั้งนั้นข้าพเจ้า (พระทัพพมัลลบุตร) เป็นบุตรเศรษฐี อยู่ในกรุงหังสวดี ได้ฟังคำ�ำ ของพระปทุมุตตรศาสดา ผู้ทรงประกาศกิตติคุณพระสาวกของพระองค์ผู้จัดเสนาสนะ (ที่อยู่ อาศัย) ของภิกษุทั้งหลาย ก็มีใจเบิกบานกระทำ�ำอธิการ (คุณความดี) แด่พระศาสดาพร้อมทั้ง พระสงฆ์ ปรารถนาฐานะนั้น (ตำ�ำแหน่งพระสาวกผู้เลิศในทางจัดเสนาสนะ) ก็ได้รับพยากรณ์ว่า จะได้เป็นผู้มีนามว่าทัพพะ เป็นสาวกของพระโคดมศาสดา เป็นผู้เลิศในทางจัดเสนาสนะ จำ�ำเนียรกาลล่วงมาก็เป็นไปสมตามที่ปรารถนานั้น ๑

ได้ลองถอดข้อความตอนนี้ออกมาทุกตัวอักษร ให้เห็นความไพเราะในคำ�ำฉันท์ ความจริงคำ�ำฉันท์ตลอดเล่มที่ ๓๒ และ ๓๓ มีคำ�ำสำ�ำนวนไพเราะเช่นนี้โดยมาก

ขุททกนิกาย

๓. ทัพพมัลลปุตตเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระทัพพมัลลบุตรเถระ)

944

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๔. กุมารกัสสปเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระกุมารกัสสปเถระ) ในครั้งนั้น ข้าพเจ้า (พระกุมารกัสสป) เป็นพราหมณ์ผู้มีช่ือเสียง ถึงฝั่งแห่งพระเวท ขณะไปสู่ที่พักกลางวัน ได้เห็นพระปทุมุตตรพุทธเจ้า ผู้เป็นนายกแห่งโลกกำ�ำลังประกาศ สัจจธรรม ๔ ประการ ยังโลกนี้ พร้อมทั้งเทวโลกให้ตื่นอยู่ ทรงพรรณนาคุณแห่งพระสาวก ของพระองค์ผู้กล่าวธรรมอันวิจิตร ในท่ามกลางมหาชน ข้าพเจ้าก็มีจิตเบิกบาน นิมนต์ พระตถาคตพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไปฉันโภชนะมีรสอันเลิศต่าง ๆ ครบ ๗ วัน แล้วปรารถนา ฐานะนั้น (ตำ�ำแหน่งพระสาวกผู้เลิศในทางกล่าวธรรมอันวิจิตร)๑ ซึ่งได้รับพยากรณ์ว่า จะเป็น ผู้มีนามว่ากุมารกัสสป เป็นสาวกของพระโคดมศาสดา จำ�ำเนียรกาลล่วงมาก็เป็นไปสมตามที่ ปรารถนานั้น ๕. มหาโกฏฐิตเถราปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระมหาโกฏฐิตเถระ)๒ ในครั้งนั้น ข้าพเจ้า (พระมหาโกฏฐิตะ) เป็นพราหมณ์ผู้ถึงฝั่งแห่งพระเวทในกรุง หังสวตี ได้เข้าไปเฝ้าพระปทุมุตตรศาสดา ฟังธรรม ครั้งนั้น พระองค์ทรงตั้งพระสาวกผู้มี ปฏิสัมภิทาแตกฉาน คือฉลาดในอรรถ ในธรรม ในนิรุตติ (ภาษาพูด) และในปฏิภาณ ไว้ใน ตำ�ำแหน่งอันเลิศ ก็มีใจเบิกบาน จึงนิมนต์พระชินวรพร้อมด้วยพระสาวกไปฉันตลอด ๗ วัน แล้วปรารถนาฐานะนั้น (ตำ�ำแหน่งพระสาวกผู้เลิศในปฏิสัมภิทาคือความแตกฉานในอรรถ ธรรม นิ รุ ต ติ ป ฏิ ภ าณ) ซึ่ ง ก็ ไ ด้ รั บ พยากรณ์ ว ่ า จะเป็ น ผู ้ มี น ามว่ า โกฏฐิ ต ะ เป็ น สาวกของ พระโคดมศาสดา จำ�ำเนียรกาลล่วงมาก็ได้เป็นไปสมตามที่ปรารถนานั้น

๑

คือวิจิตรด้วยอุปมา พระกุมารกัสสปรูปนี้ กล่าวธรรมวิจิตรอย่างไร พึงย้อนไปดูปายาสิราชัญญสูตร ที่ย่อไว้แล้ว ในหน้า ๔๗๕ ๒ ในอปทานว่า พระมหาโมคคัลลานะเป็นอาจารย์ พระสาริบุตรเป็นอุปัชฌายะของท่าน

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒

945

ต่อไปนี้เป็นตัวอย่างอปทานของพระเถรีอีก ๕ รูป ๑. มหาปชาบดีโคตมีเถริยาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระนางมหาปชาบดีเถรี) พระผู้มีพระภาคประทับ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้กรุงเวสาลี พระนางมหา ปชาบดี โคตมี ก็ประทับอยู่ในสำ�ำนักนางภิกษุณี ใกล้นครนั้น พร้อมด้วยนางภิกษุณีทั้งหลาย ประมาณ ๕๐๐ รูป ผู้หลุดพ้นแล้วจากกิเลส พระนางทรงพระดำ�ำริว่า จะมิได้เห็นการปรินพพ ิ าน ของพระพุทธเจ้า พระอัครสาวก พระราหุล พระอานนท์ และพระนนทะ จึงทรงปลงอายุสังขาร ที่จะปรินิพพาน และจะไปกราบทูลขอพระพุทธานุญาต แม้นางภิกษุณีอื่น ๆ ๕๐๐ รูป มี พระนางเขมา เป็นต้น ก็นึกในทำ�ำนองเดียวกัน จึงพร้อมกันไปเฝ้ากราบทูลลาปรินิพพาน เมื่อ พระผู้มีพระภาคตรัสประทานอนุญาตแล้ว ก็มีผู้เลื่อมใสแสดงความโศก พระนางจึงแสดง ธรรมสั่งสอน และเล่าพระประวัติที่ออกบรรพชาอุปสมบท กับได้ตรัสเล่าพระประวัติใน อดีตกาลทั้งพระปทุมุตตรสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งพระนางเกิดเป็นบุตรีของมหาอำ�ำมาตย์ผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก ได้เข้าไปเฝ้าพระศาสดาพร้อมด้วยบิดาของตนและหมู่ทาสี ได้เห็นพระศาสดา ทรงตั้งพระน้านางของพระองค์ในเอตทัคคะ จึงถวายทานและปรารถนาตำ�ำแหน่งนั้นบ้าง ก็ ได้รับพยากรณ์ว่า จะได้เกิดมีนามว่าโคตมี เป็นสาวิกาของพระโคตมพุทธเจ้า ซึ่งก็สำ�ำเร็จสม ตามปรารถนานั้น ในประวัติน้ันยังแสดงต่อไปจนถึงสมัยที่พระนางมหาปชาบดี โคตมี เสด็จ ดับขันธปรินิพพาน ณ สำ�ำนักแห่งนางภิกษุณี ทรงเข้าอนุบุพพวิหาร ๙ โดยอนุโลมและปฏิโลม แล้วทรงกลับเข้ารูปฌานทั้งสี่ ออกจากฌานที่ ๔ ก็เสด็จปรินิพพาน๑ (อันเห็นได้ชัดว่าเรื่อง อปทานนี้ มิใช่เจ้าของประวัติแต่งเอง แต่มีผู้รวบรวมเรื่องราวมาแต่งขึ้นในภายหลัง ซึ่งน่าจะ เป็นสมัยทำ�ำสังคายนา ร้อยกรองพระธรรมวินัย ระหว่างครั้งที่ ๑ ถึงครั้งที่ ๓ นอกจากนั้น สำ�ำนวนภาษาบาลีก็ดี สำ�ำนวนกวีก็ดี แสดงสมัยว่าต่างจากภาษาบาลีสำ�ำนวนพระสูตรสมัยแรก แต่โดยเหตุที่เรื่องนี้ เป็นเพียงการรวบรวมประวัติที่ทรงจำ�ำกันด้วยปากให้เป็นตัวหนังสือขึ้น การจัดเข้าในสุตตันตปิฎกด้วย จึงเป็นการทำ�ำให้ตำ�ำราทางพระพุทธศาสนาสมบูรณ์ขึ้น) ๑

มหาปรินิพพานสูตร ”ลีลาในการปรินิพพาน„ หน้า ๔๖๓ ด้วย พึงสังเกตว่า ผู้ปรินิพพานแบบนี้ มีพระพุทธเจ้า พระสาริบุตร (ดูกองทัพธรรมภาค ๓ หน้า ๓๕๗ - ๓๕๘) กับพระนางมหาปชาบดี โคตมี นี้

ขุททกนิกาย

ประวัติพระเถรี ๕ รูป

946

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒. เขมาเถริยาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระนางเขมาเถรี) ในกาลนั้น ข้าพเจ้า (พระนางเขมาเถรี) เกิดในสกุลเศรษฐี ในกรุงหังสวตี ในสมัยแห่ง พระปทุมุตตรสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ฟังพระธรรมเทศนามีความเลื่อมใส ขอให้บิดานิมนต์พระ ผู้มีพระภาคพร้อมทั้งพระสาวก ฉันครบ ๗ วัน ได้สดับเรื่องที่พระผู้มีพระภาคทรงตั้งภิกษุ รูปหนึ่งในตำ�ำแหน่งเอตทัคคะ ทางมีปัญญามาก มีความชื่นชม กระทำ�ำบุญแล้วปรารถนา ตำ�ำแหน่งนัน้ ต่อพระผูม้ พร ี ะภาค ก็ได้รบั พยากรณ์วา่ จะได้เป็นสาวิกาของพระโคดมสัมมาสัมพทธ ุ เจ้า มีนามว่า เขมา ได้บรรลุตำ�ำแหน่งเอตทัคคะสมดังปรารถนา และในสมัยของพระผู้มีพระภาค พระองค์นี้ ก็ได้สำ�ำเร็จสมปรารถนาทุกประการ อนึ่งในสมัยพระวิปัสสี และพระกัสสปสัมมา สัมพุทธเจ้า ก็ได้ทำ�ำเช่นเดียวกับพระนางอุปปลวัณณาซึ่งจะกล่าวต่อไป ๓. อุปปลวัณณาเถริยาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระนางอุปปลวัณณาเถรี) ในกาลนั้น ข้าพเจ้า (พระนางอุปปสวัณณา) เป็นนาคกัญญา นิมนต์พระปทุมุตตร สัมมาสัมพุทธเจ้า พร้อมด้วยพระสาวกเสวย ได้เห็นนางภิกษุณีองค์หนึ่งแสดงฤทธิ์ได้ต่าง ๆ จึงตั้งจิตปรารถนาฐานะเช่นนั้น ได้ถวายข้าวน้�้ำำ และถวายดอกอุบลชื่ออรุณะ ปรารถนาให้ มีผิวกายดังดอกอุบล ครั้นในศาสนาของพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้เกิดเป็นธิดาเศรษฐี ถวายมหาทานแด่พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ในสมัยแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้เป็นพระธิดาองค์ที่ ๒ ของพระเจ้ากิกิ ราชาแห่งแคว้นกาสีผอู้ ปุ ฐากพระพุทธเจ้า (พระนางเขมา เกิดเป็นพระราชธิดาองค์ที่ ๑) ฟังพระธรรมขอบรรพชา แต่พระราชบิดาไม่ทรงอนุญาต จึงประพฤติ พรหมจรรย์อยูใ่ นพระราชวังพร้อมด้วยพระภคินอี นื่ ๆ รวม ๗ พระองค์ ทงั้ พระองค์เอง นอกจาก นัน้ ในชาติอนื่ ๆ อีก ยังได้ทำำคว � ามดีในพระปัจเจกพุทธเจ้าหลายพระองค์ ในชาติสดุ ท้ายเกิดเป็น ธิดาเศรษฐี ออกบวชตรัสรู้อริยสัจจ์ ๔ ละกิเลสาสวะได้ (เป็นผู้เลิศในทางมีฤทธิ์) ๔. ปฏาจาราเถริยาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระนางปฏาจาราเถรี) ในกาลนั้น ข้าพเจ้า (พระนางปฏาจาราเถรี) เกิดในสกุลแห่งเศรษฐีในกรุงหังสวดี ในสมัยของพระปทุมุตตรสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้สดับพระธรรมเทศนา มีความเลื่อมใสถึง พระชินเจ้าเป็นสรณะ มีจิตชื่นบาน เมื่อเห็นพระผู้มีพระภาคทรงตั้งนางภิกษุณีในตำ�ำแหน่ง

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ พุทธวังสะ

947

เลิศทางทรงพระวินัย จึงปรารถนาฐานะนั้น นิมนต์พระทศพล พร้อมทั้งพระสงฆ์ฉันเป็นเวลา ๗ วัน แล้วได้กราบทูลแสดงความปรารถนา ก็ได้รับพยากรณ์ว่า จะได้มีนามว่าปฏาจารา เป็น สาวิกาของพระโคตมสัมมาสัมพุทธเจ้า อนึ่ง ในสมัยของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ได้เป็น พระธิดาองค์ที่ ๓ ของพระเจ้ากิกิ มีความเป็นไปเช่นเดียวกับพระนางอุปปลวัณณา ๕. กุณฑลเกสีเถริยาปทาน (ข้ออ้างหรือประวัติของพระนางกุณฑลเกสีเถรี) ประวัติของพระนางกุณฑลเกสี ก็เช่นเดียวกับพระนางเขมา พระนางอุปปลวัณณา พระนางปฏาจารา ได้บำ�ำเพ็ญกุศลในสมัยพระปทุมุตตรสัมมาสัมพุทธเจ้า และพระกัสสปสัมมา สัมพุทธเจ้า เป็นต้น ในทำ�ำนองเดียวกันในสมัยแห่งพระโคตมสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ออกบวช สำ�ำเร็จเป็นพระอรหันต์ ได้รับแต่งตั้งในตำ�ำแหน่งเลิศทางตรัสรู้ได้เร็ว ในเรื่องพุทธวงศ์น้ ี แบ่งออกเป็น ๒๘ หัวข้อใหญ่ คือ หัวข้อแรกว่าด้วยรตนจงกรม คือที่จงกรมแก้ว อันเป็นที่เสด็จจงกรม (เดินกลับไปมามีสติสัมปชัญญะ) ส่วนหัวข้อที่ ๒ ถึงที่ ๒๖ ว่าด้วยพระพุทธเจ้า ๒๕ พระองค์ เริ่มตั้งแต่พระทีปังกร จนถึงพระโคดมเป็น ที่สุ ด หั วข ้ อ ที่ ๒๗ ว่ า ด้ ว ยปกิ ณ ณกะ เกี่ ย วกั บ พระพุ ทธ เจ้ า หั วข ้ อ ที่ ๒๘ ว่ า ด้ ว ยการแจก พระบรมสารีริกธาตุ ซึ่งจะกล่าวตามลำ�ำดับหัวข้อต่อไปโดยสังเขป ๑. รตนจังกมนกัณฑ์ หมวดว่าด้วยที่จงกรมแก้ว เป็นคำ�ำฉันท์พรรณนาเหตุการณ์ เมื่อเสด็จไปโปรดพระพุทธบิดา ณ กรุงกบิลพัสดุ์ ตรัสแสดงธรรมเรื่องเวสสันดร ชาดก เสร็จแล้วจึงทรงนิรมิตเรือนแก้วเสด็จจงกรม แสดงปาฏิหาริย์ให้เห็นว่าทรง บำ�ำเพ็ญบารมีต่าง ๆ มาในอดีตกาลอย่างไร (เรื่องนี้อาจถอดความได้ว่า ทรงแสดงธรรมได้ชัดเจนอย่างปาฏิหาริย์ เห็นจริง เห็นจังว่า ได้ทรงบรรลุผลดีมใิ ช่อย่างลอย ๆ แต่ตอ้ งบำ�ำเพ็ญบารมีมาอย่างมากมาย อันแสดงหลักการที่สำ�ำคัญแห่งพระพุทธศาสนา ที่ว่ามิได้มีการได้ดีใด ๆ เกิดขึ้น โดยบังเอิญ) ๒. ทีปังกรพุทธวงศ์ (ที่ ๑) วงศ์แห่งพระทีปังกรพุทธเจ้า เล่าเรื่องเมื่อครั้งพระ โคดมพุทธเจ้าเป็นสุเมธดาบส ช่วยชาวบ้านทำ�ำทางให้พระทีปงั กรพุทธเจ้าเสด็จผ่าน มีทเี่ หลืออยูอ่ กี หน่อยทีย่ งั ทำ�ำทางไม่เสร็จด้วยศรัทธา สุเมธดาบสจึงลงนอนทับโคลน

ขุททกนิกาย

พุทธวังสะ (วงศ์แห่งพระพุทธเจ้า)

948

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ให้พระพุทธเจ้าพร้อมทัง้ พระสาวกเสด็จและเดินเหยียบข้ามไป แล้วได้รบั พยากรณ์ ว่า จะได้เป็นพระพุทธเจ้าพระนามว่า โคดม ต่อจากนั้นแสดงรายละเอียดเฉพาะ พระทีปังกรพุทธเจ้า ๓. โกณฑัญญพุทธวงศ์ (ที่ ๒) วงศ์แห่งพระโกณฑัญญพุทธเจ้า สมัยนั้นพระโคดม พุทธเจ้า ได้เคยเป็นกษัตริย์พระนามว่า วิชิตาวี ได้ถวายทานแด่พระโกณฑัญญ พุทธเจ้า และได้รบั พยากรณ์ ต่อจากนัน้ แสดงรายละเอียดเกีย่ วกับพระโกณฑัญญ พุทธเจ้า ๔. มังคลพุทธวงศ์ (ที่ ๓) วงศ์แห่งพระมังคลพุทธเจ้า สมัยนั้นพระโคดมพุทธเจ้า เป็นพราหมณ์ มีนามว่า สุรุจิ ได้บูชาพระมังคลพุทธเจ้า พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ และ ถวายน้�้ำำนมโคให้ด่ม ื ก็ได้รับพยากรณ์ ต่อจากนั้นแสดงรายละเอียดเกี่ยวกับ พระมังคลพุทธเจ้า ๕. สุมนพุทธวงศ์ (ที่ ๔) วงศ์แห่งพระสุมนพุทธเจ้า สมัยนั้นพระโคดมพุทธเจ้า เป็น อตุลนาคราช ได้ถวายข้าวน้�้ำำและผ้าคู่แด่พระสุมนพุทธเจ้า พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ และได้รับพยากรณ์ ต่อจากนั้นแสดงรายละเอียดเกี่ยวกับพระสุมนพุทธเจ้า ๖. เรวตพุทธวงศ์ (ที่ ๕) วงศ์แห่งพระเรวตพุทธเจ้า สมัยนั้นพระโคดมพุทธเจ้า เป็น พราหมณ์นามว่า อติเทวะ ได้ถึงพระเรวตพุทธเจ้าเป็นสรณะ ได้ชมเชยพระคุณ คือ ศีล สมาธิ ปญ ั ญาของพระพุทธเจ้าพระองค์นน้ั และได้ถวายทานอันยอดเยีย่ ม ได้รับพยากรณ์ ต่อจากนั้นแสดงรายละเอียดเกี่ยวกับพระเรวตพุทธเจ้า ๗. โสภิตพุทธวงศ์ (ที่ ๖) วงศ์แห่งพระโสภิตพุทธเจ้า สมัยนั้นพระโคดมพุทธเจ้า เป็นพราหมณ์นามว่า สุชาตะ ได้ถวายข้าวน้�้ำำแด่พระโสภิตพุทธเจ้าพร้อมทั้ง พระสาวก และได้รบั พยากรณ์ (ข้อความเกีย่ วกับรายละเอียด เฉพาะพระองค์ของ พระพุทธเจ้า ที่กล่าวพระนามนั้น มีกล่าวไว้ทุกแห่ง ต่อไปจะไม่กล่าวถึง เป็นอัน ทราบกันว่า มีรายละเอียดกล่าวไว้ทุกพระองค์ และพระโคดมพุทธเจ้าได้ทรง บำ�ำเพ็ญความดี พร้อมทั้งได้รับพยากรณ์ทุกครั้ง) ๘. อโนมทัสสิพุทธวงศ์ (ที่ ๗) วงศ์แห่งพระอโนมทัสสีพุทธเจ้า ๙. ปทุมพุทธวงศ์ (ที่ ๘) วงศ์แห่งพระปทุมพุทธเจ้า ๑๐. นารทพุทธวงศ์ (ที่ ๙) วงศ์แห่งพระนารทพุทธเจ้า ๑๑. ปทุมุตตรพุทธวงศ์ (ที่ ๑๐) วงศ์แห่งพระปทุมุตตรพุทธเจ้า ๑๒. สุเมธพุทธวงศ์ (ที่ ๑๑) วงศ์แห่งพระสุเมธพุทธเจ้า

949

๑๓. สุชาตพุทธวงศ์ (ที่ ๑๒) วงศ์แห่งพระสุชาตพุทธเจ้า ๑๔. ปิยทัสสิพุทธวงศ์ (ที่ ๑๓) วงศ์แห่งพระปิยทัสสีพุทธเจ้า ๑๕. อัตถทัสสิพุทธวงศ์ (ที่ ๑๔) วงศ์แห่งพระอัตถทัสสีพุทธเจ้า ๑๖. ธัมมทัสสิพุทธวงศ์ (ที่ ๑๕) วงศ์แห่งพระธัมมทัสสีพุทธเจ้า ๑๗. สิทธัตถพุทธวงศ์ (ที่ ๑๖) วงศ์แห่งพระสิทธัตถพุทธเจ้า๑ ๑๘. ติสสพุทธวงศ์ (ที่ ๑๗) วงศ์แห่งพระติสสพุทธเจ้า ๑๙. ปุสสพุทธวงศ์ (ที่ ๑๘) วงศ์แห่งพระปุสสพุทธเจ้า ๒๐. วิปัสสิพทุ ธวงศ์ (ที่ ๑๙) วงศ์แห่งพระวิปัสสีพุทธเจ้า ๒๑. สิขิพุทธวงศ์ (ที่ ๒๐) วงศ์แห่งพระสิขีพุทธเจ้า ๒๒. เวสสภูพทุ ธวงศ์ (ที่ ๒๑) วงศ์แห่งพระเวสสภูพุทธเจ้า ๒๓. กุกกุสันธพุทธวงศ์ (ที่ ๒๒) วงศ์แห่งพระกุกกุสันธพุทธเจ้า (พระนามนี้ในที่อ่นื ใช้ คำ�ำว่ากกุสันธะ) ๒๔. โกนาคมนพุทธวงศ์ (ที่ ๒๓) วงศ์แห่งพระโกนาคมนพุทธเจ้า ๒๕. กัสสปพุทธวงศ์ (ที่ ๒๔) วงศ์แห่งพระกัสสปพุทธเจ้า ๒๖. โคตมพุทธวงศ์ (ที่ ๒๕) วงศ์แห่งพระโคดมพุทธเจ้า๒ มีข้อความแสดงธรรม การประชุมพระสาวก พระนามพระพุทธบิดา พระพุทธมารดา และพระนาม พระสาวกที่สำ�ำคัญ ๒๗. พุทธปกิณณกกัณฑ์ หมวดเบ็ดเตล็ดเกี่ยวกับพระพุทธเจ้าแสดงว่าในกัปป์ไหน พระพุทธเจ้าพระองค์ไหน ทรงอุบัติบ้าง ในตอนต้นได้แสดงว่าในกัปป์เดียวกับ พระทีปงั กรพุทธเจ้า (พระองค์ที่ ๑ ในพุทธวงศ์) นัน้ ยังมีพระพุทธเจ้าอีก ๓ พระองค์ (รวมเป็น ๔) คือ พระตัณหังกร พระเมธังกร พระสรณังกรต่อจากนั้นจึงถึง พระทีปังกรพุทธเจ้า (อันแสดงว่าทั้งสามพระองค์น้ัน มีมาก่อนพระองค์แรกใน พุทธวงศ์ ๒๕ พระองค์ ซึ่งความจริงตามหลักพุทธศาสนา พระพุทธเจ้าในอดีต มีมากนับจำ�ำนวนไม่ได้ ในเล่มนี้แสดงพระนามไว้ ๒๘ พระองค์) ๑ ไม่ใช่พระองค์เดียวกับพระโคดมพุทธเจ้า ๒

พระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบัน - ม.พ.ป.

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ พุทธวังสะ

950

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๒๘. ธาตุ ภ าชนี ย กถา แสดงว่าเมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วได้มีการแจก พระธาตุไปไว้ในที่ต่าง ๆ คือ (๑) ในนครของพระเจ้าอชาตศัตรุ (ราชคฤห์) (๒) ในกรุงเวสาลี (๓) ในกรุงกบิลพัสดุ์ (๔) ในแคว้นอัลลกัปปะ (๕) ในรามคาม (๖) ในแคว้นเวฏฐทีปกะ (๗) ในกรุงปาวาแห่งกษัตริยม์ ัลละ (๘) ในกรุงกุสินารา (รวมเป็นพระเจดีย์บรรจุพระอัฏฐิ ๘ แห่ง) โทณพราหมณ์ได้นำ�ำทะนานสำ�ำหรับตักแบ่ง พระบรมสารีริกธาตุไปบรรจุในสตูป เรียกว่าตุมพเจดีย์ (พระเจดียท์ ะนาน) โมริยกษัตริย์ได้ขอรับพระอังคาร (เถ้าถ่าน) ไปบรรจุเป็นอังคารสตูป นอกจากนั้นยัง แสดงรายละเอียดเกี่ยวกับพระเขี้ยวแก้ว พระทนต์ พระเกศ พระโลมา และพระพุทธบริขาร ต่าง ๆ

จริยาปิฎก (คัมภีร์ว่าด้วยพระพุทธจริยา) (จริยาปิฎกหรือคัมภีร์ว่าด้วยพระพุทธจริยานี้ นับเป็นเรื่องใหญ่หัวข้อสุดท้ายใน เล่ม ๓๓ ซึ่งเริ่มด้วยเรื่องอปทานกับเรื่องพุทธวงศ์มาแล้วโดยลำ�ำดับ จริยาหรือความประพฤติใน อดีตของพระพุทธเจ้า ที่นำ�ำมากล่าวไว้ในจริยาปิฎก มี ๓๕ เรื่อง โดยแยกแสดงว่า เป็นการบำ�ำเพ็ญทานบารมี ๑๐ เรื่อง เป็นการบำ�ำเพ็ญศีลบารมี ๑๐ เรื่อง เป็นการบำ�ำเพ็ญเนกขัมมบารมี (การออกบวช) ๖ เรื่อง สัจจบารมี ๖ เรื่อง เมตตาบารมี ๒ เรื่อง อุเบกขาบารมี ๑ เรื่อง รวมเป็น ๑๕ เรื่อง กับตอนสุดท้าย มีสโมธานกถา คือ คำ�ำสรูปว่า เรื่องไหนเป็นบารมีอะไรในบารมี ๑๐ ประการ มีข้อที่ควรพิจารณาในเบื้องแรก คือไฉนจริยาปิฎกจึงแบ่งบารมีไว้เพียง ๖ แต่ใน สโมธานกถา กล่าวว่า บารมี มี ๓๐ และในสำ�ำนวนกวีที่เล่าไว้ในจริยา ๓๕ เรื่องนั้น แสดงเป็น

951

สำ�ำนวนของพระผูม้ พร ี ะภาคว่า เราเป็นผูน้ นั้ ผูน้ ใ้ี นชาตินนั้ ชาติน้ ี ตามความเห็นส่วนตัวของข้าพเจ้า (ผู้จัดทำ�ำ) สันนิษฐาน๑ ว่า มีผู้แต่งเป็นบทกวีขึ้นในชั้นหลังที่มีการสังคายนาพระธรรมวินัยแล้ว โดยรวบรวมเรือ่ งราวมาจัดระเบียบขึน้ ให้คน้ ง่ายหาง่าย ทัง้ ๆ ที่ปรากฏว่ามีคำำ� กล่าวว่า พระพุทธเจ้า เคยเสวยพระชาติ เฉพาะที่ปรากฏในชาดกนับจำ�ำนวนหลายร้อย แต่กลับนำ�ำมาแสดงในจริยาปิฎก เพียง ๓๕ เรื่อง เพียง ๓ บารมี ไม่ครบ ๑๐ บารมี ในสโมธานกถา หรือคำ�ำสรูปแสดงบารมี ๑๐ แจกเป็น ๓๐ คือบารมีหรือคุณธรรมที่ให้ ถึงฝั่งแห่งความสำ�ำเร็จอย่างธรรมดา ๑ สูงขึ้นมากกว่านั้น เรียกอุปบารมี ๑ สูงสุด เรียก ปรมัตถบารมี ๑ บารมี ๓ ขั้นนี้ เป็นไปในคุณธรรม ๑๐ ข้อ จึงเป็นบารมี ๓๐ คุณธรรม ๑๐ ข้อ คือ (๑) ทาน การให้ (๒) ศีล การรักษากายวาจาให้เรียบร้อย (๓) เนกขัมมะ การออกบวช หรือออกจากกาม (๔) ปัญญา (๕) วิริยะ ความเพียร (๖) ขันติ ความอดทน (๗) สัจจะ ความจริงใจ (๘) อธิฏฐาน ความตั้งใจมั่น (๙) เมตตา ไมตรีจิตคิดจะให้สัตว์ทั้งปวงเป็นสุข (๑๐) อุเบกขา วางใจเป็นกลาง ในสโมธานกถาได้แสดงไว้ดว้ ยว่า เรือ่ งอะไรบ้างเป็นบารมีเฉย ๆ เป็นอุปบารมี และเป็น ปรมัตถบารมี แต่ก็แสดงไว้พอเป็นตัวอย่าง ไม่ถึงร้อยเรื่อง ต่อไปนี้จะกล่าวตามลำ�ำดับจริยาตาม ที่ปรากฏในบาลีเป็นลำ�ำดับไป) ๑

ในอรรถกถาชาดก ชา.อ. ๗/๔๕ กล่าวว่า จริยาปิฎกนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสแสดงแก่พระสาริบุตร ปัญหาจึง มีอยูเ่ พียงว่า ตรัสแสดงอย่างพูดกันธรรมดา หรือแสดงเป็นบทกวีอย่างที่ปรากฏอยูใ่ นจริยาปิฎกนัน้ ข้าพเจ้าเห็นว่า ตรัสแสดงด้วยคำ�ำพดู ธรรมดา แต่มารวบรวมเป็นบทกวีขนึ้ ภายหลัง เพราะถ้าจะกล่าวไปแล้ว ทเี่ ป็นพระไตรปิฎกขึน้ ได้ ก็เพราะการรวบรวมขึน้ จากที่จำำ� ได้ ทอ่ งได้ทงั้ สิน้ ข้อสำ�ำคญ ั นัน้ มิใช่อยูท่ ี่สำำ� นวนแบบนัน้ แบบนี้ แต่อยู่ที่ธรรมะ หรือตัวอย่างแห่งคุณความดี

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ จริยาปิฎก

952

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

๑. ทานบารมี ๑๐ เรื่อง (๑) อกิตติจริยา ความประพฤติหรือประวัติครั้งเป็นอกิตติดาบส ในสมัยที่เรา (พระผู้มีพระภาค) เป็นอกิตติดาบส อยู่ในป่าใหญ่ ท้าวสักกะปลอมตัว เป็นพราหมณ์มาขอภิกษายืนอยู่ที่ประตู จึงให้ใบไม้ที่นำ�ำมาจากป่า อันไม่มีน้�้ำำมัน ไม่มีรสเค็ม เกลี่ยลง (ในภาชนะของท้าวสักกะ) ด้วยภาชนะของตน ครั้นให้ใบไม้ (ที่ใช้เป็นอาหาร) แล้วก็ คว่�่ำำภาชนะ ไม่แสวงหา (ใบไม้มาใช้เป็นอาหารสำ�ำหรับตน) อีก เข้าสู่บรรณศาลา แม้ในวันที่ ๒ วันที่ ๓ (เมื่อเราแสวงหาอาหารคือใบไม้มาได้แล้ว) ท้าวสักกะก็มาขออีก เราก็ให้ไปเช่นเดิม โดยไม่หวั่นไหว ไม่ติดข้อง (แล้วก็ไม่หามาบริโภคเองอีกด้วย) ความเปลี่ยนแปลงในสรีระ ของเราเป็นเพราะเหตุน้ันไม่มี เราได้ยังวันและคืนนั้นให้ล่วงไปด้วยปีติและสุข (ในฌาน) ถ้าเราจะพึงได้ผู้ควรแก่ทักษิณา แม้เดือนหนึ่งหรือสองเดือนเราก็จะให้ทานอันอุดม โดยไม่ หวั่นไหว ไม่ติดข้อง เมื่อเราให้ทานแก่พราหมณ์น้ัน มิได้ปรารถนายศและลาภ หากปรารถนา พระสัพพัญญุตญาณ (ญาณหยั่งรู้สิ่งทั้งปวง คือการได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า บำ�ำเพ็ญประโยชน์ แก่สัตวโลกได้เต็มที่) (๒) สังขพราหมณจริยา ประวัติครั้งเป็นสังขพราหมณ์ ในกาลเมื่อเรา (พระผู้มีพระภาค) เป็นพราหมณ์ช่ือสังขะ ใคร่จะข้ามสมุทร จึงไปที่ ท่าน้�้ำำ ณ ที่นั้นได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้เสด็จเดินทางกันดารมาบนพื้นดินอันแข็งและร้อน สวนทางมา จึงคิดว่า (บัดนี้) นาของผู้ต้องการบุญมาถึงที่น่ีแล้ว จึงถอดรองเท้า ถวายร่มและ รองเท้า เพราะเหตุน้ัน เราจึงเป็นผู้สุขุมาล (ละเอียดอ่อน) โดยคุณตั้งร้อย ได้รับความสุข เราได้บำ�ำเพ็ญทาน ถวายทานแด่พระผูม้ ีพระภาคเจ้านั้น ด้วยประการอย่างนี้ (๓) กุรุธัมมจริยา ประวัติเนื่องด้วยธรรมของชาวกุรุ ในสมัยเมื่อเรา (พระผู้มีพระภาค) เป็นพระเจ้าธนัญชัย ประกอบด้วยกุศล ๑๐ ประการ (ทศพิธราชธรรม) ในกรุงอินทปัตถ์ มีพราหมณ์ชาวกาลิงครัฏฐ์มาขอพญาช้าง อันควร สงวนนับถือกันว่าเป็นมงคล อ้างว่าชนบทของตนฝนไม่ตก ทำ�ำให้เกิดทุพภิกขภัย และฉาตกภัย (ภัยคือข้าวยากและอดอยากหิวโหย) อันยิ่งใหญ่ จึงใคร่ขอช้างตัวประเสริฐมีสีเขียว มีนามว่า

953

อัญชัน ก็ได้พระราชทานช้างไป เมื่อชาวเมืองคัดค้าน จึงตรัสตอบว่า เราย่อมให้แม้ราชสมบัติ แม้ร่างกายของเราทั้งสิ้น พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา เราจึงให้ช้างเพราะเหตุ๑ นั้น (๔) มหาสุทัสสนจริยา ประวัติครั้งเป็นพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ในสมัยเมื่อเรา เป็นพระเจ้ามหาสุทัสสนจักรพรรดิ์ ในกรุงกุสาวดี ได้ประกาศให้ทาน ทุกอย่างที่มีผู้ต้องการวันละ ๓ เวลา ไม่มีอาลัย ไม่หวังสิ่งตอบแทน (อย่างอื่น) นอกจากเพื่อ บรรลุพระโพธิญาณ (๕) มหาโควินทจริยา ประวัติครั้งเป็นมหาโควินทพราหมณ์ ในสมัยเมือ่ เราเป็นมหาโควินทพราหมณ์ เป็นปุโรหิตของพระราชา ๗ พระองค์ ได้ถวาย มหาทาน ไม่ใช่เกลียดทรัพย์และข้าวเปลือก ไม่ใช่สะสมทรัพย์ไม่เป็น แต่พระสัพพัญญุตญาณ เป็นที่รักของเรา เพราะเหตุนั้นเราจึงให้ทรัพย์อันประเสริฐ (๖) เนมิราชจริยา ประวัติครั้งเป็นพระเจ้าเนมิ ในสมัยเมื่อเราเป็นมหาราชนามว่า เนมิ ในกรุงมิถิลา ได้สร้างศาลา ๔ หลัง มี ๔ หน้า ได้ให้ทานทัง้ แก่คนและสัตว์ ทำำส � ตั ว์ทงั้ หลายให้เอิบอิ่มด้วยทาน เพราะเราปรารถนาพระโพธิญาณ อันอุดม (๗) จันทกุมารจริยา ประวัติครั้งเป็นจันทกุมาร ในสมัยเมื่อเราเป็นจันทกุมาร ราชโอรสของพระเจ้าเอกราช ในกรุงบุปผวดี ได้พ้น จากการถูกบูชายัญ รู้สึกสลดใจ จึงจัดให้มีมหาทาน ได้ให้ทานตลอด ๕ - ๖ วัน อย่างไม่เป็นอัน ดื่ม ไม่เป็นอันกิน เราไม่ถอยจากการให้ทานเพื่อบรรลุพระโพธิญาณ ๑

ช้างนั้น ในอรรถกถาชาดกกล่าวว่า ชื่อว่าอัญชนสันนิภะบ้าง อัญชนวสภะบ้าง เมื่อพราหมณ์ได้ช้างไปแล้ว ฝนก็ยัง ไม่ตก จึงได้นำ�ำช้างมาคืน ขอจารึกกุรุธรรมลงในแผ่นทอง เพื่อไปประพฤติปฏิบัติ กุรุธรรมที่จารึกไป คือศีล ๕ เมื่อนำ�ำไปประพฤติปฏิบัติแล้ว ฝนก็ตกต้องตามฤดูกาลตามเดิม

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ จริยาปิฎก

954

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๘) สิวิราชจริยา ประวัติครั้งเป็นพระเจ้าสีพี ในสมัยเมื่อเราเป็นกษัตริย์นามว่า สิวิ๑ ในกรุงอริฏฐะ วันหนึ่งดำ�ำริว่า ทานที่เป็น ของมนุษย์ใด ๆ ที่เราไม่เคยให้ ไม่มี แม้ผู้ใดจะขอดวงตา เราก็จะให้โดยไม่หวั่นไหว ท้าวสักกะ ทราบความดำ�ำริของเรา จึงปลอมตัวเป็นพราหมณ์แก่ตาบอดมาขอตาข้างหนึ่ง แต่เรากลับให้ สองข้าง (ในที่สุดด้วยสัจจกิริยาก็หายเป็นปกติ เห็นได้ตามเดิม) ดวงตาทั้งสองของตนเองมิได้ เป็นที่เกลียดชังของเรา แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา เพราะฉะนั้น เราจึงให้ดวงตา (๙) เวสสันตรจริยา ประวัตคร ิ ั้งเป็นพระเวสสันดร ในสมั ย เมื่ อ เราเป็ น เวสสั น ดร ราชโอรสของพระเจ้ า สั ญ ชั ย และพระนางผุ สส ดี ได้ให้ช้างชื่อปัจจยนาค เป็นเหตุให้ชาวสีพีโกรธขับไล่ เราจึงบำ�ำเพ็ญมหาทานก่อนจากไปอยู่ป่า เมื่อไปอยู่ในป่าแล้ว ก็มีผู้ต้องการไปขอชาลี กัณหาผู้เป็นบุตรน้อยของเรา เราก็ให้ไป ท้าวสักกะ ปลอมตัวเป็นพราหมณ์มาขอมัทรี (พระชายา) เราก็ให้ไปอีก (แต่ในที่สุดก็ได้กลับอยู่ร่วมกัน ทั้งหมดทุกพระองค์) (๑๐) สสปัณฑิตจริยา ประวัติครั้งเป็นสสบัณฑิต ในสมัยเมื่อเราเป็นกระต่าย กินหญ้า กินใบไม้ และผลไม้เป็นอาหาร เว้นจากการ เบียดเบียนผู้อื่น มีสหายอีก ๓ อยู่ร่วมกัน คือลิง สุนัขจิ้งจอก และนาก เราสั่งสอนสหายให้ เว้นความชั่ว ประพฤติความดี ท้าวสักกะปลอมเป็นพราหมณ์มาขออาหาร เพื่อจะทดลองเรา เราจึงให้ก่อไฟขึ้น แล้วกระโดดเข้าไปในไฟ เพื่อให้เป็นอาหารของพราหมณ์นั้น (แต่กลับเย็น สบายไม่รู้สึกร้อนเลย ในที่สุดท้าวสักกะก็แสดงตน และให้ความสุขแก่สัตว์ทั้งสี่น้ันด้วย เทวานุภาพ) ๑

สำ�ำเนียงไทยนิยมเรียกเป็นสีพี

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ จริยาปิฎก

955

(๑) สีลวนาคจริยา ประวัติครั้งเป็นช้างผูม้ ีศีล ในสมัยที่เราเป็นช้างผู้เลี้ยงมารดาอยู่ในป่า พรานคนหนึ่งเห็นเข้าก็ไปกราบทูลแด่ พระราชา พระราชาจึงทรงส่งควาญช้างไปจับเรา พรานช้างสังเกตเห็นเราถอนรากเหง้าบัวเพื่อ เลี้ยงมารดา ก็เข้ามาจับงวง เรียกเราว่า ลูกเอ๋ยจงมา เพื่อที่จะรักษาศีลไว้ เราแม้จะมีกำ�ำลังมาก ก็มิได้ทำ�ำให้จิตปรวนแปรผิดปกติ (๒) ภูริทัตตจริยา ประวัติครั้งเป็นภูริทัตตนาคราช เรื่องของภูริทัตตนาคราช มีเล่าไว้ในหน้า ๙๒๑ (๓) จัมเปยยจริยา ประวัติครั้งเป็นจัมเปยยนาคราช ในสมัยที่เราเป็นจัมเปยยกนาคราชผู้ต้ังอยู่ในธรรม ถึงพร้อมด้วยศีลและวัตร ขณะ จำ�ำศีลรักษาอุโบสถ ได้ถูกหมองูจับไปเล่น (เพื่อขอเงินชาวบ้าน) แลเราก็อนุโลมตามจิตของ หมองูนั้น ถ้าเราโกรธก็อาจทำ�ำให้หมองูนั้นเป็นเถ้าถ่านได้ทันที แต่เราก็มิได้ทำ�ำลายศีล (๔) จูฬโพธิจริยา ประวัติครั้งเป็นจูฬโพธิพราหมณ์ ในสมัยที่เราเป็นจูฬโพธิพราหมณ์ เห็นภัยในภพออกบวช พราหมณีผู้เป็นภริยา นามว่า กนกสันนิภา ก็ออกบวชด้วย ต่างถือเพศบรรพชิต เดินทางไปในที่ต่าง ๆ ไม่คลุกคลี ในสกุล ในหมู่คณะ เมื่อไปถึงกรุงพาราณสีเห็นพระราชอุทยาน ไม่พลุกพล่าน มีเสียงน้อย จึงอยู่ในราชอุทยานนั้นทั้งสองคน พระราชาเสด็จไปยังราชอุทยาน ทอดพระเนตรเห็น ตรัส ถามทราบความ เกิดความพอพระทัยในนางปริพพาชิกา จึงสั่งให้อำ�ำมาตย์ฉุดเข้าไปไว้ใน พระราชวัง เรารูส้ กึ โกรธแล้วก็ระงับได้ ไม่ยอมทำ�ำลายศีล เพราะเหตุ (ที่ปรารถนา) พระโพธิญาณ (เรื่ อ งพิ ศ ดารในชาดกเล่ า ต่ อ ไปอี ก ว่ า แม้ จ ะพู ด จาหว่ า นล้ อ มอย่ า งไร ก็ ไ ม่ ส ามารถทำ� ำ นางปริพพาชิกาให้กลับใจครองฆราวาสวิสัยได้ พระราชาก็เลยไม่กล้าล่วงเกินผูม้ ีศีล เสด็จไปหา พระโพธิสัตว์ ได้ฟังธรรมทรงเลื่อมใสและคืนนางปริพพาชิกาให้)

ขุททกนิกาย

๒. ศีลบารมี ๑๐ เรือ่ ง

956

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

(๕) มหิสราชจริยา ประวัติครั้งเป็นพญากระบือ ในสมัยที่เราเป็นกระบือใหญ่ เที่ยวไปในป่า มีลิงตัวหนึ่งมาถ่ายปัสสาวะรดบ้าง ถ่ายอุจจาระรดบ้าง วันละ ๑ ครั้งบ้าง ๒ ครั้งบ้าง ๓ ครั้ง ๔ ครั้งบ้าง ประทุษร้ายเรา ตลอดกาล ยักษ์ตนหนึ่งเห็นเช่นนั้น จึงกล่าวยุเราให้ประหารเสียด้วยเขาหรือเท้า เราจึงตอบว่า ถ้าเราโกรธลิง เราก็จะเลวกว่าลิงนั้น ศีลก็จะทำ�ำลาย วิญญูชนก็จะติเตียนได้ (๖) รุรุมิคจริยา ประวัติครั้งเป็นพญาเนื้อชื่อรุรุ ในสมัยที่เราเป็นพญาเนื้อชื่อรุรุ ผู้ประกอบด้วยศีลอย่างยอดเยี่ยม ชายผู้หนึ่งหนี เจ้าหนี้โดดแม่น้�้ำำคงคา ถูกกระแสน้�้ำำเชี่ยวพัดไป และร้องขอความช่วยเหลือ เราจึงช่วยชีวิตไว้ แต่ได้ขอไว้อย่างหนึ่งว่า อย่าบอกแก่ใครเกี่ยวกับตัวเรา (ว่าเป็นเนื้อซึ่งมีสีเหมือนทอง) แต่ผู้น้นั ก็เห็นแก่ทรพั ย์ จงึ ไปพาพระราชาจะมาจับเรา แต่เมือ่ พระราชาทรงทราบว่าเขาผูน้ น้ั เป็นผูปร ้ ะทุษร้าย มิตร จึงจะฆ่าเสีย แต่เราได้ห้ามไว้ การที่มีศีลในครั้งนั้นก็เพื่อพระโพธิญาณ (๗) มาตังคจริยา ประวัติครั้งเป็นชฎิลชื่อมาตังคะ ในสมัยที่เราเป็นชฎิลชื่อมาตังคะ เป็นผู้มีศีล มีจิตตั้งมั่นด้วยดี ได้ต้ังอาศรมอยู่ริม แม่น้�้ำำคงคากับพราหมณ์ผู้หนึ่ง เราอยู่เหนือน้�้ำำ พราหมณ์อยู่ใต้น้�้ำำ (คือน้�้ำำที่ไหลนั้นผ่านอาศรม ของมาตังคฤษีก่อน แล้วจึงจะถึงอาศรมของพราหมณ์) ครั้งหนึ่งพราหมณ์น้ันเดินมาตามฝั่งน้�้ำำ เห็นอาศรมของเราตัง้ อยูเ่ หนือน้�้ำำ ก็ปรภิ าษเราและสาปให้ศรี ษะแตก ๗ เสีย่ ง ถ้าเราจะโกรธตอบ ไม่รักษาศีลของเราเพียงจ้องดูเท่านั้น เขาก็จะเป็นถ่านเถ้าไป พราหมณ์น้ันโกรธมีจิตใจ ประทุษร้ายสาปเรา คำ�ำสาปก็ตกแก่เขาเอง เราได้เปลื้องพราหมณ์น้ัน (จากคำ�ำสาป) ด้วยโยคะ เรารักษาศีล มิได้รักษาชีวิตของเรา ที่รักษาศีลในกาลนั้น ก็เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณเท่านั้น (หมายเหตุ : ความจริงมาตังคจริยานี้ มิใช่เพียงแสดงเรื่องศีลบารมีเท่านั้น หาก เป็น เรือ่ งทีต่ อ้ งการชีใ้ ห้เห็นความเย่อหยิง่ ถือตัวเพราะเหตุถอื ชัน้ วรรณะอย่างรุนแรงของคนโบราณ ด้วย ในที่นี้จะนำ�ำเรื่องบางตอนมากล่าวไว้ เพื่อให้เห็นว่า พระโพธิสัตว์ (ซึ่งเกิดเป็นคนจันฑาล) ช่างทรมานคนที่ถือตัวเพราะชาติอย่างไร เป็นเรื่องน่าขันพอใช้

957

พราหมณ์คนที่อยู่ใต้น้�้ำำ หรืออยู่ในทิศทางที่กระแสน้�้ำำจะไหลมาถึงทีหลังนั้น เป็นคน ถือชาติมีมานะจัด วันหนึ่ง มาตังคดาบส (พระโพธิสัตว์) เคี้ยวไม้สีฟัน แล้วก็อธิษฐานให้ไม้สีฟัน ลอยน้�้ำำไปติดที่มวยผมของดาบสผู้ถือตัว แล้วก็ทิ้งลงไปตามกระแสน้�้ำำ ไม้สีฟันก็ลอยไปติดที่ มวยผมของดาบสนัน้ ผูกำ้ ำล � งั อาบน้�้ำำอยู่ ดาบสก็โกรธเคืองมาก จึงเทีย่ วเดินดูไปทางต้นน้�้ำำ พอมา พบมาตังคดาบส ก็ถามก่อนทีเดียวว่า ท่านเป็นคนชาติอะไร (กษัตริย์ หรือพราหมณ์) พอรูว้ า่ เป็น คนจัณฑาล และเป็นคนทิง้ ไม้สฟี นั ให้ลอยน้�้ำำไป ก็ยง่ิ โกรธเคืองอย่างบอกไม่ถกู เพราะพราหมณ์ ถือว่าคนจัณฑาลเป็นเสนียดมาก จึงสั่งการทันทีว่า เจ้าคนถ่อย เจ้าอยูท่ ี่น่ไี ม่ได้ ต้องไปอยู่ใต้น้�้ำำ ครั้นอพยพไปตั้งอาศรมอยู่ใต้น้�้ำำแล้ว เคี้ยวไม้สีฟันทิ้งลงไป ไม้สีฟันก็ลอยทวนน้�้ำำไปติดที่มวย ผมของดาบสผูถ้ อื ชาติอกี ทำ�ำให้ดาบสนัน้ มีความโกรธเคืองเป็นทวีคณ ู สาปให้ศรี ษะแตก ๗ เสีย่ ง แต่คำ�ำสาปไม่ตกแก่มาตังคดาบสผู้มีฤทธิ์เหนือกว่า ดาบสผู้ถือตัว กลับถูกประชาชนบังคับให้ไป ขอขมาต่อมาตังคดาบสอีกในภายหลัง) (๘) ธัมมเทวปุตตจริยา ประวัติครั้งเป็นธัมมเทพบุตร ในสมัยที่เราเป็นมหายักษ์๑ ชื่อธรรมะ (ธรรมเทพบุตร) ชักชวนมหาชนให้ประพฤติ กุศลกรรมบถ ๑๐ ส่วนยักษ์ฝา่ ยชั่ว (อธรรมเทพบุตร) ชักชวนให้ประพฤติความชั่ว ๑๐ ประการ ต่างเป็นศัตรูกัน ครั้งหนึ่งขับรถมาสวนทางกันจึงเกิดสงครามขึ้น เพื่อจะให้อีกฝ่ายหนึ่งหลีกทาง ให้ ตกลงเราทำ�ำใจให้สงบ (ไม่โกรธเคือง) หลีกทางให้เพื่อรักษาศีล แต่พอเราหลีกทางให้ ทำ�ำจิต ของเราให้สงบ เทพบุตรฝ่ายชั่วก็ถูกธรณีสูบ (คือรถบ่ายหัวลงตกลงสู่พื้นโลก) (หมายเหตุ : เรื่องนี้เป็นที่มาแห่งพระราชนิพนธ์ เรื่องธรรมาธรรมสงคราม ซึ่งพระบาท สมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๖ ทรงพระราช นิพนธ์) (๙) ชยทิสจริยา ประวัติครั้งเป็นโอรสพระเจ้าชยทิศะ ในสมัยที่เราเป็นผู้มีนามว่า อลีนสัตตะ๒ เป็นโอรสของพระเจ้าชยทิศะ ในกรุงกัปปิลา (บางแห่งเรียก กัมปิลละ) แห่งแคว้นปัญจาละผูปร ้ ะกอบด้วยคุณคือศีล ครั้งหนึ่งบิดาไปล่าเนื้อ ๑

คำ�ำว่า ยักษ์ ในที่น้ ี หมายถึงเทพบุตร จึงแสดงที่มาให้เห็นชัด เพื่อว่าเห็นคำ�ำว่า ยักษ์ในที่อื่น จะได้ไม่ด่วนทึกทัก ว่าเป็นพวกดุร้าย มีเขี้ยวออกนอกปากเสมอไป ๒ อรรถกถาชาดก ชา.อ. ๗/๒๑๐ กล่าวว่า ชื่อว่า ”อลีนสัตตุ„ ไม่ใช่อลีนสัตตะ

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ จริยาปิฎก

958

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

ถูกมนุษย์กินคน (โปริสาท = ปุริส + อท = กินคน) จับได้ ปล่อยให้กลับด้วยมีสัญญาว่าจะไป ให้กินในภายหลัง เราได้ไปแทนแต่ก็มิได้ทำ�ำอันตรายมนุษย์กินคน เพราะเกรงศีลขาด (ได้ เจราจากัน ในที่สุด พูดเกลี้ยกล่อมให้มนุษย์กินคนรู้สึกผิดชอบออกบวชเป็นดาบส) (๑๐) สังขปาลจริยา ประวัติครั้งเป็นพญานาคชื่อสังขปาละ ในสมัยที่เราเป็นพญานาคชื่อสังขปาละ ได้อธิษฐานจำ�ำอุโบสถในทางใหญ่สี่แพร่ง ปลงใจว่าใครจะต้องการหนัง เนื้อ เอ็น กระดูกของเรา ก็จงเอาไปเถิด ได้ถูกพวกพรานร้าย เข้าไปหา แทงที่จมูก ที่หาง กึ่งกลางหลัง (อรรถกถาชาดกว่า แทง ๘ แห่ง) แล้วเอาหวายร้อย ใส่หาบ หาบไป ถ้าเราปรารถนาก็อาจทำ�ำลายให้เผาไหม้ไปได้ด้วยลมจมูก แม้เมื่อถูกแทงด้วย หลาว ถูกสักด้วยหอก ก็มิได้โกรธคนเหล่านั้น นี้เป็นศีลบารมีของเรา ๓. เนกขัมมบารมี เป็นต้น

(ในหมวดนี้มี ๑๕ เรื่อง เป็นเนกขัมมบารมี ๖ เรื่อง สัจจบารมี ๖ เรื่อง เป็นเมตตาบารมี ๒ เรื่อง อุเบกขาบารมี ๑ เรื่อง) เนกขัมมบารมี ๖ เรื่อง (๑) ยุธัญชยจริยา ประวัติครั้งเป็นราชบุตรชื่อยุธัญชัย ในสมัยที่เราเป็นราชบุตรชื่อยุธัญชัย ได้กราบทูลลามารดาบิดาออกบวช แม้ท่านจะ ห้าม และคร่�่ำำครวญก็ออกบวชจนได้ เรามิได้เกลียดมารดาบิดา มิได้เกลียดยศใหญ่ แต่เรา สละราชสมบัติเพราะรักโพธิญาณ (เรื่องนี้เป็นเนกขัมมบารมี) (๒) โสมนัสสจริยา ประวัติครั้งเป็นโสมนัสสราชกุมาร ในสมัยที่เราเป็นราชกุมารนามว่า โสมนัส ในกรุงอินทปัตถ์ มีศล ม ี ีคุณธรรม มีดาบส ผู้ปราศจากคุณธรรมอยู่ผู้หนึ่ง ซึ่งพระราชบิดาทรงนับถือ ครั้งหนึ่งมีกิจที่ต้องเสด็จปราบ ชนบทชายแดน พระราชบิดาจึงตรัสสั่งให้เราดูแลดาบส จัดถวายสิ่งซึ่งประสงค์ เพราะทรง เชื่อว่าดาบสเป็นผู้อำ�ำนวยสิ่งทั้งปวงได้ เราได้ไปหาดาบส (ได้เห็นพฤติกรรมที่ไม่สมแก่ความ เป็นสมณะ) จึงใช้ถ้อยคำ�ำเรียกดาบสว่า ผู้ครองเรือน (คฤหบดีเจ้าเรือน) เมื่อพระราชบิดา

959

เสด็จกลับ ดาบสก็ฟ้องใส่ความ (หาว่าเราทำ�ำร้าย โดยดาบสแกล้งทุบหม้อน้�้ำำ รื้อหญ้ามุงหลังคา เตรียมไว้ล่วงหน้า) พระราชบิดาทรงพระพิโรธสั่งให้ราชบุรุษจับเรา เพื่อจะประหารชีวิต แต่เรา ทำ�ำให้เข้าใจถูกต้องได้ (ได้อ้างพยานพิสูจน์ว่าดาบสนั้นเก็บใบไม้ผลไม้ใช้คนไปขาย และค้นได้ ห่อเงินที่ขายใบไม้ได้มากมายในบรรณศาลา ต่อพระพักตร์พระราชา ทั้งคนที่รับไปขายหลายคน ก็ยนื ยันเป็นหลักฐาน) พระราชาก็ทรงขออภัยเราและพระราชทานราชสมบัติ แต่เราออกบวชมิใช่ เกลียดราชสมบัติ มิใช่เกลียดการบริโภคกาม ที่สละราชสมบัติก็เพราะรักพระโพธิญาณ (ดาบส โกงถูกประชาชนรุมทำ�ำร้ายถึงตาย และเรื่องนี้เป็นเนกขัมมบารมี) (๓) อโยฆรจริยา ประวัติครั้งเป็นอโยฆรราชกุมาร ในสมัยที่เราเป็นราชกุมารนามว่า อโยฆระ เป็นโอรสของพระเจ้ากาสี เจริญขึ้นในเรือน เหล็ก (อโยฆร = เรือนเหล็ก มีการสร้างเรือนเหล็ก เพื่อเอาเคล็ดป้องกันนางยักษิณี ด้วยเชื่อว่า พระราชบุตรสองพระองค์สิ้นพระชนม์แต่เล็ก เพราะถูกยักษิณีกิน) เห็นโทษทุกข์ จึงไม่ต้องการ ราชสมบัติ แสวงหาความดับเย็น ในขณะที่มหาชนร้องไห้อยู่ เราได้ตัดเครื่องผูกเข้าสู่ป่า เหมือน พญาช้าง มิใช่เกลียดพระราชมารดาพระราชบิดา มิใช่เกลียดยศใหญ่ ที่สละราชสมบัตกิ เ็ พราะรัก พระโพธิญาณ (เรื่องนี้เป็นเนกขัมมบารมี) (๔) ภิงสจริยา ประวัติครั้งเป็นดาบสกินเหง้าบัว เราและพี่น้องชายหญิงรวม ๗ คน เกิดในสกุลโสตถิยะ (ซึ่งเป็นสกุลพราหมณ์) ใน พระนครหลวง แห่งแคว้นกาสี เราผู้เป็นพี่ประกอบด้วยความละอายใจ (ในการทำ�ำความชั่ว) และธรรมอันขาว (กุศลธรรม) เห็นภัยในภพ จึงยินดีในการออกบวช มีสหายร่วมใจหลายคน ซึ่งท่านมารดาบิดาส่งมาเกลี้ยกล่อมให้พอใจในกาม แต่ก็ไม่สำ�ำเร็จ ในที่สุดทุกคน คือมารดา บิดา และพี่น้องทั้งเจ็ด ก็สละทรัพย์จำ�ำนวนมาก เข้าสู่ป่าใหญ่ (ถือเพศเป็นนักบวช) (เรื่องนี้เป็นเนกขัมมบารมี) (๕) โสณนันทบัณฑิตจริยา ประวัติครั้งเป็นโสณบัณฑิตคู่กับนันทบัณฑิต ในสมัยที่เราเกิดในสกุลมหาศาล มั่งคั่ง ในนครชื่อพรหมวัฒนะ เราเห็นโลกเป็นของ มืดมน เห็นบาปมีประการต่าง ๆ จึงออกจากเรือนเข้าสู่ป่า แม้จะมีพวกญาติมาชวนให้อยู่บริโภค

ขุททกนิกาย

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ จริยาปิฎก

960

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

กาม แต่เราก็แจ้งความพอใจ (ในการบวช)ให้ทราบ น้องชายของเราเป็นบัณฑิตนามว่า นันทะ ก็สั่งสอนเราให้พอใจการบวช พวกเราคือเรา (โสณะ) กับนันทะ (น้องชาย) พร้อมด้วยมารดา บิดา ได้ทิ้งโภคทรัพย์เข้าไปสู่ป่าใหญ่ (เรื่องนี้เป็นเนกขัมบารมี) (๖) มูคผักขจริยา ประวัติครั้งเป็นเตมิยราชกุมารผู้เป็นใบ้และเป็นง่อย ประวัตเิ มือ่ ครัง้ เป็นเตมิยราชกุมาร มีเล่าไว้แล้วในหน้า ๙๑๙ (เรือ่ งนีเ้ ป็นเนกขัมมบารมี) สัจจบารมี ๖ เรื่อง (๗) กปิลราชจริยา ประวัติครั้งเป็นพญาลิง พญาลิงกระโดดเหยียบศีรษะจระเข้ ข้ามฝั่งน้�้ำำไปได้ โดยไม่ยอมหลงกลให้จระเข้ฆ่ากิน เป็นอาหาร ไม่ยอมพูดปดพล่อย ๆ เหมือนจระเข้ และลงสุดท้ายว่า นี่เป็นสัจจบารมีของเรา (๘) สัจจสวหยปัณฑิตจริยา ประวัติครั้งเป็นดาบสชื่อสัจจะ สมัยที่เราเป็นดาบสชื่อว่าสัจจะ ได้คุ้มครองโลกด้วยสัจจะ ทำ�ำให้คนสามัคคีกัน (เรื่องนี้เป็นสัจจบารมี) (๙) วัฏฏกโปตกจริยา ประวัติครั้งเป็นลูกนกกระจาบ ในสมัยที่เราเป็นลูกนกกระจาบน้อย ขนาดเท่าก้อนเนื้อยังไม่มีปีกงอก อยู่ในรัง มารดาหาอาหารมาเลี้ยงด้วยจงอยปาก เป็นอยู่ได้ด้วยผัสสะของมารดา ไม่มีกำ�ำลังกาย มีไฟป่า เกิดขึ้นในฤดูร้อน ลามใกล้เข้ามา มารดาบิดาของเราตกใจกลัวไฟ จึงทิ้งเราไว้ในรัง เอาตัวรอด เราจึงทำ�ำสัจจกิริยา อ้างคุณของศีล ระลึกถึงกำ�ำลังคือธรรมะ และพระชินะในกาลก่อน ไฟป่า ก็หยุดอยู่ เว้นเนื้อที่ ๑๖ กรีส (๑ กรีสมากกว่า ๑ ไร่) นี้เป็นสัจจบารมีของเรา (๑๐) มัจฉราชจริยา ประวัติครั้งเป็นพญาปลา ในสมัยเมื่อเราเป็นพญาปลาในสระใหญ่ ถึงฤดูร้อน น้�้ำำในสระแห้งเพราะแสงแดด กา แร้ง นกกระสา และเหยี่ยว ก็พากันมาหากินปลาทั้งกลางวันกลางคืน เราคิดหาทางเปลื้อง

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ จริยาปิฎก

961

ญาติทั้งหลายจากความทุกข์ จึงระลึกธรรมของสัตบุรุษ ทำ�ำสัจจกิริยา ฝนห่าใหญ่ก็ตกลงมา เพราะอาศัยกำ�ำลังเดชแห่งสัจจะ นี้เป็นสัจจบารมีของเรา (๑๑) กัณหทีปายนจริยา ประวัติครั้งเป็นกัณหทีปายนฤษี ในสมัยที่เราเป็นกัณหทีปายนฤษี ประพฤติพรตอย่างไม่มีความยินดี (ฝืนใจ) เป็น เวลากว่า ๕๐ ปี ไม่มีใครรู้ความในใจของเรา และเราก็มิได้บอกแก่ใคร ๆ สหายของเรานามว่า มัณฑัพยะ เป็นมหาฤษี ผู้ร่วมประพฤติพรหมจรรย์ ประกอบด้วยกรรมอันทำ�ำไว้ในกาลก่อน ต้องถูกเสียบด้วยหลาว เราได้พยาบาลสหายนั้นจนหายแล้ว จึงลามาสู่อาศรมของเรา สหาย (อีกคนหนึ่ง) ซึ่งเป็นพราหมณ์ ได้พาภริยาและบุตร รวมกัน ๓ คน มาเยี่ยมเรา เด็กน้อยโยน ลูกกลม (วัฏฏะ แต่ในอรรถกถาชาดกว่า เคณฑุกะ คือลูกคลีหนัง) ทำ�ำให้งูโกรธ (เพราะลูกคลี หนังนั้นตกลงไปในโพรงที่งูอยู่) เด็กตามไปเอามือล้วงในโพรง งูจึงกัดล้มลงบนพื้นดิน เราจึง ได้ทำ�ำสัจจกิริยาว่า ”เราประพฤติพรหมจรรย์ด้วยความเลื่อมใสเพียง ๗ วันเท่านั้น ต่อจากนั้น อีก ๕๐ ปีเศษ มิได้มีความพอใจ (หรือเต็มใจ) ประพฤติเลย ด้วยความสัตย์น้ ข ี อให้พิษ จงหมดไป ขอกุมารผู้มีนามว่ายัญญทัตจงฟื้นขึ้น„ พร้อมกับที่ได้ทำ�ำสัจจะ เด็กน้อยก็หาย ฟื้น ลุกขึ้นได้ ส่ิงที่เสมอด้วยสัจจะของเราไม่มี นี้เป็นสัจจบารมีของเรา (แม้ความสัตย์น้ันจะเป็น การนำ�ำเรื่องที่ไม่ใช่ดีเลิศอะไรมากล่าว ถ้าเป็นการเปิดเผยความจริงก็ใช้ได้)

ในสมัยที่เราเป็นผู้ปกครองแผ่นดินนามว่า สุตโสม ถูกมนุษย์กินคนจับได้ ระลึกถึง การนัดหมายไว้กับพราหมณ์ จึงขอตัวไปพบกับพราหมณ์ ฟังธรรม (จากพราหมณ์) ให้ทรัพย์ แล้ว จึงเข้าไปหามนุษย์กินคน โดยไม่ลังเลใจว่าเขาจะฆ่าหรือไม่ เรารักษาสัจจวาจา อุทิศชีวิต นี้คือสัจจบารมีของเรา (เมื่อเข้าไปหามนุษย์กินคนตามสัจจวาจา และได้พูดแนะนำ�ำจนมนุษย์ กินคนยอมงดเว้นความประพฤตินั้นกลับตัวเป็นคนดี เพราะมนุษย์กินคนนั้น เดิมก็เป็น กษัตริยม์ นุษย์ธรรมดา ภายหลังมีความคิดเห็นวิปริตไป จึงกลายเป็นประหนึ่งโจรหรือปีศาจ) (เรื่องนี้เป็นสัจจบารมี)

ขุททกนิกาย

(๑๒) สุตโสมจริยา ประวัติครั้งเป็นพระเจ้าสุตโสม

962

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

เมตตาบารมี ๒ เรือ่ ง (๑๓) สุวัณณสามจริยา ประวัติครั้งเป็นสุวรรณสาม เรือ่ งสุวรรณสาม ได้กล่าวไว้แล้วในหน้า ๙๒๐ แต่ในคำ�ำกล่าวตอนนีเ้ ล่าเพียงทีอ่ ยูใ่ นป่า โดยไม่หวาดระแวงภัยใด ๆ เพราะกำ�ำลังแห่งเมตตา (เรื่องนี้เป็นเมตตาบารมี) (๑๔) เอกราชจริยา ประวัตคร ิ ั้งเป็นพระเจ้าเอกราช ในสมัยที่เราเป็นพระเจ้าเอกราช ได้ตั้งใจรักษาศีลอย่างยอดเยี่ยม ปกครองมหาปฐพี ยังกุศลกรรมบถ ๑๐ ให้เป็นไปโดยไม่มีเหลือ (ประพฤติครบทั้งสิบข้อ) สงเคราะห์มหาชนด้วย สังคหวัตถุ ๔ ประการ พระเจ้าทัพพเสนะ ชิงบุรีได้สำ�ำเร็จ จึงขุดหลุมฝังเรา (เราได้แผ่เมตตา) นี้เป็นเมตตาบารมีของเรา (ในเรื่องนั้นด้วยอำ�ำนาจแห่งเมตตาพระเจ้าทัพพเสนะกลับล้มดิ้นไป ดิ้นมาบนพื้น ร้องว่าร้อนเหลือเกิน ต่อเมื่อขอขมาพระเจ้าเอกราชแล้ว จึงหายเป็นปกติ) อุเบกขาบารมี ๑ เรื่อง (๑๕) มหาโลมหังสจริยา ประวัติครั้งเป็นนักบวช ผูม้ ีความเป็นอยู่อย่างน่ากลัว ในสมัยที่เรา (เป็นนักบวช) นอนหนุนซากศพในป่าช้า เป็นผู้มีใจสม่�่ำำเสมอในบุคคล ทั้งปวง ทั้งผู้นำ�ำทุกข์มาให้ ทั้งผู้ให้สุขแก่เรา ไม่มีความรักหรือความโกรธ เป็นผู้เสมอ (มีใจเป็น ตาชั่ง) ในสุขทุกข์ ในยศและมิใช่ยศ นี้เป็นอุเบกขาบารมีของเรา สโมธานกถา กล่าวคำ�ำสรูป บารมี มี ๑๐๑ อุปบารมี มี ๑๐ ปรมัตถบารมี มี ๑๐ เป็นเครื่องบ่มการตรัสรู้ให้สุก (คือให้สำ�ำเร็จ) ๑

บารมี ๑๐ คือ ทาน ศีล เนกขัมมะ (การออกบวช) ปัญญา วิริยะ ขันติ สัจจะ อธิษฐาน (ตั้งใจมั่น) เมตตาและ อุเบกขา บารมีที่สูงกว่าธรรมดาเรียกอุปบารมี ที่สูงสุดหรือทำ�ำได้ยากที่สุดเรียกปรมัตถบารมี

สุตตันตปิฎก เล่ม ๓๓ ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ จริยาปิฎก

963

เมื่อเป็นพระเจ้าสิวิราชผูปร ้ ะเสริฐ เป็นทานบารมี เมื่อเป็นพระเวสสันดร เป็นเวลามพราหมณ์ และอกิตติฤษี เป็นทานอุปบารมี เมื่อเป็นไก่ เป็นพญาช้างชื่อสีลวนาค เป็นกระต่าย เป็นทานปรมัตถบารมี เมือ่ เป็นพญาลิง เป็นพญาช้างชือ่ ฉัททนั ต์ และเป็นพญาช้างผูเ้ ลีย้ งมารดา เป็นศีลบารมี เมื่อเป็นพญานาคชื่อจัมเปยยกะ และเป็นพญานาคชื่อภูริทัตต์ เป็นศีลอุปบารมี เมื่อเป็นพญานาคชื่อสังขปาละ เป็นศีลปรมัตถบารมี เมื่อเป็นยุธัญชยราชบุตร เป็นมหาโควินทพราหมณ์ เป็นคนเลี้ยงช้าง เป็นราชกุมารชื่ออโยฆระ เป็นพระราชาพระนามว่าภัลลาติ เป็นสุวรรณสาม (ข้อความตกหายไป ๑ บาทคาถา) เป็นพระราชาพระนามว่ามฆเทวะ และ เป็นราชกุมารชื่อนิมิ (หรือเนมิ) เป็นอุปบารมี ฯ ล ฯ (โดยนัยนี้ได้แสดงว่า เมื่อเสวยพระชาติเป็นอะไร เป็นศีลบารมี ศีลอุปบารมี ศีล ปรมัตถบารมี เป็นต้น จนถึงอุเบกขาบารมี ) จบความย่อแห่งพระไตรปิฎก เล่ม ๓๓

ขุททกนิกาย

จบสุตตันตปิฎก

.

964

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๔

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

.

966

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก๑ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี • มาติ​ิกา • จิ​ิตตุ​ุป ปาทกั​ัณฑ์​์ • รู​ูปกั​ัณฑ์​์ • นิ​ิกเขปกั​ัณฑ์​์ • อั​ัตถุ​ุท ธารกั​ัณฑ์​์

๑

วิ​ิภั​ังค์​์

ธาตุ​ุกถา ปุ​ุคคลบั​ัญญั​ัตติ​ิ กถาวั​ัตถุ​ุ

• ขั​ันธวิ​ิภั​ังค์​์ • หั​ัวข้​้อธรรม • อายตนวิ​ิภั​ังค์​์ จั​ัดประเภท • ธาตุ​ุวิ​ิภั​ังค์​์ โดยธาตุ​ุ • สั​ัจจวิ​ิภั​ังค์​์ • อิ​ินทริ​ิยวิ​ิภั​ังค์​์ • ปั​ัจจยาการวิ​ิภั​ังค์​์ • สติ​ิปั​ัฏฐานวิ​ิภั​ังค์​์ • สั​ัมมั​ัปปธานวิ​ิภั​ังค์​์ • อิ​ิทธิ​ิปาทวิ​ิภั​ังค์​์ • โพชฌั​ังควิ​ิภั​ังค์​์ • มั​ัคควิ​ิภั​ังค์​์ • ฌานวิ​ิภั​ังค์​์ • อั​ัปปมั​ัญญาวิ​ิภั​ังค์​์ • สิ​ิกขาปทวิ​ิภั​ังค์​์ • ปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทาวิ​ิภั​ังค์​์ • ญาณวิ​ิภั​ังค์​์ • ขุ​ุททกวั​ัตถุ​ุวิ​ิภั​ังค์​์ • ธั​ัมมหทยวิ​ิภั​ังค์​์

ยมก

ปั​ัฏฐาน

• บุ​ุคคล • หั​ัวข้อ้ ธรรม • มู​ูลยมก • อนุ​ุโลมติ​ิก ที่​่�มี​ีจำนวน ๒๑๙ • ขั​ันธยมก ปั​ัฏฐาน ๑ ถึ​ึง ๑๐ กถา • อายตนยมก • อนุ​ุโลมทุ​ุก • ธาตุ​ุยมก ปั​ัฏฐาน • สั​ัจจยมก • ธรรม ๔ หมวด • สั​ังขารยมก ผสมกั​ัน • อนุ​ุสยยมก • ปั​ัจจนี​ียปั​ัฏฐาน • จิ​ิตตยมก • อนุ​ุโลมปั​ัจจนี​ีย • ธั​ัมมยมก ปั​ัฏฐาน • อิ​ินทริ​ิยยมก • ปั​ัจจนี​ียนุ​ุโลม ปั​ัฏฐาน

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก มี​ี ๗ คั​ัมภี​ีร์​์ จั​ัดพิ​ิมพ์​์เป็​็นคั​ัมภี​ีร์​์ ๑๒ เล่​่ม เรี​ียกย่​่อ ๆ ว่​่า สั​ัง วิ​ิ ธา ปุ​ุ ก ย ป (ดู​ูรายละเอี​ียด ที่​่�หน้​้า ๓๔) คื​ือ พระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ถึ​ึง เล่​่ม ๔๕ เรี​ียงลํ​ําดั​ับเล่​่มคั​ัมภี​ีร์ดั์ ังนี้​้�คื​ือ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี

เล่​่มที่​่� ๓๔ วิ​ิภั​ังค์​์

เล่​่มที่​่� ๓๕ ธาตุ​ุกถา และ ปุ​ุคคลบั​ัญญั​ัตติ​ิ เล่​่มที่​่� ๓๖ กถาวั​ัตถุ​ุ

เล่​่มที่​่� ๓๗ ยมก ภาค ๑ และ ยมก ภาค ๒ เล่​่มที่​่� ๓๘ - ๓๙ ปั​ัฏฐาน ภาค ๑ ถึ​ึง ปั​ัฏฐาน ภาค ๖ เล่​่มที่​่� ๔๐ - ๔๕

.

968

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก คำอธิ​ิบายอภิ​ิธรรมปิ​ิฎก

เมื่​่�อมาถึ​ึงอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก ท่​่านผู้​้�อ่​่านโปรดเข้​้าใจไว้​้ด้​้วยว่​่า ข้​้อความที่​่�จะย่​่อต่​่อไปนี้​้� เป็​็นการกล่​่าวถึ​ึงหลั​ักธรรมล้​้วน ๆ ไม่​่มี​ีพาดพิ​ิงถึ​ึงบุ​ุคคล เหตุ​ุการณ์​์ และเรื่​่�องราวต่​่าง ๆ จะขอ อุ​ุปมาพอเข้​้าใจเป็​็นการเปรี​ียบเที​ียบ คื​ือบุ​ุคคลคณะหนึ่​่�งเดิ​ินทางไปโดยรถยนต์​์ วิ​ินั​ัยปิ​ิฎก เปรี​ียบเหมื​ือนการกล่​่าวถึ​ึงจรรยา มารยาทของบุ​ุคคลเหล่​่านั้​้�น สุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎก เปรี​ียบเหมื​ือนการกล่​่าวถึ​ึงเหตุ​ุการณ์​์ และบุ​ุคคล ตลอดจนข้​้อเตื​ือนใจ ที่​่�ได้​้พบปะระหว่​่างทาง ส่​่วน อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เลิ​ิกพู​ูดถึ​ึงเรื่​่�องบุ​ุคคล แต่​่พู​ูดถึ​ึงเครื่​่�องยนต์​์กลไกในรถยนต์​์ หรื​ือ ส่​่วนประกอบต่​่าง ๆ ในร่​่างกายจิ​ิตใจคน เป็​็นวิ​ิชาล้​้วน ๆ ซึ่​่ง� ไม่​่มีนิี ทิ านหรื​ือเรื่​่อ� งสนุ​ุกอื่​่น� ๆ ประกอบ โดยทั่​่�วไปจึ​ึงรู้​้�สึ​ึกกั​ันว่​่า อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎกเข้​้าใจยาก แต่​่ถ้​้าสนใจศึ​ึกษาพิ​ิจารณาหรื​ือทำ ความเข้​้าใจตาม โดยไม่​่กลั​ัวความยากจนเกิ​ินไป ก็​็จะเกิ​ิดความเพลิ​ิดเพลิ​ินในธรรม ในหลั​ักวิ​ิชา ตามที่ไ่� ด้​้สังั เกตมา ผู้​้�ศึกึ ษาอภิ​ิธรรมมั​ักจะติ​ิดใจเพลิ​ิดเพลิ​ินในความยาก แต่​่มีเี หตุ​ุผลเกี่​่ย� วโยงกั​ัน หลายแง่​่หลายมุ​ุม เพราะฉะนั้​้น� ในการย่​่อความต่​่อไปนี้​้� จะพยายามทำให้​้เข้​้าใจง่​่ายเท่​่าที่ส่� ามารถ จะทำได้​้ ข้​้อความใดไม่​่ชั​ัด จะทำคำอธิ​ิบายไว้​้ในวงเล็​็บ ในเชิ​ิงอรรถ เพื่​่�อให้​้เข้​้าใจชั​ัดขึ้​้�น ความจริ​ิง คำว่​่า อภิ​ิธรรม ซึ่​่ง� หมายถึ​ึงธรรมอั​ันยิ่​่ง� นั้​้น� มิ​ิใช่​่มีแี ต่​่ในอภิ​ิธัมั มปิ​ิฎกเท่​่านั้​้น� แม้​้ในสุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎกก็​็มี​ีอยู่​่�ทั่​่�วไป คื​ือตอนใดพู​ูดถึ​ึงหลั​ักธรรมล้​้วน ๆ ไม่​่กล่​่าวถึ​ึงบุ​ุคคลและ เหตุ​ุการณ์​์ ตอนนั้​้�นย่​่อมเป็​็นอภิ​ิธรรม ขอยกตั​ัวอย่​่างข้​้อความในกิ​ินติ​ิสู​ูตร อั​ันเป็​็นสู​ูตรที่​่� ๓ ในพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๑๔ และได้​้ย่​่อไว้​้แล้​้วในหน้​้า ๖๖๓ หมายเลข ๓ พระผู้​้�มี​ีพระภาคตรั​ัสว่​่า ถ้​้ามี​ีภิกิ ษุ​ุ ๒ รู​ูป พูดู ไม่​่ลงกั​ัน ใน อภิ​ิธรรม ภิ​ิกษุ​ุ (ผู้​้�หวั​ังจะระงั​ับข้​้อโต้​้เถี​ียง) พึ​ึงเข้​้าไปหาภิ​ิกษุ​ุ ที่​่ว่� า่ ง่​่ายกว่​่า พู​ูดให้​้รู้​้�ถึงึ ความต่​่างกั​ันโดยอรรถะพยั​ัญชนะ เตื​ือนอย่​่าให้​้วิวิ าทกั​ัน อั​ันไหนถื​ือมาผิ​ิด หรื​ือเรี​ียนมาผิ​ิด ก็​็พึ​ึงกำหนดไว้​้ แล้​้วกล่​่าวแต่​่ที่​่�ถู​ูกธรรมถู​ูกวิ​ินั​ัย คำว่​่าอภิ​ิธรรมในพระสู​ูตร ที่​่�กล่​่าวนี้​้� อรรถกถาแก้​้ว่​่า ได้​้แก่​่โพธิ​ิปั​ักขิ​ิยธรรม (ธรรมอั​ันเป็​็นฝ่​่ายแห่​่งการตรั​ัสรู้​้�) ๓๗ ประการ มี​ีสติ​ิปั​ัฏฐาน (การตั้​้�งสติ​ิ) ๔ อย่​่าง เป็​็นต้​้น มี​ีอริ​ิยมรรค (ทางหรื​ือข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิอั​ันประเสริ​ิฐ) ๘ อย่​่าง เป็​็นที่​่�สุ​ุด เมื่​่�อโพธิ​ิปั​ักขิ​ิยธรรม มี​ีความหมายเป็​็นอภิ​ิธรรมได้​้ เราก็​็เห็​็นได้​้ชั​ัดว่​่า เพราะมี​ีเนื้​้�อหา เป็​็นธรรมะล้​้วน ๆ นั้​้�นเอง ผู้​้�ที่​่�ทราบหลั​ักการข้​้อนี้​้� จึ​ึงมองเห็​็นอภิ​ิธรรมได้​้ในเรื่​่�องราวทุ​ุกอย่​่าง เป็​็นแต่​่ให้​้รู้​้�จั​ัก ถอดธรรมะเป็​็นเท่​่านั้​้�น ขอยกตั​ัวอย่​่าง หลั​ักธรรมในพระสู​ูตร ที่​่�มี​ีลั​ักษณะเป็​็นอภิ​ิธรรม คื​ือ

970

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

เป็​็นหลั​ักธรรมล้​้วน ๆ ไม่​่เกี่​่�ยวด้​้วยสั​ัตว์​์ บุ​ุคคล ตั​ัวตน เราเขา อี​ีกสั​ักข้​้อหนึ่​่�ง เพื่​่�อให้​้เห็​็น ความเกี่​่�ยวโยงอย่​่างน่​่าสนใจในธรรมะ คื​ือเรื่​่�องเวทนา ๑. เวทนา หรื​ือความรู้​้�สึ​ึกอารมณ์​์ เป็​็นสุ​ุข เป็​็นทุ​ุกข์​์ หรื​ือไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุขนั้​้�น มี​ีชื่​่�อ เรี​ียกว่​่า สุ​ุขเวทนา ทุ​ุกขเวทนา และอทุ​ุกขมสุ​ุขเวทนา โดยลำดั​ับ เรื่​่อ� งนี้​้เ� ป็​็นการแบ่​่ง ตามข้​้อเท็​็จจริ​ิงธรรมดา ๒. เวทนา หรืิ​ิ​ิ��อความรู้​้�สึ​ึกอารมณ์​์ เป็​็นสุ​ุข เป็​็นทุ​ุกข์​์ หรื​ือไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุขนี้​้� จั​ัดว่​่า เป็​็ น ทุ​ุ ก ข์​์ คื​ื อ ทนอยู่​่�ไม่​่ ไ ด้​้ เกิ​ิ ด ขึ้​้� น แล้​้ วก็​็ ต้​้ อ งดั​ั บ ไป เพราะฉะนั้​้� น สุ​ุ ข ก็​็ ต าม ทุ​ุ ก ข์​์ ก็​็ ต าม ไม่​่ ทุ​ุ ก ข์​์ ไ ม่​่ สุ​ุ ข ก็​็ ต าม นั​ั บ ว่​่ า เป็​็ น ทุ​ุ ก ข์​์ คื​ื อ ทนอยู่​่�ไม่​่ ได้​้ทั้​้�งสิ้​้�น ข้​้อนี้​้� ก็​็เป็​็นการกล่​่าวตามข้​้อเท็​็จจริ​ิง แต่​่ว่​่ามองในอี​ีกแง่​่หนึ่​่�ง คื​ือแง่​่ที่​่�ว่​่า ทนอยู่​่�ไม่​่ได้​้ จึ​ึงชื่​่อ� ว่​่าเป็​็นทุ​ุกข์​์ ๓. ในกรณี​ีที่​่�เวทนามี​ีเพี​ียง ๒ ข้​้อ คื​ือพระผู้​้�มี​ีพระภาคตรั​ัสว่​่า กล่​่าวโดยนั​ัยหนึ่​่�ง เวทนา คื​ือความรู้​้�สึ​ึกอารมณ์​์นั้​้�น มี​ี ๒ อย่​่างเท่​่านั้​้�น คื​ือ สุ​ุข กั​ับ ทุ​ุกข์​์ ก็​็เกิ​ิดปั​ัญหา ขึ้​้�นว่​่า ความรู้​้�สึ​ึกเฉย ๆ คื​ือ ไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุข จะเอาไปไว้​้ที่​่�ไหน ตอบว่​่า ความรู้​้�สึ​ึก เฉย ๆ จั​ัดเข้​้าใน สุ​ุข คื​ือเมื่​่�อ ไม่​่ทุ​ุกข์​์ ก็​็จั​ัดเข้​้าใน สุ​ุข ได้​้ นี่​่�ก็​็เป็​็นการกล่​่าว ตามข้​้อเท็​็จจริ​ิงอี​ีกแง่​่หนึ่​่�ง ๔. เกิ​ิดปั​ัญหาขึ้​้�นอี​ีกว่​่า ทุ​ุกข์​์ เป็​็นทุ​ุกข์​์ นั้​้�น ลงตั​ัวอยู่​่�แล้​้ว แต่​่ สุ​ุข กั​ับไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุข ทำไมจึ​ึงกลายเป็​็นทุ​ุกข์​์ ไปได้​้ ก็​็จะต้​้องตอบย้​้อนไปหาเหตุ​ุผลข้​้อที่​่� ๒ อี​ีก คื​ือจะ ต้​้องเข้​้าใจความหมายของคำว่​่า ทุ​ุกข์​์ ที่​่�ชี้​้�ไปถึ​ึงความทนอยู่​่�ไม่​่ได้​้ เพราะสุ​ุข ก็​็ไม่​่ คงที่​่� ไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุข ก็​็ไม่​่คงที่​่� มี​ีความแปรปรวนไปทนอยู่​่�ไม่​่ได้​้ จึ​ึงจั​ัดว่​่าเป็​็นทุ​ุกข์​์ หลั​ักวิ​ิชาดั่​่�งกล่​่าวข้​้างบนนี้​้� เป็​็นการวิ​ิเคราะห์​์ตามแนวพระสู​ูตรล้​้วน ๆ แต่​่ก็​็มี​ีลี​ีลาเป็​็น อภิ​ิธรรมอยู่​่�ในตั​ัว เพราะฉะนั้​้�น ธรรมะอั​ันยิ่​่�ง ธรรมะล้​้วน ๆ หรื​ืออภิ​ิธรรมนั้​้�นย่​่อมมี​ีอยู่​่� แม้​้ใน พระสู​ูตร ถ้​้าเข้​้าใจความหมายหรื​ือถอดความได้​้)

อภิ​ิธรรม ๗ คั​ัมภี​ีร์​์ ชาวไทยนิ​ิ ย มเรี​ี ย กอภิ​ิ ธั​ั ม มปิ​ิ ฎ กว่​่ า อภิ​ิ ธ รรม ๑ ๗ คั​ั ม ภี​ี ร์​์ ก็​็ เ พราะอภิ​ิ ธั​ั ม มปิ​ิ ฎ ก แยกเป็​็นหั​ัวข้​้อสำคั​ัญ ๗ ข้​้อ คื​ือ ๑. ธั​ัมมสั​ังคณี​ี ว่​่าด้​้วยการ ”รวมกลุ่​่�มธรรมะ„ คื​ือจั​ัดระเบี​ียบธรรมะต่​่าง ๆ ที่​่�กระจาย กั​ันอยู่​่�มากมายมาไว้​้ในหั​ัวข้​้อสั้​้�น ๆ เที​ียบด้​้วยการนำเครื่​่�องประกอบต่​่าง ๆ ของ นาฬิ​ิกามาคุ​ุมกั​ันเข้​้าเป็​็นนาฬิ​ิกาทั้​้�งเรื​ือน มี​ีเล่​่มเดี​ียว คื​ือเล่​่ม ๓๔ ๒. วิ​ิ ภั​ั ง ค์​์ ว่​่าด้​้วยการ ”แยกกลุ่​่�ม„ คื​ือกระจายออกไปจากกลุ่​่�มใหญ่​่ เพื่​่�อให้​้เห็​็น รายละเอี​ียด เช่​่น ขั​ันธ์​์ ๕ มี​ีอะไรบ้​้าง แต่​่ละข้​้อนั้​้�นแยกออกไปอย่​่างไรได้​้อี​ีก เที​ี ย บด้​้ ว ยการถอดส่​่ ว นประกอบของนาฬิ​ิ ก า ออกมาจากที่​่� รว มกั​ั น อยู่​่�เดิ​ิ ม มี​ีเล่​่มเดี​ียว คื​ือเล่​่ม ๓๕ ๓. ธาตุ​ุกถา ว่​่าด้​้วย ”ธาตุ​ุ„ คื​ือสิ่​่�งที่​่�เป็​็นต้​้นเดิ​ิมในทางธรรม (โปรดเข้​้าใจว่​่า เป็​็น คนละอย่​่างกั​ับธาตุ​ุทางวิ​ิทยาศาสตร์​์ เพราะทางธรรมมุ่​่�งคติ​ิสอนใจ สิ่​่�งที่​่เ� ป็​็นต้​้นเดิ​ิม ทางธรรม จึ​ึงมี​ีความหมายตามคติ​ิธรรม) มี​ีเล่​่มเดี​ียว คื​ือเล่​่ม ๓๖ อนึ่​่�ง เล่​่ม ๓๖ นี้​้� ยั​ังมี​ีปุ​ุคคลบั​ัญญั​ัติ​ิรวมอยู่​่�ด้​้วย ๔. ปุ​ุคคลบั​ัญญั​ัตติ​ิ ว่​่าด้​้วย ”การบั​ัญญั​ัติบุิ คคล ุ „ โดยกล่​่าวถึ​ึงคุ​ุณธรรมสู​ูงต่​่ำของบุ​ุคคล เช่​่น คำว่​่า สมยวิ​ิมุ​ุตฺ​ฺโต ”ผู้​้�พ้​้นเป็​็นคราว ๆ„ คื​ือบางคราวก็​็ละกิ​ิเลสได้​้ บางคราวก็​็ ละไม่​่ได้​้ อสมยวิ​ิมุตฺุ โฺ ต ”ผู้​้�พ้​้นตลอดไป ไม่​่ขึ้​้น� อยู่​่�กั​ับคราวสมั​ัย„ ได้​้แก่​่ผู้​้�ละกิ​ิเลสได้​้ เด็​็ดขาด เป็​็นต้​้น รวมอยู่​่�ในเล่​่ม ๓๖ เป็​็นอั​ันว่​่าเล่​่ม ๓๖ มี​ี ๒ หั​ัวข้​้อ ๕. ก ถาวั​ั ตถุ​ุ ว่​่าด้​้วย ”เรื่​่�องของถ้​้อยคำ„ คื​ือการตั้​้�งคำถามคำตอบ เพื่​่�อชี้​้�ให้​้เห็​็น หลั​ักธรรมที่​่�ถู​ูกต้​้องทางพระพุ​ุทธศาสนา มี​ีเล่​่มเดี​ียว คื​ือเล่​่ม ๓๗ ๖. ยมก ว่​่าด้​้วย ”ธรรมะที่​่�เป็​็นคู่​่�„ คื​ือการจั​ัดธรรมะเป็​็นคู่​่� ๆ โดยอาศั​ัยหลั​ักการ ต่​่าง ๆ มี​ี ๒ เล่​่ม คื​ือเล่​่ม ๓๘ และ ๓๙ ๗. ปั​ั ฏ ฐาน ว่​่าด้​้วย ”ที่​่�ตั้​้�ง คื​ือปั​ัจจั​ัย ๒๔„ แสดงว่​่า ”อะไรเป็​็นปั​ัจจั​ัยของอะไรใน ทางธรรม„ มี​ี ๖ เล่​่ม คื​ือเล่​่ม ๔๐ ๔๑ ๔๒ ๔๓ ๔๔ และ ๔๕ ๑

คำว่​่า อภิ​ิธั​ัมม เขี​ียนตามแบบบาลี​ี อภิ​ิธรรม เขี​ียนตามแบบไทย ซึ่​่�งแปลงมาจากสั​ันสกฤต อภิ​ิธรฺ​ฺม

เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี (รวมกลุ่​่�มธรรมะ) เฉพาะเล่​่ม ๓๔ ซึ่​่�งมี​ีชื่​่�อว่​่า ”ธั​ัมมสั​ังคณี​ี„ (รวมกลุ่​่�มธรรมะ) นั้​้�น แบ่​่งออกเป็​็น ๕ หั​ัวข้​้อใหญ่​่ ดั​ังต่​่อไปนี้​้� ๑. หั​ัวข้​้อที่​่�เป็​็นกระทู้​้�ธรรมหรื​ือแม่​่บท (มาติ​ิกา) เท่​่ากั​ับเป็​็นแก่​่นหรื​ือสาระสำคั​ัญของ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี แต่​่มี​ีย่​่อมาก จึ​ึงจำเป็​็นต้​้องมี​ีหั​ัวข้​้ออื่​่�น ๆ ต่​่อ ๆ ไปอี​ีก ๔ ข้​้อ เพื่​่�อช่​่วย ขยายความ ๒. คำอธิ​ิบายเรื่​่�องจิ​ิตว่​่าเกิ​ิดขึ้​้�นอย่​่างไร (จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์) เป็​็นคำอธิ​ิบายเพี​ียง บางส่​่วนของมาติ​ิกาหรื​ือแม่​่บท เฉพาะที่​่�เกี่​่�ยวกั​ับจิ​ิตกั​ับธรรมะที่​่�เนื่​่�องด้​้วยจิ​ิต (ที่​่�เรี​ียกว่​่าเจตสิ​ิก) จั​ัดว่​่าเป็​็นคำอธิ​ิบายที่​่�พิ​ิสดารที่​่�สุ​ุดกว่​่าหั​ัวข้​้อทุ​ุก ๆ หั​ัวข้​้อ ๓. คำอธิ​ิบายเรื่​่�องรู​ูปคื​ือส่​่วนที่​่�เป็​็นร่​่างกาย (รู​ูปกั​ัณฑ์​์) เมื่​่�อแยกพู​ูดเรื่​่�องจิ​ิตและ เจตสิ​ิกไว้​้ในข้​้อที่​่� ๒ แล้​้ว จึ​ึงพู​ูดเรื่​่�องรู​ูปหรื​ือกายไว้​้ในข้​้อที่​่� ๓ นี้​้� ๔. คำอธิ​ิ บ ายแม่​่ บ ทหรื​ื อ มาติ​ิ ก าที่​่� ตั้​้� ง ไว้​้ ใ นข้​้ อ หนึ่​่� ง หมดทุ​ุ ก ข้​้ อ (นิ​ิ ก เขปกั​ั ณ ฑ์​์ ) เป็​็นการอธิ​ิบายบทตั้​้�งทุ​ุกบทด้​้วยคำอธิ​ิบายขนาดกลาง ไม่​่ยาวเกิ​ินไป ไม่​่สั้​้น� เกิ​ินไป ไม่​่เหมื​ือนกั​ับข้​้อ ๒ และข้​้อ ๓ ซึ่​่�งอธิ​ิบายเฉพาะบทตั้​้�งเพี​ียงบางบทอย่​่างพิ​ิสดาร ๕. คำอธิ​ิ บ ายแม่​่ บ ทหรื​ื อ มาติ​ิ ก าที่​่� ตั้​้� ง ไว้​้ ใ นข้​้ อ หนึ่​่� ง แบบรวบรั​ั ด หมดทุ​ุ ก ข้​้ อ (อั​ัตถุ​ุทธารกั​ัณฑ์​์)๑ หั​ัวข้​้อนี้​้�อธิ​ิบายอย่​่างย่​่อมาก เมื่​่�ออ่​่านมาถึ​ึงเพี​ียงนี้​้� ก็​็พอจะเห็​็นเค้​้าโครงแห่​่งธั​ัมมสั​ังคณี​ีบ้​้างแล้​้ว ว่​่าแบ่​่งออก เป็​็น ๕ ส่​่วนอย่​่างไร และมี​ีหลั​ักเกณฑ์​์ในการแบ่​่งหั​ัวข้​้ออย่​่างไร ต่​่อนี้​้�ไป จะขยายความให้​้เห็​็น เนื้​้�อหาของพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ เป็​็นลำดั​ับไป

ขยายความ ๑. แม่​่บทหรื​ือมาติ​ิกา แม่​่บทหรื​ือมาติ​ิกานี้​้� แบ่​่งออกเป็​็น ๒ หั​ัวข้​้อใหญ่​่ คื​ือ อภิ​ิธั​ัมมมาติ​ิกา ได้​้แก่​่ แม่​่บทหรื​ือกระทู้​้�ธรรมที่​่�เป็​็นฝ่​่ายอภิ​ิธรรมอย่​่างหนึ่​่�ง สุ​ุตตั​ันตมาติ​ิกา ได้​้แก่​่ แม่​่บทหรื​ือกระทู้​้�ธรรมที่​่�เป็​็นฝ่​่ายพระสู​ูตร คื​ือนำธรรมะจาก พระสู​ูตรมาตั้​้�งเที​ียบเคี​ียงให้​้ดู​ูอี​ีกอย่​่างหนึ่​่�ง ๑

อรรถกถาเรี​ียกว่​่า ”อั​ัตถกถากั​ัณฑ์​์„ โดยชี้​้�แจงว่​่าศิ​ิษย์​์ของพระสาริ​ิบุ​ุตรไม่​่เข้​้าใจ พระสาริ​ิบุ​ุตรจึ​ึงพาไปเฝ้​้า พระผู้​้�มี​ีพระภาคให้​้ตรั​ัสอธิ​ิบาย

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี มาติ​ิกา

973

แม่​่บทฝ่​่ายพระสู​ูตรไม่​่มีหัี วข้ ั อ้ ย่​่อย คงกล่​่าวถึ​ึงชื่​่อ� ธรรมะต่​่าง ๆ แต่​่ต้น้ จนจบ ส่​่วนแม่​่บท ฝ่​่ายอภิ​ิธรรม แบ่​่งออกเป็​็นหั​ัวข้​้อย่​่อย ๑๔ หั​ัวข้​้อดั​ังต่​่อไปนี้​้� ๑. แม่​่บท ว่​่าด้​้วยการจั​ัดธรรมะเป็​็นหมวดละ ๓ ข้​้อ รวม ๒๒ หมวด (พาวี​ีสติ​ิติ​ิกมาติ​ิกา) คื​ือ (๑) ธรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศล (คื​ือฝ่​่ายดี​ี) ธรรมที่​่�เป็​็นอกุ​ุศล (คื​ือฝ่​่ายชั่​่�ว) ธรรมที่​่�เป็​็นอั​ัพยากฤต (คื​ือพระผู้​้�มี​ีพระภาคไม่​่ตรั​ัสชี้​้ล� งไปว่​่า เป็​็นฝ่​่ายดี​ีหรื​ือฝ่​่ายชั่​่ว จ � ะว่​่าเป็​็นกลาง ๆ ก็​็ได้​้) (๒) ธรรมที่​่�ประกอบด้​้วยเวทนา (คื​ือความรู้​้�สึ​ึกอารมณ์​์) ที่​่�เป็​็นสุ​ุข ที่​่�เป็​็นทุ​ุกข์​์ ที่​่� ไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุข (๓) ธรรมที่​่�เป็​็นวิ​ิบาก (คื​ือเป็​็นผล) ธรรมที่​่�มี​ีผลเป็​็นธรรมดา (คื​ือเป็​็นเหตุ​ุ) ธรรมที่​่� ไม่​่เป็​็นทั้​้ง� ๒ อย่​่างข้​้างต้​้น (คื​ือไม่​่ใช่​่ผล ไม่​่ใช่​่เหตุ​ุ) (๔) ธรรมที่​่�ถู​ูกยึ​ึดถื​ือและเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความยึ​ึดถื​ือ ธรรมที่​่�ไม่​่ถู​ูกยึ​ึดถื​ือ แต่​่เป็​็น ที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความยึ​ึดถื​ือ ธรรมที่​่�ไม่​่ถู​ูกยึ​ึดถื​ือและไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความยึ​ึดถื​ือ (๕) ธรร มที่​่� เ ศร้​้ า หมองและเป็​็ น ที่​่� ตั้​้� ง แห่​่ งความเศร้​้ า หมอง ธรร มที่​่� ไม่​่ เศร้​้ า หมอง แต่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง ธรรมที่​่�ไม่​่เศร้​้าหมองและไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่ง ความเศร้​้าหมอง (๖) ธรร มที่​่� มี​ี วิ​ิ ต ก (ความตรึ​ึ ก ) และมี​ี วิ​ิ จ าร (ความตรอง) ธรร มที่​่� ไ ม่​่ มี​ี วิ​ิ ต ก (ความตรึ​ึก) มี​ีแต่​่เพี​ียงวิ​ิจาร (ความตรอง) ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีทั้​้�งวิ​ิตก ไม่​่มี​ีทั้​้�งวิ​ิจาร (๗) ธรรมที่​่�ประกอบด้​้วยปี​ีติ​ิ (ความอิ่​่�มใจ) ธรรมที่​่�ประกอบด้​้วยความสุ​ุข ธรรม ที่​่�ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา (ความวางเฉย) (๘) ธรรมที่​่�ละได้​้ด้​้วยทั​ัสสนะ (= การเห็​็น คื​ือธรรมที่​่�ละได้​้ด้​้วยโสดาปั​ัตติ​ิมรรค) ธรรมที่​่�ละได้​้ด้​้วยภาวนา (= การอบรม คื​ือธรรมที่​่�ละได้​้ด้​้วยสกทาคามิ​ิมรรค อนาคามิ​ิมรรค อรหั​ัตตมรรค) ธรรมที่​่�ละไม่​่ได้​้ด้​้วยทั​ัสสนะ ละไม่​่ได้​้ด้​้วยภาวนา๑ ๑

ได้​้แก่​่สั​ัญโญชน์​์ ๓ สำหรั​ับข้​้อแรก สั​ัญโญชน์​์ ๓ ๕ ๑๐ สำหรั​ับข้​้อ ๒ และธรรมที่​่�เป็​็นฝ่​่ายกุ​ุศลและกลาง ๆ สำหรั​ับข้​้อ ๓ ดู​ูคำอธิ​ิบายข้​้างหน้​้าและดู​ูหน้​้า ๗๔๖ และ ๘๖๙ วรรคที่​่� ๒ ด้​้วย

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

ก. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�งฝ่​่ายอภิ​ิธรรม (อภิ​ิธั​ัมมมาติ​ิกา)

974

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(๙) ธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุอั​ันพึ​ึงละได้​้ด้​้วยทั​ัสสนะ (ละได้​้ด้​้วยโสดาปั​ัตติ​ิมรรค) ธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุ อั​ันพึ​ึงละได้​้ด้ว้ ยภาวนา (ละได้​้ด้ว้ ยอริ​ิยมรรคทั้​้�งสามเบื้​้อ� งบน) ธรรมที่มี่� เี หตุ​ุอันั พึ​ึง ละไม่​่ได้​้ทั้​้�งด้​้วยทั​ัสสนะทั้​้�งด้​้วยภาวนา๑ (๑๐) ธรรมที่​่�ไปสู่​่�ความสั่​่�งสมกิ​ิเลส ธรรมที่​่�ไม่​่ไปสู่​่�ความสั่​่�งสมกิ​ิเลส ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็น ทั้​้�งสองอย่​่างนั้​้�น (๑๑) ธรร มที่​่� เ ป็​็ น ของพระอริ​ิ ย บุ​ุ คคลผู้​้�ยั​ัง ศึ​ึ ก ษา (ท่​่ า นผู้​้�ตั้​้�ง อยู่​่�ในโสดาปั​ั ต ติ​ิ ม รรค จนถึ​ึงอรหั​ัตตมรรค รวม ๗ ประเภท) ธรรมที่​่�เป็​็นของพระอริ​ิยบุ​ุคคลผู้​้�ไม่​่ต้​้อง ศึ​ึกษา (ผู้​้�บรรลุ​ุอรหั​ัตตผลแล้​้ว) ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นทั้​้�งสองอย่​่างนั้​้�น (๑๒) ธรรมที่​่�เป็​็นของเล็​็กน้​้อย (= ปริ​ิตตะ คื​ือเป็​็นกามาวจร ยั​ังท่​่องเที่​่�ยวอยู่​่�ในกาม) ธรรมที่​่�เป็​็นของใหญ่​่ (= มหั​ัตคตะ คื​ือเป็​็นรู​ูปฌานหรื​ืออรู​ูปฌาน) ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ี ประมาณ (คื​ือเป็​็นโลกุ​ุตตรธรรม ได้​้แก่​่ มรรค ผล นิ​ิพพาน) (๑๓) ธรรมที่​่�มี​ีอารมณ์​์เล็​็กน้​้อย ธรรมที่​่�มี​ีอารมณ์​์ใหญ่​่ ธรรมที่​่�มี​ีอารมณ์​์ไม่​่มี​ีประมาณ (๑๔) ธรรมอั​ันเลว (อกุ​ุศลธรรม) ธรรมอั​ันปานกลาง (ธรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศลและอั​ัพยากฤต ที่​่�ยั​ังมี​ีอาสวะ) ธรรมอั​ันประณี​ีต (โลกุ​ุตตรธรรม) (๑๕) ธรรมที่เ่� ป็​็นฝ่​่ายผิ​ิดและแน่​่นอน ธรรมที่เ่� ป็​็นฝ่​่ายถู​ูกและแน่​่นอน ธรรมที่ไ่� ม่​่แน่​่นอน๒ (๑๖) ธรรมที่​่�มี​ีมรรคเป็​็นอารมณ์​์ ธรรมที่​่�มี​ีมรรคเป็​็นเหตุ​ุ ธรรมที่​่�มี​ีมรรคเป็​็นใหญ่​่ (อธิ​ิบดี​ี) (๑๗) ธรรมที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�นแล้​้ว ธรรมที่​่�ยั​ังไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น ธรรมที่​่�จั​ักเกิ​ิดขึ้​้�น (๑๘) ธรรมที่​่�เป็​็นอดี​ีต ธรรมที่​่�เป็​็นอนาคต ธรรมที่​่�เป็​็นปั​ัจจุ​ุบั​ัน (๑๙) ธรรมที่​่�มี​ีอารมณ์​์เป็​็นอดี​ีต ธรรมที่​่�มี​ีอารมณ์​์เป็​็นอนาคต ธรรมที่​่�มี​ีอารมณ์​์เป็​็น ปั​ัจจุ​ุบั​ัน (๒๐) ธรรมที่​่�เป็​็นภายใน ธรรมที่​่�เป็​็นภายนอก ธรรมที่​่�เป็​็นภายในและภายนอก (๒๑) ธรรมที่​่�มี​ีอารมณ์​์ภายใน ธรรมที่​่�มี​ีอารมณ์​์ภายนอก ธรรมที่​่�มี​ีอารมณ์​์ภายใน และภายนอก (๒๒) ธรรมที่​่�เห็​็นได้​้และถู​ูกต้​้องได้​้ ธรรมที่​่�เห็​็นไม่​่ได้​้แต่​่ถู​ูกต้​้องได้​้ ธรรมที่​่�เห็​็นไม่​่ได้​้ และถู​ูกต้​้องไม่​่ได้​้ ๑

คำว่​่า เหตุ​ุ ในที่​่�นี้​้� กล่​่าวตามสำนวนอภิ​ิธรรม หมายถึ​ึงสั​ัมปยุ​ุตตเหตุ​ุ คื​ือเหตุ​ุที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�นผสม ได้​้แก่​่ เหตุ​ุฝ่​่ายชั่​่�วคื​ือ กิ​ิเลสที่​่�มาผสมกั​ับนามธรรม และเป็​็นสมุ​ุฏฐานแห่​่งกายกรรม วจี​ีกรรม มโนกรรม ๒ คำว่​่า แน่​่นอน ไม่​่แน่​่นอน หมายถึ​ึงแน่​่นอนในการให้​้ผล ฝ่​่ายผิ​ิดคื​ืออนั​ันตริ​ิยกรรม ๕ และความเห็​็นผิ​ิดอย่​่างแรง ฝ่​่ายถู​ูกคื​ืออริ​ิยมรรค ๔ ธรรมที่​่�ไม่​่แน่​่นอน คื​ือนอกจากสองข้​้อที่​่�แล้​้ว

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี มาติ​ิกา

๒. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยกลุ่​่�มเหตุ​ุ (เหตุ​ุโคจฉกะ) มี​ี ๖ คู่​่� คื​ือ (๑) ธรรมที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่เหตุ​ุ (๒) ธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีเหตุ​ุ

๓. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง หมวดสองข้​้อไม่​่สั​ัมพั​ันธ์​์กั​ัน คู่​่�น้​้อย (จู​ูฬั​ันตรทุ​ุกะ) มี​ี ๗ คู่​่� คื​ื อ (๑) ธรร มที่​่� มี​ี ปั​ั จ จั​ั ย ธรร มที่​่� ไ ม่​่ มี​ี ปั​ั จ จั​ั ย (๒) ธรร มที่​่� เ ป็​็ น สั​ั ง ขตะ (ถู​ูกปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง) ธรรมที่​่�เป็​็นอสั​ังขตะ (ไม่​่ถู​ูกปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง) เป็​็นต้​้น ๔. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยกลุ่​่�มอาสวะ (อาสวโคจฉกะ) มี​ี ๖ คู่​่� คื​ื อ (๑) ธรร มที่​่� เ ป็​็ น อาสวะ (กิ​ิ เ ลสที่​่� ด องสั​ั น ดาน) ธรร มที่​่� มิ​ิ ใ ช่​่ อ าสวะ (๒) ธรรมที่​่�มี​ีอาสวะ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีอาสวะ เป็​็นต้​้น ๕. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยกลุ่​่�มสั​ัญโญชน์​์ (สั​ัญโญชนโคจฉกะ) มี​ี ๖ คู่​่� คื​ือ (๑) ธรรมที่​่�เป็​็นสั​ัญโญชน์​์ (กิ​ิเลสเครื่​่�องผู​ูกมั​ัด) ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นสั​ัญโญชน์​์ (๒) ธรรมที่​่�เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสั​ัญโญชน์​์ ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสั​ัญโญชน์​์ เป็​็นต้​้น ๖. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยกลุ่​่�มคั​ันถะ (คั​ันถโคจฉกะ) มี​ี ๖ คู่​่� คื​ือ (๑) ธรรมอั​ันเป็​็นคั​ันถะ (กิ​ิเลสเครื่​่�องร้​้อยรั​ัด) ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นคั​ันถะ (๒) ธรรมอั​ันเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งคั​ันถะ ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งคั​ันถะ เป็​็นต้​้น ๗. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยกลุ่​่�มโอฆะ (โอฆโคจฉกะ) มี​ี ๖ คู่​่� คื​ือ (๑) ธรรมอั​ันเป็​็นโอฆะ (กิ​ิเลสเครื่​่�องทำสั​ัตว์​์ให้​้จมลงในวั​ัฏฏะ คื​ือความ เวี​ียนว่​่ายตายเกิ​ิด) ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็นโอฆะ (๒) ธรรมอั​ันเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งโอฆะ ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็น ที่​่�ตั้​้�งแห่​่งโอฆะ เป็​็นต้​้น ๘. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยกลุ่​่�มโยคะ (โยคโคจฉกะ) มี​ี ๖ คู่​่� คื​ือ (๑) ธรรมอั​ันเป็​็นโยคะ (กิ​ิเลสเครื่​่�องประกอบหรื​ือผู​ูกสั​ัตว์​์ไว้​้ในวั​ัฏฏะ) ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นโยคะ (๒) ธรรมเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งโยคะ ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งโยคะ เป็​็นต้​้น ๙. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยกลุ่​่�มนี​ีวรณ์​์ (นี​ีวรณโคจฉกะ) มี​ี ๖ คู่​่� คื​ือ (๑) ธรรมอั​ันเป็​็นนี​ีวรณ์​์ (กิ​ิเลสเครื่​่�องกั้​้�นจิ​ิตรั​ัดรึ​ึงจิ​ิต) ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็น นี​ีวรณ์​์ (๒) ธรรมอั​ันเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งนี​ีวรณ์​์ ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งนี​ีวรณ์​์ เป็​็นต้​้น ๑๐. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยกลุ่​่�มปรามาส (ปรามาสโคจฉกะ) มี​ี ๕ คู่​่� คื​ือ (๑) ธรรมอั​ันเป็​็นปรามาส (กิ​ิเลสเครื่​่�องจั​ับต้​้องในทางที่​่�ผิ​ิดความจริ​ิง) ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็นปรามาส เป็​็นต้​้น

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

เป็​็นต้​้น

975

976

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๑๑. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง หมวดสองข้​้อที่​่�ไม่​่สั​ัมพั​ันธ์​์กั​ัน คู่​่�ใหญ่​่ (มหั​ันตรทุ​ุกะ)๑ มี​ี ๑๔ คู่​่� คื​ื อ (๑) ธรรมที่​่� มี​ี อ ารมณ์​์ ธรร มที่​่� ไ ม่​่ มี​ี อ ารมณ์​์ (๒) ธรร มที่​่� เ ป็​็ น จิ​ิ ต ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่จิ​ิต เป็​็นต้​้น (ได้​้แปลคำอธิ​ิบายธรรมเหล่​่านี้​้�ไว้​้เพี​ียง ๙ คู่​่� ในหน้​้า ๑๒๗ - ๑๒๙ หมายเลข ๘๖ - ๙๔ เป็​็นการแปลตามคำอธิ​ิบายแบบสั้​้�น จากอั​ัตถุ​ุทธารกั​ัณฑ์​์ เล่​่ม ๓๔ นี้​้�เอง) ๑๒. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยอุ​ุปาทาน (อุ​ุปาทานโคจฉกะ) มี​ี ๖ คู่​่� คื​ือ (๑) ธรรมอั​ันเป็​็นอุ​ุปาทาน (เป็​็นเหตุ​ุยึ​ึดถื​ือ) ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็นอุ​ุปาทาน (๒) ธรรมอั​ันเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งอุ​ุปาทาน ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งอุ​ุปาทาน เป็​็นต้​้น ๑๓. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยกิ​ิเลส (กิ​ิเลสโคจฉกะ) มี​ี ๘ คู่​่� คื​ือ (๑) ธรรมอั​ันเป็​็นกิ​ิเลส (เครื่​่�องทำใจให้​้เศร้​้าหมอง) ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็นกิ​ิเลส (๒) ธรรมอั​ันเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งกิ​ิเลส ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งกิ​ิเลส เป็​็นต้​้น ๑๔. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยหมวด ๒ อั​ันรั้​้�งท้​้าย (ปิ​ิฏฐิ​ิทุ​ุกะ) มี​ี ๑๘ คู่​่� คื​ือ (๑) ธรรมที่​่�พึ​ึงละด้​้วยทั​ัสสนะ (ละด้​้วยการเห็​็น คื​ือละด้​้วยโสดาปั​ัตติ​ิมรรค อั​ันเห็​็นนิ​ิพพาน) ธรรมที่​่�ไม่​่พึ​ึงละด้​้วยทั​ัสสนะ (๒) ธรรมที่​่�พึ​ึงละด้​้วยการเจริ​ิญ (ละด้​้วย การเจริ​ิญ คื​ืออริ​ิยมรรคทั้​้�งสาม เบื้​้�องบน) ธรรมที่​่�ไม่​่พึ​ึงละด้​้วยการเจริ​ิญ เป็​็นต้​้น ข. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�งฝ่​่ายพระสู​ูตร (สุ​ุตตั​ันตมาติ​ิกา) ได้​้กล่​่าวไว้​้แล้​้วว่​่า ในแม่​่บทของเล่​่มที่​่� ๓๔ นี้​้� แบ่​่งหั​ัวข้​้อหรื​ือแม่​่บทใหญ่​่ออกเป็​็นฝ่​่าย อภิ​ิ ธรร ม กั​ั บ ฝ่​่ า ยพระสู​ู ต ร เพื่​่� อ ให้​้ เ ที​ี ย บเคี​ี ย งกั​ั น ดู​ู แม่​่ บ ทฝ่​่ า ยอภิ​ิ ธรร มมี​ี ๑๒๒ หั​ั วข้​้ อ (หั​ัวข้​้อละ ๓ ประเด็​็นมี​ี ๒๒ หั​ัวข้​้อละ ๒ ประเด็​็นมี​ี ๑๐๐) ส่​่วนแม่​่บทฝ่​่ายพระสู​ูตร มี​ี ๔๒ หั​ัวข้​้อ (หั​ัวข้​้อละ ๒ ประเด็​็น) แต่​่ไม่​่มี​ีคำอธิ​ิบายแม่​่บทฝ่​่ายพระสู​ูตร คงนำมาตั้​้�งไว้​้ให้​้ทราบ เท่​่านั้​้�น ดั​ังจะนำมากล่​่าวสั​ัก ๑๐ ข้​้อ คื​ือ ๑. ธรรมอั​ันเป็​็นไปในส่​่วนแห่​่งวิ​ิชชา ธรรมอั​ันเป็​็นไปในส่​่วนแห่​่งอวิ​ิชชา ๒. ธรรมอั​ันอุ​ุปมาด้​้วยสายฟ้​้า ธรรมอั​ันอุ​ุปมาด้​้วยเพชร ๓. ธรรมอั​ันเป็​็นของคนพาล ธรรมอั​ันเป็​็นของบั​ัณฑิ​ิต ๔. ธรรมดำ ธรรมขาว ๕. ธรรมเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเดื​ือดร้​้อน ธรรมไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเดื​ือดร้​้อน ๖. ธรรมคื​ือคำร้​้องเรี​ียก ธรรมคื​ือทางแห่​่งคำร้​้องเรี​ียก ๑

คำว่​่า ไม่​่สั​ัมพั​ันธ์​์กั​ัน คื​ือในหมวดนี้​้� ไม่​่ใช่​่เรื่​่�องเดี​ียวกั​ัน แต่​่เลื​ือกธรรมะมากล่​่าวเป็​็นคู่​่� ๆ ไม่​่เหมื​ือนหมวดที่​่�มี​ีคำว่​่า โคจฉกะ ซึ่​่�งเป็​็นเรื่​่�องประเภทเดี​ียวกั​ันตลอด

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์

977

๗. ธรรมคื​ือภาษาพู​ูด ธรรมคื​ือทางแห่​่งภาษาพู​ูด ๘. ธรรมคื​ือบั​ัญญั​ัติ​ิ ธรรมคื​ือทางแห่​่งบั​ัญญั​ัติ​ิ ๙. นาม รู​ูป ๑๐. อวิ​ิชชา ภวตั​ัณหา (ความทะยานอยากมี​ี อยากเป็​็น) เป็​็นต้​้น ฯ ล ฯ (หมายเหตุ​ุ : ในบทตั้​้�งหรื​ือแม่​่บท ๑๖๔ หั​ัวข้​้ออั​ันแจกรายละเอี​ียดออกไปเป็​็นฝ่​่าย พระอภิ​ิธรรม ๒๖๖ ประเด็​็น เป็​็นฝ่​่ายพระสู​ูตร ๘๔ ประเด็​็น รวมทั้​้�งสิ้​้�น ๓๕๐ ประเด็​็น แต่​่นำมาตั้​้�งให้​้เห็​็นเพี​ียง ๔๕ หั​ัวข้​้อ หรื​ือ ๑๓๘ ประเด็​็น ที่​่�เหลื​ือได้​้ละไว้​้ด้​้วยคำว่​่า เป็​็นต้​้นนั้​้�น ด้​้วยเจตนาจะแสดงรายการหรื​ือประเด็​็นที่​่�สำคั​ัญ ส่​่วนปลี​ีกย่​่อยก็​็ผ่​่านไป ความจริ​ิงเท่​่าที่​่� พระท่​่านสวด ท่​่านสวดบทตั้​้�งของคั​ัมภี​ีร์​์ ”ธั​ัมมสั​ังคณี​ี„ คื​ือพระไตรปิ​ิฎกเล่​่ม ๓๔ นี้​้� โดยทั่​่ว� ไปนั้​้�น คงสวดเพี​ียง ๒๒ หั​ัวข้​้อแรก ที่​่�แบ่​่งออกเป็​็นหั​ัวข้​้อละ ๓ ประเด็​็น รวมทั้​้�งสิ้​้�น ๖๖ ประเด็​็น เท่​่านั้​้�น ในที่​่�นี้​้�แสดงไว้​้ถึ​ึง ๔๕ หั​ัวข้​้ออั​ันแบ่​่งออกเป็​็น ๑๓๘ ประเด็​็น เพื่​่�อให้​้เห็​็นหน้​้าตา ชั​ัดเจนยิ่​่�งขึ้​้�น แท้​้จริ​ิงในการอธิ​ิบายรายละเอี​ียดเป็​็นร้​้อย ๆ หน้​้าในพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ เอง ก็​็อธิ​ิบายหนั​ักไปในหั​ัวข้​้อแรก ๓ ประเด็​็น คื​ือ กุ​ุสลา ธมฺ​ฺมา (ธรรมอั​ันเป็​็นกุ​ุศล) อกุ​ุสลา ธมฺ​ฺมา (ธรรมอั​ันเป็​็นอกุ​ุศล) อพฺ​ฺยากตา ธมฺ​ฺมา (ธรรมอั​ันเป็​็นอั​ัพยากฤต คื​ือเป็​็นกลาง ๆ) เท่​่านั้​้�น นอกจากนั้​้�นก็​็เป็​็นคำอธิ​ิบายเรื่​่�อง ”รู​ูป„ กั​ับอธิ​ิบายบทตั้​้�งอื่​่�น ๆ อย่​่างสั้​้�น ๆ ท่​่านผู้​้�อ่​่านจึ​ึงชื่​่�อว่​่า มิ​ิได้​้ผ่​่านสาระสำคั​ัญไปในการย่​่อครั้​้�งนี้​้�)

ข้​้อความในกั​ัณฑ์​์นี้​้� มี​ี ๑๗๕ หน้​้า อธิ​ิบายเพี​ียงหั​ัวข้​้อแรก อั​ันแบ่​่งเป็​็น ๓ ประเด็​็น คื​ือธรรมอั​ันเป็​็นกุ​ุศล อกุ​ุศล และอั​ัพยากฤตหรื​ือกลาง ๆ เท่​่านั้​้�น พึ​ึงทราบว่​่า ความมุ่​่�งหมาย ยั​ังแคบเข้​้ามาอี​ีก คื​ือธรรมทั้​้�งสามนั้​้�น ท่​่านชี้​้�ไปที่​่�จิ​ิตและสิ่​่�งที่​่�เนื่​่�องด้​้วยจิ​ิต ที่​่�เรี​ียกว่​่า เจตสิ​ิก ดั​ังหั​ัวข้​้อย่​่อย ๆ ที่​่�จะกล่​่าวต่​่อไปนี้​้� จิ​ิตทั่​่�วไป ๑. จิ​ิต แบ่​่งออกเป็​็น ๓ ประเภท คื​ือ กุ​ุศลฝ่​่ายดี​ี อกุ​ุศลฝ่​่ายชั่​่�ว อั​ัพยากฤตคื​ือกลาง ๆ จิ​ิตฝ่​่ายกุ​ุศล ๒. จิ​ิตที่​่�เป็​็นกุ​ุศลหรื​ือกุ​ุศลจิ​ิต แบ่​่งออกเป็​็น ๔ ประเภท ตามภู​ูมิ​ิชั้​้�นที่​่� ต่​่ำและสู​ูง คื​ือ (๑) กามาวจร คื​ือจิ​ิตที่​่�ท่​่องเที่​่�ยวไปในกาม ที่​่�เป็​็นฝ่​่ายกุ​ุศล๑ มี​ี ๘ ๑

ที่​่�ใช้​้คำว่​่า เป็​็นฝ่​่ายกุ​ุศลกำกั​ับเพื่​่�อไม่​่ให้​้หลงหั​ัวข้​้อ เพราะในที่​่�นี้​้�กล่​่าวเฉพาะกุ​ุศลหรื​ือฝ่​่ายดี​ีเท่​่านั้​้�น ยั​ังมี​ีฝ่​่าย ที่​่�เป็​็นกลาง ๆ หรื​ืออั​ัพยากฤตที่​่�แบ่​่งออกเป็​็นกามาวจร รู​ูปาวจร อรู​ูปาวจร และโลกุ​ุตตระเช่​่นกั​ัน

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๒. คำอธิ​ิบายเรื่​่�องจิ​ิตเกิ​ิด (จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์)

978

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(๒) รูปู าวจร คื​ือจิ​ิตที่ท่​่� อ่ งเที่ย่� วไปในรู​ูปที่​่เ� ป็​็นฝ่​่ายกุ​ุศล (หมายถึ​ึงจิ​ิตที่​่ไ� ด้​้ ฌาน คื​ือ ฌานที่​่�เพ่​่งรู​ูปเป็​็นอารมณ์​์) มี​ี ๕ (๓) อรู​ูปาวจร คื​ือจิ​ิตที่​่�ท่​่องเที่​่�ยวไปในอรู​ูปที่​่�เป็​็นฝ่​่ายกุ​ุศล (หมายถึ​ึงจิ​ิตที่​่�ได้​้ อรู​ูปฌาน คื​ือฌานที่​่�เพ่​่งนาม หรื​ือสิ่​่�งที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูปเป็​็นอารมณ์​์) มี​ี ๔ (๔) โลกุ​ุตตระ คื​ือจิ​ิตที่​่�พ้​้นจากโลก (หมายถึ​ึงจิ​ิตที่​่�เป็​็นมรรค ๔) มี​ี ๔ รวมเป็​็นจิ​ิตที่​่�เป็​็นฝ่​่ายกุ​ุศล หรื​ือฝ่​่ายดี​ี ๔ ประเภทใหญ่​่ แบ่​่งเป็​็น ๒๑ ชนิ​ิด จิ​ิตฝ่​่ายอกุ​ุศล ๓. จิ​ิตที่​่�เป็​็นอกุ​ุศลหรื​ืออกุ​ุศลจิ​ิต มี​ีประเภทเดี​ียว คื​ือกามาวจร คื​ือจิ​ิตที่​่�ยั​ังท่​่องเที่​่�ยว อยู่​่�ในกาม สู​ูงขึ้​้�นไปกว่​่านั้​้�นไม่​่มี​ีอกุ​ุศล จิ​ิตที่​่�เป็​็นอกุ​ุศลนี้​้� เป็​็นจิ​ิตประกอบด้​้วยความโลภ ๘ ความคิ​ิดประทุ​ุษร้​้าย หรื​ือโทสะ ๒ ความหลงหรื​ือโมหะ ๒ จึ​ึงรวมเป็​็น ๑๒ ชนิ​ิด จิ​ิตที่​่�เป็​็นกลาง ๆ ๔. จิ​ิตที่​่�เป็​็นอั​ัพยากฤต คื​ือที่​่�พระพุ​ุทธเจ้​้าไม่​่ตรั​ัสพยากรณ์​์ หรื​ือชี้​้�ลงไปว่​่า เป็​็นกุ​ุศล หรื​ืออกุ​ุศล จึ​ึงหมายถึ​ึงจิ​ิตที่​่�เป็​็นกลาง ๆ หรื​ือเรี​ียกว่​่า อั​ัพยากตจิ​ิต แบ่​่งออกเป็​็น ๔ ประเภท ใหญ่​่ เหมื​ือนกุ​ุศล คื​ือ จิ​ิตที่​่�เป็​็นกลาง ๆ นี้​้� มี​ีได้​้ทั้​้�ง ๔ ภู​ูมิ​ิ เช่​่นเดี​ียวกั​ับกุ​ุศลจิ​ิต คื​ือ (๑) กามาวจร คื​ือ จิ​ิตที่​่�ท่​่องเที่​่�ยวไปในกาม ที่​่�เป็​็นอั​ัพยากฤตหรื​ือเป็​็นกลาง ๆ มี​ี ๓๔ ชนิ​ิด แบ่​่งเป็​็นวิ​ิบากจิ​ิต (จิ​ิตที่​่�เป็​็นผล) ๒๓ กิ​ิริ​ิยาจิ​ิต (จิ​ิตที่​่�เป็​็นเพี​ียง กิ​ิริ​ิยา) ๑๑ (๒) รู​ูปาวจร คื​ือ จิ​ิตที่​่�ท่​่องเที่​่�ยวไปในรู​ูป ที่​่�เป็​็นอั​ัพยากฤตหรื​ือเป็​็นกลาง ๆ มี​ี ๑๐ ชนิ​ิด คื​ือเป็​็นวิ​ิบากจิ​ิต (จิ​ิตที่​่�เป็​็นผล) ๕ กิ​ิริ​ิยาจิ​ิต (จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา) ๕ (๓) อรู​ูปาวจร คื​ือจิ​ิตที่ท่​่� อ่ งเที่​่ย� วไปในอรู​ูป ที่​่เ� ป็​็นอั​ัพยากฤตหรื​ือเป็​็นกลาง ๆ มี​ี ๘ ชนิ​ิด คื​ือเป็​็นวิ​ิบากจิ​ิต ๔ กิ​ิริ​ิยาจิ​ิต ๔ (๔) โลกุ​ุตตระ คื​ือจิ​ิตที่พ้่� น้ จากโลก ที่เ่� ป็​็นอั​ัพยากฤตหรื​ือเป็​็นกลาง ๆ มี​ี ๔ ชนิ​ิด คื​ือเป็​็นวิ​ิบากจิ​ิต ๔ รวมทั้​้�ง ๔ ประเภท คื​ือกามาวจร ๓๔ รู​ูปาวจร ๑๐ อรู​ูปาวจร ๘ และโลกุ​ุตตระ ๔ จึ​ึงมี​ีอั​ัพยากตจิ​ิตหรื​ือจิ​ิตที่​่�เป็​็นกลาง ๆ ทั้​้�งสิ้​้�น ๕๖ ชนิ​ิด และเมื่​่�อรวมกุ​ุศลจิ​ิต ๒๑ อกุ​ุศลจิ​ิต ๑๒ อั​ัพยากตจิ​ิต ๕๖ จึ​ึงเป็​็นจิ​ิต ๘๙ ชนิ​ิด๑ อนึ่​่�ง เพื่​่�อให้​้ชั​ัดเจนยิ่​่�งขึ้​้�น ขอแสดงโดยแผนผั​ัง ดั​ังต่​่อไปนี้​้� ๑

มี​ีข้​้อที่​่�ควรกล่​่าวไว้​้ด้​้วย คื​ือคำว่​่า อั​ัพยากตะ เขี​ียนตามบาลี​ี อั​ัพยากฤต เขี​ียนตามสั​ันสกฤต มี​ีความหมาย อย่​่างเดี​ียวกั​ัน และจิ​ิต ๘๙ ชนิ​ิด ถ้​้าแจกโดยพิ​ิสดาร ก็​็จะเป็​็น ๑๒๑ ชนิ​ิด คื​ือจิ​ิตที่​่�เป็​็นโลกุ​ุตตระ (เป็​็นกุ​ุศล ๔ เป็​็นกลาง ๆ ๔) ๘ ชนิ​ิดนั้​้�น คู​ูณด้​้วยรู​ูปฌาน ๕ จะได้​้ ๔๐ แม้​้จิ​ิต ๘๙ หรื​ือ ๑๒๑ ก็​็ยั​ังนั​ับว่​่าย่​่อ เพราะอ่​่าน ต่​่อไปจะเห็​็นพิ​ิสดารกว่​่านี้​้�

แผนผั​ังแสดงชนิ​ิดของจิ​ิต แผนผั​ังที่​่� ๑ จิ​ิต (๘๙ ชนิ​ิด)

เป็​็นฝ่​่ายชั่​่�ว (อกุ​ุศลจิ​ิต) ๑๒

เป็​็นกลาง ๆ (อั​ัพยากตจิ​ิต) ๕๖

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

เป็​็นฝ่​่ายดี​ี (กุ​ุศลจิ​ิต) ๒๑

980

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

จิ ิต ๘๙ ชนิ​ิด แสดงโดยตั้​้�งหั​ัวข้​้อตามชาติ​ิแบ่​่งตามภู​ูมิ​ิ แผนผั​ังที่​่� ๒ กุ​ุศลจิ​ิต (จิ​ิตฝ่​่ายดี​ี) ๒๑ ๑. กามาวจร ๒. รู​ูปาวจร ๓. อรู​ูปาวจร ๔. โลกุ​ุตตระ

(เที่​่�ยวไปในกาม) ๘ (เที่​่�ยวไปในรู​ูป) ๕ (เที่​่�ยวไปในอรู​ูป) ๔ (พ้​้นจากโลก) ๔

รวม ๒๑

แผนผั​ังที่​่� ๓ อกุ​ุศลจิ​ิต (จิ​ิตฝ่​่ายชั่​่�ว) ๑๒ กามาวจร

(เที่​่�ยวไปในกาม) ๑๒

แผนผั​ังที่​่� ๔ อั​ัพยากตจิ​ิต (จิ​ิตที่​่�เป็​็นกลาง ๆ) ๕๖ ๑. กามาวจร ๒. รู​ูปาวจร ๓. อรู​ูปาวจร ๔. โลกุ​ุตตระ

(เที่​่�ยวไปในกาม) ๓๔ (เที่​่�ยวไปในรู​ูป) ๑๐ (เที่​่�ยวไปในอรู​ูป) ๘ (พ้​้นจากโลก) ๔

เป็​็นวิ​ิบากจิ​ิต และกิ​ิริ​ิยาจิ​ิตเท่​่านั้​้�น ไม่​่เป็​็นกุ​ุศลและอกุ​ุศลเลย เฉพาะโลกุ​ุตตระ ไม่​่มี​ีกิ​ิริ​ิยาจิ​ิต มี​ีแต่​่ผลจิ​ิตหรื​ือวิ​ิบากจิ​ิต

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์

981

จิ ิต ๘๙ ชนิ​ิด แสดงโดยตั้​้�งหั​ัวข้​้อตามภู​ูมิ​ิแบ่​่งตามชาติ​ิ แผนผั​ังที่​่� ๕ กามาวจรจิ​ิต (จิ​ิตที่​่�เที่​่�ยวไปในกาม) ๕๔ ๑. กุ​ุศล ๒. อกุ​ุศล ๓. วิ​ิบาก ๔. กิ​ิริ​ิยา

(จิ​ิตฝ่​่ายดี​ี) ๘ (จิ​ิตฝ่​่ายชั่​่�ว) ๑๒ (จิ​ิตที่​่�เป็​็นผล) ๒๓ (จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา) ๑๑

เป็​็น ๕๔

แผนผั​ังที่​่� ๖ รู​ูปาวจรจิ​ิต (จิ​ิตที่​่�เที่​่�ยวไปในรู​ูป) ๑๕ ๑. กุ​ุศล ๒. วิ​ิบาก ๓. กิ​ิริ​ิยา

(จิ​ิตฝ่​่ายดี​ี) ๕ (จิ​ิตที่​่�เป็​็นผล) ๕ (จิ​ิตที่​่�เป็​็นอาการ) ๕

เป็​็น ๑๕

แผนผั​ังที่​่� ๗ อรู​ูปาวจรจิ​ิต (จิ​ิตที่​่�เที่​่�ยวไปในอรู​ูป) ๑๒ (จิ​ิตฝ่​่ายดี​ี) ๔ (จิ​ิตที่​่�เป็​็นผล) ๔ (จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา) ๔

เป็​็น ๑๒

แผนผั​ังที่​่� ๘ โลกุ​ุตตรจิ​ิต (จิ​ิตที่​่�พ้​้นจากโลก) ๘ ๑. กุ​ุศล (จิ​ิตฝ่​่ายดี​ี) ๔ เป็​็น ๘ ๒. วิ​ิบาก (จิ​ิตที่​่�เป็​็นผล) ๔ (หมายเหตุ​ุ : ตั้​้�งแต่​่แผนผั​ังที่​่� ๕ ถึ​ึงที่​่� ๘ พึ​ึงทราบว่​่า วิ​ิบากจิ​ิต และกิ​ิริ​ิยาจิ​ิต เป็​็นจิ​ิตกลาง ๆ คื​ืออั​ัพยากตจิ​ิตทั้​้�งสิ้​้�น)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๑. กุ​ุศล ๒. วิ​ิบาก ๓. กิ​ิริ​ิยา

982

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

อั ัพยากตจิ​ิต ๕๖ ชนิ​ิด แสดงโดยแบ่​่งตามภู​ูมิ​ิ แผนผั​ังที่​่� ๙ (วิ​ิบากจิ​ิตแบ่​่งตามภู​ูมิ​ิ) วิ​ิบากจิ​ิต (จิ​ิตที่​่�เป็​็นผล) ๓๖ ๑. กามาวจร ๒. รู​ูปาวจร ๓. อรู​ูปาวจร ๔. โลกุ​ุตตระ

(ท่​่องเที่​่�ยวไปในกาม) ๒๓ (ท่​่องเที่​่�ยวไปในรู​ูป) ๕ (ท่​่องเที่​่�ยวไปในอรู​ูป) ๔ (พ้​้นจากโลก) ๔

เป็​็น ๓๖

แผนผั​ังที่​่� ๑๐ (กิ​ิริ​ิยาจิ​ิตแบ่​่งตามภู​ูมิ​ิ) กิ​ิริ​ิยาจิ​ิต (จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา) ๒๐ ๑. กามาวจร (ท่​่องเที่​่�ยวไปในกาม) ๑๑ ๒. รู​ูปาวจร (ท่​่องเที่​่�ยวไปในรู​ูป) ๕ ๓. อรู​ูปาวจร (ท่​่องเที่​่�ยวไปในอรู​ูป) ๔ (หมายเหตุ​ุ : พึ​ึงสั​ังเกตว่​่า กิ​ิริ​ิยาจิ​ิต ที่​่�เป็​็นโลกุ​ุตตระไม่​่มี​ี)

เป็​็น ๒๐

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์

983

คำอธิ​ิบายในจิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์ ได้​้กล่​่าวแล้​้วโดยใจความว่​่า จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์ เป็​็นภาคอธิ​ิบายภาคแรกของพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ นี้​้� ซึ่​่�งมี​ีภาคบทตั้​้�ง ๑ ภาค ภาคอธิ​ิบาย ๔ ภาค การตั้​้�งเค้​้าโครงอธิ​ิบายของภาคแรก เจาะจงอธิ​ิบายเพี​ียงคำ ๓ คำ คื​ือ กุ​ุสลา ธมฺ​ฺมา (กุ​ุศลธรรม) อกุ​ุสลา ธมฺ​ฺมา (อกุ​ุศลธรรม) และ อพฺ​ฺยากตา ธมฺ​ฺมา (อั​ัพยากตธรรม คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นกลาง ๆ) แล้​้วอธิ​ิบายเป็​็นเรื่​่�องของจิ​ิต ส่​่วน การแบ่​่งเป็​็นกามาวจร รู​ูปาวจร อรู​ูปาวจร โลกุ​ุตตระ ได้​้นำมาแบ่​่งภายใต้​้หั​ัวข้​้อของกุ​ุศลธรรม ภายใต้​้หั​ัวข้​้อของอกุ​ุศลธรรมมี​ีกามาวจรอยู่​่�อย่​่างเดี​ียว ส่​่วนภายใต้​้หั​ัวข้​้อของอั​ัพยากตธรรม หรื​ือธรรมที่​่เ� ป็​็นกลาง ๆ คงมี​ีทั้​้ง� กามาวจร รู​ูปาวจร อรู​ูปาวจร และโลกุ​ุตตระ ธรรมที่​่�เป็​็นกลาง ๆ นั้​้�น ได้​้แก่​่จิ​ิตที่​่�เป็​็นวิ​ิบากและเป็​็นกิ​ิริ​ิยา๒ เป็​็นอั​ันว่​่า จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์ อั​ันเป็​็นคำอธิ​ิบายภาคแรก เจาะจงอธิ​ิบายเรื่​่�องจิ​ิตที่​่�ดี​ี ที่​่�ไม่​่ดี​ี และที่​่�เป็​็นกลาง ๆ แต่​่ในขณะเดี​ียวกั​ันก็​็ได้​้อธิ​ิบายเจตสิ​ิก คื​ือธรรมที่​่�เนื่​่�องด้​้วยจิ​ิตพร้​้อมกั​ันไปในตั​ัวด้​้วย ต่​่อไปนี้​้�จะแสดงให้​้เห็​็นลี​ีลาในการอธิ​ิบายคำว่​่า ธรรมอั​ันเป็​็นกุ​ุศลในตอนแรกของจิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์ ”ธรรมอั​ันเป็​็นกุ​ุศล เป็​็นไฉน„ ”ธรรมอั​ันเป็​็นกุ​ุศล คือื ในสมั​ัยใด จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศลฝ่​่ายกามาวจร๓ (ท่​่องเที่​่ย� วไปในกาม) ประกอบด้​้ ว ยโสมนั​ั ส (ความดี​ี ใ จ) ประกอบด้​้ ว ยญาณ เกิ​ิ ด ขึ้​้� น ปรารภอารมณ์​์ คื​ื อ รู​ู ป ๑ ดู​ูตั​ัวอย่​่าง การพิ​ิจารณาจิ​ิต ๑๖ อย่​่าง หน้​้า ๔๗๔ - ม.พ.ป. ๒ และหมายถึ​ึงรู​ูปด้​้วย ๓

แสดงจิ​ิตฝ่​่ายกุ​ุศล เพี​ียงดวงแรกหรื​ือชนิ​ิดแรกข้​้อเดี​ียว ก็​็พ่​่วงเอาธรรมะอื่​่�น ๆ มาถึ​ึง ๕๖ ข้​้อ

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

ก ารนั​ับจำนวนจิ​ิต (หมายเหตุ​ุ : ถ้​้าจะพู​ูดอย่​่างรวบรั​ัด จิ​ิตก็​็มี​ีเพี​ียงดวงเดี​ียว เพราะไม่​่สามารถเกิ​ิดได้​้ ขณะละหลายดวง แต่​่เพราะเหตุ​ุที่​่�เกิ​ิดหลายขณะ และมี​ีส่​่วนประกอบ คื​ือความดี​ีความชั่​่�ว เป็​็นต้​้น ต่​่าง ๆ กั​ัน จึ​ึงนั​ับจำนวนได้​้มาก ในพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ แสดงการนั​ับจำนวนไว้​้บางตอน เช่​่น จิ​ิตที่​่�เป็​็นมหากุ​ุศลฝ่​่ายกามาวจร ๘ ส่​่วนรู​ูปาวจร อรู​ูปาวจร และโลกุ​ุตตระไม่​่ได้​้นั​ับให้​้ ครั้​้�นถึ​ึงอกุ​ุศลจิติ ได้​้นับั จำนวนให้​้อีกี ว่​่า มี​ี ๑๒ ถึ​ึงอั​ัพยากตจิ​ิตนั​ับจิ​ิตที่เ่� ป็​็นมหาวิ​ิบาก ๘ นอกนั้​้น� เป็​็นแต่​่บอกชื่​่�อไว้​้ข้​้างท้​้าย การนั​ับจำนวนที่​่�แสดงในที่​่�นี้​้� จึ​ึงเป็​็นการนั​ับย่​่อเพื่​่�อให้​้เข้​้าใจง่​่าย แต่​่ ต ามที่​่� มี​ี ใ นพระไตรปิ​ิ ฎ กมี​ี จ ำนวนพิ​ิ ส ดารมากกว่​่ า นี้​้� ได้​้ เ คยทำมาแล้​้ ว ในพระสู​ู ต ร ๑ คื​ือ พระไตรปิ​ิฎกไม่​่ได้​้นับั เป็​็นตั​ัวเลขให้​้ แต่​่ผู้​้�เขี​ียนใส่​่ตั​ัวเลขนั​ับลงไปเพื่​่�อเข้​้าใจง่​่าย กำหนดง่​่าย)

984

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

หรื​ือเสี​ียง หรื​ือกลิ่​่�น หรื​ือรส หรื​ือโผฏฐั​ัพพะ (สิ่​่�งที่​่�ถู​ูกต้​้องได้​้) หรื​ือธรรมะ (สิ่​่�งที่​่�รู้​้�ได้​้ด้​้วยใจ) ในสมั​ัยนั้​้น� ย่​่อมมี​ี (ธรรมะ ๕๖ อย่​่าง) คื​ือ ๑. ผั​ัสสะ (ความถู​ูกต้​้อง) ๒. เวทนา (ความรู้​้�สึ​ึกอารมณ์​์ว่​่า เป็​็นสุ​ุข เป็​็นทุ​ุกข์​์ หรื​ือไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุข) ๓. สั​ัญญา (ความจำได้​้หมายรู้​้�) ๔. เจตนา (ความจงใจ) ๕. จิ​ิตตะ (จิ​ิต) ๖. วิ​ิตก (ความตรึ​ึก) ๗. วิ​ิจาร (ความตรอง) ๘. ปี​ีติ​ิ (ความอิ่​่�มใจ) ๙. สุ​ุข (ความสบายใจ ในที่​่�นี้​้�ไม่​่หมายเอาสุ​ุขกาย) ๑๐. จิ​ิตตั​ัสส เอกั​ัคคตา (ความที่​่�จิ​ิตมี​ีอารมณ์​์เป็​็นหนึ่​่�ง) ๑๑. สั​ัทธิ​ินทรี​ีย์​์ (ธรรมอั​ันเป็​็นใหญ่​่คื​ือความเชื่​่�อ) ๑๒. วิ​ิริ​ิยิ​ินทรี​ีย์​์ (ธรรมอั​ันเป็​็นใหญ่​่คื​ือความเพี​ียร) ๑๓. สติ​ินทรี​ีย์​์ (ธรรมอั​ันเป็​็นใหญ่​่คื​ือสติ​ิ) ๑๔. สมาธิ​ินทรี​ีย์​์ (ธรรมอั​ันเป็​็นใหญ่​่คื​ือสมาธิ​ิ) ๑๕. ปั​ัญญิ​ินทรี​ีย์​์ (ธรรมอั​ันเป็​็นใหญ่​่คื​ือปั​ัญญา) ๑๖. มนิ​ินทรี​ีย์​์ (ธรรมอั​ันเป็​็นใหญ่​่คื​ือใจ) ๑๗. โสมนั​ัสสิ​ินทรี​ีย์​์ (ธรรมอั​ันเป็​็นใหญ่​่คื​ือความสุ​ุขใจ) ๑๘. ชี​ีวิ​ิติ​ินทรี​ีย์​์ (ธรรมอั​ันเป็​็นใหญ่​่คื​ือชี​ีวิ​ิตความเป็​็นอยู่​่�) ๑๙. สั​ัมมาทิ​ิฏฐิ​ิ (ความเห็​็นชอบ คื​ือเห็​็นอริ​ิยสั​ัจจ์​์ ๔) ๒๐. สั​ัมมาสั​ังกั​ัปปะ (ความดำริ​ิชอบ) ๒๑. สั​ัมมาวายามะ (ความพยายามชอบ) ๒๒. สั​ัมมาสติ​ิ (ความระลึ​ึกชอบ) ๒๓. สั​ัมมาสมาธิ​ิ (ความตั้​้�งใจมั่​่�นชอบ) ๒๔. สั​ัทธาพละ (กำลั​ังคื​ือความเชื่​่�อ) ๒๕. วิ​ิริ​ิยพละ (กำลั​ังคื​ือความเพี​ียร) ๒๖. สติ​ิพละ (กำลั​ังคื​ือสติ​ิ) ๒๗. สมาธิ​ิพละ (กำลั​ังคื​ือสมาธิ​ิ)

985

๒๘. ปั​ัญญาพละ (กำลั​ังคื​ือปั​ัญญา) ๒๙. หิ​ิรี​ีพละ (กำลั​ังคื​ือความละอายต่​่อบาป) ๓๐. โอตตั​ัปปพละ (กำลั​ังคื​ือความเกรงกลั​ัวต่​่อบาป) ๓๑. อโลภะ (ความไม่​่โลภ) ๓๒. อโทสะ (ความไม่​่คิ​ิดประทุ​ุษร้​้าย) ๓๓. อโมหะ (ความไม่​่หลง) ๓๔. อนภิ​ิชฌา (ความไม่​่โลภ ชนิ​ิดนึ​ึกน้​้อมมาเป็​็นของตน) ๓๕. อั​ัพยาบาท (ความไม่​่คิ​ิดปองร้​้าย ชนิ​ิดนึ​ึกให้​้ผู้​้�อื่​่�นพิ​ินาศ) ๓๖. สั​ัมมาทิ​ิฏฐิ​ิ (ความเห็​็นชอบแบบทั่​่�ว ๆ ไป เช่​่น เห็​็นว่​่าทำดี​ีได้​้ดี​ี) ๓๗. หิ​ิริ​ิ (ความละอายต่​่อบาป) ๓๘. โอตตั​ัปปะ (ความเกรงกลั​ัวต่​่อบาป) ๓๙. กายปั​ัสสั​ัทธิ​ิ (ความสงบระงั​ับแห่​่งกองเวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร)๑ ๔๐. จิ​ิตตปั​ัสสั​ัทธิ​ิ (ความสงบระงั​ับแห่​่งจิ​ิต) ๔๑. กายลหุ​ุตา (ความเบาแห่​่งกองเวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร) ๔๒. จิ​ิตตลหุ​ุตา (ความเบาแห่​่งจิ​ิต) ๔๓. กายมุ​ุทุ​ุตา (ความอ่​่อนสลวยแห่​่งกองเวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร) ๔๔. จิ​ิตตมุ​ุทุ​ุตา (ความอ่​่อนสลวยแห่​่งจิ​ิต) ๔๕. กายกั​ัมมั​ัญญตา (ความควรแก่​่การงานแห่​่งกองเวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร) ๔๖. จิ​ิตตกั​ัมมั​ัญญตา (ความควรแก่​่การงานแห่​่งจิ​ิต) ๔๗. กายปาคุ​ุญญตา (ความคล่​่องแคล่​่วแห่​่งกองเวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร) ๔๘. จิ​ิตตปาคุ​ุญญตา (ความคล่​่องแคล่​่วแห่​่งจิ​ิต) ๔๙. กายุ​ุชุ​ุกตา (ความตรง ไม่​่คดโกงแห่​่งกองเวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร) ๕๐. จิ​ิตตุ​ุชุ​ุกตา (ความตรง ไม่​่คดโกงแห่​่งจิ​ิต) ๕๑. สติ​ิ (ความระลึ​ึกได้​้) ๕๒. สั​ัมปชั​ัญญะ (ความรู้​้�ตั​ัว) ๕๓. สมถะ (ความสงบแห่​่งจิ​ิต) ๕๔. วิ​ิปั​ัสสนา (ความเห็​็นแจ้​้ง) ๑

คำว่​่า กาย ในที่​่�นี้​้�ไม่​่ได้​้หมายความว่​่าร่​่างกาย หากหมายถึ​ึงกองหรื​ือหมวดแห่​่งนามธรรม ๓ อย่​่าง คื​ือ เวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร หรื​ือจะพู​ูดแบบรวมก็​็คื​ือ เจตสิ​ิก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์

986

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๕๕. ปั​ัคคาหะ (ความเพี​ียรทางจิ​ิต) ๕๖. อวิ​ิกเขปะ (ความไม่​่ซั​ัดส่​่าย คื​ือความตั้​้�งมั่​่�นแห่​่งจิ​ิต) ”อนึ่​่ง� ในสมั​ัยนั้​้น� ธรรมเหล่​่าใด แม้​้อื่​่น� ที่ไ่� ม่​่มีรูี ปอิ ู งิ อาศั​ัยกั​ันเกิ​ิดขึ้​้น� มี​ีอยู่​่� ธรรมเหล่​่านี้​้� ชื่​่อ� ว่​่ากุ​ุศล„ ต่​่อจากนั้​้�นเป็​็นคำอธิ​ิบายศั​ัพท์​์แต่​่ละข้​้อ นี้​้�เป็​็นเพี​ียงคำอธิ​ิบายจิ​ิตดวงแรกใน ๘๙ ดวง ซึ่​่� ง มี​ี ธรร มประกอบ ๕๖ อย่​่ า ง กั​ั บ ได้​้ ข มวดเงื่​่� อ นไขไว้​้ ว่​่ า แม้​้ ธรร มเหล่​่ า อื่​่� น ที่​่� ไ ม่​่ ก ล่​่ า วไว้​้ แต่​่มิ​ิใช่​่รู​ูปธรรม อิ​ิงอาศั​ัยจิ​ิตดั​ังกล่​่าวเกิ​ิดขึ้​้�น ก็​็จั​ัดเป็​็นกุ​ุศลจิ​ิตได้​้ ธรรมประกอบ ๕๖ อย่​่างนั้​้�น ในภาคอธิ​ิบายต่​่อไป ได้​้ชี้​้�ให้​้เห็​็นว่​่า จะย่​่อได้​้อย่​่างไร หรื​ือกำหนดหั​ัวข้​้ออย่​่างไรบ้​้าง ดั​ังต่​่อไปนี้​้� ”ก็​็ในสมั​ัยนั้​้�นแล ย่​่อมมี​ีขั​ันธ์​์ ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ​ุ ๒ อาหาร ๓ อิ​ินทรี​ีย์​์ ๘ ฌาน มี​ีองค์​์ ๕ มรรคมี​ีองค์​์ ๕ ธรรมะอั​ันเป็​็นกำลั​ัง ๗ เหตุ​ุ ๓ ผั​ัสสะ ๑ เวทนา ๑ สั​ัญญา ๑ เจตนา ๑ จิ​ิต ๑ เวทนาขั​ันธ์​์ ๑ สั​ัญญาขั​ันธ์​์ ๑ สั​ังขารขั​ันธ์​์ ๑ วิ​ิญญาณขั​ันธ์​์ ๑ มนายตนะ (อายตนะคื​ือใจ) ๑ มนิ​ินทรี​ีย์​์ (อิ​ินทรี​ีย์คื์ อื ใจ) ๑ มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ (ธาตุ​ุรู้​้�คื​ือใจ) ๑ ธั​ัมมายตนะ (อายตนะคื​ือธรรมที่​่รู้​้�� ได้​้ด้ว้ ยใจ) ๑ ธั​ัมมธาตุ​ุ (ธาตุ​ุคือื ธรรมที่​่รู้​้�� ได้​้ด้ว้ ยใจ) ๑ หรื​ือแม้​้ธรรมเหล่​่าใด แม้​้อื่​่น� ที่​่ไ� ม่​่มีรูี ปอิ ู งิ อาศั​ัยกั​ันเกิ​ิดขึ้​้น� มี​ีอยู่​่� ธรรมเหล่​่านั้​้น� ชื่​่�อว่​่าเป็​็นกุ​ุศล„ คำอธิ​ิบายตอนนี้​้�เป็​็นการมองธรรม ๕๖ อย่​่าง ซึ่​่�งประกอบกั​ับจิ​ิตดวงแรกอั​ันเป็​็นกุ​ุศล ฝ่​่ายกามาวจรนั้​้�นว่​่าจะเรี​ียกเป็​็นอย่​่างไรได้​้บ้​้าง มองในทั​ัสสนะไหนได้​้บ้​้าง ขอยกตั​ัวอย่​่างพอให้​้ เข้​้าใจ คื​ือในธรรมประกอบ ๕๖ ข้​้อนั้​้�น จั​ัดเป็​็นขั​ันธ์​์ ๔ ได้​้ดั​ังนี้​้� ข้​้ อ ๒ คื​ื อ เวทนา ข้​้ อ ๙ คื​ื อ สุ​ุ ข ข้​้ อ ๑๗ คื​ื อ โสมนั​ั สสิ​ิ น ทรี​ี ย์​์ ธรร มอั​ั น เป็​็ น ใหญ่​่ คื​ือความสบายใจหรื​ือความดี​ีใจ จั​ัดเป็​็นเวทนาขั​ันธ์​์ (กองเวทนา) ข้​้อ ๓ คื​ือสั​ัญญา ความจำได้​้หมายรู้​้� จั​ัดเป็​็นสั​ัญญาขั​ันธ์​์ (กองสั​ัญญา) ๕๐ ข้​้อ เว้​้นข้​้อที่​่� ๒ ๓ ๕ ๙ ๑๖ ๑๗ จั​ัดเป็​็นสั​ังขารขั​ันธ์​์ (กองสั​ังขาร) ข้​้อ ๕ คื​ือจิ​ิต ข้​้อ ๑๖ คื​ือมนิ​ินทรี​ีย์​์ ธรรมอั​ันเป็​็นใหญ่​่คื​ือใจ จั​ัดเป็​็นวิ​ิญญาณขั​ันธ์​์ (กองวิ​ิญญาณ) ในที่​่� นี้​้� ไ ม่​่ จั​ั ด เป็​็ น ขั​ั น ธ์​์ ๕ เพราะขาดรู​ู ป ไป ๑ เนื่​่� อ งจากเป็​็ น เรื่​่� อ งของจิ​ิ ต แต่​่ ก็​็ สามารถจั​ัดธรรมะถึ​ึง ๕๖ ข้​้อมารวมได้​้ ใน ๔ ข้​้อเท่​่านั้​้�น ตอนต่​่อไปแสดงอายตนะ (บ่​่อเกิ​ิดหรื​ือที่​่�ต่​่อ) ๒ คื​ือ (๑) มนายตนะ (อายตนะคื​ือใจ) (๒) ธั​ัมมายตนะ (อายตนะคื​ือธรรมที่​่�รู้​้�ได้​้ด้​้วยใจ) ในธรรม ๕๖ ข้​้อนั้​้�น ข้​้อที่​่� ๕ คื​ือจิ​ิต ข้​้อที่​่� ๑๖ คื​ือมนิ​ินทรี​ีย์​์ (ธรรมอั​ันเป็​็นใหญ่​่คื​ือใจ) จั​ัดเข้​้าในมนายตนะ นอกนั้​้�นคื​ืออี​ีก ๕๔ ข้​้อ จั​ัดเข้​้าใน ธั​ัมมายตนะ

987

ตอนนี้​้�ยิ่​่�งรวบรั​ัดกว่​่าตอนต้​้นอี​ีก เพราะจั​ัดธรรม ๕๖ อย่​่างมาลงใน ๒ อย่​่างได้​้ ข้​้อต่​่อไปจั​ัดธรรม ๕๖ อย่​่างมาลงในธาตุ​ุ ๒ คื​ือ ข้​้อที่​่� ๕ คื​ือจิ​ิต ข้​้อที่​่� ๑๖ คื​ือมนิ​ินทรี​ีย์​์ จัดั เข้​้าในมโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ (ธาตุ​ุรู้​้�ทางใจ) อี​ีก ๕๔ ข้​้อที่​่�เหลื​ือ จั​ัดเข้​้าในธั​ัมมธาตุ​ุ (ธาตุ​ุคื​ือธรรมที่​่�รู้​้�ได้​้ด้​้วยใจ) หรื​ือกล่​่าวอี​ีกอย่​่างหนึ่​่ง� ตามสำนวนอธิ​ิบายที่ปร ่� ากฏในนั้​้น� อี​ีก ๕๔ ข้​้อที่เ่� หลื​ือ อั​ันเคยจั​ัด มาแล้​้วว่​่า ได้​้แก่​่เวทนาขั​ันธ์​์ สั​ัญญาขั​ันธ์​์ สั​ังขารขั​ันธ์​์นั้​้�น จั​ัดเป็​็นธั​ัมมธาตุ​ุ (ธาตุ​ุคื​ือธรรมะที่​่�รู้​้� ได้​้ด้​้วยใจ) ดั​ังนี้​้�เป็​็นตั​ัวอย่​่าง ต่​่อจากนั้​้�น ได้​้แสดงเรื่​่�องอาหาร ๓ อิ​ินทรี​ีย์​์ ๘ เป็​็นต้​้น เป็​็นการชี้​้�ไปว่​่า อาหาร ๓ มี​ีอยู่​่� ในธรรม ๕๖ ข้​้อนั้​้�น อิ​ินทรี​ีย์​์ ๘ มี​ีอยู่​่�ในธรรม ๕๖ ข้​้อนั้​้�นอย่​่างไรบ้​้าง คล้​้ายกั​ับเป็​็นการสำรวจ เครื่​่�องจั​ักรเครื่​่�องยนต์​์ว่​่า อั​ันไหนเป็​็นประเภทไหน เกี่​่�ยวโยงกั​ันอย่​่างไร เป็​็นการบริ​ิหารความคิ​ิด และความจำ นี้​้�เป็​็นคำอธิ​ิบายตอนที่​่� ๒ คื​ือคำอธิ​ิบายตอนที่​่� ๑ เริ่​่�มด้​้วยแสดงจิ​ิตดวงแรกที่​่�เป็​็นกุ​ุศลแล้​้วแสดงธรรม ๕๖ อย่​่าง ที่​่�เนื่​่�องด้​้วยจิ​ิตดวงนั้​้�น ตอนที่​่� ๒ อธิ​ิบายว่​่า ธรรม ๕๖ อย่​่างนั้​้�น จะเรี​ียกชื่​่�อย่​่อ ๆ หรื​ือกำหนด หั​ัวข้​้อ เป็​็นจำนวนอย่​่างไรบ้​้าง คำอธิ​ิบายตอนที่​่� ๓ ตั​ัดจำนวนเลขออก เรี​ียกแต่​่ชื่​่�อดั​ังต่​่อไปนี้​้� ”ก็​็ในสมั​ัยนั้​้�น ย่​่อมมี​ีธรรม๑ มี​ีขั​ันธ์​์ มี​ีอายตนะ มี​ีธาตุ​ุ มี​ีอาหาร มี​ีอิ​ินทรี​ีย์​์ มี​ีฌาน มี​ี ม รรค มี​ี พล ะ (ธรรมอั​ั น เป็​็ น กำลั​ั ง ) มี​ี เ หตุ​ุ มี​ี ผั​ั สส ะ มี​ี เ วทนา มี​ี สั​ั ญ ญา มี​ี เ จตนา มี​ี จิ​ิ ต มี​ี เ วทนาขั​ั น ธ์​์ มี​ี สั​ั ญ ญาขั​ั น ธ์​์ มี​ี สั​ั ง ขารขั​ั น ธ์​์ มี​ี วิ​ิ ญ ญาณขั​ั น ธ์​์ มี​ี ม นายตนะ มี​ี ม นิ​ิ น ทรี​ี ย์​์ มี​ีมโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ มี​ีธั​ัมมายตนะ มี​ีธั​ัมมธาตุ​ุ อนึ่​่�ง ในสมั​ัยนั้​้�น มี​ีธรรมะเหล่​่าใด แม้​้อื่​่�น ที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูป อิ​ิงอาศั​ัยกั​ันเกิ​ิดขึ้​้�น ธรรมเหล่​่านี้​้� ก็​็ชื่​่�อว่​่าเป็​็นกุ​ุศลธรรม„ (คำอธิ​ิบายตอน ๓ นี้​้� ตั​ัดตั​ัวเลขออกให้​้เข้​้าใจแต่​่ชื่​่�อธรรมะ แล้​้วอธิ​ิบายว่​่า ธรรมะ ชื่​่�อนั้​้�นได้​้แก่​่อะไร) ธรรมะประกอบกั​ับจิ​ิต (ท่​่านผู้​้�อ่า่ นได้​้ทราบแล้​้วว่​่า ในจิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์ อันั เป็​็นคำอธิ​ิบายภาคแรกของบทตั้​้�งนั้​้น� อธิ​ิบายเพี​ียงคำว่​่า กุ​ุศลธรรม อกุ​ุศลธรรม และอั​ัพยากตธรรม (ธรรมที่​่�เป็​็นกลาง ๆ) โดย อธิ​ิบายจิ​ิตตาม ๓ หั​ัวข้​้อนั้​้�น และในขณะเดี​ียวกั​ันก็​็อธิ​ิบายธรรมะประกอบกั​ับจิ​ิตที​ีละข้​้อ ๑

เพิ่​่�มขึ้​้�นมากกว่​่าคำอธิ​ิบายตอนที่​่� ๒ เฉพาะคำว่​่า ธรรม แต่​่ก็​็อธิ​ิบายหมายความอย่​่างเดี​ียวกั​ันว่​่า ได้​้แก่​่ ขั​ันธ์​์ ๔ คื​ือ เวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร วิ​ิญญาณ

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์

988

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ด้​้วยว่​่า จิ​ิตชนิ​ิดไหนมี​ีธรรมะประกอบอะไรบ้​้าง เฉพาะจิ​ิตดวงแรก ได้​้แสดงให้​้เห็​็นแล้​้วว่​่ามี​ี ธรรมะประกอบ ๕๖ ข้​้อ และจิ​ิตดวงต่​่อ ๆ ไปก็​็มี​ีเท่​่ากั​ันบ้​้าง มากกว่​่าบ้​้าง น้​้อยลงบ้​้าง จะนำมา กล่​่าวจนหมดทุ​ุกอย่​่าง ก็​็ไม่​่มี​ีหน้​้ากระดาษพอ แต่​่มี​ีข้​้อสั​ังเกตที่​่�ใคร่​่ฝากไว้​้แด่​่ท่​่านผู้​้�รั​ักการ ค้​้นคว้​้าคื​ือ ในปั​ัจจุ​ุบั​ันนี้​้�เรามั​ักไม่​่เรี​ียนอภิ​ิธรรม จากอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก แต่​่เรี​ียนตำราย่​่อเนื้​้�อความ แห่​่งอภิ​ิธรรมที่​่�ชื่​่�อว่​่า อภิ​ิธั​ัมมั​ัตถสั​ังคหะ ท่​่านผู้​้�อ่​่านภาษาบาลี​ีได้​้ควรจะได้​้ติ​ิดตามสอบสวน ดู​ูด้​้วย โดยตั้​้�งใจเป็​็นกลาง ๆ อย่​่าปลงใจว่​่า คั​ัมภี​ีร์​์อภิ​ิธั​ัมมั​ัตถสั​ังคหะของพระอนุ​ุรุ​ุทธาจารย์​์นั้​้�น ถู​ูกต้​้องดี​ีแล้​้วหรื​ือยั​ังบกพร่​่องอะไรอยู่​่� โดยเฉพาะเรื่​่�องเจตสิ​ิก ๕๒ นั้​้�น ก็​็คื​ือธรรมะประกอบ กั​ับจิ​ิต ๕๒ ประการนั่​่�นเอง ในพระอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ นี้​้� จิ​ิตบางดวงมี​ีธรรมประกอบถึ​ึง ๖๐ บางดวงก็​็มี​ีไม่​่ถึ​ึง ควรจะได้​้สอบสวนเที​ียบเคี​ียงดู​ูว่​่า ที่​่�ว่​่าเจตสิ​ิก ๕๒ นั้​้�นสมบู​ูรณ์​์ถู​ูกต้​้องดี​ี หรื​ืออย่​่างไร หรื​ือท่​่านรวมอะไรเข้​้ากั​ับอะไร ตั​ัดอะไรออก การด่​่วนลงความเห็​็นว่​่าอภิ​ิธั​ัมมั​ัตถ สั​ังคหะของพระอนุ​ุรุ​ุทธาจารย์​์มี​ีบกพร่​่อง ยั​ังไม่​่เป็​็นการชอบ ควรจะได้​้ตรวจสอบค้​้นคว้​้าให้​้ ละเอี​ียดลออถี่​่�ถ้​้วน ที่​่�เสนอไว้​้นี้​้�เพื่​่�อให้​้ท่​่านผู้​้�รั​ักการค้​้นคว้​้าได้​้พยายามขบคิ​ิดและสอบสวน เรื่​่�องนี้​้�ทำเป็​็นตำราขึ้​้�น เพื่​่�อเป็​็นทางเรื​ืองปั​ัญญาของผู้​้�ใคร่​่การศึ​ึกษาต่​่อไป ข้​้าพเจ้​้าผู้​้�ทำหนั​ังสื​ือนี้​้� ยั​ังไม่​่พร้​้อมที่​่�จะทำการวิ​ิจั​ัยในเรื่​่�องนี้​้� โดยเฉพาะในเล่​่มนี้​้� ขอเสนอชั​ักชวนผู้​้�ชอบงานค้​้นคว้​้า ให้​้ช่ว่ ยกั​ันทำอี​ีกส่​่วนหนึ่​่ง� ต่​่อไปนี้​้�จะแสดงจิ​ิตดวงอื่​่น� ๆ จนจบชนิ​ิดของจิ​ิต และจะละเรื่​่อ� งธรรมะ ที่​่�ประกอบกั​ับจิ​ิตแต่​่ละดวงไว้​้ไม่​่กล่​่าวถึ​ึง เพราะจะทำให้​้พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน จบลงไม่​่ได้​้ใน ๑ เล่​่ม ตามที่​่�ตั้​้�งใจไว้​้) แสดงจิ​ิตจากลำดั​ับที่​่� ๑ ถึ​ึง ๘๙ (ต่​่อไปนี้​้�จะแสดงจิ​ิต ๘๙ ชนิ​ิดโดยลำดั​ับ จากที่​่� ๑ ถึ​ึง ๘๙ ความจริ​ิงโดยพิ​ิสดาร มี​ีหลายร้​้อยหลายพั​ัน และพึ​ึงทราบว่​่า จากลำดั​ับที่​่� ๑ ถึ​ึง ๒๑ เป็​็นกุ​ุศลจิ​ิต จากลำดั​ับที่​่� ๒๒ ถึ​ึง ๓๓ รวม ๑๒ เป็​็นอกุ​ุศลจิ​ิต จากลำดั​ั บ ที่​่� ๓๔ ถึ​ึ ง ๘๙ รวม ๕๖ เ ป็​็ น อั​ั พ ยากตจิ​ิ ต คื​ือจิ​ิตที่เ่� ป็​็นกลาง ๆ อนึ่​่ง� ในจิ​ิตที่​่เ� ป็​็นกลาง ๕๖ นี้​้เ� ป็​็นวิ​ิบากจิ​ิต คื​ือจิ​ิตที่เ่� ป็​็นผล ๓๖ เป็​็นกิ​ิริยิ าจิ​ิต คื​ือจิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ๒๐) ดั​ังต่​่อไปนี้​้� กุ​ุศลจิ​ิต ๒๑ ๑. กามาวจร (ท่​่องเที่​่�ยวไปในกาม) ๘ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๑ - ๘) (๑) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศลฝ่​่ายกามาวจร ประกอบด้​้วยโสมนั​ัส (ความดี​ีใจ) ประกอบด้​้วย ญาณ (ความรู้​้�) เป็​็น อสั​ังขาริ​ิก (คื​ือไม่​่ต้​้องมี​ีสิ่​่�งชั​ักจู​ูง จิ​ิตก็​็เกิ​ิดขึ้​้�น) (๒) จิ​ิตเหมื​ือนข้​้อที่​่� ๑ แต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (คื​ือต้​้องมี​ีสิ่​่�งชั​ักจู​ูง จิ​ิตจึ​ึงเกิ​ิดขึ้​้�น)

989

(๓) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศลฝ่​่ายกามาวจร ประกอบด้​้วยโสมนั​ัส แต่​่ไม่​่ประกอบด้​้วยญาณ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๔) จิ​ิตเหมื​ือนข้​้อที่​่� ๓ แต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (๕) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศลฝ่​่ายกามาวจร ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา (ความรู้​้�สึ​ึกเฉย ๆ คื​ือ ไม่​่ดี​ีใจ ไม่​่เสี​ียใจ) ประกอบด้​้วยญาณ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๖) จิ​ิตเหมื​ือนข้​้อที่​่� ๕ แต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (๗) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศลฝ่​่ายกามาวจร ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา แต่​่ไม่​่ประกอบด้​้วยญาณ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๘) จิ​ิตเหมื​ือนข้​้อที่​่� ๗ แต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก ๒. รู​ูปาวจร (ท่​่องเที่​่�ยวไปในรู​ูป) ๕ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๙ - ๑๓) (๙) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศล เนื่​่�องด้​้วยฌานที่​่� ๑ ประกอบด้​้วยวิ​ิตก (ความตรึ​ึก) วิ​ิจาร (ความตรอง) ปี​ีติ​ิ (ความอิ่​่�มใจ) สุ​ุข เอกั​ัคคตา (ความมี​ีอารมณ์​์เป็​็นหนึ่​่�ง) (๑๐) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศล เนื่​่�องด้​้วยฌานที่​่� ๒ ประกอบด้​้วยวิ​ิจาร ปี​ีติ​ิ สุ​ุข เอกั​ัคคตา (๑๑) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศล เนื่​่�องด้​้วยฌานที่​่� ๓ ประกอบด้​้วยปี​ีติ​ิ สุ​ุข เอกั​ัคคตา (๑๒) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศล เนื่​่�องด้​้วยฌานที่​่� ๔ ประกอบด้​้วยสุ​ุข เอกั​ัคคตา (๑๓) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศล เนื่​่�องด้​้วยฌานที่​่� ๕ ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา (ความวางเฉย) กั​ับเอกั​ัคคตา๑ (หมายเหตุ​ุ : มี​ีเรื่​่อ� งแทรกที่​่ใ� คร่​่อธิ​ิบายไว้​้ในเรื่​่อ� งจิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศลฝ่​่ายรู​ูปาวจรไว้​้ประกอบ การพิ​ิจารณาของผู้​้�ใคร่​่การศึ​ึกษา คื​ือการนั​ับจำนวนจิ​ิตในรู​ูปาวจรกุ​ุศล ที่​่�นั​ับไว้​้เพี​ียง ๕ ในที่​่�นี้​้� เ ป็​็ น การนั​ั บ อย่​่ า งรวบรั​ั ด ตามแบบอภิ​ิ ธั​ั ม มั​ั ต ถสั​ั ง คหะ แต่​่ ถ้​้ า จะแจกตามบาลี​ี อ ภิ​ิ ธั​ั ม มปิ​ิ ฎ ก เล่​่มที่​่� ๓๔ นี้​้�จริ​ิง ๆ ก็​็หลายร้​้อยหลายพั​ัน ผู้​้�ศึ​ึกษาอภิ​ิธรรมที่​่�ไม่​่เคยนั​ับตามอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎกเลย ก็​็อาจเข้​้าใจว่​่า รู​ูปาวจรกุ​ุศลจิ​ิตมี​ี ๕ เท่​่านั้​้�น แท้​้จริ​ิงที่​่�นั​ับว่​่ามี​ีขั​ันธ์​์ ๕ นั​ับตามฌาน ๕ และย่​่นย่​่อ ถ้​้านั​ับอย่​่างพิ​ิสดารจะเป็​็นดั​ังนี้​้� ๑. ท่​่านแสดงฌาน ๔ เรี​ียกจตุ​ุกกนั​ัย (นั​ัยะที่​่�มี​ี ๔) ๒. แล้​้วแสดงฌาน ๕ เรี​ียกปั​ัญจกนั​ัย (นั​ัยะที่​่�มี​ี ๕) ๓. แล้​้วแสดงปฏิ​ิปทา ๔ (ดู​ูปฏิ​ิปทา ๔ นั​ัยแรกในหน้​้า ๗๘๒) ๑

โดยปกติ​ิรู​ูปฌ านมี​ี ๔ แต่​่ ถ้​้า จั​ัด อย่​่า งพิ​ิ สดารมี​ี ๕ มี​ีห ลั​ักฐานในทางพระสุ​ุต ตั​ันตปิ​ิฎก โปรดดู​ูหน้​้า ๖๘๒ หมายเลข ๕ และเชิ​ิงอรรถ หน้​้า ๘๕๘ ด้​้วย

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์

990

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๔. แล้​้วแสดงอารมณ์​์ ๔ (ฌานเล็​็กน้​้อยมี​ีอารมณ์​์น้อ้ ย ฌานเล็​็กน้​้อยมี​ีอารมณ์​์ ไม่​่มี​ีประมาณ ฌานไม่​่มี​ีประมาณมี​ีอารมณ์​์เล็​็กน้​้อย ฌานไม่​่มี​ีประมาณ มี​ีอารมณ์​์ไม่​่มี​ีประมาณ)๑ ๕. แล้​้ ว แสดงปฏิ​ิ ปท า ๔ กั​ั บ อารมณ์​์ ๔ ผสมกั​ั น เรี​ี ย กว่​่ า หมวด ๑๖ (๔×๔ = ๑๖ = โสฬสกะ) ๖. แล้​้วแสดงกสิ​ิณ ๘ (ความจริ​ิงกสิ​ิณมี​ี ๑๐ แต่​่ที่​่�จะใช้​้เป็​็นอารมณ์​์ของ รู​ูปฌานได้​้ มี​ีเพี​ียง ๘ เว้​้นวิ​ิญญาณกสิ​ิณและอากาสกสิ​ิณ) อรรถกถานั​ับฌาน ๔ ฌาน ๕ เป็​็นหมวด ๙ ตั้​้�งเกณฑ์​์เป็​็น ๑ คิ​ิดตามปฏิ​ิปทา ๔ ตั้​้� ง เลข ๔ คิ​ิ ด ตามอารมณ์​์ ๔ ตั้​้� ง เลข ๔ คิ​ิ ด ตามแบบผสมคื​ื อ ปฏิ​ิ ปท า ๔ กั​ั บ อารมณ์​์ ๔ ตั้​้�งเลข ๑๖ เมื่​่�อนำเลขที่​่�ตั้​้�งเป็​็นเกณฑ์​์ไว้​้มารวมกั​ันจะได้​้ ๒๕ เลข ๒๕ นี้​้� เมื่​่�อนั​ับตามฌาน ๔ จะได้​้ ๑๐๐ (๒๕×๔ = ๑๐๐) เมื่​่�อนั​ับตามฌาน ๕ จะได้​้ ๑๒๕ (๒๕×๕ = ๑๒๕) เพราะฉะนั้​้�น เพี​ียงนั​ับธรรมดาทั้​้�งฌาน ๔ และฌาน ๕ รวมกั​ันจะได้​้ฌานจิ​ิตถึ​ึง ๒๒๕ แต่​่ถื​ือว่​่าฌาน ๔ รวมไว้​้ในฌาน ๕ จึ​ึงนั​ับเพี​ียง ๑๒๕ ก็​็ได้​้ คราวนี้​้�เมื่​่อ� เอาอารมณ์​์ของฌานมาคู​ูณ เช่​่น กสิ​ิณ ๘ ก็​็จะได้​้จิติ (๑๒๕×๘ = ๑๐๐๐) ดวง แต่​่การแสดงอารมณ์​์ของฌานมิ​ิได้​้มีเี พี​ียงเท่​่านี้​้� ท่า่ นยั​ังแสดงอภิ​ิภายตนะ๒ วิโิ มกข์​์๓ ๓ พรหมวิ​ิหาร ๔ อสุ​ุภะ ๑๐ เมื่​่�อเอาตั​ัวเลขต่​่าง ๆ มาคู​ูณเกณฑ์​์ ๑๒๕ ทุ​ุกประเภท แล้​้วนำมา รวมกั​ั น จะได้​้ ตั​ั ว เลขเป็​็ น พั​ั น ๆ ที​ี เ ดี​ี ย ว ทั้​้� ง ตั​ั ว เลขเหล่​่ า นี้​้� อ รรถกถาอั​ั ต ถสาลิ​ิ นี​ี ซึ่​่� ง แก้​้ พระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ก็​็นั​ับให้​้ดู​ูเป็​็นตั​ัวอย่​่างด้​้วย จึ​ึงบั​ันทึ​ึกไว้​้ในที่​่�นี้​้� เพื่​่�อให้​้เที​ียบเคี​ียงคั​ัมภี​ีร์​์ อภิ​ิธั​ัมมั​ัตถสั​ังคหะกั​ับอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎกแท้​้ ๆ ว่​่ามี​ีต่​่างกั​ันในรายละเอี​ียดอยู่​่�บ้​้างเหมื​ือนกั​ัน) ๓. อรู​ูปาวจร (ท่​่องเที่​่�ยวไปในอรู​ูป) ๔ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๑๔ - ๑๗) (๑๔) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศล ประกอบด้​้วยอากาสานั​ัญจายตนสั​ัญญา (จิ​ิตในอรู​ูปฌานที่​่� ๑) (๑๕) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศล ประกอบด้​้วยวิ​ิญญาณั​ัญจายตนสั​ัญญา (จิ​ิตในอรู​ูปฌานที่​่� ๒) (๑๖) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศล ประกอบด้​้วยอากิ​ิญจั​ัญญายตนสั​ัญญา (จิ​ิตในอรู​ูปฌานที่​่� ๓) ๑

ฌานเล็​็กน้​้อย คื​ือไม่​่สามารถเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งฌานสู​ูงขึ้​้�น มี​ีอารมณ์​์น้​้อย คื​ือมี​ีอารมณ์​์ที่​่�เพ่​่งในขนาดจำกั​ัดพึ​ึงทราบ คำอธิ​ิบายนี้​้�อี​ีก ๓ ข้​้อโดยอนุ​ุโลม ๒ อภิ​ิภายตนะมี​ี ๘ ดู​ูหน้​้า ๘๕๘ ในที่​่�นี้​้�อภิ​ิภายตนะ มิ​ิได้​้แสดงตั​ัวเลขไว้​้ เพราะท่​่านนำมาแสดงเพี​ียงบางข้​้อ ๓ วิ​ิโมกข์​์มี​ี ๘ แต่​่นำมากล่​่าวเพี​ียง ๓ ข้​้อแรก ดู​ูหน้​้า ๔๕๔

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์

991

๑ ดู​ูคำอธิ​ิบายศั​ัพท์​์ ในอรู​ูปฌาน ๔ นี้​้� ในหน้​้า ๑๘๐ หมายเลข ๒๐๐ ด้​้วย ๒

คื​ือมรรค สติ​ิปั​ัฏฐาน สั​ัมมั​ัปปธาน อิ​ิทธิ​ิบาท อิ​ินทรี​ีย์​์ พละ โพชฌงค์​์ สั​ัจจะ สมถะ ธรรมะ ขั​ันธ์​์ อายตนะ ธาตุ​ุ อาหาร ผั​ัสสะ เวทนา สั​ัญญา เจตนา จิ​ิต อั​ันเป็​็นโลกุ​ุตตระ ๓ การนั​ับจิ​ิตเฉพาะโลกุ​ุตตระกุ​ุศลถึ​ึง ๒๐๐ ดวงนี้​้� ย่​่อเหลื​ือเพี​ียง ๔ เท่​่านั้​้�น

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

(๑๗) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศล ประกอบด้​้วยเนวสั​ัญญานาสั​ัญญายตนสั​ัญญา (จิ​ิตใน อรู​ูปฌานที่​่� ๔)๑ ๔. โลกุ​ุตตระ (จิ​ิตพ้​้นจากโลก) ๔ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๑๘ - ๒๑) (๑๘) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศลที่​่�เนื่​่�องด้​้วยโสดาปั​ัตติ​ิมรรค (๑๙) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศลที่​่�เนื่​่�องด้​้วยสกทาคามิ​ิมรรค (๒๐) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศลที่​่�เนื่​่�องด้​้วยอนาคามิ​ิมรรค (๒๑) จิ​ิตอั​ันเป็​็นกุ​ุศลที่​่�เนื่​่�องด้​้วยอรหั​ัตตมรรค (หมายเหตุ​ุ : มี​ีข้​้อที่​่�น่​่าจะอธิ​ิบายแทรกไว้​้อี​ีก คื​ือเมื่​่�อจบการแสดงอรู​ูปาวจรกุ​ุศลจิ​ิต แล้​้ว ในพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ได้​้ตั้​้�งอธิ​ิบายกามาวจร รู​ูปาวจร และอรู​ูปาวจรซ้​้ำอี​ีก โดย ตั้​้�งเกณฑ์​์อิ​ิทธิ​ิบาท คื​ือธรรมอั​ันให้​้บรรลุ​ุความสำเร็​็จ ๔ ประการ คื​ือฉั​ันทะ ความพอใจ วิ​ิริ​ิยะ ความเพี​ียร จิ​ิตตะ ความฝั​ักใฝ่​่ วิ​ิมั​ังสา การพิ​ิจารณาสอบสวน แล้​้วแบ่​่งออกเป็​็น ๓ ขั้​้�น คื​ือ อย่​่างเลว อย่​่างกลาง และอย่​่างประณี​ีต (๔× ๓ = ๑๒) นำมาประกอบกั​ับกุ​ุศลจิ​ิตที่​่�เป็​็น กามาวจร รู​ูปาวจร และอรู​ูปาวจร จนจบ ครั้​้�นถึ​ึงคราวแสดงกุ​ุศลจิ​ิตที่​่�เป็​็นโลกุ​ุตตรธรรม ก็​็ตั้​้�งเกณฑ์​์ฌาน ๔ และ ฌาน ๕ อั​ันเป็​็นโลกุ​ุตตระ (พ้​้นจากโลก) แล้​้วแสดงปฏิ​ิปทา ๔ (ปฏิ​ิบั​ัติ​ิ ลำบาก ตรั​ัสรู้​้�ได้​้ช้​้า ปฏิ​ิบั​ัติ​ิลำบาก ตรั​ัสรู้​้�ได้​้เร็​็ว ปฏิ​ิบั​ัติ​ิสะดวก ตรั​ัสรู้​้�ได้​้ช้​้า ปฏิ​ิบั​ัติ​ิสะดวก ตรั​ัสรู้​้� ได้​้เร็​็ว) แล้​้วแสดงสุ​ุญญตะ (ความว่​่างเปล่​่า) แล้​้วแสดงปฏิ​ิปทา ๔ ผสมกั​ับสุ​ุญญตะ แล้​้ว แสดงอั​ัปปณิ​ิหิ​ิตะ (ความไม่​่มี​ีที่​่� ตั้​้�ง) แล้​้ว แสดงปฏิ​ิ ปทา ๔ ผสมกั​ั บ อั​ั ปปณิ​ิ หิ​ิต ะ ครั้​้� น แล้​้ว ตั้​้�งเกณฑ์​์การเจริ​ิญธรรม ที่​่�เป็​็นโลกุ​ุตตระอี​ีก ๑๙ ข้​้อ๒ รวมเป็​็น ๒๐ ข้​้อทั้​้�งโลกุ​ุตตรฌาน เมื่​่�อตั้​้�งเกณฑ์​์ ๒๐ ข้​้อ ตั้​้�งเกณฑ์​์แจกรายละเอี​ียดข้​้อละ ๑๐ จึ​ึงเป็​็นโลกุ​ุตตรจิ​ิตที่​่�เป็​็นกุ​ุศล ๒๐๐ ดวง หรื​ือ ๒๐๐ นั​ัย (ดู​ูอรรถกถา อ.ส. ๔๕๘ - ๔๗๒)๓ อนึ่​่ง� การตั้​้�งเกณฑ์​์ ๑๐ เพื่​่�อนำมาคู​ูณธรรมะ ๒๐ ข้​้อ คื​ือ (๑) ปฏิ​ิปทา ๔ ล้​้วน ๆ (๒) สุ​ุญญตะล้​้วน ๆ (๓) สุ​ุญญตะกั​ับปฏิ​ิปทาผสมกั​ัน (๔) อั​ัปปณิ​ิหิ​ิตะล้​้วน ๆ (๕) ปฏิ​ิปทา ๔ กั​ับอั​ัปปณิ​ิหิ​ิตะผสมกั​ัน รวม ๕ อย่​่าง คู​ูณด้​้วยนั​ัย ๒ คื​ือฌาน ๔ นั​ัยหนึ่​่�ง ฌาน ๕ นั​ัยหนึ่​่�ง ๕×๒ = ๑๐ (ดู​ูอรรถกถา อ.ส. ๔๔๐ - ๔๕๗) ต่​่อจากนั้​้�น จึ​ึงแสดงมรรค ๔)

992

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

อ กุ​ุศลจิ​ิต ๑๒ เกิ​ิดจากความโลภเป็​็นมู​ูล ๘ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๒๒ - ๒๙) (๒๒) จิ​ิตอั​ันเป็​็นอกุ​ุศล ประกอบด้​้วยโสมนั​ัส ประกอบด้​้วยทิ​ิฏฐิ​ิ (ความเห็​็นผิ​ิด) เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (ไม่​่มี​ีสิ่​่�งชั​ักจู​ูงก็​็เกิ​ิดขึ้​้�น) (๒๓) จิ​ิตเหมื​ือนข้​้อ ๒๒ แต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (มี​ีสิ่​่�งชั​ักจู​ูงจึ​ึงเกิ​ิดขึ้​้�น) (๒๔) จิ​ิตอั​ันเป็​็นอกุ​ุศล ประกอบด้​้วยโสมนั​ัส ไม่​่ประกอบด้​้วยทิ​ิฏฐิ​ิ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๒๕) จิ​ิตเหมื​ือนข้​้อ ๒๔ แต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (๒๖) จิ​ิตอั​ันเป็​็นอกุ​ุศล ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา (ความรู้​้�สึกึ เฉย ๆ) ประกอบด้​้วยทิ​ิฏฐิ​ิ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๒๗) จิ​ิตเหมื​ือนข้​้อ ๒๖ แต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (๒๘) จิ​ิตอั​ันเป็​็นอกุ​ุศล ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา ไม่​่ประกอบด้​้วยทิ​ิฏฐิ​ิ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๒๙) จิ​ิตเหมื​ือนข้​้อ ๒๘ แต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก เกิ​ิดจากโทสะเป็​็นมู​ูล ๒ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๓๐ - ๓๑) (๓๐) จิ​ิตประกอบด้​้วยโทมนั​ัส (ความไม่​่สบายใจ) ประกอบด้​้วยปฏิ​ิฆะ (ความขั​ัดใจ) เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (ไม่​่มี​ีสิ่​่�งชั​ักจู​ูงก็​็เกิ​ิดขึ้​้�น) (๓๑) จิ​ิตเหมื​ือนข้​้อ ๓๐ แต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (มี​ีสิ่​่�งชั​ักจู​ูงจึ​ึงเกิ​ิดขึ้​้�น) เกิ​ิดจากโมหะเป็​็นมู​ูล ๒ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๓๒ - ๓๓) (๓๒) จิ​ิตประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา (ความรู้​้�สึ​ึกเฉย ๆ) ประกอบด้​้วยความสงสั​ัย (๓๓) จิ​ิตประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา ประกอบด้​้วยอุ​ุทธั​ัจจะ (ความฟุ้​้�งสร้​้าน) อั​ัพยากตจิ​ิต ๕๖ (วิ​ิบากจิ​ิต ๓๖ กิ​ิริ​ิยา ๒๐) วิ​ิบากจิ​ิต ๓๖ วิ​ิบากจิ​ิตฝ่​่ายกุ​ุศล ๑. จิ​ิตที่​่�เป็​็นวิ​ิบาก คื​ือเป็​็นผลของกุ​ุศลฝ่​่ายกามาวจร ๑๖ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๓๔ - ๔๙) (๓๔) จั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�อารมณ์​์ทางตา) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา (ความรู้​้�สึ​ึก เฉย ๆ) มี​ีรู​ูปเป็​็นอารมณ์​์ (๓๕) โสตวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�อารมณ์​์ทางหู​ู) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มี​ีเสี​ียงเป็​็นอารมณ์​์ (๓๖) ฆานวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�อารมณ์​์ทางจมู​ูก) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มี​ีกลิ่​่�น เป็​็นอารมณ์​์

993

(๓๗) ชิ​ิวหาวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�อารมณ์​์ทางลิ้​้น� ) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มี​ีรสเป็​็นอารมณ์​์ (๓๘) กายวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�อารมณ์​์ทางกาย) ประกอบด้​้วยสุ​ุข มี​ีโผฏฐั​ัพพะ (สิ่​่�งที่​่�ถู​ูกต้​้องได้​้ด้​้วยกาย) เป็​็นอารมณ์​์ (หมายเหตุ​ุ : จากข้​้อ ๓๔ ถึ​ึงข้​้อ ๓๘ รวม ๕ ข้​้อนี้​้� เรี​ียกว่​่าวิ​ิญญาณ ๕ อั​ันเป็​็นวิ​ิบาก คื​ือเป็​็นผลของกุ​ุศล) (๓๙) มโนธาตุ​ุ (ธาตุ​ุคือื ใจ) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มี​ีรูป ู เสี​ียง กลิ่​่น� รส และโผฏฐั​ัพพะ เป็​็นอารมณ์​์๑ (๔๐) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ (ธาตุ​ุรู้​้�ทางใจ) ประกอบด้​้วยโสมนั​ัส (ความดี​ีใจหรื​ือสบายใจ) มี​ีรู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ และธรรม (สิ่​่�งที่​่�รู้​้�ได้​้ด้​้วยใจ) เป็​็นอารมณ์​์๒ (๔๑) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ (ธาตุ​ุรู้​้�ทางใจ) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มี​ีรู​ูป จนถึ​ึงธรรมเป็​็น อารมณ์​์ (มี​ีอารมณ์​์ครบ ๖) (หมายเหตุ​ุ : ตั้​้�งแต่​่ข้​้อ ๓๔ ถึ​ึง ๔๑ รวม ๘ ข้​้อนี้​้� เป็​็นวิ​ิบากจิ​ิตธรรมดา ส่​่วนอี​ีก ๘ ข้​้อต่​่อไปนี้​้� เรี​ียกว่​่ามหาวิ​ิบาก) (๔๒) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ ประกอบด้​้วยโสมนั​ัส ประกอบด้​้วยญาณ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (ไม่​่มี​ีสิ่​่�งชั​ักจู​ูงก็​็เกิ​ิดขึ้​้�น) (๔๓) เหมื​ือนข้​้อ ๔๒ ต่​่างแต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (มี​ีสิ่​่�งชั​ักจู​ูงจึ​ึงเกิ​ิดขึ้​้�น) (๔๔) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ ประกอบด้​้วยโสมนั​ัส ไม่​่ประกอบด้​้วยญาณ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๔๕) เหมื​ือนข้​้อ ๔๔ ต่​่างแต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (๔๖) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา ประกอบด้​้วยญาณ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๔๗) เหมื​ือนข้​้อ ๔๖ ต่​่างแต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (๔๘) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา ไม่​่ประกอบด้​้วยญาณ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๔๙) เหมื​ือนข้​้อ ๔๘ ต่​่างแต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก

๑ มโนธาตุ​ุ มี​ีอารมณ์​์เพี​ียง ๕ คื​ืออารมณ์​์ในใจ ๒

มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ มี​ีอารมณ์​์ครบ ๖ พึ​ึงสั​ังเกตทั้​้�งมโนธาตุ​ุและมโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุไว้​้ในเรื่​่�องจำนวนอารมณ์​์ด้​้วย

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์

994

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๒. จิ​ิตที่​่�เป็​็นวิ​ิบาก คื​ือเป็​็นผลของกุ​ุศล๑ ฝ่​่ายรู​ูปาวจร ๕ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๕๐ - ๕๔) (๕๐) วิ​ิบากจิ​ิตในฌานที่​่� ๑ (๕๑) วิ​ิบากจิ​ิตในฌานที่​่� ๒ (๕๒) วิ​ิบากจิ​ิตในฌานที่​่� ๓ (๕๓) วิ​ิบากจิ​ิตในฌานที่​่� ๔ (๕๔) วิ​ิบากจิ​ิตในฌานที่​่� ๕ (หมายเหตุ​ุ : ตั้​้�งแต่​่ข้​้อ ๕๐ ถึ​ึง ๕๔ รวม ๕ ข้​้อนี้​้� เป็​็นการย่​่ออย่​่างรวบรั​ัด ถ้​้าจะแจกอย่​่างพิ​ิสดาร ก็​็จะต้​้องแยกเป็​็นฌาน ๔ นั​ัยหนึ่​่ง� ฌาน ๕ อี​ีกนั​ัยหนึ่​่ง� แล้​้วแจกไปตามกสิ​ิณ ตามอย่​่างที่​่�หมายเหตุ​ุไว้​้ท้​้ายจิ​ิตข้​้อ ๑๓) ๓. จิ​ิตที่​่�เป็​็นวิ​ิบาก คื​ือเป็​็นผลของกุ​ุศลฝ่​่ายอรู​ูปาวจร ๔ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๕๕ - ๕๘) (๕๕) วิ​ิบากจิ​ิตที่​่�ประกอบด้​้วยอากาสานั​ัญจายตนสั​ัญญา (๕๖) วิ​ิบากจิ​ิตที่​่�ประกอบด้​้วยวิ​ิญญาณั​ัญจายตนสั​ัญญา (๕๗) วิ​ิบากจิ​ิตที่​่�ประกอบด้​้วยอากิ​ิญจั​ัญญายตนสั​ัญญา (๕๘) วิ​ิบากจิ​ิตที่​่�ประกอบด้​้วยเนวสั​ัญญานาสั​ัญญายตนสั​ัญญา๒ ๔. จิ​ิตที่​่�เป็​็นวิ​ิบาก คื​ือเป็​็นผลของกุ​ุศลฝ่​่ายโลกุ​ุตตระ ๔ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๕๙ - ๖๒) (๕๙) โสดาปั​ัตติ​ิผลจิ​ิต (๖๐) สกทาคามิ​ิผลจิ​ิต (๖๑) อนาคามิ​ิผลจิ​ิต (๖๒) อรหั​ัตตผลจิ​ิต (หมายเหตุ​ุ : วิ​ิบากจิ​ิตที่​่�เป็​็นโลกุ​ุตตระนี้​้�ก็​็เช่​่นกั​ัน ย่​่อแบบสั้​้�นที่​่�สุ​ุดจะได้​้ เพี​ี ย ง ๔ แต่​่ ถ้​้ า กล่​่ า วอย่​่ า งพิ​ิส ดารตามตั​ั ว หนั​ั ง สื​ื อ จะได้​้ ปร ะมาณ ๒๐๐ ตามแบบที่​่�หมายเหตุ​ุไว้​้ในข้​้อที่​่� ๒๑) วิ​ิบากจิ​ิตฝ่​่ายอกุ​ุศล จิ​ิตที่​่�เป็​็นวิ​ิบาก คื​ือเป็​็นผลของอกุ​ุศล ๗ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๖๓ - ๖๙) ๑

พึ​ึงสั​ังเกตว่​่า วิ​ิบากจิ​ิตที่​่เ� ป็​็นผลของอกุ​ุศลฝ่​่ายกามาวจร ยั​ังไม่​่กล่​่าวถึ​ึงในที่​่นี้​้� ด้ � ว้ ยต้​้องการแสดงฝ่​่ายกุ​ุศลให้​้หมดก่​่อน แล้​้วจึ​ึงแสดงวิ​ิบากจิ​ิตที่​่�เป็​็นผลของอกุ​ุศลภายหลั​ัง ๒ ความหมายของศั​ัพท์​์ทั้​้�งสี่​่�ในอรู​ูปาวจรนี้​้� มี​ีกล่​่าวไว้​้แล้​้วในหน้​้า ๑๘๐ หมายเลข ๒๐๐

995

(๖๓) จั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�อารมณ์​์ทางตา) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา (ความรู้​้�สึ​ึก เฉย ๆ) มี​ีรู​ูปเป็​็นอารมณ์​์ (๖๔) โสตวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�อารมณ์​์ทางหู​ู) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มี​ีเสี​ียงเป็​็นอารมณ์​์ (๖๕) ฆานวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�อารมณ์​์ทางจมู​ูก) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มี​ีกลิ่​่�นเป็​็น อารมณ์​์ (๖๖) ชิ​ิวหาวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�อารมณ์​์ทางลิ้​้น� ) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มี​ีรสเป็​็นอารมณ์​์ (๖๗) กายวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�อารมณ์​์ทางกาย) ประกอบด้​้วยทุ​ุกข์​์ มี​ีโผฏฐั​ัพพะ (สิ่​่�งที่​่�ถู​ูกต้​้องได้​้ด้​้วยกาย) เป็​็นอารมณ์​์ (๖๘) มโนธาตุ​ุ (ธาตุ​ุคื​ือใจ) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มี​ีรู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ เป็​็นอารมณ์​์ (๖๙) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ (ธาตุ​ุรู้​้�ทางใจ) ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มี​ีรู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ และธรรม (สิ่​่�งที่​่�รู้​้�ได้​้ด้​้วยใจ) เป็​็นอารมณ์​์ (คื​ือมี​ีอารมณ์​์ครบ ๖) (หมายเหตุ​ุ : วิ​ิบากจิ​ิตฝ่​่ายอกุ​ุศล ๗ ข้​้อ ตั้​้�งแต่​่ข้​้อ ๖๓ ถึ​ึง ๖๙ นี้​้� พึ​ึงเที​ียบ ดู​ูกับั วิ​ิบากจิ​ิตฝ่​่ายกุ​ุศล ตั้​้ง� แต่​่ข้อ้ ๓๔ ถึ​ึงข้​้อ ๔๑ ดู​ูด้ว้ ยว่​่า ในที่นี้​้่� ข� าดไป ๑ ข้​้อ คื​ือมโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ อั​ันประกอบด้​้วยโสมนั​ัส นอกจากนั้​้�น หนั​ังสื​ืออภิ​ิธั​ัม มั​ัตถสั​ังคะ เรี​ียกชื่​่อ� จิ​ิตดวงที่​่� ๖๘ ว่​่า สั​ัมปฏิ​ิจฉันั นะ อั​ันประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา จิ​ิตดวงที่​่� ๖๙ ว่​่าสั​ันตี​ีรณะ อั​ันประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา) กิ​ิริ​ิยาจิ​ิต ๒๐ ๑. จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาฝ่​่ายกามาวจร ๑๑ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๗๐ - ๘๐) (๗๐) มโนธาตุ​ุที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา (ความรู้​้�สึ​ึกเฉย ๆ) มี​ีรู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ เป็​็นอารมณ์​์ (๗๑) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ ที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ประกอบด้​้วยโสมนั​ัส มี​ีอารมณ์​์ครบ ๖ (๗๒) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ ที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มี​ีอารมณ์​์ครบ ๖ (หมายเหตุ​ุ : ตั้​้� ง แต่​่ ข้​้ อ ๗๐ ถึ​ึ ง ๗๒ นี้​้� อภิ​ิ ธั​ั ม มั​ั ต ถสั​ั ง คหะเรี​ี ย ก อเหตุ​ุกกิ​ิริ​ิยาจิ​ิต แต่​่เรี​ียกชื่​่�อต่​่างไปตามลำดั​ับดั​ังนี้​้� ปั​ัญจทวาราวั​ัชชนะ อั​ันประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา มโนทวาราวั​ัชชนะ อั​ันประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา และหสิ​ิตุ​ุปบาทจิ​ิต คื​ือจิ​ิตคิ​ิดยิ้​้�มแย้​้ม อั​ันประกอบด้​้วยโสมนั​ัส) (๗๓) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ ที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ประกอบด้​้วยโสมนั​ัส ประกอบด้​้วยญาณ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์

996

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(๗๔) เหมื​ือนข้​้อ ๗๓ ต่​่างแต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (๗๕) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ ที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ประกอบด้​้วยโสมนั​ัส ไม่​่ประกอบด้​้วยญาณ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๗๖) เหมื​ือนข้​้อ ๗๕ ต่​่างแต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (๗๗) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ ที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา ประกอบด้​้วยญาณ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๗๘) เหมื​ือนข้​้อ ๗๗ ต่​่างแต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก (๗๙) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ ที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา ไม่​่ประกอบด้​้วยญาณ เป็​็นอสั​ังขาริ​ิก (๘๐) เหมื​ือนข้​้อ ๗๙ ต่​่างแต่​่เป็​็นสสั​ังขาริ​ิก ๒. จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาฝ่​่ายรู​ูปาวจร ๕ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๘๑ - ๘๕) (๘๑) จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาในฌานที่​่� ๑ (๘๒) จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาในฌานที่​่� ๒ (๘๓) จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาในฌานที่​่� ๓ (๘๔) จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาในฌานที่​่� ๔ (๘๕) จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาในฌานที่​่� ๕ ๓. จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาฝ่​่ายอรู​ูปาวจร ๔ (จิ​ิตลำดั​ับที่​่� ๘๖ - ๘๙) (๘๖) จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ประกอบด้​้วยอากาสานั​ัญจายตนสั​ัญญา (๘๗) จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ประกอบด้​้วยวิ​ิญญาณั​ัญจายตนสั​ัญญา (๘๘) จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ประกอบด้​้วยอากิ​ิญจั​ัญญายตนสั​ัญญา (๘๙) จิ​ิตที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยา ประกอบด้​้วยเนวสั​ัญญานาสั​ัญญายตนสั​ัญญา (หมายเหตุ​ุ : เป็​็นอั​ันสรู​ูปว่​่า ลำดั​ับจิ​ิตตามที่​่แ� สดงในอภิ​ิธัมั มปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ นี้​้� จั​ัดลำดั​ับ โดยชาติ​ิ คื​ือกุ​ุศล อกุ​ุศล และอั​ัพยากฤต (เฉพาะอั​ัพยากฤต แยกเป็​็นวิ​ิบากจิ​ิต และ กิ​ิริ​ิยาจิ​ิต) จึ​ึงมี​ีลำดั​ับไม่​่เหมื​ือนกั​ับหนั​ังสื​ืออภิ​ิธั​ัมมั​ัตถสั​ังคหะ นอกจากนั้​้�นในจิ​ิตที่​่�เป็​็นรู​ูปาวจร และ โลกุ​ุตตระ ยั​ังแสดงจิ​ิตพิ​ิสดารมากมาย จึ​ึงควรกำหนดง่​่าย ๆ ดั​ังนี้​้� อย่​่างย่​่อธรรมดา จิ​ิตมี​ี ๘๙ ชนิ​ิด อย่​่างพิ​ิสดารธรรมดา มี​ี ๑๒๑ ชนิ​ิด อย่​่างพิ​ิสดารเต็​็มรู​ูปมี​ีนั​ับจำนวนพั​ัน)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี รู​ูปกั​ัณฑ์​์

997

๓. คำอธิ​ิบายเรื่​่�องรู​ูป (รู​ูปกั​ัณฑ์​์) คำอธิ​ิบายเรื่​่�องรู​ูป หรื​ือรู​ูปกั​ัณฑ์​์นี้​้� เป็​็นส่​่วนที่​่� ๓ คื​ือ

ส่​่วนที่​่� ๑ เป็​็นมาติ​ิกา หรื​ือบทตั้​้�ง ส่​่วนที่​่� ๒ เป็​็นคำอธิ​ิบายเรื่​่�องจิ​ิตเกิ​ิด (จิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์) ส่​่วนที่​่� ๓ จึ​ึงถึ​ึงลำดั​ับที่​่�จะอธิ​ิบายเรื่​่�องรู​ูป ในการอธิ​ิบายคำว่​่า รู​ูป นี้​้� ท่​่านตั้​้�งคำถามขึ้​้�นก่​่อนว่​่า ธรรมที่​่�เป็​็นกลาง ๆ (อั​ัพยากฤต) เป็​็นไฉน แล้​้วแก้​้ว่​่าธรรมที่​่�เป็​็นกลาง ๆ (โดยใจความ) ได้​้แก่​่ธรรม ๔ อย่​่าง คื​ือ วิ​ิบาก กิ​ิริ​ิยา รู​ูป และอสั​ังขตธาตุ​ุ (นิ​ิพพาน)๑ (หมายเหตุ​ุ : คำว่​่า วิ​ิบาก กิ​ิริ​ิยา โดยตรงได้​้แก่​่จิ​ิตหรื​ือวิ​ิญญาณขั​ันธ์​์ที่​่�เป็​็นผลและ เป็​็นกิ​ิริ​ิยา โดยอ้​้อมย่​่อมหมายคลุ​ุมถึ​ึงเจตสิ​ิกหรื​ือเวทนาขั​ันธ์​์ สั​ัญญาขั​ันธ์​์ และสั​ังขารขั​ันธ์​์ ซึ่​่�งเกิ​ิดขึ้​้�นผสมกั​ับจิ​ิตที่​่�เป็​็นวิ​ิบากหรื​ือกิ​ิริ​ิยานั้​้�นด้​้วย) ครั้​้�นแล้​้วได้​้ตั้​้�งปั​ัญหาเฉพาะคำว่​่า รู​ูป ว่​่าได้​้แก่​่อะไร แล้​้วแก้​้ว่​่า ได้​้แก่​่มหาภู​ูตรู​ูป (รู​ูปใหญ่​่ คื​ือธาตุ​ุทั้​้�งสี่​่�) และอุ​ุปาทายรู​ูป (รู​ูปอาศั​ัย คื​ือจะปรากฏได้​้ก็​็ต้​้องอาศั​ัยธาตุ​ุทั้​้�งสี่​่�) ครั้​้�นแล้​้วได้​้แสดงบทตั้​้�ง (มาติ​ิกา) เกี่​่�ยวกั​ับรู​ูป ตั้​้�งแต่​่หมวดที่​่� ๑ ถึ​ึงหมวดที่​่� ๑๑ ต่​่ อ จากนั้​้� น จึ​ึ ง อธิ​ิ บ ายบทตั้​้� ง นั้​้� น ทุ​ุ ก หมวด ต่​่ อ ไปนี้​้� จ ะแสดงตั​ั ว อย่​่ า งรู​ู ป ในหมวดที่​่� ๑ ถึ​ึ ง หมวดที่​่� ๑๑ หมวดที่​่� ๑ (เอกกะ)

๑

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

รู ูปทุ​ุกชนิ​ิด มิ​ิใช่​่เหตุ​ุ (มิ​ิใช่​่เหตุ​ุฝ่​่ายดี​ี เพราะมิ​ิใช่​่อโลภะ อโทสะ อโมหะ มิ​ิใช่​่เหตุ​ุ ฝ่​่ายชั่​่�ว เพราะมิ​ิใช่​่ โลภะ โทสะ โมหะ) ไม่​่มี​ีเหตุ​ุ (ไม่​่มี​ีโลภะ โทสะ โมหะ หรื​ือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ เป็​็นมู​ูล เหมื​ือนอกุ​ุศล หรื​ือกุ​ุศล เพราะเป็​็นกลาง ๆ) นอกจากนี้​้�ยั​ังแสดงคำอธิ​ิบายรู​ูป ๔๒ บท รวมเป็​็น ๔๔ บท

คำว่​่า วิ​ิบาก และกิ​ิริ​ิยา ได้​้แสดงมาแล้​้วในจิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์ ทั้​้�งสองนี้​้� เป็​็นอั​ัพยากตจิ​ิต จึ​ึงยั​ังคงเหลื​ืออี​ีก ๒ อย่​่าง ที่​่�ยั​ังมิ​ิได้​้อธิ​ิบาย คื​ือรู​ูป กั​ับนิ​ิพพาน ในที่​่�นี้​้�จะอธิ​ิบายเรื่​่�องรู​ูป เพราะฉะนั้​้�น จึ​ึงควรทราบว่​่ารู​ูป และนิ​ิพพาน ก็​็เป็​็น อั​ัพยากฤตด้​้วย

998

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

หมวดที่​่� ๒ (ทุ​ุกะ)

รู​ูปที่​่�อาศั​ัย มี​ีอยู่​่� รู​ูปที่​่�มิ​ิได้​้อาศั​ัย มี​ีอยู่​่� (รู​ูปที่​่�อาศั​ัย คื​ืออุ​ุปาทารู​ูป รู​ูปที่​่�มิ​ิได้​้อาศั​ัย

คื​ือมหาภู​ูตรู​ูป๑) นอกจากนั้​้�นอธิ​ิบายถึ​ึงรู​ูปที่​่�แบ่​่งออกเป็​็น ๒ อย่​่างต่​่าง ๆ กั​ันอี​ีก ๑๐๓ คู่​่� รวมทั้​้�งสิ้​้�นจึ​ึงเป็​็น ๑๐๔ คู่​่� หมวดที่​่� ๓ (ติ​ิกะ) รู​ูปใดเป็​็นไปในภายใน รู​ูปนั้​้�นเป็​็นอุ​ุปาทารู​ูป รู​ูปใดเป็​็นไปในภายนอก รู​ูปนั้​้�นเป็​็น อุ​ุปาทารู​ูป (รู​ูปอาศั​ัย) ก็​็มี​ี เป็​็นโนอุ​ุปาทารู​ูป (มิ​ิใช่​่รู​ูปอาศั​ัย) ก็​็มี​ี นอกจากนั้​้�นอธิ​ิบายถึ​ึงรู​ูปที่​่� แบ่​่งออกเป็​็น ๓ อย่​่างต่​่าง ๆ กั​ันอี​ีก ๓๐๒ หมวด ๓ รวมทั้​้�งสิ้​้�นจึ​ึงเป็​็น ๓๐๓ หมวด ๓ (คำว่​่า อุ​ุปาทารู​ูป และอุ​ุปาทายรู​ูป ใช้​้ได้​้ทั้​้�งสองอย่​่าง ความหมายอย่​่างเดี​ียวกั​ัน) หมวดที่​่� ๔ (จตุ​ุกกะ) รู​ูปใดเป็​็นรู​ูปอาศั​ัย รู​ูปนั้​้�นถู​ูกยึ​ึดถื​ือก็​็มี​ี ไม่​่ถู​ูกยึ​ึดถื​ือก็​็มี​ี รู​ูปใดไม่​่เป็​็นรู​ูปอาศั​ัย รู​ูปนั้​้�น ถู​ูกยึ​ึดถื​ือก็​็มี​ี ไม่​่ถู​ูกยึ​ึดถื​ือก็​็มี​ี นอกจากนั้​้�นอธิ​ิบายถึ​ึงรู​ูปที่​่�แบ่​่งออกเป็​็น ๔ อย่​่างต่​่าง ๆ กั​ันอี​ีก ๒๒ หมวด ๔ รวมทั้​้�งสิ้​้�นจึ​ึงเป็​็น ๒๒ หมวด ๔ หมวดที่​่� ๕ (ปั​ัญจกะ) ธาตุ​ุดิ​ิน ธาตุ​ุน้​้ำ ธาตุ​ุไฟ ธาตุ​ุลม และรู​ูปอาศั​ัย (รวมเป็​็น ๕) หมวดที่​่� ๖ (ฉั​ักกะ) รู​ูปที่​่�พึ​ึงรู้​้�ด้​้วยตา ด้​้วยหู​ู ด้​้วยจมู​ูก ด้​้วยลิ้​้�น ด้​้วยกาย และด้​้วยใจ (รวมเป็​็น ๖) หมวดที่​่� ๗ (สั​ัตตกะ) รู​ูปที่​่�พึ​ึงรู้​้�ด้​้วยตา ด้​้วยหู​ู ด้​้วยจมู​ูก ด้​้วยลิ้​้�น ด้​้วยกาย ด้​้วยมโนธาตุ​ุ (ธาตุ​ุคื​ือใจ) และ ด้​้วยมโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ (ธาตุ​ุรู้​้�ทางใจ) (รวมเป็​็น ๗) ๑

อุ​ุปาทายรู​ูป คื​ือรู​ูปที่​่�จะปรากฏได้​้ ต้​้องอาศั​ัยธาตุ​ุทั้​้�งสี่​่� เช่​่น ความเป็​็นหญิ​ิง ความเป็​็นชาย ถ้​้าไม่​่มี​ีธาตุ​ุทั้​้�งสี่​่� ก็​็ไม่​่ปรากฏ ส่​่วนมหาภู​ูตรู​ูปไม่​่ต้​้องอาศั​ัยสิ่​่�งอื่​่�น เป็​็นของปรากฏได้​้ในตั​ัวเอง

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี นิ​ิกเขปกั​ัณฑ์​์ อั​ัตถุ​ุทธารกั​ัณฑ์​์

999

หมวดที่​่� ๘ (อั​ัฏฐกะ) รู​ูปที่​่�พึ​ึงรู้​้�ด้​้วยตา ด้​้วยหู​ู ด้​้วยจมู​ูก ด้​้วยลิ้​้�น ด้​้วยกาย มี​ีสั​ัมผั​ัสเป็​็นสุ​ุขก็​็มี​ี มี​ีสั​ัมผั​ัส เป็​็นทุ​ุกข์​์ก็​็มี​ี ด้​้วยมโนธาตุ​ุ และด้​้วยมโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ (รวมเป็​็น ๘ โดยแยกรู​ูปที่​่�พึ​ึงรู้​้�ด้​้วยกาย ออกเป็​็น ๒) หมวดที่​่� ๙ (นวกะ) อิ ิน ทรี​ีย์​์ (ธรรมชาติ​ิ อั​ันเป็​็นใหญ่​่ ) คื​ื อ ตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้� น กาย หญิ​ิ ง (อิ​ิ ต ถิ​ิ น ทรี​ี ย์​์) ชาย (ปุ​ุริ​ิสิ​ินทรี​ีย์​์) ชี​ีวิ​ิต (ชี​ีวิ​ิติ​ินทรี​ีย์​์) และธรรมชาติ​ิซึ่​่�งมิ​ิใช่​่อิ​ินทรี​ีย์​์ (รวมเป็​็น ๙ เฉพาะข้​้อหลั​ัง ที่​่�ปฏิ​ิเสธว่​่าธรรมชาติ​ิซึ่​่�งมิ​ิใช่​่อิ​ินทรี​ีย์​์นั้​้�น หมายถึ​ึงรู​ูปอื่​่�น ๆ ที่​่�นอกจากอิ​ินทรี​ีย์​์) หมวดที่​่� ๑๐ (ทสกะ) อิ​ินทรี​ีย์​์ คื​ือ ตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย หญิ​ิง ชาย ชี​ีวิ​ิต และธรรมชาติ​ิซึ่​่�งมิ​ิใช่​่อิ​ินทรี​ีย์​์ อั​ันถู​ูกต้​้องได้​้ (สั​ัปปฏิ​ิฆะ) ก็​็มี​ี อั​ันถู​ูกต้​้องไม่​่ได้​้ (อั​ัปปฏิ​ิฆะ) ก็​็มี​ี (รวมเป็​็น ๑๐ โดยแยก ข้​้อสุ​ุดท้​้ายออกเป็​็น ๒) หมวดที่​่� ๑๑ (เอกาทสกะ) อายตนะ (ที่​่�ต่​่อหรื​ือบ่​่อเกิ​ิด) คื​ือ ตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย รู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ (สิ่​่�งที่​่�ถู​ูกต้​้องได้​้ด้​้วยกาย) และรู​ูปที่​่�เห็​็นไม่​่ได้​้ (อนิ​ิทั​ัสสนะ) และถู​ูกต้​้องไม่​่ได้​้ (อั​ัปปฏิ​ิฆะ) เป็​็นของเนื่​่�องด้​้วยธั​ัมมายตนะ (รู้​้�ได้​้ด้​้วยใจ) (รวมเป็​็น ๑๑)

๕. อั​ัตถุ​ุทธารกั​ัณฑ์​์ (คำอธิ​ิบายบทตั้​้�งอย่​่างย่​่อ) หมวดใหญ่​่ทั้​้�งสองได้​้นำมาตั้​้�งไว้​้รวมกั​ัน เพราะถื​ือว่​่าเป็​็นคำอธิ​ิบายบทตั้​้�งหรื​ือมาติ​ิกา เป็​็นแต่​่แบบแรกยาวกว่​่า แบบหลั​ังสั้​้�นกว่​่า ในที่​่�นี้​้�จะแสดงตั​ัวอย่​่างคำอธิ​ิบาย กุ​ุศลธรรม อกุ​ุศลธรรม และอั​ัพยากตธรรม ทั้​้�งสองแบบพอให้​้เห็​็นตั​ัวอย่​่าง

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๔. นิ​ิกเขปกั​ัณฑ์​์ (คำอธิ​ิบายบทตั้​้�งทุ​ุกข้​้อ)

1000

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

คำอธิ​ิบายกุ​ุศลธรรมในนิ​ิกเขปกั​ัณฑ์​์ รากเหง้​้าแห่​่งกุ​ุศล ๓ คื​ือความไม่​่โลภ ความไม่​่โกรธ ความไม่​่หลง เวทนาขั​ันธ์​์ สั​ัญญาขั​ันธ์​์ สั​ังขารขั​ันธ์​์ วิ​ิญญาณขั​ันธ์​์ อั​ันประกอบด้​้วยความไม่​่โลภ ไม่​่โกรธ ไม่​่หลงนั้​้�น กายกรรม วจี​ีกรรม มโนกรรม (การกระทำทางกาย วาจา ใจ) อั​ันมี​ีความ ไม่​่โลภไม่​่โกรธไม่​่หลงนั้​้�นเป็​็นสมุ​ุฏฐาน ธรรมเหล่​่านี้​้�ชื่​่�อว่​่ากุ​ุศล (พึ​ึงสั​ังเกตว่​่าในจิ​ิตตุ​ุปปาทกั​ัณฑ์​์ แสดงกุ​ุศลธรรมเพี​ียงแค่​่จิ​ิตกั​ับเจตสิ​ิก แต่​่ในที่​่�นี้​้� อธิ​ิบายกว้​้างออกมาถึ​ึงการกระทำทางกาย วาจา ใจ ด้​้วย) คำอธิ​ิบายกุ​ุศลธรรมในอั​ัตถุ​ุทธารกั​ัณฑ์​์ กุ​ุศลในภู​ูมิ​ิ ๔ (กามาวจรภู​ูมิ​ิ รู​ูปาวจรภู​ูมิ​ิ อรู​ูปาวจรภู​ูมิ​ิ และโลกุ​ุตตรภู​ูมิ​ิ) ธรรม เหล่​่านี้​้�ชื่​่�อว่​่ากุ​ุศล คำอธิ​ิบายอกุ​ุศลธรรมในนิ​ิกเขปกั​ัณฑ์​์ รากเหง้​้าแห่​่งอกุ​ุศล ๓ คื​ือความโลภ ความโกรธ ความหลง กิ​ิเลสที่​่�มี​ีเนื้​้�อความอั​ันเดี​ียวกั​ับความโลภ ความโกรธ ความหลงนั้​้�น เวทนาขั​ันธ์​์ สั​ัญญาขั​ันธ์​์ สั​ังขารขั​ันธ์​์ วิ​ิญญาณขั​ันธ์​์ อั​ันประกอบด้​้วยความโลภ ความโกรธ ความหลง นั้​้�น กายกรรม วจี​ีกรรม มโนกรรม อั​ันมี​ีความโลภ ความโกรธ ความหลงนั้​้�นเป็​็นสมุ​ุฏฐาน ธรรม เหล่​่านี้​้�ชื่​่�อว่​่าอกุ​ุศล คำอธิ​ิบายอกุ​ุศลธรรมในอั​ัตถุ​ุทธารกั​ัณฑ์​์ ความเกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งจิ​ิตอั​ันเป็​็นอกุ​ุศล ๑๒ ธรรมเหล่​่านี้​้�ชื่​่�อว่​่าอกุ​ุศล คำอธิ​ิบายอั​ัพยากตธรรมในนิ​ิกเขปกั​ัณฑ์​์ วิ​ิบาก (ผล) ของธรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศลและอกุ​ุศลที่​่�เป็​็นกามาวจร รู​ูปาวจร อรู​ูปาวจร โลกุ​ุตตระ (อปริ​ิยาปั​ันนะ) ที่​่�เป็​็นเวทนาขั​ันธ์​์ สั​ัญญาขั​ันธ์​์ สั​ังขารขั​ันธ์​์ วิ​ิญญาณขั​ันธ์​์ ธรรมที่​่� เป็​็นกิ​ิริ​ิยา มิ​ิใช่​่กุ​ุศล มิ​ิใช่​่ผลของกรรม รู​ูปทั้​้�งปวง อสั​ังขตธาตุ​ุ (นิ​ิพพาน) ธรรมเหล่​่านี้​้�ชื่​่�อว่​่า อั​ัพยากฤต (เป็​็นกลาง ๆ) คำอธิ​ิบายอั​ัพยากตธรรมในอั​ัตถุ​ุทธารกั​ัณฑ์​์ วิ​ิบากในภู​ูมิ​ิทั้​้�ง ๔ กิ​ิริ​ิยาในภู​ูมิ​ิทั้​้�ง ๓ (โลกุ​ุตตรภู​ูมิ​ิไม่​่มี​ีกิ​ิริ​ิยา) รู​ูป นิ​ิพพาน ธรรม เหล่​่านี้​้�ชื่​่�อว่​่า อั​ัพยากฤต จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๔ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี อั​ัตถุ​ุทธารกั​ัณฑ์​์

1001

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

(หมายเหตุ​ุ : ผู้​้�เขี​ียนมี​ีความเสี​ียดายอย่​่างยิ่​่�งที่​่�ไม่​่สามารถแสดงคำอธิ​ิบายในบทตั้​้�ง ในเล่​่ม ๓๔ ได้​้หมดทุ​ุกข้​้อ แต่​่ก็​็ขอให้​้ท่​่านผู้​้�อ่​่าน ซึ่​่�งเคยผ่​่านหนั​ังสื​ือเรื่​่�อง GUIDE THROUGH ABHIDHAMMAPITAKA (นำทางอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก) ของพระนยานติ​ิโลกเถระชาวเยอรมั​ันมาแล้​้ว โปรดเที​ียบเคี​ียงดู​ู จะเห็​็นได้​้ว่า่ ผู้​้�เขี​ียนย่​่อในที่นี้​้่� � พิ​ิสดารกว่​่ามาก ส่​่วนที่พร ่� ะเถระ เยอรมั​ันย่​่อนั้​้น� บางตอนหนั​ักไปในทางถอดข้​้อความในหนั​ังสื​ือ อภิ​ิธั​ัมมั​ัตถสั​ังคหะ ซึ่​่�งมิ​ิใช่​่พระอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก มากกว่​่า ส่​่วนเล่​่มนี้​้� ถื​ือแนวตามอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก แต่​่เที​ียบให้​้เห็​็นบางส่​่วนของอภิ​ิธั​ัมมั​ัตถสั​ังคหะ ความจำเป็​็นในการย่​่อแต่​่พอได้​้สาระสำคั​ัญ และหน้​้ากระดาษจำกั​ัด ทำให้​้ต้​้องจบข้​้อความ ในเล่​่ม ๓๔ ทั้​้�งที่​่�ยั​ังมี​ีข้​้อความบางตอนที่​่�น่​่าสนใจอี​ีกมาก แต่​่อย่​่างไรก็​็ตาม ท่​่านผู้​้�อ่​่านก็​็ได้​้ผ่​่าน สาระสำคั​ัญเกื​ือบจะเรี​ียกว่​่าสมบู​ูรณ์​์)

เล่​่ม ๓๕ วิ​ิภั​ังค์​์ (แยกกลุ่​่�มธรรมะ) พระไตรปิ​ิฎกเล่​่มนี้​้� ว่​่าด้​้วยการแจก (วิ​ิภั​ังค์​์) คื​ือแยกกลุ่​่�มธรรมะต่​่าง ๆ ให้​้เห็​็น รายละเอี​ียด เช่​่น คำว่​่า ขั​ันธ์​์ ๕ อายตนะ ๑๒ จำแนกรายละเอี​ียดออกไปอย่​่างไรบ้​้าง การแยกกลุ่​่�มหรื​ืออธิ​ิบายแจกรายละเอี​ียดของธรรมะต่​่าง ๆ ออกไปในเล่​่ม ๓๕ นี้​้� มี​ี ๑๘ หมวด คื​ือ ๑. ขั​ันธวิ​ิภั​ังค์​์ แจกขั​ันธ์​์ ๕ ๒. อายตนวิ​ิภั​ังค์​์ แจกอายตนะ ๑๒ ๓. ธาตุ​ุวิ​ิภั​ังค์​์ แจกธาตุ​ุ ๖ และธาตุ​ุ ๑๘ ๔. สั​ัจจวิ​ิภั​ังค์​์ แจกอริ​ิยสั​ัจจ์​์ ๔ ๕. อิ​ินทริ​ิยวิ​ิภั​ังค์​์ แจกอิ​ินทรี​ีย์​์ ๒๒ ๖. ปั​ัจจยาการวิ​ิภั​ังค์​์ แจกปั​ัจจยาการ ๑๒ ที่​่�เรี​ียกว่​่าปฏิ​ิจจสมุ​ุปบาท ๗. สติ​ิปั​ัฏฐานวิ​ิภั​ังค์​์ แจกสติ​ิปั​ัฏฐาน ๔ ๘. สั​ัมมั​ัปปธานวิ​ิภั​ังค์​์ แจกสั​ัมมั​ัปปธาน (เพี​ียรชอบ) ๔ ๙. อิ​ิทธิ​ิปาทวิ​ิภั​ังค์​์ แจกอิ​ิทธิ​ิบาท ๔ ๑๐. โพชฌั​ังควิ​ิภั​ังค์​์ แจกโพชฌงค์​์ ๗ ๑๑. มั​ัคควิ​ิภั​ังค์​์ แจกมรรคมี​ีองค์​์ ๘ ๑๒. ฌานวิ​ิภั​ังค์​์ แจกฌาน (การเพ่​่งอารมณ์​์) ทั้​้�งรู​ูปฌานและอรู​ูปฌาน ๑๓. อั​ัปปมั​ัญญาวิ​ิภั​ังค์​์ แจกอั​ัปปมั​ัญญา ๔ (พรหมวิ​ิหาร ๔ ที่​่�แผ่​่ไปโดยไม่​่กำหนด ประมาณ) ๑๔. สิ​ิกขาปทวิ​ิภั​ังค์​์ แจกสิ​ิกขาบท ๕ คื​ือศี​ีล ๕ ๑๕. ปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทาวิ​ิภั​ังค์​์ แจกปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทา (ความแตกฉาน) ๔ ๑๖. ญาณวิ​ิภั​ังค์​์ แจกญาณ (ความรู้​้�) ตั้​้�งแต่​่หมวด ๑ ถึ​ึงหมวด ๑๐ ๑๗. ขุ​ุททกวั​ัตถุ​ุวิ​ิภั​ังค์​์ แจกเรื่​่�องเล็​็ก ๆ น้​้อย ๆ ตั้​้�งแต่​่หมวดที่​่� ๑ ถึ​ึงหมวดที่​่� ๑๘ และทิ​ิฏฐิ​ิ ๖๒ ๑๘. ธั​ัมมหทยวิ​ิภั​ังค์​์ แจกหั​ัวใจหรื​ือหั​ัวข้​้อธรรม ในการแจกธรรมะทั้​้�งสิ​ิบแปดหั​ัวข้​้อเหล่​่านี้​้� โดยมากได้​้ตั้​้�งเป็​็น ๓ ภาค คื​ือเป็​็นหั​ัวข้​้อ ฝ่​่ายพระสู​ูตร (สุ​ุตตั​ันตภาชนี​ียะ) หั​ัวข้​้อฝ่​่ายพระอภิ​ิธรรม (อภิ​ิธั​ัมมภาชนี​ียะ) และหมวด ถามตอบปั​ัญหา (ปั​ัญหาปุ​ุจฉกะ) เป็​็นการแยกอธิ​ิบายให้​้เห็​็นว่​่า ศั​ัพท์​์ธรรมะนั้​้�น ๆ อธิ​ิบายตาม

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๕ วิ​ิภั​ังค์​์

1003

แนวพระสู​ูตรอย่​่างไร ตามแนวพระอภิ​ิธรรมอย่​่างไร มี​ีพิ​ิเศษออกไป คื​ือข้​้อ ๕ และข้​้อ ๑๔ ไม่​่ มี​ี หั​ั วข้​้ อ ฝ่​่ า ยพระสู​ู ต ร และข้​้ อ ๑๖ ๑๗ และ ๑๘ ไม่​่ ตั้​้� ง เป็​็ น หั​ั วข้​้ อ ฝ่​่ า ยพระสู​ู ต ร ฝ่​่ า ย พระอภิ​ิธรรม หากตั้​้�งตามหมวดที่​่� ๑ ที่​่� ๒ เป็​็นต้​้น

ขยายความ ก. สุ​ุตตั​ันตภาชนี​ียะ แจกตามแนวพระสู​ูตร ขั​ันธ์​์หรื​ือกอง ๕ คื​ือ กองรู​ูป กองเวทนา กองสั​ัญญา กองสั​ังขาร กองวิ​ิญญาณ ใน ๕ กองนั้​้�น กองรู​ูปเป็​็นไฉน รู​ูปใด ๆ ที่​่�เป็​็นอดี​ีต อนาคต หรื​ือปั​ัจจุ​ุบั​ัน ภายใน หรื​ือภายนอก หยาบหรื​ือละเอี​ียด เลวหรื​ือประณี​ีต อยู่​่�ในที่​่�ไกลหรื​ือใกล้​้ รวบรวมย่​่นย่​่อรู​ูปนั้​้�น เข้​้าเป็​็นอั​ันเดี​ียวกั​ัน นี้​้�เรี​ียกว่​่า รู​ูป (ต่​่อจากนั้​้�นเป็​็นการอธิ​ิบายรู​ูปที่​่�เป็​็นอดี​ีต อนาคต ปั​ัจจุ​ุบั​ันว่​่า หมายความอย่​่างไร อธิ​ิบายหมด จนกระทั่​่�งว่​่า รู​ูปที่​่�อยู่​่�ไกลหรื​ือใกล้​้ ความหมายว่​่าอย่​่างไร แล้​้วอธิ​ิบายเวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร และวิ​ิญญาณ ในทำนองเดี​ียวกั​ับรู​ูป จนจบหมดทุ​ุกข้​้อ จั​ัดว่​่าจบสุ​ุตตั​ันตภาชนี​ียะ) ข. อภิ​ิธั​ัมมภาชนี​ียะ แจกตามแนวพระอภิ​ิธรรม ขั​ันธ์​์หรื​ือกอง ๕ คื​ือ กองรู​ูป กองเวทนา กองสั​ัญญา กองสั​ังขาร กองวิ​ิญญาณ ใน ๕ กองนั้​้�น กองรู​ูปเป็​็นไฉน รู​ูปที่​่�มี​ีอย่​่างเดี​ียว ได้​้แก่​่รู​ูปทั้​้�งปวง มิ​ิใช่​่เหตุ​ุ ไม่​่มี​ีเหตุ​ุ เป็​็นต้​้น (ทำนองเดี​ียวกั​ับที่​่�กล่​่าวไว้​้ในรู​ูปกั​ัณฑ์​์ในธั​ัมมสั​ังคณี​ี เล่​่ม ๓๔ ที่​่�ย่​่อมาแล้​้ว) จนถึ​ึง หมวดที่​่� ๑๑ คื​ือรู​ูปแจกออกเป็​็น ๑๑ อย่​่าง มี​ีอะไรบ้​้าง ต่​่อจากนั้​้�นอธิ​ิบายกองเวทนา (ความรู้​้�สึ​ึกอารมณ์​์) ตั้​้�งแต่​่อย่​่างเดี​ียวไปจนถึ​ึง ๑๐ อย่​่าง แล้​้วอธิ​ิบาย ยั​ักย้​้ายนั​ัยไปจนถึ​ึงเวทนา ๒๔ เวทนา ๓๐ และเวทนามากอย่​่าง ต่​่อจากนั้​้�นอธิ​ิบายกองสั​ัญญา (ความจำได้​้หมายรู้​้�) กองสั​ังขาร (เจตนาหรื​ือความคิ​ิด) และกองวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์) ในทำนองเดี​ียวกั​ับเวทนา ค. ปั​ัญหาปุ​ุจฉกะ หมวดถามตอบปั​ัญหา การถามตอบปั​ัญหาในเรื่​่�องขั​ันธ์​์ ๕ นี้​้� ตั้​้�งตามแนวบทตั้​้�งของธั​ัมมสั​ังคณี​ี เล่​่ม ๓๔ กล่​่าวคื​ือ ตั้​้�งคำถามว่​่า ขั​ันธ์​์ ๕ นั้​้�น เป็​็นกุ​ุศลเท่​่าไร เป็​็นอกุ​ุศลเท่​่าไร เป็​็นอั​ัพยากฤตเท่​่าไร (ลงท้​้ายจนจบอภิ​ิธั​ัมมมาติ​ิกา) คื​ือท้​้ายของปิ​ิฏฐิ​ิทุ​ุกะ (หมวด ๒ รั้​้�งท้​้าย) ว่​่าเป็​็นธรรมมี​ีข้​้าศึ​ึก เท่​่าไร ไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึกเท่​่าไร (กติ​ิ สรณา กติ​ิ อสรณา)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๑. ขั​ันธวิ​ิภั​ังค์​์ แจกขั​ันธ์​์ ๕

1004

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ครั้​้�นแล้​้วได้​้ตอบเป็​็นลำดั​ับไปว่​่า ”กองรู​ูปเป็​็นอั​ัพยากฤต ส่​่วนกองทั้​้�งสี่​่� (นอกจากนั้​้�น) เป็​็นกุ​ุศลบ้​้าง อกุ​ุศลบ้​้าง อั​ัพยากฤตบ้​้าง„ นอกจากนั้​้�นกล่​่าวถึ​ึงขั​ันธ์​์หรื​ือกอง ๒ ว่​่า ไม่​่ควร กล่​่าวว่​่าประกอบด้​้วยเวทนา ที่​่�เป็​็นสุ​ุขบ้​้าง เป็​็นทุ​ุกข์​์บ้​้าง ไม่​่สุ​ุขไม่​่ทุ​ุกข์​์บ้​้าง แต่​่ขั​ันธ์​์หรื​ือกอง ๓ ประกอบด้​้วยเวทนาที่​่�เป็​็นสุ​ุขบ้​้าง เป็​็นทุ​ุกข์​์บ้​้าง ไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุขบ้​้าง ตอนจบได้​้กล่​่าวว่​่า รู​ูปขั​ันธ์​์ (กองรู​ูป) ไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึก ส่​่วนขั​ันธ์​์ ๔ (ที่​่�เหลื​ือ) มี​ีข้​้าศึ​ึกบ้​้าง ไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึกบ้​้าง

๒. อายตนวิ​ิภั​ังค์​์ แจกอายตนะ ก. สุ​ุตตั​ันตภาชนี​ียะ แจกตามแนวพระสู​ูตร อายตนะ (ที่​่�ต่​่อหรื​ือบ่​่อเกิ​ิด) ๑๒ อย่​่าง คื​ือ อายตนะคื​ือตา รู​ูป หู​ู เสี​ียง จมู​ูก กลิ่​่�น ลิ้​้�น รส กาย โผฏฐั​ัพพะ ใจ ธรรมะ แล้​้วยกชื่​่�ออายตนะทั้​้�ง ๑๒ ข้​้อขึ้​้�นกล่​่าวที​ีละข้​้อว่​่า ไม่​่เที่​่�ยง เป็​็นทุ​ุกข์​์ ไม่​่ใช่​่ตั​ัวตน มี​ีความแปรปรวนเป็​็นธรรมดา ข. อภิ​ิธั​ัมมภาชนี​ียะ แจกตามแนวพระอภิ​ิธรรม อายตนะ ๑๒ อย่​่าง คื​ือตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย ใจ รู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ ธรรมะ (พึ​ึงสั​ังเกตวิ​ิธี​ีเรี​ียงลำดั​ับเที​ียบเคี​ียงกั​ับข้​้างบนดู​ูด้​้วย) ครั้​้�นแล้​้วอธิ​ิบายตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย แต่​่ละข้​้อว่​่า เป็​็นประสาทอาศั​ัยธาตุ​ุ ๔ ส่​่วนใจ อธิ​ิบายตามแบบวิ​ิญญาณขั​ันธ์​์ในขั​ันธ์​์ ๕ ที่​่�กล่​่าวมาแล้​้ว และได้​้อธิ​ิบายรู​ูปว่​่า ได้​้แก่​่สี​ีที่​่�อาศั​ัย ธาตุ​ุทั้​้�งสี่​่� เสี​ียง กลิ่​่�น รส ว่​่า อาศั​ัยธาตุ​ุทั้​้�งสี่​่� โผฏฐั​ัพพะ (สิ่​่�งที่​่�ถู​ูกต้​้องได้​้ด้​้วยกาย) ว่​่า ได้​้แก่​่ ธาตุ​ุ ๓ คื​ื อ ธาตุ​ุ ดิ​ิ น ธาตุ​ุ ไ ฟ ธาตุ​ุ ล ม ๑ ส่​่ ว นธรรมะ (สิ่​่� ง ที่​่� รู้​้� ไ ด้​้ ด้​้ ว ยใจ) ได้​้ แ ก่​่ เ วทนาขั​ั น ธ์​์ สั​ั ญ ญาขั​ั น ธ์​์ สั​ั ง ขารขั​ั น ธ์​์ รู​ู ป ที่​่� เ ห็​็ น ไม่​่ ไ ด้​้ ถู​ู ก ต้​้ อ งไม่​่ ไ ด้​้ อั​ั น นั​ั บ เนื่​่� อ งในธั​ั ม มายตนะ และ อสั​ังขตธาตุ​ุ (ธาตุ​ุที่​่�ไม่​่มี​ีปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง ได้​้แก่​่นิ​ิพพาน) ค. ปั​ัญหาปุ​ุจฉกะ หมวดถามตอบปั​ัญหา เป็​็นการถามแบบเดี​ียวกั​ับขั​ันธวิ​ิภั​ังค์​์ คื​ืออายตนะ ๑๒ มี​ีกุ​ุศลกี่​่�อย่​่าง อกุ​ุศลกี่​่�อย่​่าง อั​ัพยากฤตกี่​่�อย่​่าง ฯ ล ฯ มี​ีข้​้าศึ​ึกกี่​่�อย่​่าง ไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึกกี่​่�อย่​่าง ๑

อภิ​ิธรรมถื​ือว่​่าน้​้ำแท้​้เป็​็นของถู​ูกต้​้องไม่​่ได้​้ ในอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎกจึ​ึงไม่​่จั​ัดโผฏฐั​ัพพะเข้​้าในอุ​ุปาทายรู​ูป เพราะแม้​้จะได้​้แก่​่ ธาตุ​ุ ๓ ก็​็เป็​็นมหาภู​ูตรู​ูปอยู่​่�แล้​้ว แต่​่อภิ​ิธั​ัมมั​ัตสั​ังคหะจั​ัดเป็​็นอุ​ุปาทายรู​ูปด้​้วย

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๕ วิ​ิภั​ังค์​์

1005

ตอบว่​่า อายตนะ ๑๐ เป็​็นอั​ัพยากฤต คื​ือเป็​็นกลาง ๆ ส่​่วนอายตนะ ๒ (อายตนะ คื​ือใจกั​ับธรรมะ) เป็​็นกุ​ุศลบ้​้าง อกุ​ุศลบ้​้าง อั​ัพยากฤตบ้​้าง ฯ ล ฯ อายตนะ ๑๐ ไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึก ส่​่วนอายตนะ ๒ (อายตนะคื​ือใจกั​ับธรรมะ) เป็​็นกุ​ุศลบ้​้าง อายตนะ ๒ (อายตนะคื​ือใจกั​ับธรรมะ คื​ือสิ่​่�งที่​่�รู้​้�ได้​้ด้​้วยใจ) มี​ีข้​้าศึ​ึก (หมายเหตุ​ุ : แสดงว่​่า ตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย รู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ รวม ๑๐ อย่​่างนี้​้�เป็​็นกลาง ๆ และไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึกเพราะเป็​็นรู​ูป ส่​่วนใจกั​ับธรรมะเป็​็นกุ​ุศลบ้​้าง อกุ​ุศลบ้​้าง อั​ัพยากฤตบ้​้าง และมี​ีข้​้าศึ​ึกคื​ือกิ​ิเลส)

๓. ธาตุ​ุวิภัิ ังค์​์ แจกธาตุ​ุ

ข. อภิ​ิธั​ัมมภาชนี​ียะ แจกตามแนวพระอภิ​ิธรรม ธาตุ​ุ ๑๘ คื​ือ ตา รู​ูป ความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ทางตา หู​ู เสี​ียง ความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ทางหู​ู จมู​ูก กลิ่​่�น ความรู้​้�แจ้​้งในอารมณ์​์ทางจมู​ูก ลิ้​้�น รส ความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ทางลิ้​้�น กาย สิ่​่�งที่​่� ถู​ูกต้​้องได้​้ด้​้วยกาย ความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ทางกาย ใจ สิ่​่�งที่​่�รู้​้�ได้​้ด้​้วยใจ ความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ทางใจ ต่​่อจากนั้​้�นเป็​็นคำอธิ​ิบาย ๑

ในกรณี​ีเช่​่นนี้​้� สุ​ุข หมายถึ​ึงสุ​ุขกาย ทุ​ุกข์​์ หมายถึ​ึงทุ​ุกข์​์กาย โสมนั​ัส หมายถึ​ึงสุ​ุขใจ โทมนั​ัส หมายถึ​ึงทุ​ุกข์​์ใจ

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

ก. สุ​ุตตั​ันตภาชนี​ียะ แจกตามแนวพระสู​ูตร ธาตุ​ุ ๖ คื​ือธาตุ​ุดิ​ิน น้​้ำ ไฟ ลม อากาศ (ช่​่องว่​่าง) และวิ​ิญญาณ (ธาตุ​ุรู้​้�) แล้​้วอธิ​ิบาย ว่​่า ธาตุ​ุเหล่​่านี้​้�หมายความถึ​ึงอะไร โดยเฉพาะธาตุ​ุรู้​้�หรื​ือวิ​ิญญาณธาตุ​ุ อธิ​ิบายว่​่า ได้​้แก่​่ธาตุ​ุรู้​้� ทางตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย ใจ แล้​้วได้​้กล่​่าวถึ​ึงธาตุ​ุ ๖ อื่​่�นอี​ีก คื​ือ สุ​ุข ทุ​ุกข์​์ โสมนั​ัส โทมนั​ัส๑ อุ​ุเบกขา อวิ​ิชชา และธาตุ​ุ ๖ อื่​่�นอี​ีก ได้​้แก่​่กาม พยาบาท (คิ​ิดปองร้​้าย) วิ​ิหิ​ิงสา (เบี​ียดเบี​ียน) เนกขั​ัมมะ (ออกจากกาม) อั​ัพยาบาท (ไม่​่คิ​ิดปองร้​้าย) อวิ​ิหิ​ิงสา (ไม่​่เบี​ียดเบี​ียน) ในภาคอธิ​ิบายได้​้กล่​่าวถึ​ึง พยาบาทว่​่า ได้​้แก่​่ความคิ​ิดปองร้​้าย ความโกรธ ความยิ​ินร้​้ายแห่​่งจิ​ิต เป็​็นต้​้น วิ​ิหิ​ิงสา ได้​้แก่​่การเบี​ียดเบี​ียนสั​ัตว์​์ด้​้วยฝ่​่ามื​ือ ท่​่อนไม้​้ ศั​ัสตรา เชื​ือก หรื​ือสิ่​่ง� อื่​่น� ๆ ส่​่วน อั​ัพยาบาท ได้​้แก่​่การแผ่​่เมตตา อวิ​ิหิ​ิงสา ได้​้แก่​่การแผ่​่กรุ​ุณา

1006

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ค. ปั​ัญหาปุ​ุจฉกะ หมวดถามตอบปั​ัญหา ตั้​้�งปั​ัญหาแบบเดี​ียวกั​ับที่​่�แล้​้ว ๆ มา ตอบว่​่า ธาตุ​ุ ๑๖ เป็​็นอั​ัพยากฤต คื​ือเป็​็นกลาง ๆ ธาตุ​ุ ๒ เป็​็นกุ​ุศลบ้​้าง อกุ​ุศลบ้​้าง อั​ัพยากฤตบ้​้าง ฯ ล ฯ ธาตุ​ุ ๑๖ ไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึก ธาตุ​ุ ๒ มี​ีข้​้าศึ​ึก (หมายเหตุ​ุ : ธาตุ​ุ ๒ ได้​้แก่​่ธั​ัมมธาตุ​ุ กั​ับมโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ นอกนั้​้�นเป็​็นธาตุ​ุ ๑๖)

๔. สั​ัจจวิ​ิภั​ังค์​์ แจกสั​ัจจะ ก. สุ​ุตตั​ันตภาชนี​ียะ แจกตามแนวพระสู​ูตร อริ​ิยสั​ัจจ์​์ ๔ คื​ือ ทุ​ุกข์​์ เหตุ​ุให้​้ทุ​ุกข์​์เกิ​ิด ความดั​ับทุ​ุกข์​์ ข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิให้​้ถึ​ึงความดั​ับทุ​ุกข์​์ แล้​้วอธิ​ิบายอริ​ิยสั​ัจจ์​์แต่​่ละข้​้อ ข. อภิ​ิธั​ัมมภาชนี​ียะ แจกตามแนวพระอภิ​ิธรรม แจกอริ​ิยสั​ัจจ์​์ ๔ แบบเดี​ียวกั​ัน แต่​่คำอธิ​ิบายต่​่างกั​ันดั​ังต่​่อไปนี้​้� ตั​ัณหาเรี​ียกว่​่าทุ​ุกขสมุ​ุทั​ัย เหตุ​ุให้​้ทุ​ุกข์​์เกิ​ิด ทุ​ุ ก ข์​์ คื​ื อ กิ​ิ เ ลสที่​่� เ หลื​ื อ (นอกจากตั​ั ณ หา) อกุ​ุ ศลธรร มที่​่� เ หลื​ื อ (นอกจากตั​ั ณ หา) กุ​ุศลมู​ูล ๓ ที่​่�ยั​ังมี​ีอาสวะ กุ​ุศลธรรมที่​่�เหลื​ือ ที่​่�ยั​ังมี​ีอาสวะ วิ​ิบาก กิ​ิริ​ิยา รู​ูปทั้​้�งปวง นี้​้�เรี​ียกว่​่าทุ​ุกข์​์ การละตั​ัณหาได้​้ เรี​ียกว่​่าทุ​ุกขนิ​ิโรธ ความดั​ับทุ​ุกข์​์ มรรคมี​ีองค์​์ ๘ ซึ่​่�งมี​ีในสมั​ัยที่​่�เจริ​ิญโลกุ​ุตตรฌาน เรี​ียกว่​่าทุ​ุกขนิ​ิโรธคามิ​ินี​ีปฏิ​ิปทา ข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิให้​้ถึ​ึงความดั​ับทุ​ุกข์​์ นอกจากนี้​้�ยั​ังอธิ​ิบายยั​ักย้​้ายนั​ัยอื่​่�นอี​ีก ค. ปั​ัญหาปุ​ุจฉกะ หมวดถามตอบปั​ัญหา คำถามทำนองเดี​ียวกั​ับที่​่�แล้​้วมา ตอบว่​่า สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ (ความจริ​ิงคื​ือเหตุ​ุให้​้ทุ​ุกข์​์เกิ​ิด) เป็​็นอกุ​ุศล มั​ัคคสั​ัจจ์​์ (ความจริ​ิงคื​ือหนทางหรื​ือข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิให้​้ถึ​ึงความดั​ับทุ​ุกข์​์) เป็​็นกุ​ุศล นิ​ิโรธสั​ัจจ์​์ (ความจริ​ิงคื​ือความดั​ับทุ​ุกข์​์) เป็​็นอั​ัพยากฤต (เป็​็นกลาง ๆ) ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ (ความจริ​ิงคื​ือทุ​ุกข์​์) เป็​็นกุ​ุศลบ้​้าง อกุ​ุศลบ้​้าง อั​ัพยากฤตบ้​้าง ฯ ล ฯ สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ มี​ีข้​้าศึ​ึก สั​ัจจะ ๒ (นิ​ิโรธกั​ับมรรค) ไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึก ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ มี​ีข้​้าศึ​ึกบ้​้าง ไม่​่มีข้ี ้าศึ​ึกบ้​้าง (ส่​่วนที่​่�เป็​็นรู​ูปไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึก ส่​่วนที่​่�เป็​็นนามมี​ีข้​้าศึ​ึก)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๕ วิ​ิภั​ังค์​์

1007

๕. อิ​ินทริ​ิยวิ​ิภั​ังค์​์ แจกอิ​ินทรี​ีย์​์ ก. อภิ​ิธั​ัมมภาชนี​ียะ แจกตามแนวพระอภิ​ิธรรม ๑ อิ​ินทรี​ีย์​์ ๒๒ ได้​้แก่​่อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย ใจ อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหญิ​ิง ชาย ชี​ีวิ​ิต อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือสุ​ุข ทุ​ุกข์​์ โสมนั​ัส โทมนั​ัส อุ​ุเบกขา อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือความเชื่​่�อ ความเพี​ียร สติ​ิ สมาธิ​ิ ปั​ัญญา อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ืออั​ัธยาศั​ัยที่​่�มุ่​่�งบรรลุ​ุมรรคผลของผู้​้�ปฏิ​ิบั​ัติ​ิ อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือการตรั​ัสรู้​้�สั​ัจจธรรม ด้​้วยมรรค อิ​ินทรี​ีย์​์ของพระอรหั​ันต์​์ผู้​้�ตรั​ัสรู้​้�สั​ัจจธรรมแล้​้ว (หมายเหตุ​ุ : ในปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทามรรค ขุ​ุ.ปฏิ​ิ. ๓๑/๔๖๕/๒๗๑ กล่​่าวว่​่า อนั​ัญญตั​ัญญั​ัส สามี​ีติ​ินทรี​ีย์​์ (อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ืออั​ัธยาศั​ัยที่​่�มุ่​่�งบรรลุ​ุมรรคผลของผู้​้�ปฏิ​ิบั​ัติ​ิ) ได้​้แก่​่โสดาปั​ัตติ​ิมรรค อั​ัญญิ​ินทรี​ีย์​์ (อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือการตรั​ัสรู้​้� สั​ัจจธรรมด้​้วยมรรค) ได้​้แก่​่โสดาปั​ัตติ​ิผล สกทาคามิ​ิมรรค สกทาคามิ​ิผล อนาคามิ​ิมรรค อนาคามิ​ิผล อรหั​ัตตมรรค รวม ๖ ฐานะ อั​ัญญาตาวิ​ินทรี​ีย์​์ (อิ​ินทรี​ีย์​์ของพระอรหั​ันต์​์ผู้​้�ตรั​ัสรู้​้�สั​ัจจธรรมแล้​้ว) ได้​้แก่​่อรหั​ัตตผล ข. ปั​ัญหาปุ​ุจฉกะ หมวดถามตอบปั​ัญหา คำถามคงเป็​็นแบบเดิ​ิม คำตอบว่​่า อิ​ินทรี​ีย์​์ ๑๐ เป็​็นอั​ัพยากฤต (กลาง ๆ) อิ​ินทรี​ีย์​์ คื​ือโทมนั​ัส (ความทุ​ุกข์​์ใจ) เป็​็นอกุ​ุศล อนั​ัญญตั​ัญญั​ัสสามี​ีติ​ินทรี​ีย์​์๒ เป็​็นกุ​ุศล อิ​ินทรี​ีย์​์ ๔ เป็​็นกุ​ุศลบ้า้ ง อั​ัพยากฤตบ้​้าง อินิ ทรี​ีย์​์ ๖ เป็​็นกุ​ุศลบ้า้ ง อกุ​ุศลบ้า้ ง อั​ัพยากฤตบ้​้าง ฯ ล ฯ อิ​ินทรี​ีย์​์ ๑๕ ไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึก อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือโทมนั​ัส (ความทุ​ุกข์​์ใจ) มี​ีข้​้าศึ​ึก อิ​ินทรี​ีย์​์ ๖ มี​ีข้​้าศึ​ึกบ้​้าง ไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึกบ้​้าง ก. สุ​ุตตั​ันตภาชนี​ียะ แจกตามแนวพระสู​ูตร เพราะอวิ​ิชชา (ความไม่​่รู้​้�) เป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีสั​ังขาร (เจตนา) เพราะสั​ังขารเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึง มี​ีวิ​ิญญาณ เพราะวิ​ิญญาณเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีนามรู​ูป เพราะนามรู​ูปเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอายตนะ ๖ เพราะอายตนะ ๖ เป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีผั​ัสสะ เพราะผั​ัสสะ เป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีเวทนา เพราะเวทนาเป็​็น ปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีตั​ัณหา เพราะตั​ัณหาเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอุ​ุปาทาน เพราะอุ​ุปาทานเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีภพ ๑ ไม่​่มี​ีแจกตามแนวพระสู​ูตร ๒

ในหมายเหตุ​ุข้​้างบนและในหน้​้า ๑๗๒ - ๑๗๙ หมายเลข ๑๘๖ ถึ​ึง ๑๙๘ ได้​้เแปลศั​ัพท์​์เหล่​่านี้​้�ไว้​้ชั​ัดเจนแล้​้ว พร้​้อมทั้​้�งยกศั​ัพท์​์ประกอบด้​้วย

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๖. ปั​ัจจยาการวิ​ิภั​ังค์​์ แจกปั​ัจจยาการ

1008

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

เพราะภพเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีชาติ​ิ เพราะชาติ​ิเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีชรา มรณะ โสกะ ปริ​ิเทวะ ทุ​ุกข์​์ โทมนั​ัส อุ​ุปายาส๑ นี้​้�เป็​็นความเกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งกองทุ​ุกข์​์ทั้​้�งสิ้​้�น ต่​่อจากนั้​้�นเป็​็นคำอธิ​ิบาย ข. อภิ​ิธั​ัมมภาชนี​ียะ แจกตามแนวพระอภิ​ิธรรม ในบทตั้​้�งตามแนวอภิ​ิธรรมนี้​้� แบ่​่งออกเป็​็น ๕ ตอน คื​ือตอนแรกเรี​ียก ปั​ัจจยจตุ​ุกกะ (หมวด ๔ แห่​่งปั​ัจจั​ัย) ตอนที่​่� ๒ เรี​ียกเหตุ​ุจตุ​ุกกะ (หมวด ๔ แห่​่งเหตุ​ุ) ตอนที่​่� ๓ เรี​ียก สั​ัมปยุ​ุตตจตุ​ุกกะ (หมวด ๔ แห่​่งธรรมที่​่�ประกอบกั​ัน) ตอนที่​่� ๔ เรี​ียกอั​ัญญมั​ัญญจตุ​ุกกะ (หมวด ๔ แห่​่งธรรมที่​่�อิ​ิงอาศั​ัยกั​ันและกั​ัน) ตอนที่​่� ๕ เป็​็นบทตั้​้�งเฉย ๆ เรี​ียกว่​่ามาติ​ิกา หมวด ๔ แห่​่งปั​ัจจั​ัย (๑) เพราะอวิ​ิชชาเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีสั​ังขาร (ใช้​้เอกพจน์​์ ในที่​่�อื่​่�น ๆ ทั่​่�วไปใช้​้พหู​ูพจน์​์ แสดงว่​่าสั​ังขารในปฏิ​ิจจสมุ​ุปบาทตามแนวอภิ​ิธรรมเป็​็นเอกพจน์​์ตลอด) เพราะสั​ังขารเป็​็น ปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีนาม เพราะนามเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอายตนะที่​่� ๖ (อายตนะคื​ือใจ) เพราะอายตนะที่​่� ๖ เป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีผั​ัสสะ เพราะผั​ัสสะเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีเวทนา เพราะเวทนาเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีตั​ัณหา เพราะตั​ัณหาเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอุ​ุปาทาน เพราะอุ​ุปาทานเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีภพ เพราะภพเป็​็นปั​ัจจั​ัย จึ​ึงมี​ีชาติ​ิ เพราะชาติ​ิเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีชราและมรณะ นี่​่�เป็​็นความเกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งกองทุ​ุกข์​์ทั้​้�งปวง (๒) ในข้​้อนี้​้�ตั​ัดอายตนะที่​่� ๖ ออก นอกจากนั้​้�นเหมื​ือนข้​้อ ๑ จึ​ึงเป็​็น เพราะนามเป็​็น ปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีผั​ัสสะ (๓) ในข้​้ อ นี้​้� เ ปลี่​่� ย นแปลงเพี​ี ย งตอนที่​่� ว่​่ า เพราะวิ​ิ ญ ญาณเป็​็ น ปั​ั จ จั​ั ย จึ​ึ ง มี​ี น ามรู​ู ป เพราะนามรู​ูปเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอายตนะที่​่� ๖ เพราะอายตนะที่​่� ๖ เป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีผั​ัสสะ (๔) ในข้​้อนี้​้�เปลี่​่�ยนแปลงเพี​ียงตอนที่​่�ว่​่า เพราะนามรู​ูปเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอายตนะ ๖ (พึ​ึงสั​ังเกตว่​่า อายตนะที่​่� ๖ หมายถึ​ึงใจ ส่​่วนอายตนะ ๖ หมายครบทั้​้�งตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย ใจ) เพราะอายตนะ ๖ เป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีผั​ัสสะ หมวด ๔ แห่​่งเหตุ​ุ เรี​ียงลำดั​ับเหมื​ือนหมวด ๔ แห่​่งปั​ัจจั​ัย เป็​็นแต่​่ว่​่าเมื่​่�อกล่​่าวถึ​ึงว่​่า เพราะอะไรเป็​็น ปั​ัจจั​ัย ก็​็กล่​่าวซ้​้ำลงไปอี​ีกว่​่า มี​ีสิ่​่�งนั้​้�นเป็​็นเหตุ​ุ ๑

คำแปลเหล่​่านี้​้�มี​ีแล้​้วในหน้​้า ๔๕๐ ภายใต้​้หั​ัวข้​้อปฏิ​ิจจสมุ​ุปบาท (อะไรเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งอะไร)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๕ วิ​ิภั​ังค์​์

1009

หมวด ๓ แห่​่งสั​ัมปยุ​ุตตธรรม (ธรรมที่​่�ประกอบกั​ัน) เรี​ียงลำดั​ับเหมื​ือนข้​้างต้​้น เป็​็นแต่​่ว่​่าเมื่​่�อกล่​่าวถึ​ึงว่​่าเพราะอะไรเป็​็นปั​ัจจั​ัย ก็​็กล่​่าวซ้​้ำ ลงไปอี​ีกว่​่า สั​ัมปยุ​ุต หรื​ือประกอบด้​้วยธรรมข้​้อนั้​้�น

ม าติ​ิกา แสดงว่​่าธรรมะหลายข้​้อในปั​ัจจยาการ หรื​ือในปฏิ​ิจจสมุ​ุปบาทนั้​้�น เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่ง อวิ​ิชชาได้​้ทั้​้�งสิ้​้�นดั​ังนี้​้� เพราะสั​ังขารเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอวิ​ิชชา ฯ ล ฯ เพราะวิ​ิญญาณเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอวิ​ิชชา ฯ ล ฯ เพราะนามเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอวิ​ิชชา ฯ ล ฯ เพราะอายตนะที่​่� ๖ (ใจ) เป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอวิ​ิชชา ฯ ล ฯ เพราะผั​ัสสะเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอวิ​ิชชา ฯ ล ฯ เพราะตั​ัณหาเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอวิ​ิชชา ฯ ล ฯ เพราะอุ​ุปาทานเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอวิ​ิชชา ฯ ล ฯ เพราะอวิ​ิชชาเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีสั​ังขาร เพราะสั​ังขารเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีวิ​ิญญาณ เพราะ วิ​ิญญาณเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีนามรู​ูป เพราะนามรู​ูปเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอายตนะ ๖ ฯ ล ฯ (ต่​่อจากนั้​้�นเป็​็นการอธิ​ิบายปั​ัจจยาการผสมกั​ับจิ​ิตในภู​ูมิ​ิต่​่าง ๆ จนจบ ความจริ​ิง เรื่​่�องนี้​้�ค่​่อนข้​้างจะยุ่​่�งยาก แต่​่มี​ีประโยชน์​์สำหรั​ับผู้​้�รั​ักการค้​้นคว้​้าจึ​ึงนำมากล่​่าวไว้​้พอให้​้เห็​็น)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

หมวด ๔ แห่​่งธรรมที่​่�อิ​ิงอาศั​ัยกั​ัน เรี​ียงลำดั​ับเหมื​ือนข้​้างต้​้น แต่​่นำธรรมที่​่�เป็​็นเหตุ​ุผลของกั​ันและกั​ันมาเรี​ียงอยู่​่�ให้​้ เห็​็นว่​่า เป็​็นเหตุ​ุให้​้เกิ​ิดกั​ันและกั​ันได้​้ ดั​ังนี้​้� เพราะอวิ​ิชชาเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีสั​ังขาร เพราะสั​ังขารเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีอวิ​ิชชา เพราะสั​ังขาร เป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีวิ​ิญญาณ เพราะวิ​ิญญาณเป็​็นปั​ัจจั​ัยจึ​ึงมี​ีสั​ังขาร ฯ ล ฯ (หมายเหตุ​ุ : ในข้​้อนี้​้ข� อเสนอให้​้ท่า่ นผู้​้�อ่​่านโปรดสั​ังเกตไว้​้ด้ว้ ยว่​่า มั​ักจะมี​ีปัญ ั หาเกิ​ิดขึ้​้น� ว่​่า เมื่​่�ออวิ​ิชชาเป็​็นต้​้นเค้​้าของสิ่​่�งทั้​้�งหลายแล้​้ว อะไรเล่​่าเป็​็นต้​้นเค้​้าของอวิ​ิชชาอี​ีกต่​่อหนึ่​่�ง คำตอบมี​ีอยู่​่�ในที่​่�นี้​้� ที่​่�ว่​่าสั​ังขารเป็​็นปั​ัจจั​ัยให้​้เกิ​ิดอวิ​ิชชาก็​็ได้​้ อวิ​ิชชาเป็​็นปั​ัจจั​ัยให้​้เกิ​ิดสั​ังขารก็​็ได้​้ อนึ่​่�ง ในสั​ัมมาทิ​ิฏฐิ​ิสู​ูตร พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับบาลี​ี เล่​่ม ๑๒ พระสาริ​ิบุ​ุตรแสดงว่​่า อาสวะ (กิ​ิเลส ที่​่�ดองสั​ันดาน) เป็​็นปั​ัจจั​ัยให้​้เกิ​ิดอวิ​ิชชา)

1010

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๗. สติ​ิปั​ัฏฐานวิ​ิภั​ังค์​์ แจกสติ​ิปั​ัฏฐาน ความต่​่ า งกั​ั น ของสติ​ิ ปั​ั ฏ ฐานตามแนวพระสู​ู ต รและแนวพระอภิ​ิ ธรร ม มิ​ิ ใ ช่​่ อ ยู่​่�ที่​่� จำนวน ๔ คงมี​ี ๔ อย่​่างเหมื​ือนกั​ัน เป็​็นแต่​่สติ​ิปั​ัฏฐานตามแนวพระสู​ูตร หมายถึ​ึงการปฏิ​ิบั​ัติ​ิ ข้​้ า งต้​้ น เพื่​่� อ คุ​ุ ณ ธรรมสู​ู ง ขึ้​้� น ไป มี​ี วิ​ิ ธี​ี พิ​ิ จ ารณาอารมณ์​์ ทั้​้� ง สี่​่� ภ ายใน ภายนอก ทั้​้� ง ภายใน ภายนอก ส่​่วนสติ​ิปั​ัฏฐานตามแนวพระอภิ​ิธรรม หมายถึ​ึงการ เจริ​ิญโลกุ​ุตตรฌาน ประกอบ ด้​้วยสติ​ิปั​ัฏฐานแต่​่ละข้​้อเป็​็นแนวปฏิ​ิบั​ัติ๑ิ

๘. สั​ัมมั​ัปปธานวิ​ิภั​ังค์​์ แจกความเพี​ียรชอบ ทั้​้�งบทตั้​้�งฝ่​่ายพระสู​ูตรและฝ่​่ายพระอภิ​ิธรรมตั้​้�งเกณฑ์​์ความเพี​ียรชอบ ๔ ด้​้วยกั​ัน คื​ือ (๑) เพี​ียรระวั​ังมิ​ิให้​้บาปเกิ​ิดขึ้​้�น (๒) เพี​ียรละบาปที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�นแล้​้ว (๓) เพี​ียรทำกุ​ุศลให้​้เกิ​ิดขึ้​้�น (๔) เพี​ียรรั​ักษากุ​ุศลที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�นแล้​้ว ต่​่างแต่​่บทตั้​้�งฝ่​่ายพระสู​ูตร แสดงอย่​่างธรรมดา บทตั้​้�งฝ่​่าย พระอภิ​ิธรรมแสดงการเจริ​ิญโลกุ​ุตตรฌาน ประกอบด้​้วยสั​ัมมั​ัปปธาน คื​ือความเพี​ียรชอบ

๙. อิ​ิทธิ​ิปาทวิ​ิภั​ังค์​์ แจกอิ​ิทธิ​ิบาท ทั้​้�งบทตั้​้�งฝ่​่ายพระสู​ูตรและฝ่​่ายพระอภิ​ิธรรมตั้​้�งเกณฑ์​์อิ​ิทธิ​ิบาท คื​ือคุ​ุณให้​้บรรลุ​ุ ความสำเร็​็จ ๔ อย่​่างด้​้วยกั​ัน ได้​้แก่​่ (๑) ฉั​ันทะ ความพอใจรั​ักใคร่​่ในสิ่​่ง� นั้​้น� (๒) วิ​ิริยิ ะ ความเพี​ียร (๓) จิ​ิตตะ เอาใจฝั​ักใฝ่​่ (๔) วิ​ิมั​ังสา ใช้​้ปั​ัญญาพิ​ิจารณาสอบสวน แล้​้วแสดงความต่​่างกั​ันเพี​ียง ฝ่​่ายพระอภิ​ิธรรมเจริ​ิญโลกุ​ุตตรฌาน ประกอบด้​้วยอิ​ิทธิ​ิบาท

๑๐. โพชฌั​ังควิ​ิภั​ังค์​์ แจกโพชฌงค์​์ โพชฌงต์​์องค์​์แห่​่งการตรั​ัสรู้​้� ๗ คื​ือ (๑) สติ​ิ ความระลึ​ึกได้​้ (๒) ธั​ัมมวิ​ิจยะ การ เลื​ื อ กเฟ้​้ น ธรรม (๓) วิ​ิ ริ​ิ ย ะ ความเพี​ี ย ร (๔) ปี​ี ติ​ิ คว ามอิ่​่�ม ใจ (๕) ปั​ั ส สั​ั ทธิ​ิ คว ามสงบใจ (๖) สมาธิ​ิ คว ามตั้​้� ง ใจมั่​่� น (๗) อุ​ุ เ บกขา ความวางเฉย ความต่​่ า งกั​ั น ระหว่​่ า งบทตั้​้� ง ฝ่​่ า ย พระสู​ูตรกั​ับพระอภิ​ิธรรมก็​็แบบเดี​ียวกั​ับข้​้ออื่​่�น ๆ คื​ือบทตั้​้�งฝ่​่ายพระอภิ​ิธรรมแสดงการเจริ​ิญ โลกุ​ุตตรฌาน ประกอบด้​้วยโพชฌงค์​์ คื​ือโพชฌงค์​์เกิ​ิดขึ้​้�นในขณะเจริ​ิญโลกุ​ุตตรฌานนั้​้�น ๑

สติ​ิปั​ัฏฐาน ๔ คื​ือสติ​ิกำหนดพิ​ิจารณา กาย เวทนา จิ​ิต ธรรม (ดู​ูหน้​้า ๔๗๓ ถึ​ึงอานิ​ิสงส์​์สติ​ิปั​ัฏฐาน)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๕ วิ​ิภั​ังค์​์

1011

๑๑. มั​ัคควิ​ิภั​ังค์​์ แจกมรรค มรรค คื​ือข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิให้​้ถึ​ึงความดั​ับทุ​ุกข์​์มี​ีองค์​์ ๘ มี​ีความเห็​็นชอบ เป็​็นต้​้น มี​ีความ ตั้​้�งใจมั่​่�นชอบ เป็​็นที่​่�สุ​ุด ความต่​่างกั​ันระหว่​่างบทตั้​้�งฝ่​่ายพระสู​ูตรกั​ับพระอภิ​ิธรรม คื​ือบทตั้​้�ง ฝ่​่ า ยพระอภิ​ิ ธรร มแสดงมรรค ๘ นี้​้� เ กิ​ิ ด ขึ้​้� น ในขณะเจริ​ิ ญ โลกุ​ุ ต ตรฌาน และบางตอนก็​็ แสดงมรรคมี​ีองค์​์ ๕ คื​ือความเห็​็นชอบ ความดำริ​ิชอบ ความเพี​ียรชอบ ความระลึ​ึกชอบ ความตั้​้�งใจมั่​่�นชอบ (ซึ่​่�งเป็​็นส่​่วนประกอบของจิ​ิตบางชนิ​ิด) แล้​้วแสดงว่​่ามรรคมี​ีองค์​์ ๕ เกิ​ิดขึ้​้�น ในขณะเจริ​ิญโลกุ​ุตตรฌาน

๑๒. ฌานวิ​ิภั​ังค์​์ แจกฌาน (การเพ่​่งอารมณ์​์) บทตั้​้�งฝ่​่ายพระสู​ูตรแสดงว่​่าภิ​ิกษุ​ุตั้​้�งอยู่​่�ในศี​ีล เจริ​ิญโพธิ​ิปั​ักขิ​ิยธรรม มี​ีสติ​ิสั​ัมปชั​ัญญะ เสพเสนาสนะ (ที่​่�อยู่​่�อาศั​ัย) อั​ันสงั​ัด นั่​่�งคู้​้�บั​ัลลั​ังก์​์ (ขั​ัดสมาธิ​ิ) ตั้​้�งกายให้​้ตรง ดำรงสติ​ิเฉพาะหน้​้า ชำระจิ​ิตจากนี​ีวรณ์​์ (กิ​ิเลสอั​ันกั้​้�นจิ​ิตมิ​ิให้​้บรรลุ​ุความดี​ี) ๕ ประการ เจริ​ิญรู​ูปฌาน ๔ และ อรู​ูปฌาน ๔ แล้​้วอธิ​ิบายรายละเอี​ียด บทตั้​้�งฝ่​่ายพระอภิ​ิธรรมแสดงฌาน ๔ แต่​่เมื่​่�อถึ​ึงฌานที่​่� ๔ ได้​้แสดงฌานที่​่� ๕ และ อรู​ูปฌานอยู่​่�ในกรอบของฌานที่​่� ๔ ด้​้วย

๑๓. อั​ัปปมั​ัญญาวิ​ิภั​ังค์​์ แจกอั​ัปปมั​ัญญา บทตั้​้�งฝ่​่ายพระสู​ูตรแสดงการเจริ​ิญพรหมวิ​ิหาร ๔ คื​ือ เมตตา กรุ​ุณา มุ​ุทิ​ิตา อุ​ุเบกขา แผ่​่ไปในสั​ัตว์​์หาประมาณมิ​ิได้​้ (อั​ัปปมั​ัญญา = ไม่​่มี​ีประมาณ) บทตั้​้�งฝ่​่ายพระอภิ​ิธรรมแสดงการเจริ​ิญฌานมี​ีพรหมวิ​ิหาร ๔ เป็​็นอารมณ์​์ ในข้​้อนี้​้�ไม่​่มี​ีบทตั้​้�งฝ่​่ายพระสู​ูตร มี​ีแต่​่บทตั้​้�งฝ่​่ายพระอภิ​ิธรรม แจกสิ​ิกขาบท ๕ คื​ือ เจตนาเว้​้นจากฆ่​่าสั​ัตว์​์ ลั​ักทรั​ัพย์​์ ประพฤติ​ิผิ​ิดในกาม พู​ูดปด ดื่​่�มสุ​ุราเมรั​ัย พร้​้อมทั้​้�งแสดง กุ​ุศลจิ​ิตที่​่�เนื่​่�องด้​้วยเจตนา งดความชั่​่�วแต่​่ละข้​้อนั้​้�น ๆ

๑๕. ปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทาวิ​ิภั​ังค์​์ แจกปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทา บทตั้​้�งฝ่​่ายพระสู​ูตรและพระอภิ​ิธรรม แจกปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทา (ความแตกฉาน) ออกเป็​็น ๔ ประเภท คื​ือ ความแตกฉานในอรรถ ความแตกฉานในธรรม ความแตกฉานในนิ​ิรุ​ุตติ​ิ

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๑๔. สิ​ิกขาปทวิ​ิภั​ังค์​์ แจกสิ​ิกขาบท

1012

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ความแตกฉานในปฏิ​ิภาน๑ คำอธิ​ิบายฝ่​่ายพระอภิ​ิธรรม มี​ีกล่​่าวถึ​ึงกุ​ุศลจิ​ิต ประกอบด้​้วย ปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทาเหล่​่านี้​้� ตั้​้�งแต่​่อย่​่างต่​่ำจนถึ​ึงสู​ูง

๑๖. ญาณวิ​ิภั​ังค์​์ แจกญาณ (ความรู้​้�) ในข้​้อนี้​้ไ� ม่​่มีบี ทตั้​้�งฝ่​่ายพระสู​ูตร และฝ่​่ายพระอภิ​ิธรรมอย่​่างที่​่แ� ล้​้วมา ตั้​้�งแต่​่เป็​็น มาติ​ิกา แล้​้วมี​ีคำอธิ​ิบายเรี​ียก นิ​ิทเทส โดยแสดงว่​่า เมื่​่�อจั​ัดเป็​็นประเภทตามหมวด คื​ือหมวด ๑ หมวด ๒ ถึ​ึงหมวด ๑๐ แล้​้วญาณที่​่�มี​ี ๑ อย่​่าง ๒ อย่​่าง จนถึ​ึง ๑๐ อย่​่างตามจำนวนหมวดนั้​้�น ว่​่า มี​ีอะไรบ้​้าง ขอยกตั​ัวอย่​่างหมวดที่​่� ๒ เช่​่น ญาณหรื​ือปั​ัญญา ๒ ได้​้แก่​่โลกิ​ิยปั​ัญญา (ความรู้​้� แบบโลก) โลกุ​ุตตรปั​ัญญา (ความรู้​้�ข้​้ามพ้​้นโลก) หมวด ๓ เช่​่น ปั​ัญญาเกิ​ิดจากความคิ​ิด (จิ​ิ น ตามยปั​ั ญ ญา) ปั​ั ญ ญาเกิ​ิ ด จากการฟั​ั ง (สุ​ุ ต มยปั​ั ญ ญา) ปั​ั ญ ญาเกิ​ิ ด จากการอบรม (ภาวนามยปั​ัญญา)

๑๗. ขุ​ุททกวั​ัตถุ​ุวิ​ิภั​ังค์​์ แจกเรื่​่�องเล็​็ก ๆ น้​้อย ๆ มี​ีวิ​ิ ธี​ีก ารแบบข้​้อ ๑๖ คื​ือ ตั้​้�งแม่​่ บ ทหรื​ื อ มาติ​ิ กา ถึ​ึ งธรรมข้​้ อ เดี​ี ย ว ๒ ข้​้ อ ๓ ข้​้ อ เป็​็นต้​้น แล้​้วอธิ​ิบายแม่​่บทเหล่​่านั้​้�นที​ีละข้​้อไป ขอยกตั​ัวอย่​่าง เช่​่น หมวด ๑ ความเมา เช่​่น เมาชาติ​ิ เมาโคตร เมายศ เป็​็นต้​้น หมวด ๒ เช่​่น ความโกรธคู่​่�กั​ับความผู​ูกโกรธ ความวิ​ิบั​ัติ​ิแห่​่งศี​ีลคู่​่�กั​ับความวิ​ิบั​ัติ​ิแห่​่งทิ​ิฏฐิ​ิ เป็​็นต้​้น หมวด ๓ เช่​่น อกุ​ุศลมู​ูล ๓ คื​ือ ความโลภ ความโกรธ ความหลง เป็​็นต้​้น ลงสุ​ุดท้​้าย ด้​้วยทิ​ิฏฐิ​ิ ๖๒ (ดั​ังที่​่�กล่​่าวไว้​้แล้​้วในหน้​้า ๔๐๘ - ๔๑๓) พรหมชาลสู​ูตร

๑๘. ธั​ัมมหทยวิ​ิภั​ังค์​์ แจกหั​ัวข้​้อธรรม ลี​ีลาในหมวดนี้​้�เป็​็นแบบหมวดถามตอบปั​ัญหา คื​ือตั้​้�งคำถามขึ้​้�นก่​่อนว่​่า ขั​ันธ์​์มี​ีเท่​่าไร อายตนะมี​ีเท่​่าไร ธาตุ​ุมี​ีเท่​่าไร จนถึ​ึงจิ​ิตมี​ีเท่​่าไร แล้​้วก็​็ตอบว่​่า ขั​ันธ์​์มี​ี ๕ เป็​็นต้​้น แล้​้วจึ​ึงแจก รายละเอี​ียดออกไป (ซึ่ง่� ได้​้นำไปแปลไว้​้อย่​่างละเอี​ียดแล้​้ว เฉพาะต้​้อนต้​้นนี้​้ใ� นหน้​้า ๑๗๒ - ๑๗๙ หมายเลข ๑๘๖ ถึ​ึง ๑๙๘) ครั้​้�นแล้​้วได้​้นำธรรมที่​่�เป็​็นบทตั้​้�งนั้​้�นมาแจกตามแนวอื่​่�นอี​ีก เช่​่น แนวแห่​่งธั​ัมมสั​ังคณี​ีว่​่า ขั​ันธ์​์ ๕ เป็​็นต้​้นนั้​้�น อะไรเป็​็นกุ​ุศล อะไรเป็​็นอกุ​ุศล อะไรเป็​็นอั​ัพยากฤต จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๕ ๑

ดู​ูที่​่�ย่​่อมาแล้​้วในหน้​้า ๗๘๓ วรรคที่​่� ๓ ด้​้วย

เล่​่ม ๓๖ ธาตุ​ุกถา และ ปุ​ุคคลปั​ัญญั​ัตติ​ิ พระไตรปิ​ิฎกเล่​่มนี้​้� แบ่​่งหั​ัวข้​้อใหญ่​่ออกเป็​็น ๒ ส่​่วน คื​ือธาตุ​ุกถา และ ปุ​ุคคลปั​ัญญั​ัตติ​ิ ดั​ังจะกล่​่าวต่​่อไป ธาตุ​ุกถา ถ้​้อยคำว่​่าด้​้วยธาตุ​ุ เนื้​้�อหาสำคั​ัญของเรื่​่�องนี้​้�คื​ือคำที่​่�เป็​็นบทในภิ​ิวั​ังค์​์ ๑๓ หั​ัวข้​้อ ตั้​้�งแต่​่ขั​ันธ์​์จนถึ​ึงอั​ัปปมั​ัญญาตามลำดั​ับ กั​ับหั​ัวข้​้อธรรมในธั​ัมมสั​ังคณี​ี จะนำมาสงเคราะห์​์ เข้​้ากั​ันได้​้หรื​ือไม่​่ได้​้กั​ับธรรม ๓ ประการ คื​ือ ขั​ันธ์​์ อายตนะ ธาตุ​ุ ด้​้ ว ยเหตุ​ุ นี้​้� พร ะนยานติ​ิ โ ลกะ พระเถระชาวเยอรมั​ั น ผู้​้�เรี​ี ย บเรี​ี ย งเรื่​่� อ งนำทาง อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก (GUIDE THROUGH THE ABHIDHAMMA - PITAKA) จึ​ึงสั​ันนิ​ิษฐานว่​่าชื่​่�อเดิ​ิมของ เรื่​่อ� งนี้​้น่� า่ จะเป็​็น ขั​ันธ - อายตนะ - ธาตุ​ุกถา เพราะนำเอาธรรมต่​่าง ๆ มาสงเคราะห์​์หรื​ือไม่​่สงเคราะห์​์ กั​ับธรรม ๓ อย่​่างนี้​้�เท่​่านั้​้�น แต่​่เรี​ียกย่​่อยเป็​็นธาตุ​ุกถา แต่​่ข้​้าพเจ้​้าผู้​้�จั​ัดทำหนั​ังสื​ือนี้​้�มี​ีความเห็​็นไป อี​ีกอย่​่างหนึ่​่�ง คื​ือที่​่�เรี​ียกว่​่า ธาตุ​ุกถา นั้​้�น พิ​ิจารณาดู​ูเนื้​้�อหาแล้​้ว ถ้​้าจะเที​ียบกั​ับความรู้​้�สมั​ัยเก่​่า ก็​็คื​ือการเล่​่นแร่​่แปรธาตุ​ุ ฉลาดรู้​้�ว่​่านำสิ่​่�งนี้​้�ไปผสมกั​ับสิ่​่�งนั้​้�นจะเป็​็นอะไร อะไรผสมกั​ับอะไรไม่​่ได้​้ ถ้​้าจะเที​ียบกั​ับความรู้​้�สมั​ัยใหม่​่ ก็​็คื​ือความรู้​้�ทั้​้�งทางฟิ​ิสิ​ิคส์​์และเคมี​ี คื​ือรู้​้�คุ​ุณสมบั​ัติ​ิของสาร ว่​่าอะไรเป็​็นอะไร เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้ ในทางฟิ​ิสิคส์ ิ ์ และเคมี​ีอย่​่างไร เป็​็นเรื่​่อ� งน่​่าเบื่​่อ� หน่​่าย ยุ่​่�งยากสำหรั​ับ ผู้​้�ไม่​่สนใจ แต่​่วิ​ิชาก็​็ต้​้องเป็​็นวิ​ิชา เพราะฉะนั้​้�น จึ​ึงมี​ีผู้​้�เรี​ียนรู้​้�และหาประโยชน์​์ได้​้ เมื่​่�อวิ​ิธี​ีการ เป็​็นเช่​่นนี้​้� จึ​ึงตั้​้�งชื่​่�อรวมว่​่า ธาตุ​ุกถา ถ้​้อยคำว่​่าด้​้วยธาตุ​ุ (รู้​้�จั​ักแยกธาตุ​ุ ผสมธาตุ​ุ) ปุ​ุคคลปั​ัญญั​ัตติ​ิ บั​ัญญั​ัติ​ิบุ​ุคคลเป็​็นการกล่​่าวถึ​ึงการบั​ัญญั​ัติ​ิ (ทำให้​้รู้​้�ทั่​่�ว ๆ กั​ัน) ว่​่า บุ​ุคคลประกอบด้​้วยคุ​ุณสมบั​ัติ​ิอย่​่างไร มี​ีชื่​่�อเรี​ียกว่​่าอย่​่างไร ในการย่​่อความขยายความต่​่อไปนี้​้� จะนำมากล่​่าวพอให้​้เห็​็นเค้​้าโครงหน้​้าตาของ แต่​่ละเรื่​่�อง ส่​่วนรายละเอี​ียดปลี​ีกย่​่อยจะผ่​่านไป

1014

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ขยายความ ธาตุ​ุกถา ธาตุ​ุกถา แบ่​่งออกเป็​็น ๒ ส่​่วน คื​ือเป็​็นมาติ​ิกาหรื​ือบทตั้​้�ง ส่​่วนหนึ่​่�ง เป็​็นนิ​ิทเทสหรื​ือ คำอธิ​ิบายบทตั้​้�ง อี​ีกส่​่วนหนึ่​่�ง เนื่​่�องจากบทตั้​้�งพู​ูดไว้​้รวม ๆ ในบทอธิ​ิบายจึ​ึงพยายามจั​ัดหั​ัวข้​้อ ของบทตั้​้�ง เพื่​่�อสะดวกในการอธิ​ิบายไว้​้ ๑๔ บทดั​ังต่​่อไปนี้​้� ๑. บทว่​่าด้​้วยการสงเคราะห์​์เข้​้ากั​ันได้​้ กั​ับสงเคราะห์​์เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้ (สั​ังคหาสั​ังคหบท) ๒. บทว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�เข้​้ากั​ับอย่​่างหนึ่​่�งได้​้แล้​้ว แต่​่เข้​้ากั​ับอย่​่างอื่​่�นไม่​่ได้​้ (สั​ังคหิ​ิเตน อสั​ังคหิ​ิตบท) ๓. บทว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�เข้​้ากั​ับอย่​่างหนึ่​่�งไม่​่ได้​้ แต่​่ เ ข้​้ า กั​ั บ อย่​่ า งอื่​่� น ได้​้ (อสั​ั ง คหิ​ิ เ ตน สั​ังคหิ​ิตบท) ๔. บทว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�เข้​้ากั​ับอย่​่างหนึ่​่�งได้​้แล้​้ว ยั​ังเข้​้ากั​ับอย่​่างอื่​่�นได้​้ด้​้วย (สั​ังคหิ​ิเตน สั​ังคหิ​ิตบท) ๕. บทว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�เข้​้ากั​ับอย่​่างหนึ่​่�งไม่​่ได้​้ ทั้​้� ง ยั​ั ง เข้​้ า กั​ั บ อย่​่ า งอื่​่� น ไม่​่ ไ ด้​้ ด้​้ ว ย (อสั​ังคหิ​ิเตน อสั​ังคหิ​ิตบท) ๖. บทว่​่าด้​้วยการประกอบกั​ันได้​้ กั​ับประกอบกั​ันไม่​่ได้​้ (สั​ัมปโยควิ​ิปปโยคบท)๑ ๗. บทว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�ประกอบกั​ับอย่​่างหนึ่​่�งได้​้แล้​้ว แต่​่ประกอบกั​ับอย่​่างอื่​่�นไม่​่ได้​้ (สั​ัมปยุ​ุตเตน อสั​ัมปยุ​ุตตบท) ๘. บทว่​่ า ด้​้ ว ยธรรมที่​่� ปร ะกอบกั​ั บ อย่​่ า งหนึ่​่� ง ไม่​่ ไ ด้​้ แต่​่ ปร ะกอบกั​ั บ อย่​่ า งอื่​่� น ได้​้ (อสั​ัมปยุ​ุตเตน สั​ัมปยุ​ุตตบท) ๙. บทว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�ประกอบกั​ับอย่​่างหนึ่​่�งได้​้แล้​้ว ยั​ังประกอบกั​ับอย่​่างอื่​่�นได้​้ด้​้วย (สั​ัมปยุ​ุตเตน อสั​ัมปยุ​ุตตบท) ๑

มี​ีข้​้อน่​่าสั​ังเกตเกี่​่�ยวกั​ับการใช้​้ถ้​้อยคำ คื​ือ ข้​้อ ๑ ถึ​ึง ๕ ว่​่าด้​้วย ”สงเคราะห์​์„ คื​ือเข้​้ากั​ันได้​้หรื​ือไม่​่ได้​้ ข้​้อ ๖ ถึ​ึง ๑๐ ว่​่าด้​้วย ”สั​ัมปโยค„ คื​ือประกอบกั​ันได้​้หรื​ือประกอบกั​ันไม่​่ได้​้ ความต่​่างกั​ันของคำว่​่า สงเคราะห์​์และสั​ัมปโยค คื​ือ สงเคราะห์​์ หมายถึ​ึงธรรมะที่​่�เป็​็นประเภทเดี​ียวกั​ัน ส่​่วนสั​ัมปโยค หมายถึ​ึงเกิ​ิดพร้​้อมกั​ันดั​ับพร้​้อมกั​ัน มี​ีที่​่�ตั้​้�งเป็​็น อั​ันเดี​ียวกั​ัน มี​ีอารมณ์​์เป็​็นอั​ันเดี​ียวกั​ัน

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๖ ธาตุ​ุกถา และ ปุ​ุคคลปั​ัญญั​ัตติ​ิ

1015

๑๐. บทว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�ประกอบกั​ับอย่​่างหนึ่​่�งไม่​่ได้​้ ทั้​้�งยั​ังประกอบกั​ับอย่​่างอื่​่�นไม่​่ได้​้ ด้​้วย (อสั​ัมปยุ​ุตเตน อสั​ัมปยุ​ุตตบท) ๑๑. บทว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับอย่​่างหนึ่​่�งแล้​้ว ประกอบกั​ันได้​้หรื​ือประกอบกั​ัน ไม่​่ได้​้ กั​ับอะไร (สั​ังคหิ​ิเตน สั​ัมปยุ​ุตตวิ​ิปปยุ​ุตตบท) ๑๒. บทว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�ประกอบกั​ันได้​้กั​ับอย่​่างหนึ่​่�งแล้​้ว เข้​้ากั​ันได้​้หรื​ือเข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้ กั​ับอะไร (สั​ัมปยุ​ุตเตน สั​ังคหิ​ิตาสั​ังคหิ​ิตบท) ๑๓. บทว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับอย่​่างหนึ่​่�งแล้​้ว ประกอบกั​ันได้​้หรื​ือประกอบ กั​ันไม่​่ได้​้ กั​ับอะไร (อสั​ังคหิ​ิเตน สั​ัมปยุ​ุตตวิ​ิปปยุ​ุตตบท) ๑๔. บทว่​่ า ด้​้ ว ยธรรมที่​่� ปร ะกอบกั​ั น ไม่​่ ไ ด้​้ กั​ั บ อย่​่ า งหนึ่​่� ง แล้​้ ว เข้​้ า กั​ั น ได้​้ ห รื​ื อ เข้​้ า กั​ั น ไม่​่ได้​้ กั​ับอะไร (อสั​ัมปยุ​ุตเตน สั​ังคหิ​ิตาสั​ังคหิ​ิตบท) จากบทตั้​้�ง ๑๔ ข้​้อเหล่​่านี้​้� ถ้​้าท่​่านผู้​้�อ่​่านพยายามเข้​้าใจความหมายของคำว่​่า เข้​้ากั​ันได้​้ (คื​ือเป็​็นประเภทเดี​ียวกั​ัน) ประกอบกั​ันได้​้ (คื​ือเกิ​ิดดั​ับพร้​้อมกั​ัน) ให้​้ดี​ีแล้​้ว ก็​็จะเห็​็นว่​่า เป็​็นการ วิ​ิเคราะห์​์อย่​่างละเอี​ียดลออเพี​ียงไร ต่​่อไปนี้​้�จะแสดงตั​ัวอย่​่างประกอบเพี​ียง ๖ ข้​้อเป็​็นลำดั​ับไป

กองรู​ูป (รู​ูปขั​ันธ์​์) เข้​้ากั​ันได้​้ กั​ับขั​ันธ์​์หนึ่​่�ง (คื​ือรู​ูปขั​ันธ์​์) เข้​้ากั​ันได้​้ กั​ับอายตนะ ๑๑ (เว้​้นอายตนะคื​ือใจ)๑ เข้​้ากั​ันได้​้ กั​ับธาตุ​ุ ๑๑ (เว้​้นมโนธาตุ​ุ กั​ับวิ​ิญญาณธาตุ​ุทั้​้�งหก) เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้ กั​ั บ ขั​ั น ธ์​์ ๔ (เวทนา สั​ั ญ ญา สั​ั ง ขาร วิ​ิ ญ ญาณ ซึ่​่�งเป็​็นนาม) เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้ กั​ับอายตนะ ๑ (อายตนะคื​ือใจ) เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้ กั​ับธาตุ​ุ ๗ (มโนธาตุ​ุกั​ับวิ​ิญญาณธาตุ​ุทั้​้�งหก) ๑

คื​ื อ เข้​้ า กั​ั น ได้​้ กั​ั บ อายตนะ คื​ื อ ตา หู​ู จมู​ู ก ลิ้​้� น กาย รู​ู ป เสี​ี ย ง กลิ่​่� น รส โผฏฐั​ั พพ ะ ธรรมะ ปั​ั ญ หาว่​่ า เหตุ​ุไฉนรู​ูปขั​ันธ์​์จึ​ึงเข้​้ากั​ับธรรมะ ซึ่​่�งเป็​็นอารมณ์​์ของใจได้​้ ตอบว่​่า เพราะรู​ูปที่​่�เห็​็นไม่​่ได้​้ ถู​ูกต้​้องไม่​่ได้​้ เป็​็นอารมณ์​์ ของใจมี​ีอยู่​่� ดู​ู อภิ​ิ.วิ​ิ. ๓๕/๑๐๐/๗๐

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

ตั​ัวอย่​่างข้​้อที่​่� ๑ (การเข้​้ากั​ันได้​้กั​ับการเข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้)

1016

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ตั​ัวอย่​่างข้​้อที่​่� ๒ (เข้​้ากั​ับอย่​่างหนึ่​่�งได้​้ แต่​่เข้​้ากั​ับอย่​่างอื่​่�นไม่​่ได้​้) ธรรมที่​่�เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับอายตนะ คื​ือ ตา รู​ูป หู​ู เสี​ียง จมู​ูก กลิ่​่�น ลิ้​้�น รส กาย โผฏฐั​ัพพะ (สิ่​่�งที่​่�ถู​ูกต้​้องได้​้ด้​้วยกาย) ธรรมที่​่�เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับธาตุ​ุ คื​ือ ตา รู​ูป หู​ู เสี​ียง จมู​ูก กลิ่​่�น ลิ้​้�น รส กาย โผฏฐั​ัพพะ โดยการสงเคราะห์​์เข้​้ากั​ันได้​้โดยขั​ันธ์​์ สงเคราะห์​์เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้โดยอายตนะและโดยธาตุ​ุ ธรรมเหล่​่านั้​้�นสงเคราะห์​์เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับขั​ันธ์​์ ๔ (เวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร วิ​ิญญาณ) เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้ กั​ับอายตนะ ๒ (อายตนะคื​ือใจ อายตนะคื​ือธรรม) เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับธาตุ​ุ ๘ (วิ​ิญญาณธาตุ​ุ ๖ มโนธาตุ​ุ ธั​ัมมธาตุ​ุ)๑ ตั​ัวอย่​่างข้​้อที่​่� ๓ (เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับสิ่​่�งหนึ่​่�ง แต่​่เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับสิ่​่�งอื่​่�น ๆ) ธรรมที่​่�เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับ เวทนาขั​ันธ์​์ สั​ัญญาขั​ันธ์​์ สั​ังขารขั​ันธ์​์ ธรรมที่​่�เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับ สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ มั​ัคคสั​ัจจ์​์ โดยขั​ันธสงเคราะห์​์ (โดยการจั​ัดประเภท เข้​้ากั​ันทางขั​ันธ์​์) แต่​่เข้​้ากั​ันได้​้ โดยอายตนสงเคราะห์​์ และโดยธาตุ​ุสงเคราะห์​์ (โดยการจั​ัดประเภท เข้​้ากั​ันทางอายตนะและทางธาตุ​ุ) ธรรมเหล่​่านั้​้�นเว้​้นอสั​ังขตะ (พระนิ​ิพพาน) ซึ่​่�งเข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้โดยขั​ันธ์​์ ย่​่อมเข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้ กั​ับขั​ันธ์​์ ๓๒ เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับอายตนะ ๑ (ธั​ัมมายตนะ) เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับธาตุ​ุ ๑ (ธั​ัมมธาตุ​ุ) ๑

ธรรมที่​่�กล่​่าวมานี้​้� เป็​็นพวกรู​ูปธรรม จึ​ึงเข้​้ากั​ันได้​้กั​ับอายตนะและธาตุ​ุที่​่�เป็​็นรู​ูป แต่​่เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับอายตนะและ ธาตุ​ุที่​่�เป็​็นนาม ๒ ที่​่�มิ​ิได้​้วงเล็​็บไว้​้ให้​้ เพราะต้​้องแล้​้วแต่​่คำว่​่า เวทนาขั​ันธ์​์ สั​ัญญาขั​ันธ์​์ สั​ังขารขั​ันธ์​์ คื​ือถ้​้าเข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับเวทนาขั​ันธ์​์ ก็​็เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับข้​้นธ์​์ ๓ คื​ือ รู​ูป สั​ัญญา สั​ังขาร ถ้​้าเข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับสั​ัญญาขั​ันธ์​์ ก็​็เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับขั​ันธ์​์ ๓ คื​ือ รู​ูป เวทนา สั​ังขาร ถ้​้าเข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับสั​ังขารขั​ันธ์​์ ก็​็เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับข้​้นธ์​์ ๓ คื​ือ รู​ูป เวทนา สั​ัญญา พระนิ​ิพพานเข้​้า กั​ับขั​ันธ์​์ไม่​่ได้​้ แต่​่เป็​็นธั​ัมมายตนะ ธั​ัมมธาตุ​ุ

1017

ตั​ัวอย่​่างข้​้อที่​่� ๔ (เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับสิ่​่�งหนึ่​่�ง ทั้​้�งเข้​้ากั​ันได้​้กั​ับสิ่​่�งอื่​่�นด้​้วย) ก. ธรรมเหล่​่าใด เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับสมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับมั​ัคคสั​ัจจ์​์ โดยขั​ันธสงเคราะห์​์ โดยอายตนสงเคราะห์​์ โดยธาตุ​ุสงเคราะห์​์ (โดยการจั​ัดประเภทเข้​้ากั​ันทางขั​ันธ์​์ อายตนะ ธาตุ​ุ) ข. ธรรมเหล่​่าใด เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับธรรมเหล่​่านั้​้�น (ที่​่�กล่​่าวในข้​้อ ก.) โดยการจั​ัดประเภท เข้​้ากั​ับทาง ขั​ันธ์​์ อายตนะ ธาตุ​ุ ค. ธรรมเหล่​่านั้​้�น (ทั้​้�งข้​้อ ก. และข้​้อ ข.) เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับขั​ันธ์​์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ​ุ ๑ (หมายเหตุ​ุ อรรถกถาอธิ​ิบายว่​่า เป็​็นการยกเอาส่​่วนใดส่​่วนหนึ่​่�ง ที่​่�เข้​้ากั​ันได้​้ทั้​้�งใน ฐานะเป็​็นขั​ันธ์​์ เป็​็นอายตนะ เป็​็นธาตุ​ุ เพราะฉะนั้​้�น จึ​ึงพึ​ึงเข้​้าใจว่​่าในข้​้อ ก. ธรรมที่​่�เข้​้ากั​ันได้​้ กั​ับสมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ กั​ับธรรมที่​่�เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับมั​ัคคสั​ัจจ์​์ เป็​็นต่​่างฝ่​่ายกั​ัน) ตั​ัวอย่​่างข้​้อที่​่� ๕ (เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับสิ่​่�งหนึ่​่�ง เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับสิ่​่�งอื่​่�นด้​้วย) ก. ธรรมเหล่​่ า ใด เข้​้ า กั​ั น ไม่​่ ไ ด้​้ กั​ั บ รู​ู ปขั​ั น ธ์​์ โดยการจั​ั ด ประเภทเข้​้ า กั​ั น ทางขั​ั น ธ์​์ ทางอายตนะ ทางธาตุ​ุ ข. ธรรมเหล่​่าใด เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับธรรมเหล่​่านั้​้�น (ในข้​้อ ก.) โดยการจั​ัดประเภทเข้​้ากั​ัน ทางขั​ันธ์​์ ทางอายตนะ ทางธาตุ​ุ ค. ธรรมเหล่​่านั้​้�น เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับขั​ันธ์​์ ๑ เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้อายตนะ ๑ เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับ ธาตุ​ุ ๗ (หมายเหตุ​ุ อรรถกถาอธิ​ิ บ ายข้​้ อ ความข้​้ า งบนนี้​้� เ ป็​็ น ๒ นั​ั ย ได้​้ ผ ลคื​ื อ คำตอบ ตรงกั​ัน กล่​่าวคื​ือ นั​ัยที่​่� ๑ ขั​ันธ์​์ ๔ (เว้​้นรู​ูปขั​ันธ์​์) และนิ​ิพพาน เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับรู​ูปขั​ันธ์​์ โดยการจั​ัด ประเภทเข้​้ากั​ันทางขั​ันธ์​์ แต่​่ธรรมเหล่​่านั้​้�น เว้​้นวิ​ิญญาณ เข้​้ากั​ันได้​้ (กั​ับรู​ูป) โดยการจั​ัดประเภท เข้​้ากั​ันทางอายตนะและธาตุ​ุ เพราะฉะนั้​้�น วิ​ิญญาณจึ​ึงเข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้ (กั​ับรู​ูป) โดยการจั​ัดประเภท ทั้​้�งทางขั​ันธ์​์อายตนะและธาตุ​ุ ขั​ันธ์​์ ๔ (เว้​้นวิ​ิญญาณ) และนิ​ิพพาน เข้​้าไม่​่ได้​้กั​ับวิ​ิญญาณ โดยการ จั​ัดประเภททางขั​ันธ์​์ เป็​็นต้​้น อนึ่​่�ง ธรรมเหล่​่านั้​้�นทั้​้�งหมด เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับวิ​ิญญาณอย่​่างเดี​ียว โดยการจั​ัดประเภท ทางขั​ันธ์​์ เป็​็นต้​้น เพราะฉะนั้​้�น จึ​ึงชื่​่�อว่​่าเข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับขั​ันธ์​์ ๑ (คื​ือวิ​ิญญาณขั​ันธ์​์) เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้ กั​ับอายตนะ ๑ (คื​ือ มนายตนะ) เข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับธาตุ​ุ ๗ (คื​ือวิ​ิญญาณธาตุ​ุ ๖ มโนธาตุ​ุ ๑)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๖ ธาตุ​ุกถา และ ปุ​ุคคลปั​ัญญั​ัตติ​ิ

1018

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

นั​ัยที่​่� ๒ วิ​ิญญาณเข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับรู​ูปขั​ันธ์​์ โดยการสงเคราะห์​์ทั้​้�งสามประเภท รู​ูปธรรม จึ​ึงเข้​้ากั​ันไม่​่ได้​้กั​ับวิ​ิญญาณธรรม โดยการสงเคราะห์​์ทั้​้�งสามประเภท วิ​ิญญาณเป็​็นขั​ันธ์​์เดี​ียว คื​ือ วิ​ิญญาณขั​ันธ์​์เป็​็นอายตนะเดี​ียว คื​ือมนายตนะ กล่​่าวโดยธาตุ​ุ เป็​็นวิ​ิญญาณธาตุ​ุ๑ ๗ ตั​ัวอย่​่างข้​้อที่​่� ๖ (การประกอบกั​ัน และการไม่​่ประกอบกั​ัน) รู​ูปขั​ันธ์​์ ที่​่�ประกอบกั​ับขั​ันธ์​์ อายตนะ ธาตุ​ุใด ๆ ไม่​่มี​ี (ไม่​่เกิ​ิดกั​ันกั​ับพร้​้อมกั​ับอะไร) ไม่​่ประกอบกั​ับขั​ันธ์​์ ๔ (เว้​้นรู​ูปขั​ันธ์​์) ไม่​่ประกอบกั​ับอายตนะ ๑ (คื​ือมนายตนะ) ไม่​่ประกอบ กั​ับธาตุ​ุ ๗ (วิ​ิญญาณธาตุ​ุ ๖ มโนธาตุ​ุ ๑ หรื​ือจะเรี​ียกว่​่าวิ​ิญญาณธาตุ​ุทั้​้�งเจ็​็ดก็​็ได้​้) ไม่​่ประกอบ กั​ับธรรมใด ๆ ที่​่�เนื่​่�องด้​้วยอายตนะ ๑ เนื่​่�องด้​้วยธาตุ​ุ ๑ (คื​ือไม่​่ประกอบด้​้วยเวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร ที่​่�เนื่​่�องด้​้วยธั​ัมมายตนะและธั​ัมมธาตุ​ุ) ได้​้แสดงให้​้เห็​็นตั​ัวอย่​่างในธาตุ​ุกถา มาพอสมควรแล้​้ว อี​ีก ๘ ข้​้อ ที่​่�เหลื​ือพึ​ึงทราบ โดยพิ​ิจารณา จากตั​ัวอย่​่างที่​่�กล่​่าวมาแล้​้ว ปุ​ุคคลบั​ัญญั​ัตติ​ิ

การบั​ัญญั​ัติ​ิบุ​ุคคลอั​ันเป็​็นหั​ัวข้​้อใหญ่​่ที่​่� ๒ ในเล่​่ม ๓๖ นี้​้� เริ่​่�มบทต้​้นแสดงการบั​ัญญั​ัติ​ิ

๖ ประเภทคื​ือ ๑. บั​ัญญั​ัติ​ิขั​ันธ์​์ คื​ือขั​ันธ์​์ ๕ มี​ีรู​ูป เป็​็นต้​้น ๒. บั​ัญญั​ัติ​ิอายตนะ คื​ืออายตนะ ๑๒ มี​ีอายตนะคื​ือตา เป็​็นต้​้น ๓. บั​ัญญั​ัติ​ิธาตุ​ุ คื​ือธาตุ​ุ ๑๘ มี​ีธาตุ​ุคื​ือตา เป็​็นต้​้น ๔. บั​ัญญั​ัติ​ิสัจจ ั ะ คื​ืออริ​ิยสั​ัจจ์​์ ๔ มี​ีสัจจ ั ะคื​ือทุ​ุกข์​์ เป็​็นต้​้น ๕. บั​ัญญั​ัติ​ิอิ​ินทรี​ีย์​์ คื​ืออิ​ินทรี​ีย์​์ ๒๒ มี​ีอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตา เป็​็นต้​้น ๖. บั​ัญญั​ัติ​ิบุ​ุคคล แจกเป็​็นประเภทที่​่�มี​ีจำนวน ๑ ประเภทที่​่�มี​ีจำนวน ๒ จนถึ​ึง ประเภทที่​่�มี​ีจำนวน ๑๐ ความสำคั​ัญของเรื่​่�องอยู่​่�ที่​่�คำอธิ​ิบายบุ​ุคคลทุ​ุกประเภทโดยคุ​ุณธรรม ต่​่อไปนี้​้�จะ แสดงพอเป็​็นตั​ัวอย่​่าง ประเภทที่​่�มี​ีจำนวน ๑ ถึ​ึงจำนวน ๑๐ พอให้​้เป็​็นทั้​้�งบทตั้​้�งและคำอธิ​ิบาย ๑

มโนธาตุ​ุ นั​ับว่​่าเป็​็นวิ​ิญญาณธาตุ​ุด้​้วย

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๖ ธาตุ​ุกถา และ ปุ​ุคคลปั​ัญญั​ัตติ​ิ

1019

บุ​ุคคลที่​่�มี​ีจำนวน ๑ เช่​่น สมยวิ​ิ มุ​ุ ต โต ผู้​้�พ้​้ น โดยสมั​ั ย คื​ื อ พ้​้ น จากกิ​ิ เ ลสได้​้ เ ป็​็ น ครั้​้� ง คราว คำอธิ​ิ บ าย กล่​่ า วว่​่ า ไ ด้​้ แ ก่​่ ผู้​้�ถู​ู ก ต้​้ อ งวิ​ิ โ มกข์​์ ๘ ด้​้ ว ยนามกาย เห็​็ น ธรรมด้​้ ว ยปั​ั ญ ญา อาสวะ (กิ​ิ เ ลส ที่​่�ดองสั​ันดาน) บางส่​่วนสิ้​้�นไปเป็​็นครั้​้�งคราว อสมยวิ​ิมุตุ โต ผู้​้�พ้​้นไม่​่มีสมั ี ยั คื​ือพ้​้นจากกิ​ิเลสมิ​ิใช่​่เป็​็นคราว ๆ คำอธิ​ิบายกล่​่าวว่​่า ได้​้แก่​่ผู้​้�ถู​ูกต้​้องวิ​ิโมกข์​์ ๘ ด้​้วยนามกาย เห็​็นธรรมด้​้วยปั​ัญญา อาสวะสิ้​้�นไป มิ​ิใช่​่เป็​็นครั้​้�งคราว พระอริ​ิ ย บุ​ุ คคลทุ​ุก ประเภท ชื่​่�อว่​่า ผู้​้�พ้​้นโดยไม่​่มี​ีสมั​ั ยในวิ​ิ โมกข์​์อั​ั นเป็​็ นอริ​ิ ยะ (วิ​ิ โมกข์​์ ๘ มี​ีอะไรบ้​้าง โปรดดู​ูหน้​้า ๔๕๔) ปุ​ุถุ​ุชชโน ผู้​้�ที่​่�ยั​ังหนาไปด้​้วยกิ​ิเลส คำอธิ​ิบายกล่​่าวว่​่า ยั​ังละสั​ัญโญชน์​์ ๓ ไม่​่ได้​้ ทั้​้�งไม่​่ปฏิ​ิบั​ัติ​ิเพื่​่�อละธรรมเหล่​่านั้​้�น (สั​ัญโญชน์​์) ด้​้วย โ คตรภู​ู ผู้​้� ที่​่� อ ยู่​่�กึ่​่� ง กลางระหว่​่ า งพระอริ​ิ ย ะกั​ั บ บุ​ุ ถุ​ุ ช น คำอธิ​ิ บ ายกล่​่ า วว่​่ า ความก้​้าวลงแห่​่งอริ​ิยธรรม ย่​่อมมี​ีในลำดั​ับแห่​่ง (คื​ือถั​ัดจาก) ธรรมเหล่​่าใด ประกอบด้​้วยธรรม เหล่​่านั้​้�น (ประกอบด้​้วยธรรมที่​่�พอถั​ัดไปก็​็เป็​็นอริ​ิยธรรม) ภยู​ูปรโต ผู้​้�งดเว้​้นความชั่​่�วเพราะกลั​ัว ได้​้แก่​่พระเสขะ ๗ ประเภท (ผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ใน โสดาปั​ัตติ​ิมรรคจนถึ​ึงอรหั​ัตตมรรค) กั​ับบุ​ุถุ​ุชนผู้​้�มี​ีศี​ีล อภยู​ูปรโต ผู้​้�งดเว้​้นความชั่​่�วมิ​ิใช่​่เพราะกลั​ัว ได้​้แก่​่พระอรหั​ันต์​์ สมสี​ีสี​ี ผู้​้�มี​ีศี​ีรษะ คื​ือสุ​ุดยอดเสมอกั​ัน คื​ือความสิ้​้�นอาสวะ และความสิ้​้�นชี​ีวิ​ิต มี​ีพร้​้อมกั​ัน (สิ้​้�นชี​ีวิ​ิตพร้​้อมทั้​้�งสิ้​้�นกิ​ิเลส) ฯ ล ฯ เช่​่น (๑) โกธโน ผู้​้�โกรธ (๒) อุ​ุปนาหี​ี ผู้​้�ผู​ูกโกรธ (๑) ทุ​ุพพโจ ผู้​้�ว่​่ายาก (๒) ปาปมิ​ิตโต ผู้​้�คบคนชั่​่�วเป็​็นมิ​ิตร (๑) ติ​ิตโต ผู้​้�อิ่​่�มเอง (๒) ตั​ัปเปตา ผู้​้�ทำผู้​้�อื่​่�นให้​้อิ่​่�ม ฯ ล ฯ บุ​ุคคลที่​่�มี​ีจำนวน ๓ เช่​่น (๑) นิ​ิราโส ผู้​้�ไม่​่มี​ีความหวั​ัง (๒) อาสั​ังโส ผู้​้�หวั​ัง (๓) วิ​ิคตาโส ผู้​้�ปราศจากความหวั​ัง (อยู่​่�เหนื​ือความหวั​ัง เอาชนะความหวั​ังได้​้)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

บุ​ุคคลที่​่�มี​ีจำนวน ๒

1020

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(๑) ผู้​้�ทำให้​้บริ​ิบู​ูรณ์​์ในศี​ีล (๒) ผู้​้�ทำให้​้บริ​ิบู​ูรณ์​์ในสมาธิ​ิ (๓) ผู้​้�ทำให้​้บริ​ิบู​ูรณ์​์ในปั​ัญญา ฯ ล ฯ บุ​ุคคลที่​่�มี​ีจำนวน ๔ เช่​่น (๑) สาวั​ัชโช ผู้​้�มี​ีโทษ (๒) วั​ั ชชพหุ​ุ โล ผู้​้�มากไปด้​้ ว ยโทษ (๓) อั​ัปปสาวั​ั ชโช ผู้​้�มี​ีโทษน้​้อย (๔) อนวั​ัชโช ผู้​้�ไม่​่มี​ีโทษ ฯ ล ฯ บุ​ุคคลที่​่�มี​ีจำนวน ๕ เช่​่ น (๑) ผู้​้�ให้​้ แ ล้​้ วดู​ู ห มิ่​่� น (๒) ผู้​้�ดู​ู ห มิ่​่� น เพราะอยู่​่�ร่​่ ว มกั​ั น (๓) ผู้​้�มี​ี ห น้​้ า ถื​ื อ เอา (หู​ูเบา เชื่​่�อง่​่าย) (๔) ผู้​้�โลเล (๕) ผู้​้�โง่​่เขลา ฯ ล ฯ บุ​ุคคลที่​่�มี​ีจำนวน ๖ (๑) มี​ีบุ​ุคคลบางคนตรั​ัสรู้​้�สั​ัจจะด้​้วยตนเองในธรรมที่​่�ไม่​่เคยสดั​ับมาก่​่อน บรรลุ​ุ ความเป็​็นสั​ัพพัญ ั ญู​ู (ผู้​้�รู้​้�สิ่​่ง� ทั้​้ง� ปวง) ในธรรมที่ไ่� ด้​้ตรั​ัสรู้​้�นั้​้น� และบรรลุ​ุความเป็​็นผู้​้�เชี่​่ย� วชาญในธรรม อั​ันเป็​็นกำลั​ัง (ได้​้แก่​่พระสั​ัมมาสั​ัมพุ​ุทธเจ้​้า) (๒) มี​ีบุ​ุคคลบางคนตรั​ัสรู้​้�สั​ัจจะด้​้วยตนเองในธรรมที่​่�ไม่​่เคยสดั​ับมาก่​่อน ไม่​่บรรลุ​ุ ความเป็​็นสั​ัพพั​ัญญู​ูในธรรมที่​่�ได้​้ตรั​ัสรู้​้�นั้​้�น และไม่​่บรรลุ​ุความเป็​็นผู้​้�เชี่​่�ยวชาญในธรรมอั​ันเป็​็น กำลั​ัง (ได้​้แก่​่พระปั​ัจเจกพุ​ุทธเจ้​้า) (๓) มี​ีบุ​ุคคลบางคนไม่​่ตรั​ัสรู้​้�สั​ัจจะด้​้วยตนเองในธรรมที่​่�ไม่​่เคยสดั​ับมาก่​่อน เป็​็นผู้​้�ทำ ที่​่� สุ​ุ ด แห่​่ ง ทุ​ุ ก ข์​์ ไ ด้​้ ใ นปั​ัจจุ​ุบั​ั น และบรรลุ​ุ บ ารมี​ี ที่​่�ใ ห้​้ เ ป็​็ น พระสาวก (ได้​้ แ ก่​่ พร ะสาริ​ิบุ​ุ ต รและ พระโมคคั​ัลลานะผู้​้�เป็​็นอั​ัครสาวก) (๔) มี​ีบุ​ุคคลบางคนไม่​่ตรั​ัสรู้​้�สั​ัจจะด้​้วยตนเองในธรรมที่​่�ไม่​่เคยสดั​ับมาก่​่อน เป็​็นผู้​้�ทำ ที่​่�สุ​ุดแห่​่งทุ​ุกข์​์ได้​้ในปั​ัจจุ​ุบั​ัน และไม่​่บรรลุ​ุบารมี​ีที่​่�ให้​้เป็​็นพระสาวก (ได้​้แก่​่พระอรหั​ันต์​์ทั่​่�ว ๆ ไป) (๕) มี​ีบุ​ุคคลบางคนไม่​่ตรั​ัสรู้​้�สั​ัจจะด้​้วยตนเองในธรรมที่​่�ไม่​่เคยสดั​ับมาก่​่อน ไม่​่ทำ ที่​่�สุ​ุดแห่​่งทุ​ุกข์​์ในปั​ัจจุ​ุบั​ัน เป็​็นพระอนาคามี​ี ไม่​่มาสู่​่�ความเป็​็นเช่​่นนี้​้� (๖) มี​ีบุคคล ุ บางคนไม่​่ตรั​ัสรู้​้�สั​ัจจะด้​้วยตนเองในธรรมที่ไ่� ม่​่เคยสดั​ับมาก่​่อน ไม่​่ทำที่สุ่� ดุ แห่​่งทุ​ุกข์​์ในปั​ัจจุ​ุบั​ัน เป็​็นพระโสดาบั​ัน หรื​ือพระสกทาคามี​ี มาสู่​่�ความเป็​็นอย่​่างนี้​้�

1021

 ลที่​่�มี​ีจำนวน ๗ บุ​ุคค ได้​้แก่​่บุ​ุคคลเปรี​ียบด้​้วยน้​้ำ ๗ ประเภท เช่​่น จมลงไปคราวเดี​ียวก็​็จมหายไปเลย เป็​็นต้​้น ซึ่​่�งได้​้ย่​่อไว้​้แล้​้วในหน้​้า ๘๓๖ บุ​ุคคลที่​่�มี​ีจำนวน ๘ บุ​ุคคล ๘ ได้​้แก่​่ บุ​ุคคลที่​่�สมบู​ูรณ์​์ด้​้วยมรรค ๔ ประเภท บุ​ุคคลผู้​้�สมบู​ูรณ์​์ด้​้วยผล ๔ ประเภท บุ​ุคคลที่​่�มี​ีจำนวน ๙ (๑) พระสั​ัมมาสั​ัมพุ​ุทธเจ้​้า (ผู้​้�ตรั​ัสรู้​้�ได้​้เองและตั้​้�งศาสนา) (๒) พระปั​ัจเจกพุ​ุทธเจ้​้า (ผู้​้�ตรั​ัสรู้​้�ได้​้เอง แต่​่มิ​ิได้​้ตั้​้�งศาสนา) (๓) อุ​ุภโตภาควิ​ิมุ​ุต (ผู้​้�พ้​้นโดยส่​่วนทั้​้�งสอง คื​ือทั้​้�งด้​้วยสมาธิ​ิและด้​้วยปั​ัญญา) (๔) ปั​ัญญาวิ​ิมุ​ุต (ผู้​้�พ้​้นด้​้วยปั​ัญญา) (๕) กายสั​ักขี​ี (ผู้​้�เห็​็นธรรมด้​้วยนามกาย สิ้​้�นอาสวะบางส่​่วน) (๖) ทิ​ิฏฐิ​ิปั​ัตตะ (ผู้​้�เห็​็นสั​ัจจธรรมด้​้วยปั​ัญญา สิ้​้�นอาสวะบางส่​่วน) (๗) สัทธ ั าวิ​ิมุ​ุต (ผู้​้�พ้​้นด้​้วยศรั​ัทธา สิ้​้�นอาสวะบางส่​่วน) (๘) ธั​ัมมานุ​ุสารี​ี (ผู้​้�แล่​่นไปตามธรรม คื​ือปฏิ​ิบั​ัติ​ิเพื่​่�อทำให้​้แจ้​้งโสดาปั​ัตติ​ิผล มี​ีปั​ัญญา ออกหน้​้า) (๙) สัทธ ั านุ​ุสารี​ี (ผู้​้�แล่​่นไปตามศรั​ัทธา คื​ือปฏิ​ิบั​ัติ​ิเพื่​่�อทำให้​้แจ้​้งโสดาปั​ัตติ​ิผล มี​ีศรั​ัทธา ออกหน้​้า) (หมายเหตุ​ุ : ในคำอธิ​ิบายซึ่​่�งเรี​ียกว่​่านิ​ิทเทส เมื่​่�ออธิ​ิบายบุ​ุคคลทั้​้�งเก้​้าประเภทนี้​้�จบ แล้​้วได้​้อธิ​ิบายเพิ่​่�มเติ​ิมอี​ีกว่​่า บุ​ุคคลผู้​้�ปฏิ​ิบั​ัติ​ิเพื่​่�อทำให้​้แจ้​้งโสดาปั​ัตติ​ิผล ชื่​่�อว่​่า สั​ัทธานุ​ุสารี​ี ผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ในผลชื่​่�อว่​่า สั​ัทธาวิ​ิมุ​ุติ​ิ อนึ่​่�ง คำอธิ​ิบายเกี่​่�ยวกั​ับพระอริ​ิยบุ​ุคคลตั้​้�งแต่​่ข้​้อ ๓ ถึ​ึงข้​้อ ๙ ได้​้กล่​่าวไว้​้ชั​ัดเจนกว่​่านี้​้�ในที่​่�อื่​่�น คื​ือในหน้​้า ๖๒๒) บุ​ุคคลที่​่�มี​ีจำนวน ๑๐ ได้​้ แ ก่​่ พร ะอริ​ิ ย บุ​ุ คคล ๕ ประเภทผู้​้�ถึ​ึ ง ความตกลงใจ (หมดความสงสั​ั ย ) ใน พระพุ​ุทธเจ้​้า ในชาติ​ินี้​้� และพระอริ​ิยบุ​ุคคลอี​ีก ๕ ประเภทผู้​้�ละโลกนี้​้�ไปแล้​้วจึ​ึงถึ​ึงความตกลงใจ (๕ ประเภทแรก ได้​้ แ ก่​่ พร ะโสดาบั​ั น ๓ ประเภท กั​ั บ พระสกทาคามี​ี และพระอรหั​ั น ต์​์ ๕ ประเภทหลั​ัง ได้​้แก่​่พระอนาคามี​ี ๕ ประเภท ผู้​้�ปริ​ินิ​ิพพานในชั้​้�นสุ​ุทธาวาส)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๖ ธาตุ​ุกถา และ ปุ​ุคคลปั​ัญญั​ัตติ​ิ

1022

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(หมายเหตุ​ุ : พระอริ​ิยบุ​ุคคลทั้​้�งสิ​ิบประเภทนี้​้� มี​ีกล่​่าวไว้​้แล้​้ว พร้​้อมด้​้วยคำอธิ​ิบาย ใน หน้​้า ๗๔๖ และ ๘๗๙) หมวดธรรมะว่​่าด้​้วยบุ​ุคคลตั้​้�งแต่​่ ๑ ถึ​ึง ๑๐ นี้​้� โดยเฉพาะตั้​้�งแต่​่จำนวน ๒ ถึ​ึง จำนวน ๑๐ มี​ีก ล่​่าวไว้​้แล้​้ วแทบทั้​้�ง สิ้​้�นในตอนที่​่� ย่​่อ ความในทุ​ุ ก นิ​ิ บ าต อั​ั ง คุ​ุ ต ตรนิ​ิ กาย ถึ​ึ ง ทสกนิ​ิบาต อั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกาย คื​ือประมวลธรรมหมวด ๒ ถึ​ึง หมวด ๑๐ ดู​ูหน้​้า ๔๙๑ - ๕๙๔ จึ​ึงแสดงไว้​้ในที่​่�นี้​้�ไม่​่พิ​ิสดาร) จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎกเล่​่ม ๓๖

เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ (พระไตรปิ​ิฎกเล่​่มนี้​้� อรรถกถาเล่​่าว่​่า พระผู้​้�มี​ีพระภาคทรงกล่​่าวถึ​ึงบทตั้​้�ง หรื​ือคำ เริ่​่�มต้​้นไว้​้เพี​ียงเล็​็กน้​้อย ต่​่อจากนั้​้�น พระโมคคลี​ีบุ​ุตร ติ​ิสสเถระ ได้​้เรี​ียบเรี​ียงขึ้​้�นจนจบใน สั​ังคายนาครั้​้�งที่​่� ๓ มี​ีข้​้อความอั​ันเป็​็นคำตอบคำถามตั้​้�งแต่​่ต้​้นจนจบ) คำถามคำตอบนั้​้�น มี​ีลั​ักษณะไปในทางไล่​่เลี​ียงลั​ัทธิ​ิต่​่าง ๆ นอกพระพุ​ุทธศาสนา และแม้​้ในพระพุ​ุทธศาสนาเองแต่​่ที่​่�แตกแยกออกไปจากเถรวาท หั​ัวข้​้อสำคั​ัญที่​่�เป็​็นหลั​ักในการ ถามตอบมี​ีอยู่​่�ด้​้วยกั​ัน ๒๑๙ เรื่​่�อง ในแต่​่ละเรื่​่�องมี​ีคำถามคำตอบมากมาย และอรรถกถาได้​้ อธิ​ิบายไว้​้ด้​้วยว่​่า หั​ัวข้​้อเรื่​่�องไหน เพื่​่�อจะแก้​้ความถื​ือผิ​ิดของลั​ัทธิ​ิอะไร เพื่​่�อความเข้​้าใจใน หั​ัวข้​้อเรื่​่�องให้​้เกี่​่�ยวโยงกั​ับลั​ัทธิ​ินิ​ิกายต่​่าง ๆ ที่​่�กถาวั​ัตถุ​ุ คั​ัดค้​้าน จึ​ึงควรทราบประวั​ัติ​ิแห่​่งเถรวาท (พระพุ​ุทธศาสนาแบบดั้​้�งเดิ​ิมที่​่�พระเถระผู้​้�ใหญ่​่ได้​้รวบรวมทำสั​ังคายนาแต่​่ครั้​้�งที่​่� ๑) กั​ับนิ​ิกาย อื่​่�น ๆ ที่​่�แตกแยกออกไปอี​ีก ๑๗ นิ​ิกาย รวมเป็​็น ๑๘ ทั้​้�งเถรวาท ภายใน ๒๐๐ ปี​ี หลั​ังจาก พุ​ุทธปริ​ินิ​ิพพาน ดั​ังต่​่อไปนี้​้� ประวั​ัติ​ินิ​ิกายต่​่าง ๆ ๑. ในร้​้อยปี​ีแรกภายหลั​ังพุ​ุทธปริ​ินิ​ิพพาน พระพุ​ุทธศาสนามี​ีแบบเดี​ียว คื​ือตามที่​่� พระเถระ มี​ี พระมหากั​ัสสป เป็​็นต้​้น ได้​้ประชุ​ุมกั​ันทำสั​ังคายนา คื​ือร้​้อยกรองรวบรวมคำสอน ของพระพุ​ุทธเจ้​้าเป็​็นหมวดเป็​็นหมู่​่� โดยมี​ีพระอานนท์​์ซึ่​่�งเป็​็นผู้​้�ทรงจำพุ​ุทธวจนะอย่​่างดี​ียิ่​่�ง เป็​็นผู้​้�ทบทวนพระธรรม พระอุ​ุบาลี​ีซึ่​่�งได้​้รั​ับยกย่​่องจากพระพุ​ุทธเจ้​้าว่​่าเป็​็นผู้​้�เลิ​ิศในทางทรงจำ พระวิ​ินัยั เป็​็นผู้​้�ทบทวนพระวิ​ินัยั แล้​้วสวดท่​่องจำกั​ันสื​ืบต่​่อมา โดยแบ่​่งสำนั​ักท่​่องจำเป็​็นสำนั​ัก ๆ ไป ช่​่วยกั​ันท่​่องจำต่​่างภาคต่​่างตอนสั่​่�งสอนศิ​ิษย์​์สื​ืบมา คำว่​่า เถรวาท ซึ่​่�งแปลว่​่า วาทะของ พระเถระ อั​ันเป็​็นชื่​่�อของนิ​ิกายดั้​้�งเดิ​ิม มาปรากฏเรี​ียกขานกั​ันเมื่​่�อมี​ีนิ​ิกายอื่​่�น ๆ แตกแยกออกไป แล้​้ว เพื่​่�อจะได้​้รู้​้�ว่​่าอย่​่างไหนเป็​็นพระพุ​ุทธศาสนาแบบไหน ๒. เมื่​่�อพ้​้น ๑๐๐ ปี​ีภายหลั​ังพุ​ุทธปริ​ินิ​ิพพานมาแล้​้ว พวกภิ​ิกษุ​ุวั​ัชชี​ีบุ​ุตร (ลู​ูกหลาน ชาวแคว้​้นวั​ัชชี​ี) ประมาณ ๑๐,๐๐๐ รู​ูป ถื​ือวิ​ินั​ัยย่​่อหย่​่อนจากที่​่�บั​ัญญั​ัติ​ิไว้​้ รวม ๑๐ ประการ พระเถระที่​่�เห็​็นแก่​่พระธรรมวิ​ินั​ัย จึ​ึงประชุ​ุมกั​ันทำสั​ังคายนาครั้​้�งที่​่� ๒ ชำระเรื่​่�องที่​่�ถื​ือผิ​ิดนี้​้� ประกาศมิ​ิให้​้ประพฤติ​ิต่​่อไป ภิ​ิกษุ​ุพวกวั​ัชชี​ีบุ​ุตรจึ​ึงแยกไปตั้​้�งนิ​ิกายใหม่​่ ชื่​่�อมหาสั​ังฆิ​ิกะ แปลว่​่า ”พวกมาก„

1024

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๓. ต่​่อมามี​ีนิ​ิกายแยกออกมาจากมหาสั​ังฆิ​ิกะอี​ีก ๒ คื​ือ (๑) โคกุ​ุลิ​ิกะ (๒) เอกพโยหาริ​ิกะ ๔. ต่​่อมามี​ีนิ​ิกายแยกออกมาจากนิ​ิกายโคกุ​ุลิ​ิกะอี​ีก ๒ คื​ือ (๑) ปั​ัณณั​ัตติ​ิวาทะ (๒) พหุ​ุลิ​ิยะ (หรื​ือพหุ​ุสสุ​ุติ​ิกะ) ๕. ต่​่อมามี​ีอี​ีกนิ​ิกายหนึ่​่�งชื่​่�อเจติ​ิยวาทะ แตกแยกออกมาจากนิ​ิกายพหุ​ุลิ​ิยะ (หรื​ือ พหุ​ุสสุ​ุติ​ิกะ) นั้​้�น ภายในพุ​ุทธศั​ักราช ๒๐๐ ปี​ี นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะแยกออกไป เป็​็น ๕ นิ​ิกาย รวมเป็​็น ๖ ทั้​้�งมหาสั​ังฆิ​ิกะเอง ๖. เฉพาะเถรวาทก็​็มี​ีนิ​ิกายแตกแยกออกไป คื​ือในชั้​้�นแรกแยกออกไป ๒ นิ​ิกาย คื​ือ (๑) มหิ​ิสาสกะ (๒) วั​ัชชี​ีปุ​ุตตกะ ๗. ต่​่อมามี​ีนิ​ิกายแตกแยกออกไปจากนิ​ิกายวั​ัชชี​ีปุ​ุตตกะอี​ีก ๔ คื​ือ (๑) ธั​ัมมุ​ุตตริ​ิยะ (๒) ภั​ัทรยานิ​ิกะ (๓) ฉั​ันนาคาริ​ิกะ (๔) สมิ​ิติ​ิยะ ๘. มี​ีนิ​ิกายแตกแยกออกไปจากนิ​ิกายมหิ​ิสาสกะอี​ีก ๒ คื​ือ (๑) สั​ัพพั​ัตถิ​ิกวาทะ (๒) ธั​ัมมคุ​ุตติ​ิกะ ๙. มี​ีนิ​ิกายแตกแยกออกไปจากนิ​ิกายสั​ัพพั​ัตถิ​ิกวาทะ คื​ือนิ​ิกายกั​ัสสปิ​ิกะ ๑๐. ต่​่อมานิ​ิกายกั​ัสสปิ​ิกะมี​ีนิ​ิกายแยกออกไป ชื่​่�อสั​ังกั​ันติ​ิกะ ๑๑. ต่​่อมานิ​ิกายสั​ังกั​ันติ​ิกะมี​ีนิ​ิกายแยกออกไป ชื่​่�อสุ​ุตตวาทะ เป็​็น อั​ันว่​่า เถรวาทมี​ีนิ​ิก ายย่​่อยแยกออกไป ๑๑ นิ​ิ กาย รวม ๑๒ ทั้​้� ง เถรวาทเอง มหาสั​ังฆิ​ิกะซึ่​่�งแตกไปจากเถรวาทเป็​็นครั้​้�งแรก มี​ีนิ​ิกายย่​่อยแยกออกไป ๕ นิ​ิกาย รวมเป็​็น ๖ ทั้​้�งมหาสั​ังฆิ​ิกะเอง รวมทั้​้�งสิ้​้�นจึ​ึงเป็​็น ๑๘ นิ​ิกาย คื​ือ เถรวาท ฝ่​่ายหนึ่​่�ง กั​ับนิ​ิกายอื่​่�น ๆ อี​ีก ๑๗ นิ​ิกาย ซึ่​่�งเรี​ียกว่​่า อาจริ​ิยวาท อี​ีกฝ่​่ายหนึ่​่�ง

แผนผั​ัง แสดงนิ​ิกายในพระพุ​ุทธศาสนายุ​ุคต้​้น เถรวาท

มหาสั​ังฆิ​ิกะ

(แยกออกมาในสมั​ัยถั​ัดจาก ๑๐๐ ปี​ีแรก)

โคกุ​ุลิ​ิกะ ปั​ัณณั​ัตติ​ิวาท

มหิ​ิสาสกะ

(แยกออกมาในสมั​ัยหลั​ัง)

วั​ัชชี​ีปุ​ุตตกะ

(แยกออกมาในสมั​ัยหลั​ัง)

เอกพโยหาริ​ิกะ สั​ัพพั​ัตถิ​ิกวาทะ ธั​ัมมคุ​ุตติ​ิกะ

ธั​ัมมุ​ุตตริ​ิยะ ภั​ัทรยานิ​ิกะ

พหุ​ุลิ​ิยะ (พหุ​ุสสุ​ุติ​ิกะ)

กั​ัสสปิ​ิกะ

ฉั​ันนาคาริ​ิกะ

เจติ​ิยวาทะ

สั​ังกั​ันติ​ิกะ

สมิ​ิติ​ิยะ

หมายเหตุ​ุ : (มี​ีข้​้อพึ​ึงสั​ังเกตว่​่า นิ​ิกายต่​่าง ๆ รวมทั้​้�ง ๑๘ นิ​ิกาย ที่​่�กล่​่าวมานี้​้� ตกมาถึ​ึงสมั​ัยปั​ัจจุ​ุบั​ันคงมี​ีเหลื​ือแต่​่เพี​ียง นิ​ิกายเดี​ียว คื​ือเถรวาท ส่​่วนนิ​ิกายอื่​่�น ๆ เสื่​่�อมไปทั้​้�งหมด แม้​้นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ ซึ่​่�งเป็​็นนิ​ิกายใหญ่​่ก็​็ไม่​่มี​ีเหลื​ืออยู่​่�แล้​้ว แต่​่ก็​็อาจกล่​่าวได้​้ว่​่า นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ ได้​้แปรรู​ูปเป็​็นมหายานไปในที่​่�สุ​ุด แต่​่ก็​็ไม่​่มี​ีชื่​่�อเดิ​ิมเหลื​ืออยู่​่�)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

สุ​ุตตวาทะ

1026

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

หั​ัวข้​้อเรื่​่�อง ๒๑๙ เป็​็นของนิ​ิกายไหน ก่​่อนที่​่�จะระบุ​ุว่​่า ในหั​ัวข้​้อเรื่​่�องที่​่�กล่​่าวไว้​้รวม ๒๑๙ หั​ัวข้​้อนั้​้�น ข้​้อไหนเนื่​่�องมาจาก ความเห็​็นผิ​ิดของนิ​ิกายไหน จะรวบรวมกล่​่าวสรู​ูปอี​ีกครั้​้�งหนึ่​่�งเมื่​่�อกล่​่าวถึ​ึงรายละเอี​ียดของ แต่​่ละหั​ัวข้​้อจบแล้​้ว ในชั้​้�นนี้​้�จึ​ึงเพี​ียงขอชี้​้�แจงให้​้ทราบว่​่า คั​ัมภี​ีร์​์กถาวั​ัตถุ​ุ แต่​่งขึ้​้�นเพื่​่�อแก้​้ความ เข้​้าใจผิ​ิด หรื​ือความคิ​ิดเห็​็นที่​่�แตกแยกออกไปจากเถรวาท คื​ือพระพุ​ุทธศาสนาแบบที่​่�ไทย นั​ับถื​ือกั​ันอยู่​่�ในปั​ัจจุ​ุบั​ัน อั​ันแสดงว่​่าผู้​้�เรี​ียบเรี​ียงคื​ือพระโมคคลี​ีบุ​ุตร ติ​ิสสเถระ จะต้​้องศึ​ึกษา ลั​ัทธิ​ิอื่​่�นจนเข้​้าใจอย่​่างถี่​่�ถ้​้วน แล้​้วยื​ืนหลั​ักของฝ่​่ายเถรวาทไว้​้ โดยชี้​้�แจงโต้​้แย้​้งอย่​่างดี​ีที่​่�สุ​ุด รายละเอี​ียดกถาวั​ัตถุ​ุ ๒๑๙ ข้​้อ ๑. เรื่​่�องบุ​ุคคล (ปุ​ุคคลกถา) ถาม : เราย่​่อมได้​้ ”บุ​ุคคล„ โดยอรรถอั​ันประจั​ักษ์​์ (สั​ัจฉิ​ิกั​ัตถะ) และอรรถอย่​่างยิ่​่�ง (ปรมั​ัตถะ) หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ (โปรดทราบว่​่า เป็​็นคำตอบของผู้​้�เห็​็นผิ​ิด) ถาม : เราย่​่อมได้​้อรรถอั​ันประจั​ักษ์​์ และอรรถอย่​่างยิ่​่�งจากหลั​ักการที่​่�ว่​่า ”เราย่​่อม ได้​้บุ​ุคคลโดยอรรถอั​ันประจั​ักษ์​์ และอรรถอย่​่างยิ่​่�ง„ หรื​ือ ตอบ : อย่​่าพู​ูดอย่​่างนั้​้�น ถาม : ท่​่านจงรู้​้�ความผิ​ิดเถิ​ิด ถ้​้าเราย่​่อมได้​้บุ​ุคคลโดยอรรถอั​ันประจั​ักษ์​์ และอรรถ อย่​่างยิ่​่�ง ก็​็ควรกล่​่าวได้​้ว่​่า เราย่​่อมได้​้อรรถอั​ันประจั​ักษ์​์ และอรรถอย่​่างยิ่​่�งจาก หลั​ักการนั้​้�นได้​้ เนื่​่อ� งจากท่​่านรั​ับหลั​ักการเฉพาะข้​้อแรก ปฏิ​ิเสธ หลั​ักการข้​้อหลั​ัง คำกล่​่าวของท่​่านจึ​ึงผิ​ิด ถ้​้าไม่​่รั​ับหลั​ักการข้​้อแรกก็​็ต้​้องไม่​่รั​ับหลั​ักการข้​้อหลั​ัง ด้​้วย ถ้​้ารั​ับหลั​ักการข้​้อแรกก็​็ต้​้องรั​ับหลั​ักการข้​้อหลั​ังด้​้วย เมื่​่�อรั​ับหลั​ักการ ข้​้อแรก แต่​่ไม่​่รั​ับหลั​ักการข้​้อหลั​ัง คำกล่​่าวของท่​่านจึ​ึงผิ​ิด (หมายเหตุ​ุ : หั​ัวข้​้อเรื่​่�องบุ​ุคคลนี้​้� ยั​ังแจกเป็​็นคำถามคำตอบยอกย้​้อนต่​่าง ๆ อี​ีก นั​ับจำนวนร้​้อย แต่​่ที่​่�ตั้​้�งไว้​้ข้​้างต้​้นนี้​้� เป็​็นเพี​ียงตั​ัวอย่​่างที่​่�เป็​็นหลั​ัก เรี​ียกว่​่า ”อนุ​ุโลมปั​ัญจกะ„ คื​ือคำถามคำตอบตามลำดั​ับรวม ๕ ข้​้อ คำถามคำตอบนี้​้�ใช้​้สำหรั​ับไล่​่เลี​ียงเอากั​ับพวกที่​่�ยึ​ึดถื​ือใน เรื่​่�อง ”บุ​ุคคล„ ได้​้แก่​่ นิ​ิกายวั​ัชชี​ีปุ​ุตตกะ นิ​ิกายสมิ​ิติ​ิยะ และเดี​ียรถี​ีย์​์อื่​่�น ๆ นอกศาสนา หลั​ักการ สำคั​ัญมี​ีอยู่​่�ว่​่า พระพุ​ุทธเจ้​้าทรงเทศนาสอน ๒ อย่​่าง คื​ือสอนตามสมมติ​ิ คื​ือตามที่​่�โลกนั​ัดหมาย กั​ันเรี​ียกร้​้อง กั​ับสอนตามปรมั​ัตถ์​์ คื​ือสอนตามความจริ​ิงอย่​่างยิ่​่�ง เพื่​่�อให้​้เห็​็นแก่​่นแท้​้ของสิ่​่�ง ทั้​้�งหลายว่​่า มี​ีจริ​ิงแค่​่ไหน ขอยกตั​ัวอย่​่างในเรื่​่�องบุ​ุคคล ถ้​้ากล่​่าวตามความจริ​ิงโดยสมมติ​ิก็​็มี​ีอยู่​่�

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1027

เวลาสอนเพื่​่�อให้​้คนทั่​่�วไปรู้​้�และเข้​้าใจ ก็​็ต้​้องใช้​้สำนวนสมมติ​ิในทางโลก เรี​ียกว่​่าสั​ัตว์​์ บุ​ุคคล ตั​ัวตน เราเขา แต่​่เมื่​่�อสอนให้​้รู้​้�ซึ้​้�งถึ​ึงสภาพความจริ​ิง เพื่​่�อจะได้​้ไม่​่ติ​ิดไม่​่ยึ​ึดถื​ือในเรื่​่�องสั​ัตว์​์ บุ​ุคคล ตั​ัวตน เราเขา ก็​็สอนความจริ​ิงโดยปรมั​ัตถ์​์ คื​ือสอนให้​้เห็​็นว่​่าสั​ัตว์​์ บุ​ุคคล ตั​ัวตน เป็​็นเพี​ียงสิ่​่�งสมมติ​ิตามโวหารโลก ประกอบขึ้​้�นจากส่​่วนย่​่อยต่​่าง ๆ ไม่​่ควรยึ​ึดถื​ือเป็​็นจริ​ิง เป็​็นจั​ัง การสอนความจริ​ิงโดยสมมติ​ิและโดยปรมั​ัตถ์​์ไม่​่ขั​ัดกั​ัน เหมื​ือนหนึ่​่�งการชี้​้�ให้​้ดู​ูภาพถ่​่าย ว่​่าผู้​้�นั้​้�น ผู้​้�นี้​้�เป็​็นความจริ​ิงขั้​้�นสมมติ​ิ และการชี้​้�ให้​้รู้​้�ความจริ​ิงอี​ีกขั้​้�นหนึ่​่�งว่​่า เป็​็นเพี​ียงกระดาษ และกระดาษก็​็เป็​็นส่​่วนผสมของสิ่​่�งต่​่าง ๆ แต่​่มี​ีเจ้​้าลั​ัทธิ​ิบางพวกตามที่​่�กล่​่าวไว้​้ ถื​ือว่​่าบุ​ุคคลมี​ีอยู่​่�จริ​ิง โดยความจริ​ิงขั้​้�นปรมั​ัตถ์​์ ซึ่​่�งผิ​ิดไปจากหลั​ักทางพระพุ​ุทธศาสนา จึ​ึงต้​้องย้​้อนถามว่​่า ถ้​้าอย่​่างนั้​้�นความจริ​ิงขั้​้�นปรมั​ัตถ์​์ ก็​็อาจหาได้​้จาก ”บุ​ุคคล” ใช่​่หรื​ือไม่​่ ซึ่​่�งฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดต้​้องยอมรั​ับว่​่าไม่​่ใช่​่)

๓. เรื่​่�องพรหมจรรย์​์ (พรหมจริ​ิยกถา) ถาม : การอยู่​่�ประพฤติ​ิพรหมจรรย์​์ในเทพทั้​้�งหลายไม่​่มี​ีใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ (โปรดทราบว่​่า คำว่​่า พรหมจรรย์​์ มี​ีอยู่​่� ๒ อย่​่าง คื​ืออย่​่างหนึ่​่�ง ได้​้แก่​่ การปฏิ​ิบั​ัติ​ิตามมรรคาหรื​ือข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิที่​่�เรี​ียกว่​่ามั​ัคคภาวนา อี​ีกอย่​่างหนึ่​่�ง ได้​้แก่​่ การบวช การบวชของเทพไม่​่มี​ี แต่​่การเจริ​ิญมรรคมี​ีอยู่​่� การตอบว่​่า ใช่​่ จึ​ึงนั​ับ ว่​่าผิ​ิดครึ่​่�งถู​ูกครึ่​่�ง) (ต่​่อจากนั้​้�นเป็​็นการถามให้​้จำนนต่​่อหลั​ักการที่​่�ว่​่า เทพที่​่�ประพฤติ​ิในทางดี​ีงามมี​ีอยู่​่� อั​ันชื่​่�อได้​้ว่​่าบำเพ็​็ญมั​ัคคภาวนา จึ​ึงไม่​่ควรปฏิ​ิเสธว่​่า ไม่​่มี​ีการอยู่​่�ประพฤติ​ิพรหมจรรย์​์ในรู​ูป ของมั​ัคคภาวนาในหมู่​่�เทพ ความเห็​็นผิ​ิดนี้​้�เป็​็นของนิ​ิกายสมิ​ิติ​ิยะ)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๒. เรื่​่�องความเสื่​่�อม (ปริ​ิหานิ​ิกถา) ถาม : พระอรหั​ันต์​์ย่​่อมเสื่​่�อมจากความเป็​็นพระอรหั​ันต์​์ได้​้ใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ (โปรดทราบว่​่าเป็​็นคำตอบของผู้​้�เห็​็นผิ​ิด) ถาม : พระอรหั​ันต์​์ย่​่อมเสื่​่�อมจากความเป็​็นพระอรหั​ันต์​์ในที่​่�ทั้​้�งปวงใช่​่ไหม ตอบ : อย่​่าพู​ูดอย่​่างนั้​้�น (ต่​่อจากนั้​้�นได้​้มี​ีคำถามคำตอบปลี​ีกย่​่อยจากหลั​ักใหญ่​่นี้​้�นั​ับจำนวนร้​้อย และในที่​่�สุ​ุด เป็​็นการอ้​้างหลั​ักถามให้​้จำนนต่​่อหลั​ักการที่​่�ว่​่า พระอรหั​ันต์​์ไม่​่เสื่​่�อมจากความเป็​็นพระอรหั​ันต์​์ ความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้เ� ป็​็นของ นิกิ ายสมิ​ิติยิ ะ วัชั ชี​ีปุตุ ตกะ สัพพั ั ตั ถิ​ิกวาทะ และมหาสั​ังฆิ​ิกะบางพวก)

1028

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๔. เรื่​่�องบางส่​่วน (โอธิ​ิโสกถา) ถาม : พระอริ​ิยบุ​ุคคลย่​่อมละกิ​ิเลสได้​้บางส่​่วนใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ (ผู้​้�ตอบหมายความว่​่ า กิ​ิ เ ลสแต่​่ ล ะชนิ​ิ ด ที่​่� ล ะได้​้ ไม่​่ ใ ช่​่ ล ะได้​้ ทั้​้� ง หมด หากละได้​้เพี​ียงบางส่​่วนเหลื​ืออยู่​่�บางส่​่วน) (ต่​่อจากนั้​้�นเป็​็นการถามให้​้จำนนต่​่อหลั​ักการที่​่�ว่​่า ถ้​้าละอั​ันไหนได้​้ก็​็ละได้​้เด็​็ดขาดใน เรื่​่�องนั้​้�น โดยยกพระพุ​ุทธภาษิ​ิตมาอ้​้าง ให้​้ผู้​้�ตอบยอมจำนนว่​่า พระอริ​ิยสาวกที่​่�เห็​็นธรรมย่​่อม ละสั​ักกายทิ​ิฏฐิ​ิ วิ​ิจิ​ิกิ​ิจฉา และสี​ีลั​ัพพตปรามาส๑ ได้​้ ไม่​่ใช่​่ละสั​ักกายทิ​ิฏฐิ​ิได้​้เพี​ียงนิ​ิดหน่​่อย และวิ​ิจิ​ิกิ​ิจฉา สี​ีลั​ัพพตปรามาสอี​ีกอย่​่างละนิ​ิดหน่​่อย มติ​ิที่​่�เห็​็นผิ​ิดเรื่​่�องละได้​้เพี​ียงบางส่​่วนนี้​้�เป็​็น ของนิ​ิกายสมิ​ิติ​ิยะ) ๕. เรื่​่�องละกิ​ิเลส (ชหติ​ิกถา)๒ ถาม : บุ​ุถุ​ุชนย่​่อมละกามราคะ(ความกำหนั​ัดในกาม) และพยาบาท (ความปองร้​้าย) ได้​้ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ (เป็​็ น การตอบด้​้ ว ยความเห็​็ น ผิ​ิ ด เพราะบุ​ุ ถุ​ุ ช นที่​่� ไ ด้​้ ฌ าน แม้​้ จ ะไม่​่ มี​ี กามราคะและพยาบาทแต่​่ก็​็อาจกลั​ับมี​ีได้​้อี​ีกเมื่​่�อเสื่​่�อมจากฌาน) (ต่​่อจากนั้​้�นได้​้มี​ีการถามตอบอี​ีกมากมาย โดยยกพระพุ​ุทธภาษิ​ิตมาตั้​้�ง ให้​้ฝ่​่ายตอบ ซึ่​่�งสมมติ​ิว่​่าเป็​็นผู้​้�เห็​็นผิ​ิดต้​้องยอมจำนนต่​่อเหตุ​ุผลว่​่า บุ​ุถุ​ุชนละกามราคะและพยาบาทไม่​่ได้​้) ๖. เรื่​่�องทุ​ุกอย่​่างมี​ี (สั​ัพพมั​ัตถิ​ิกถา) ถาม : ทุ​ุกอย่​่างมี​ีอยู่​่�ใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ (พึ​ึงทราบว่​่าเป็​็นคำตอบของฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด) ถาม : ทุ​ุกอย่​่างมี​ีในที่​่�ทั้​้�งปวงใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ถาม : ทุ​ุกอย่​่างมี​ีในกาลทั้​้�งปวงใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ถาม : ทุ​ุกอย่​่างมี​ีโดยประการทั้​้�งปวงใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ๑ ดู​ูคำอธิ​ิบายในหน้​้า ๗๔๕ วรรคที่​่� ๔ ๒

อรรถกถาเรี​ียกว่​่า ปชหติ​ิกถา

1029

ถาม : ทุ​ุกอย่​่างมี​ีในสิ่​่�งทั้​้�งปวงใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ถาม : ความเห็​็ น ที่​่� ว่​่ า ความเห็​็ น สิ่​่� ง ทั้​้� ง ปวงมี​ี เป็​็ น ความเห็​็ น ผิ​ิ ด ดั​ั ง นี้​้� จั​ั ด ว่​่ า เป็​็ น ความเห็​็นชอบก็​็มี​ีใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ถาม : อดี​ีตมี​ีอยู่​่�ใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ ถาม : อดี​ีต ดั​ับแล้​้ว พ้น้ ไปแล้​้ว แปรไปแล้​้ว มิไิ ด้​้ตั้​้ง� อยู่​่�แล้​้ว ตั้​้ง� อยู่​่�ไม่​่ได้​้แล้​้ว มิใิ ช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า อดี​ีตมี​ีอยู่​่� (หมายเหตุ​ุ ความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ทุ​ุกสิ่​่�งมี​ีอยู่​่�นี้​้�เป็​็นของ นิ​ิกายสั​ัพพั​ัตถิ​ิกวาทะ โดยตรง ในที่​่�นี้​้�ได้​้แสดงให้​้เห็​็นการถามต้​้อน เพื่​่�อให้​้จนแก่​่เหตุ​ุผลเพี​ียงเล็​็กน้​้อย แต่​่ก็​็ชั​ัดเจนพอจะแสดง ว่​่า ได้​้มี​ีการใช้​้เหตุ​ุผลหั​ักล้​้างกั​ันอย่​่างไรบ้​้าง การโต้​้ตอบยั​ังมี​ีอี​ีกมากนั​ักนั​ับด้​้วยจำนวนร้​้อย ๆ ได้​้แสดงไว้​้ในที่​่�นี้​้�เพี​ียงสั​ังเขป) ๗. เรื่​่�องขั​ันธ์​์ที่​่�เป็​็นอดี​ีต เป็​็นต้​้น (อดี​ีตขั​ันธาติ​ิกถา)๑ ถาม : ขั​ันธ์​์ทั้​้�งหลายเป็​็นอดี​ีตได้​้ไหม ตอบ : ได้​้ ถาม : อายตนะ ธาตุ​ุ เป็​็นอดี​ีตได้​้ไหม ตอบ : ได้​้ ถาม : อดี​ีตมี​ีอยู่​่�ใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ต่​่อจากนั้​้�นเป็​็นการถามตอบต่​่อไปอี​ีกมากมายจนกว่​่าจะจบภายในหั​ัวข้​้อนี้​้� มี​ีข้​้อที่​่� พึ​ึงสั​ังเกตุ​ุเป็​็นพิ​ิเศษก็​็คื​ือ ที่​่�แล้​้ว ๆ มา ฝ่​่ายเห็​็นถู​ูกเป็​็นฝ่​่ายตั้​้�งคำถามรุ​ุกฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด แต่​่คราวนี้​้� เมื่​่�อถึ​ึงข้​้อที่​่� ๗ อั​ันมี​ีประเด็​็นต่​่อเนื่​่�องมาจากข้​้อที่​่� ๖ ฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดกลั​ับเป็​็นฝ่​่ายถามรุ​ุกฝ่​่ายเห็​็นถู​ูก คื​ือฝ่​่ายเห็​็นถู​ูกถื​ือว่​่า ขั​ันธ์​์ อายตะ ธาตุ​ุ เป็​็นได้​้ทั้​้�งอดี​ีต อนาคต ปั​ัจจุ​ุบั​ัน แต่​่จะใช้​้คำว่​่า ”อตฺ​ฺถิ​ิ„ ที่​่�แปลว่​่า ”มี​ีอยู่​่�„ ได้​้ เฉพาะปั​ัจจุ​ุบั​ันเท่​่านั้​้�น ข้​้อนี้​้�ก็​็เป็​็นความจริ​ิงเพราะที่​่�เป็​็นอดี​ีตก็​็ ”มี​ีแล้​้ว„ ๑

อรรถกถาเรี​ียกชื่​่�อว่​่า อดี​ีตขั​ันธาติ​ิอาทิ​ิกถา

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1030

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

หรื​ือที่​่�เป็​็นอนาคตก็​็ ”จั​ักมี​ี„ แต่​่ฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดซึ่​่�งเป็​็นผู้​้�ซั​ักพยายามต้​้อนให้​้อดี​ีตกั​ับอนาคต ”มี​ีอยู่​่�„ ให้​้ได้​้ ด้​้วยอ้​้างพระพุ​ุทธพจน์​์ต่​่าง ๆ แต่​่พระพุ​ุทธพจน์​์นั้​้�น ๆ ที่​่�นำมาอ้​้าง ก็​็เพี​ียงแสดงว่​่า ขั​ันธ์​์ เป็​็นอดี​ีต อนาคต ปั​ัจจุ​ุบั​ันเท่​่านั้​้�น มิ​ิได้​้มี​ีตอนไหนที่​่�แสดงว่​่า ขั​ันธ์​์เป็​็นอดี​ีต อนาคต ”มี​ีอยู่​่�„ เลย) ๘. เรื่​่�องบางอย่​่างมี​ี (เอกั​ัจจมั​ัตถี​ีติ​ิกถา) ถาม : อดี​ีตมี​ีอยู่​่�ใช่​่ไหม ตอบ : บางอย่​่างมี​ี บางอย่​่างไม่​่มี​ี ถาม : หมายความว่​่า บางอย่​่างดั​ับ บางอย่​่างไม่​่ดั​ับ บางอย่​่างพ้​้นไป บางอย่​่างไม่​่ พ้​้นไป บางอย่​่างแปรไป บางอย่​่างไม่​่แปรไป บางอย่​่างมิ​ิได้​้ตั้​้�งอยู่​่� บางอย่​่าง ตั้​้�งอยู่​่� บางอย่​่างตั้​้�งอยู่​่�ไม่​่ได้​้ บางอย่​่างตั้​้�งอยู่​่�ได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นอกจากนั้​้�นยั​ังมี​ีคำถามคำตอบอี​ีกมากหลาย แต่​่คราวนี้​้�กลั​ับรู​ูปเก่​่า คื​ือฝ่​่ายถามเป็​็น ฝ่​่ายเห็​็นถู​ูก ฝ่​่ายตอบเป็​็นฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด ฝ่​่ายถามเป็​็นฝ่​่ายรุ​ุกให้​้ฝ่​่ายตอบจน ในข้​้อที่​่�ถื​ือผิ​ิดว่​่า อดี​ีตบางอย่​่างมี​ี บางอย่​่างไม่​่มี​ี ซึ่​่�งเป็​็นมติ​ิของนิ​ิกายกั​ัสสปิ​ิกะ คำถามคำตอบได้​้กล่​่าวถึ​ึง เรื่​่�องอนาคตกั​ับปั​ัจจุ​ุบั​ันด้​้วย) ๙. เรื่​่�องการตั้​้�งสติ​ิ (สติ​ิปั​ัฏฐานกถา) ถาม : ธรรมทั้​้�งปวงเป็​็นสติ​ิปั​ัฏฐาน (การตั้​้�งสติ​ิ) ใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ (พึ​ึงทราบว่​่าเป็​็นคำตอบของฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด) ถาม : หมายความว่​่า ธรรมทั้​้�งปวงเป็​็นสติ​ิ เป็​็นอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือสติ​ิ เป็​็นกำลั​ังคื​ือสติ​ิ เป็​็น ความระลึ​ึกชอบ เป็​็นองค์​์แห่​่งการตรั​ัสรู้​้�คือื สติ​ิ เป็​็นเอกายนมรรค (ทางเป็​็นที่ไ่� ป อั​ันเอก) เป็​็นธรรมให้​้ถึ​ึงความสิ้​้�นไปแห่​่งกิ​ิเลส เป็​็นธรรมให้​้ถึ​ึงความตรั​ัสรู้​้� เป็​็นธรรมให้​้ถึ​ึงความไม่​่สั่​่�งสมกิ​ิเลส เป็​็นธรรมไม่​่มี​ีอาสวะ ไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่ง สั​ัญโญชน์​์ ฯ ล ฯ ธรรมทั้​้�งปวงเป็​็นพุ​ุทธานุ​ุสสติ​ิ จนถึ​ึงอุ​ุปสมานุ​ุสสติ​ิ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ฝ่​่ายถามเป็​็นฝ่​่ายไล่​่เลี​ียงเอาแก่​่ฝ่​่ายตอบซึ่​่�งเป็​็นพวกเห็​็นผิ​ิด จั​ับประเด็​็นผิ​ิดในธรรม บางข้​้อ เลยเข้​้าใจผิ​ิดว่​่าธรรมทั้​้�งปวงเป็​็นสติ​ิปั​ัฏฐาน ความเห็​็นผิ​ิดนี้​้�เป็​็นของ นิ​ิกายอั​ันธกะ ซึ่​่ง� ภายหลั​ังแตกออกเป็​็น ๔ นิ​ิกายคื​ือ ปุ​ุพพเสลิ​ิยะ อปรเสลิ​ิยะ ราชคิ​ิริยิ ะ สิ​ิทธั​ัตถิ​ิกะ คำว่​่า ธรรม ทั้​้�งปวงเป็​็นสติ​ิปั​ัฏฐานนั้​้�น ว่​่าโดยเหตุ​ุผลทั่​่�วไปก็​็ใช้​้ไม่​่ได้​้แล้​้ว เพราะคำว่​่า ธรรมทั้​้�งปวง ย่​่อม หมายทั้​้�งกุ​ุศลธรรม อกุ​ุศลธรรม และอั​ัพยากตธรรม แต่​่สติ​ิปั​ัฏฐานเป็​็กุ​ุศลธรรม จึ​ึงไม่​่ควร กล่​่าวว่​่า ธรรมทั้​้�งปวงเป็​็นสติ​ิปั​ัฏฐาน)

1031

๑๐. เรื่​่�อง ”มี​ีอย่​่างนี้​้�„ เป็​็นต้​้น (เหวั​ัตถิ​ิกถา) ถาม : อดี​ีต อนาคต ปั​ัจจุ​ุบั​ัน มี​ีอยู่​่�ใช่​่ไหม๑ ตอบ : มี​ีอย่​่างนี้​้� ไม่​่มี​ีอย่​่างนี้​้� ถาม : อั​ันนั้​้�นแหละมี​ี อั​ันนั้​้�นแหละไม่​่มี​ี ใช่​่ไหม (ทั้​้�งสิ่​่�งที่​่�มี​ีและไม่​่มี​ี เป็​็นอั​ันเดี​ียวกั​ัน ใช่​่หรื​ือไม่​่) ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ เป็​็นฝ่​่ายมี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� คื​ือเห็​็นว่​่าธรรมทั้​้�งปวงชื่​่�อว่​่ามี​ีอยู่​่� โดย ฐานะเป็​็นรู​ูป เป็​็นต้​้น ชื่​่�อว่​่าไม่​่มี​ี คื​ือเมื่​่�อกล่​่าวถึ​ึงอดี​ีต ก็​็ไม่​่มี​ีอนาคตและปั​ัจจุ​ุบั​ัน เมื่​่�อกล่​่าวถึ​ึง ปั​ัจจุ​ุบั​ันและอนาคต ก็​็ไม่​่มี​ีอดี​ีต ฝ่​่ายถามเป็​็นฝ่​่ายซั​ักให้​้จำนนต่​่อเหตุ​ุผล โดยซั​ักตะล่​่อมว่​่า ทั้​้�งมี​ีและไม่​่มี​ี เป็​็นสิ่​่�งเดี​ียวกั​ัน มี​ีอรรถอั​ันเดี​ียวกั​ันหรื​ือ เมื่​่�อฝ่​่ายตอบ (คื​ือฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด) ปฏิ​ิเสธว่​่า ไม่​่ควรกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น จึ​ึงสั​ับทั​ับต่​่อไปว่​่า ถ้​้ามี​ีและไม่​่มี​ี มิ​ิได้​้หมายความอย่​่างเดี​ียวกั​ัน ท่​่านก็​็ ไม่​่ควรจะแสดงทิ​ิฏฐิ​ิอย่​่างนี้​้�) ๑๑. เรื่​่�องผู้​้�อื่​่�นนำเข้​้าไปให้​้ (ปรู​ูปหารกถา) ถาม : พระอรหั​ันต์​์มี​ีการปล่​่อยน้​้ำอสุ​ุจิ​ิหรื​ือ ตอบ : ใช่​่ (พึ​ึงทราบว่​่าเป็​็นคำตอบของฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด) ถาม : พระอรหั​ันต์​์มี​ีกามราคะ มี​ีกามฉั​ันทนี​ีวรณ์​์หรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ถาม : พระอรหั​ันต์​์ไม่​่มี​ีกามราคะ ไม่​่มี​ีกามฉั​ันทนี​ีวรณ์​์ใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้ า พระอรหั​ั น ต์​์ ไ ม่​่ มี​ี ก ามราคะ ไม่​่ มี​ี ก ามฉั​ั น ทนี​ี วรณ์​์ ท่​่ า นก็​็ ไ ม่​่ พึ​ึ ง กล่​่ า วว่​่ า พระอรหั​ันต์​์มี​ีการปล่​่อยน้​้ำอสุ​ุจิ​ิ (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ กั​ับ อปรเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า พระอรหั​ันต์​์มี​ีการปล่​่อย น้​้ำอสุ​ุจิ​ิให้​้เคลื่​่�อน ฝ่​่ายซั​ักจึ​ึงซั​ักถามถึ​ึงกามราคะของพระอรหั​ันต์​์ ซึ่​่�งฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดยอมรั​ับว่​่า ไม่​่มี​ี แต่​่ได้​้บ่​่ายเบี่​่�ยงว่​่าท่​่านไม่​่ได้​้ทำเอง แต่​่เทวดาที่​่�เป็​็นพวกมารนำเข้​้าไปให้​้ทางขุ​ุมขน เพื่​่�อ จะดู​ูพระอรหั​ันต์​์สงสั​ัยเล่​่น ฝ่​่ายซั​ักจึ​ึงซั​ักอี​ีกมากหลายเพื่​่�อให้​้ฝ่​่ายตอบยอมจำนน เช่​่น ถามว่​่า จะมี​ีใครนำโสดาปั​ัตติ​ิผล สกทาคามิ​ิผล อนาคามิ​ิผล และอรหั​ัตตผลเข้​้าไปให้​้พระอรหั​ันต์​์ ได้​้หรื​ือไม่​่) ๑

ความจริ​ิ​ิ�งถามที​ีละข้​้อ แต่​่ในที่​่�นี้​้�เพื่​่�อให้​้ได้​้ความ จึ​ึงรวมทั้​้�งอดี​ีต อนาคต และปั​ัจจุ​ุบั​ันมาไว้​้ในคำถามเดี​ียวกั​ัน

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1032

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๑๒. เรื่​่�องความไม่​่รู้​้� (อั​ัญญาณกถา) ถาม : พระอรหั​ันต์​์มี​ีความไม่​่รู้​้� (อั​ัญญาณ) ใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ (พึ​ึงทราบว่​่าเป็​็นคำตอบของฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด) ถาม : พระอรหั​ันต์​์มี​ีอวิ​ิชชาใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ถาม : พระอรหั​ันต์​์ไม่​่มี​ีอวิ​ิชชาใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระอรหั​ันต์​์ไม่​่มีอี วิ​ิชชา ท่​่านไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า พระอรหั​ันต์​์มีอัี ญ ั ญาณ (ความไม่​่รู้​้�) (นิ​ิ ก ายปุ​ุ พพ เสลิ​ิ ย ะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ว่​่ า พระอรหั​ั น ต์​์ มี​ี อั​ั ญ ญาณคื​ื อ ความไม่​่ รู้​้� เพราะการที่​่�ไม่​่รู้​้�ชื่​่�อของคนทั้​้�งหลาย ก็​็นั​ับเป็​็นอั​ัญญาณอย่​่างหนึ่​่�ง ทางพระพุ​ุทธศาสนาไม่​่ถื​ือว่​่า การไม่​่รู้​้�จั​ักชื่​่�อของคน จะทำให้​้ดี​ีขึ้​้�นหรื​ือเลวลงอย่​่างไร เพราะไม่​่ใช่​่กิ​ิเลส จึ​ึงไม่​่จั​ัดเป็​็นอั​ัญญาณ หรื​ืออวิ​ิชชา อั​ัญญาณหรื​ืออวิ​ิชชาตามหลั​ักพระพุ​ุทธศาสนาหมายถึ​ึงไม่​่รู้​้�จั​ักทุ​ุกข์​์ เหตุ​ุให้​้ทุ​ุกข์​์เกิ​ิด ความดั​ับทุ​ุกข์​์ และข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิให้​้ถึ​ึงความดั​ับทุ​ุกข์​์ ถ้​้าไม่​่รู้​้�ความจริ​ิงทั้​้�งสี่​่�ประการนี้​้� ก็​็ไม่​่สามารถ พ้​้นไปจากทุ​ุกข์​์ได้​้ แต่​่ นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ ไม่​่เข้​้าใจอย่​่างนั้​้�น ฝ่​่ายซั​ักจึ​ึงไล่​่เลี​ียงดั่​่�งกล่​่าวแล้​้ว) ๑๓. เรื่​่�องความสงสั​ัย (กั​ังขากถา) ๑๔. เรื่​่�องการบอกของผู้​้�อื่​่�น (ปรวิ​ิตารณกถา) อี​ีก ๒ เรื่​่�องนี้​้� ก็​็มี​ีเค้​้าความทำนองเดี​ียวกั​ับข้​้อที่​่� ๑๒ คื​ือ นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ เข้​้าใจว่​่า พร ะอรหั​ั น ต์​์ ยั​ั ง มี​ี คว ามไม่​่ รู้​้� ยั​ั ง มี​ี คว ามสงสั​ั ย ยั​ั ง ต้​้ อ งอาศั​ั ย ผู้​้�อื่​่� น บอกเล่​่ า จึ​ึ ง มี​ี ก ารซั​ั ก ไซ้​้ ให้​้เห็​็นจริ​ิงว่​่า พระอรหั​ันต์​์ไม่​่มี​ีอวิ​ิชชา ไม่​่มี​ีความสงสั​ัยในพระพุ​ุทธ พระธรรม พระสงฆ์​์ ฯ ล ฯ ไม่​่ต้​้องมี​ีผู้​้�อื่​่�นบอกกล่​่าวในธรรมที่​่�ท่​่านรู้​้�แจ้​้งเห็​็นจริ​ิงทั้​้�งสามเรื่​่�อง คื​ือข้​้อที่​่� ๑๒ ถึ​ึง ๑๔ นี้​้� อรรถกถารวมเป็​็นเรื่​่�องเดี​ียวกั​ัน ๑๕. เรื่​่�องการเปล่​่งวาจา (วจี​ีเภทกถา) ถาม : ผู้​้�เข้​้าฌานที่​่� ๑ ในขณะแห่​่งโสดาปั​ัตติ​ิมรรค มี​ีการเปล่​่งวาจาใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ (พึ​ึงทราบว่​่าเป็​็นคำตอบของผู้​้�มี​ีความเห็​็นผิ​ิด) ถาม : ผู้​้�เข้​้าโลกิ​ิยสมาบั​ัติ​ิในที่​่�ทั้​้�งปวง ในกาลทั้​้�งปวง ทุ​ุกประเภท มี​ีการเปล่​่งวาจา ใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1033

(นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ เป็​็นต้​้น เข้​้าใจว่​่า ท่​่านผู้​้�เข้​้าฌานที่​่� ๑ ในขณะแห่​่งโสดาปั​ัตติ​ิมรรค มี​ีการเปล่​่งวาจาว่​่า ”ทุ​ุกข์​์„ คื​ือเห็​็นจริ​ิงในเรื่​่�องทุ​ุกข์​์ ถึ​ึงกั​ับเปล่​่งวาจาออกมา แต่​่ตามความ เป็​็นจริ​ิง ไม่​่มี​ีการเปล่​่งวาจาเช่​่นนั้​้�น)

๑๗. เรื่​่�องความตั้​้�งอยู่​่�แห่​่งจิ​ิต (จิ​ิตตฐิ​ิติ​ิกถา) ถาม : จิ​ิตดวงหนึ่​่�งย่​่อมตั้​้�งอยู่​่�ตลอดวั​ันใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ (พึ​ึงทราบว่​่าเป็​็นการตอบด้​้วยความเห็​็นผิ​ิด) ถาม : ครึ่​่�งวั​ันเป็​็นขณะเกิ​ิด อี​ีกครึ่​่�งวั​ันเป็​็นขณะดั​ับใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิกิ ายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิด เพราะเห็​็นจิ​ิตในสมาบั​ัติ​ิ กับั ภวั​ังคจิ​ิต เป็​็นไปต่​่อเนื่​่อ� งกั​ัน จึ​ึงเข้​้าใจว่​่าจิ​ิตดวงเดี​ียวกั​ันนั้​้�น ตั้​้�งอยู่​่�ยั่​่�งยื​ืน วั​ันหนึ่​่�ง สองวั​ัน หรื​ือตลอดเดื​ือนปี​ี ตลอดกั​ัปป์​์ ถึ​ึงแปดหมื่​่�นสี่​่�พั​ันกั​ัปป์​์ ฝ่​่ายซั​ักได้​้ซั​ักให้​้คำนึ​ึงถึ​ึงระยะดั​ับระยะเกิ​ิด และพระพุ​ุทธภาษิ​ิตที่​่�ว่​่า ในคื​ืนหนึ่​่�งวั​ันหนึ่​่�ง จิ​ิตเป็​็นอั​ันมากเกิ​ิดขึ้​้�นและดั​ับไป) ๑๘. เรื่​่�องถ่​่านไฟร้​้อน (กุ​ุกกุ​ุฬกถา) ถาม : สั​ังขารทั้​้�งปวง ไม่​่มี​ียกเว้​้น เป็​็นเหมื​ือนถ่​่านไฟร้​้อนใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ (พึ​ึงทราบว่​่าเป็​็นการตอบด้​้วยความเห็​็นผิ​ิด)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๑๖. เรื่​่�องการนำมาซึ่​่�งความรู้​้�ในทุ​ุกข์​์ (ทุ​ุกขาหารกถา) ถาม : การนำมาซึ่​่�งความรู้​้�ในทุ​ุกข์​์ เป็​็นองค์​์มรรค นั​ับเนื่​่�องในมรรคใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�ใดผู้​้�หนึ่​่�งกล่​่าววาจาว่​่า ”ทุ​ุกข์​์„ ผู้​้�นั้​้�นทุ​ุกผู้​้� ชื่​่�อว่​่าเจริ​ิญมรรคใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ถ้​้าตอบว่​่า ใช่​่ ก็​็จะซั​ักต่​่อไปอี​ีกว่​่า) ถาม : บุ​ุถุ​ุชน (คนที่​่�ยั​ังหนาไปด้​้วยกิ​ิเลส) ซึ่​่�งเป็​็นคนเขลาก็​็ดี​ี ผู้​้�ฆ่​่ามารดาบิ​ิดาก็​็ดี​ี ผู้​้�ฆ่​่าพระอรหั​ันต์​์ก็​็ดี​ี มี​ีทำร้​้ายพระพุ​ุทธเจ้​้าถึ​ึงยั​ังพระโลหิ​ิตให้​้ห้​้อก็​็ดี​ี ผู้​้�ทำสงฆ์​์ ให้​้แตกกั​ันก็​็ดี​ี กล่​่าววาจาว่​่า ”ทุ​ุกข์​์„ ดั​ังนี้​้�จะชื่​่�อว่​่าเจริ​ิญมรรคหรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ผู้​้�เปล่​่งวาจาว่​่า ”ทุ​ุกข์​์ ทุ​ุกข์​์„ ย่​่อมนำมาซึ่​่�ง ความรู้​้�ในทุ​ุกข์​์และการนำมาซึ่​่ง� ความรู้​้�ในทุ​ุกข์​์นั้​้น� เป็​็นองค์​์มรรค นั​ับเนื่​่อ� งในมรรค จึ​ึงมี​ีการซั​ักให้​้ เห็​็นว่​่า คนเลว ๆ ที่​่�เปล่​่งวาจาว่​่า ทุ​ุกข์​์ ทุ​ุกข์​์ได้​้)

1034

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ถาม : สุ​ุขเวทนา สุ​ุขทางกาย สุ​ุขทางจิ​ิต สุ​ุขอั​ันเป็​็นทิ​ิพย์​์ สุ​ุขอั​ันเป็​็นของมนุ​ุษย์​์ ฯ ล ฯ สุ​ุขอั​ันประกอบด้​้วยอาสวะ สุ​ุขอั​ันไม่​่ประกอบด้​้วยอาสวะ ฯ ล ฯ สุ​ุขอั​ันเกิ​ิดจาก ความสงบ สุ​ุขอั​ันเกิ​ิดจากการตรั​ัสรู้​้�มี​ีอยู่​่� มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : มี​ีอยู่​่� ถาม : ถ้า้ สุ​ุขเช่​่นนั้​้น� มี​ีอยู่​่� ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า สั​ังขารทั้​้�งปวง ไม่​่มียี กเว้​้น เป็​็นเหมื​ือน ถ่​่านไฟร้​้อน (นิ​ิกายโคกุ​ุลิ​ิกะ เป็​็นเจ้​้าของความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� มี​ีผู้​้�สั​ันนิ​ิษฐานว่​่า ชื่​่�อของนิ​ิกายนี้​้� มาจากคำว่​่า กุ​ุกกุ​ุฬะ คื​ือถื​ือว่​่าสั​ังขารมี​ีลั​ักษณะเหมื​ือนถ่​่านไฟร้​้อน ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักให้​้ยอมรั​ับว่​่า ความสุ​ุขต่​่าง ๆ ชนิ​ิด ยั​ังมี​ีอยู่​่� เหตุ​ุไฉนจึ​ึงกล่​่าวยื​ืนยั​ันแต่​่แง่​่เดี​ียวโดยไม่​่มี​ีข้​้อยกเว้​้น) ๑๙. เรื่​่�องการตรั​ัสรู้​้�โดยลำดั​ับ (อนุ​ุปุ​ุพพาภิ​ิสมยกถา) ถาม : การตรั​ัสรู้​้�โดยลำดั​ับ (ตรั​ัสรู้​้�ไปที​ีละเล็​็กที​ีละน้​้อย) มี​ีอยู่​่� ใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมเจริ​ิญโสดาปั​ัตติ​ิมรรคที​ีละเล็​็กที​ีละน้​้อย ใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมทำให้​้แจ้​้งโสดาปั​ัตติ​ิผลที​ีละเล็​็กที​ีละน้​้อย ใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (มี​ีการถามตอบไล่​่เลี​ียงไปจนถึ​ึงมรรคผลชั้​้�นสู​ูง ความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เป็​็นของ นิ​ิกาย อั​ันธกะ สั​ัพพั​ัตถิ​ิกวาทะ สมิ​ิติ​ิยะ ภั​ัทรยานิ​ิกะ เพราะเข้​้าใจผิ​ิดในพระพุ​ุทธภาษิ​ิตที่​่�ว่​่า ”ผู้​้�มี​ี ปั​ัญญาพึ​ึงชำระมลทิ​ินของตนไปที​ีละน้​้อย ที​ีละขณะ โดยลำดั​ับ เหมื​ือนช่​่างทองชำระมลทิ​ิน ของเงิ​ินฉะนั้​้�น„ โดยเข้​้าใจว่​่า ผู้​้�ปฏิ​ิบั​ัติ​ิเพื่​่�อทำให้​้เแจ้​้งโสดาปั​ัตติ​ิผล เมื่​่�อเห็​็นพระอริ​ิยสั​ัจจ์​์ข้​้อที่​่� ๑ ก็​็ละกิ​ิเลสได้​้บางส่​่วน เมื่​่�อเห็​็นข้​้อที่​่� ๒ จนถึ​ึงข้​้อที่​่� ๔ ก็​็ละได้​้อี​ีกบางส่​่วน เมื่​่�อบรรลุ​ุมรรคผล ครบ ๔ ชั้​้�น จึ​ึงละกิ​ิเลสได้​้ ๑๖ ส่​่วน (คื​ือใช้​้หลั​ักอริ​ิยสั​ัจจ์​์ ๔ เป็​็นตั​ัวคู​ูณมรรคผล ๔ ชั้​้�น) ซึ่​่�ง ขั​ัดกั​ับพระพุ​ุทธภาษิ​ิต๑ ที่​่�ว่​่า เมื่​่�อตรั​ัสรู้​้�อริ​ิยสั​ัจจ์​์นั้​้�น มิ​ิใช่​่เห็​็นที​ีละข้​้อ แต่​่เห็​็นพร้​้อมกั​ันหมด ๑

สํ​ํ.มหา. ๑๙/๑๗๑๑/๔๕๓

1035

ทุ​ุกข้​้อ และพระพุ​ุทธภาษิ​ิตที่​่�ว่​่า ในสมั​ัยใดอริ​ิยสาวกเกิ​ิดดวงตาเห็​็นธรรมว่​่า สิ่​่�งใดสิ่​่�งหนึ่​่�งมี​ี ความเกิ​ิดขึ้​้�นเป็​็นธรรมดา สิ่​่�งนั้​้�นทั้​้�งปวงมี​ีความดั​ับไปเป็​็นธรรมดา ในสมั​ัยนั้​้�นอริ​ิยสาวกนั้​้�น ย่​่อมละได้​้ซึ่​่�งสั​ัญโญชน์​์ ๓ ประการ คื​ือ สั​ักกายทิ​ิฏฐิ​ิ วิ​ิจิ​ิกิ​ิจฉา สี​ีลั​ัพพตปรามาส๑ อั​ันแสดงว่​่า ละได้​้พร้​้อมกั​ันหมดทั้​้�งสามอย่​่าง) ๒๐. เรื่​่�องโวหาร (โวหารกถา) ถาม : โวหาร (คื​ือถ้​้อยคำที่​่�กล่​่าวเรี​ียกขานสิ่​่�งต่​่าง ๆ) ของพระผู้​้�มี​ีพระภาคพุ​ุทธเจ้​้า เป็​็นโลกุ​ุตตระ (คื​ือพ้​้นจากโลก) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ (พึ​ึงทราบว่​่าเป็​็นการตอบด้​้วยความเห็​็นผิ​ิด) ถาม : โวหารนั้​้�น ย่​่อมกระทบในหู​ูที่​่�เป็​็นโลกุ​ุตตระ ไม่​่กระทบในหู​ูที่​่�เป็​็นโลกิ​ิยะ บุ​ุคคลย่​่อมรู้​้�โวหารนั้​้�นด้​้วยวิ​ิญญาณอั​ันเป็​็นโลกุ​ุตตระ มิ​ิใช่​่ด้​้วยวิ​ิญญาณอั​ัน เป็​็นโลกิ​ิยะ สาวกเท่​่านั้​้�นย่​่อมรู้​้� บุ​ุถุ​ุชนไม่​่รู้​้� ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ความเห็​็ น ผิ​ิ ด เรื่​่� อ งที่​่� ว่​่ า โวหารของพระพุ​ุ ทธ เจ้​้ า เป็​็ น โลกุ​ุ ต ตระนี้​้� เป็​็ น ของนิ​ิ ก าย อั​ันธกะ ฝ่​่ายซั​ักจึ​ึงต้​้องซั​ักต้​้อนให้​้จำนนว่​่า ถ้​้าโวหารหรื​ือถ้​้อยคำเป็​็นโลกุ​ุตตระแล้​้ว มิ​ิต้​้องใช้​้ หู​ูโลกุ​ุตตระฟั​ังจึ​ึงรู้​้�เรื่​่�องหรื​ือ นอกจากนั้​้�น วิ​ิญญาณคื​ือความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ทางหู​ู มิ​ิต้​้องเป็​็น โลกุ​ุตตระด้​้วยหรื​ือ เมื่​่�อฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดตอบปฏิ​ิเสธ จึ​ึงสำทั​ับว่​่า เพราะเหตุ​ุนี้​้� จึ​ึงไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า โวหารของพระพุ​ุทธเจ้​้าเป็​็นโลกุ​ุตตระ) ๒๑. เรื่​่�องนิ​ิโรธความดั​ับทุ​ุกข์​์ (นิ​ิโรธกถา) ถาม : นิ​ิโรธ (ความดั​ับ) มี​ีสองใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ ถาม : ทุ​ุกขนิ​ิโรธ (ความดั​ับทุ​ุกข์​์) มี​ีสองใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายมหิ​ิ ส าสกะ กั​ั บ นิ​ิ ก ายอั​ั น ธกะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ว่​่ า นิ​ิ โ รธสองอย่​่ า ง คื​ื อ อั​ัปปฏิ​ิสั​ังขานิ​ิโรธ (ความดั​ับมิ​ิใช่​่ด้​้วยโลกุ​ุตตรญาณ) กั​ับ ปฏิ​ิสั​ังขานิ​ิโรธ (ความดั​ับด้​้วยโลกุ​ุตตร ญาณ) รวมเป็​็นนิ​ิโรธสั​ัจจ์​์ด้​้วยกั​ัน ฝ่​่ายถามจึ​ึงซั​ักให้​้จนด้​้วยถามว่​่า ทุ​ุกขนิ​ิโรธ (ความดั​ับทุ​ุกข์​์) ทุ​ุกขนิ​ิโรธสั​ัจจ์​์ (ความจริ​ิงคื​ือความดั​ับทุ​ุกข์​์) ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ (ความจริ​ิงคื​ือทุ​ุกข์​์) สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ (ความจริ​ิง ๑

ดู​ูคำอธิ​ิบายศั​ัพท์​์ในหน้​้า ๗๔๕ วรรคที่​่� ๔

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1036

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

คื​ือเหตุ​ุให้​้เกิ​ิดทุ​ุกข์​์) และมั​ัคคสั​ัจจ์​์ (ความจริ​ิงคื​ือข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิให้​้ถึ​ึงความดั​ับทุ​ุกข์​์) เป็​็นต้​้น มิ​ิพลอย มี​ีอย่​่างละสองไปด้​้วยหรื​ือ คื​ือตามความจริ​ิงการดั​ับที่​่�เป็​็นโลกิ​ิยะ จะจั​ัดเข้​้าในนิ​ิโรธสั​ัจจะไม่​่ได้​้ เพราะยั​ังเกิ​ิดขึ้​้�นได้​้อี​ีก นิ​ิโรธที่​่�แท้​้จริ​ิงจึ​ึงมี​ีอย่​่างเดี​ียวเท่​่านั้​้�น คื​ือที่​่�เป็​็นโลกุ​ุตตระ) ๒๒. เรื่​่�องกำลั​ัง (พลกถา) ถาม : กำลั​ังแห่​่งพระตถาคต เป็​็นของทั่​่�วไปแก่​่พระสาวก ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : กำลั​ังแห่​่งพระตถาคต ก็​็คื​ือกำลั​ังแห่​่งพระสาวก กำลั​ังแห่​่งพระสาวก ก็​็คื​ือ กำลั​ังแห่​่งพระตถาคตอย่​่างนั้​้�นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิด เพราะจั​ับความในพระสู​ูตร ในอนุ​ุรุ​ุทธสั​ังยุ​ุตต์​์ที่​่�ว่​่า เพราะเจริ​ิญทำให้​้มากซึ่​่�งสติ​ิปั​ัฏฐาน ๔ ก็​็ย่​่อมรู้​้�ฐานะ อฐานะ ตามความจริ​ิง เป็​็นเหตุ​ุให้​้เข้​้าใจผิ​ิด ว่​่า กำลั​ังแห่​่งพระตถาคตเป็​็นของสาธารณะแก่​่พระสาวก ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักต้​้อนให้​้เห็​็นว่​่า ไม่​่ เสมอกั​ัน) ๒๓. เรื่​่�องญาณเป็​็นอริ​ิยะ (อริ​ิยั​ันติ​ิกถา) ถาม : ความรู้​้�ตามความเป็​็นจริ​ิงในฐานะและอฐานะ เป็​็นกำลั​ังแห่​่งพระตถาคต เป็​็นอริ​ิยะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ญาณนั้​้�น เป็​็นมรรค ผล นิ​ิพพาน โสดาปั​ัตติ​ิมรรค โสดาปั​ัตติ​ิผล เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิกิ ายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิด ญาณ ๑๐ นั้​้�น เป็​็นอริ​ิยะทั้​้ง� หมด คือื มิ​ิใช่​่อาสวั​ักขยญาณ (ญาณอั​ั น เป็​็ น เหตุ​ุ สิ้​้� น อาสวะ) เท่​่ า นั้​้� น ที่​่� เ ป็​็ น อริ​ิ ย ะ แม้​้ ญ าณ ๙ ข้​้ อ ข้​้ า งต้​้ น ก็​็ เ ป็​็ น อริ​ิ ย ะ ด้​้วย ฝ่​่ายถามจึ​ึงซั​ักว่​่า ญาณข้​้อใดข้​้อหนึ่​่�งใน ๙ ข้​้อนั้​้�น เป็​็นมรรค เป็​็นผล หรื​ือว่​่าเป็​็นนิ​ิพพาน ท่​่านจึ​ึงกล่​่าวว่​่าเป็​็นอริ​ิยะ ถ้​้ามิ​ิใช่​่มรรคผลหรื​ือนิ​ิพพาน ก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า เป็​็นอริ​ิยะ) ๒๔. เรื่​่�องจิ​ิตหลุ​ุดพ้​้น (วิ​ิมุ​ุจจติ​ิกถา) ถาม : จิ​ิตมี​ีราคะ ย่​่อมหลุ​ุดพ้​้นใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : จิ​ิตที่​่�ประกอบด้​้วยราคะ เกิ​ิดพร้​้อมกั​ับราคะ ระคนด้​้วยราคะ ฯ ล ฯ เป็​็นจิ​ิต เศร้​้าหมอง ย่​่อมหลุ​ุดพ้​้นใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น

1037

(นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า จิ​ิตหลุ​ุดพ้​้น ไม่​่จำเป็​็นต้​้องเป็​็นจิ​ิตของผู้​้�ปราศจาก ราคะ แม้​้จิ​ิตที่​่�ประกอบด้​้วยราคะก็​็หลุ​ุดพ้​้นได้​้ เปรี​ียบเหมื​ือนผ้​้าที่​่�จะพ้​้นจากมลทิ​ิน ไม่​่จำเป็​็น จะต้​้องเป็​็นผ้​้าที่​่�สะอาดแล้​้วเท่​่านั้​้�น แม้​้ผ้​้าที่​่�สกปรกเมื่​่�อซั​ักเข้​้าก็​็พ้​้นจากมลทิ​ินได้​้ ปั​ัญหาเรื่​่�องนี้​้� เป็​็นเพี​ียงโวหาร ประเด็​็นสำคั​ัญอยู่​่�ที่​่�ขณะหลุ​ุดพ้​้น เดิ​ิมจิ​ิตจะเป็​็นอย่​่างไรมาก็​็ตามที​ี แต่​่ขณะ หลุ​ุดพ้​้นจะต้​้องปราศจากราคะ เพราะฉะนั้​้�น ฝ่​่ายซั​ักจึ​ึงซั​ักว่​่า จิ​ิตที่​่�หลุ​ุดพ้​้นเป็​็นจิ​ิตที่​่�มี​ีราคะ มี​ีความเศร้​้าหมองเช่​่นนั้​้�นหรื​ือ) ๒๕. เรื่​่�องจิ​ิตกำลั​ังหลุ​ุดพ้​้น (วิ​ิมุ​ุจจมานกถา) ถาม : จิ​ิตหลุ​ุดพ้​้นแล้​้ว กำลั​ังหลุ​ุดพ้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ (ทั้​้�งหลุ​ุดพ้​้นแล้​้ว ทั้​้�งกำลั​ังหลุ​ุดพ้​้น) ตอบ : ใช่​่ ถาม : จิ​ิตหลุ​ุดพ้​้นแล้​้วบางส่​่วน ยั​ังไม่​่หลุ​ุดพ้​้นบางส่​่วน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�เนื่​่�องกั​ันกั​ับข้​้อ ๒๔ คื​ือมี​ีความเห็​็นว่​่า จิ​ิตที่​่�หลุ​ุดพ้​้นด้​้วยฌาน อั​ั น เป็​็ น วิ​ิ ก ขั​ั ม ภนวิ​ิ มุ​ุ ติ​ิ คื​ื อ หลุ​ุ ด พ้​้ น ด้​้ ว ยการข่​่ ม ไว้​้ ชื่​่� อ ว่​่ า กำลั​ั ง หลุ​ุ ด พ้​้ น ด้​้ ว ยสมุ​ุ จ เฉทวิ​ิ มุ​ุ ติ​ิ คื​ือหลุ​ุดพ้​้นด้​้วยการตั​ัดขาด ในขณะแห่​่งมรรค ฝ่​่ายซั​ักจึ​ึงไล่​่เลี​ียงว่​่า บางส่​่วนหลุ​ุดพ้​้น บางส่​่วน ยั​ังไม่​่หลุ​ุดพ้​้นใช่​่หรื​ือไม่​่) ๒๖. เรื่​่�องบุ​ุคคลที่​่� ๘ (อั​ัฏฐมกกถา) ถาม : บุ​ุคคลที่​่� ๘ (ผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ในโสดาปั​ัตติ​ิมรรค) ละเครื่​่�องรึ​ึงรั​ัดคื​ือทิ​ิฏฐิ​ิ (ความเห็​็น) ได้​้ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลที่​่� ๘ เป็​็นพระโสดาบั​ัน หรื​ือท่​่านผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ในโสดาปั​ัตติ​ิผล ฯ ล ฯ ใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เป็​็นของ นิ​ิกายอั​ันธกะ และ สมิ​ิติ​ิยะ ซึ่​่�งเห็​็นว่​่า บุ​ุคคลที่​่� ๘ คื​ือ ผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ในโสดาปั​ัตติ​ิมรรค ละกิ​ิเลสที่​่�รึ​ึงรั​ัดจิ​ิตได้​้ ๒ อย่​่าง๑ เพราะไม่​่มี​ีกิ​ิเลสฟุ้​้�งขึ้​้�นในขณะแห่​่ง อนุ​ุโลมโคตรภู​ูและมรรค ฝ่​่ายถามจึ​ึงซั​ักว่​่า บุ​ุคคลที่​่� ๘ เป็​็นพระโสดาบั​ันหรื​ือ ซึ่​่�งฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด ต้​้องยอมรั​ับว่​่าไม่​่ใช่​่ เพราะผู้​้�จะละได้​้ต้​้องเป็​็นพระโสดาบั​ัน หรื​ือผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ในโสดาปั​ัตติ​ิผลแล้​้ว เท่​่านั้​้�น) ๑

คื​ือทิ​ิฏฐิ​ิ ความเห็​็นผิ​ิด และวิ​ิจิ​ิกิ​ิจฉา ความลั​ังเลสงสั​ัย

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1038

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๒๗. เรื่​่�องอิ​ินทรี​ีย์​์ของบุ​ุคคลที่​่� ๘ (อั​ัฏฐมกั​ัสส อิ​ินทริ​ิยกถา) ถาม : บุ​ุคคลที่​่� ๘ (ผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ในโสดาปั​ัตติ​ิมรรค) ไม่​่มี​ีอิ​ินทรี​ีย์​์๑ คื​ือศรั​ัทธาใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลที่​่� ๘ ไม่​่มี​ีศรั​ัทธาหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า บุ​ุคคลที่​่� ๘ คื​ือท่​่านผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ในโสดาปั​ัตติ​ิมรรค กำลั​ังได้​้อิ​ินทรี​ีย์​์ในขณะแห่​่งมรรค ไม่​่ใช่​่ได้​้เสร็​็จแล้​้ว ผู้​้�ซั​ักจึ​ึงซั​ักให้​้จำนนด้​้วยเหตุ​ุผลหลายข้​้อ พร้​้อมทั้​้�งพระพุ​ุทธภาษิ​ิตในสั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย สํ​ํ.มหา ๑๙/๘๔๔/๒๑๓ ที่​่�ว่​่าพระอริ​ิยบุ​ุคคลผู้​้�ปฏิ​ิบั​ัติ​ิ เพื่​่�อทำให้​้แจ้​้งในโสดาปั​ัตติ​ิผล (คื​ือท่​่านผู้​้�ตั้​้ง� อยู่​่�ในโสดาปั​ัตติ​ิมรรค) ก็​็มีอิี นิ ทรี​ีย์​์ ๕ มี​ีศรัทธ ั า เป็​็นต้​้น มี​ีปั​ัญญาเป็​็นที่​่�สุ​ุด) ๒๘. เรื่​่�องตาทิ​ิพย์​์ (ทิ​ิพพจั​ักขุ​ุกถา) ถาม : ตาเนื้​้�อ (มั​ังสจั​ักษุ​ุ) อั​ันธรรมะอุ​ุปถั​ัมภ์​์แล้​้ว ย่​่อมเป็​็นตาทิ​ิพย์​์ (ทิ​ิพยจั​ักษุ​ุ) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ตาเนื้​้�อคื​ือตาทิ​ิพย์​์ ตาทิ​ิพย์​์คื​ือตาเนื้​้�อหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ และ สมิ​ิติ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ตาเนื้​้�อ ซึ่​่�งได้​้ธรรมะคื​ือฌานที่​่� ๔ สนั​ับสนุ​ุนแล้​้วย่​่อมชื่​่�อว่​่าเป็​็นตาทิ​ิพย์​์ ฝ่​่ายถามจึ​ึงซั​ักให้​้จำนนด้​้วยคำถามมากมาย รวมทั้​้�งการ อ้​้างพระพุ​ุทธภาษิ​ิตในอิ​ิติ​ิวุ​ุตตกะ ซึ่​่�งว่​่าด้​้วยจั​ักษุ​ุ ๓ ประการ คื​ือ มั​ังสจั​ักษุ​ุ (ตาเนื้​้�อ) ทิ​ิพยจั​ักษุ​ุ (ตาทิ​ิพย์​์) ปั​ัญญาจั​ักษุ​ุ (ตาปั​ัญญา) มิ​ิได้​้รวมตาเนื้​้�อกั​ับตาทิ​ิพย์​์เข้​้าด้​้วยกั​ัน) ๒๙. เรื่​่�องหู​ูทิ​ิพย์​์ (ทิ​ิพพโสตกถา) ข้​้อนี้​้�มี​ีคติ​ิอั​ันเดี​ียวกั​ับเรื่​่�องตาทิ​ิพย์​์ เป็​็นแต่​่เปลี่​่�ยนเรื่​่�องมาเป็​็นหู​ูทิ​ิพย์​์เท่​่านั้​้�น เป็​็นแต่​่ พระพุ​ุทธภาษิ​ิตที่​่�อ้​้างแสดงว่​่าหู​ูมี​ี ๒ อย่​่าง คื​ือมั​ังสโสต (หู​ูเนื้​้�อ) และทิ​ิพยโสต (หู​ูทิ​ิพย์​์) ๓๐. เรื่​่�องญาณรู้​้�ถึ​ึงสั​ัตว์​์ผู้​้�เกิ​ิดตามกรรม (ยถากั​ัมมู​ูปคตญาณกถา) ถาม : ญาณรู้​้�ถึ​ึงสั​ัตว์​์ที่​่�เกิ​ิดตามกรรม คื​ือตาทิ​ิพย์​์ใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ ๑

อิ​ินทรี​ีย์​์ คื​ือธรรมอั​ันเป็​็นใหญ่​่ในหน้​้าที่​่�ของตน

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1039

ถาม : คื​ือทำในใจถึ​ึงสั​ัตว์​์ผู้​้�เกิ​ิดตามกรรมด้​้วย เห็​็นรู​ูปด้ว้ ย ตาทิ​ิพย์ด้์ ว้ ย อย่​่างนั้​้น� หรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ข้​้อนี้​้�เกี่​่�ยวโยงมาจากข้​้อที่​่� ๒๘ คื​ือเกิ​ิดความเห็​็นผิ​ิดขึ้​้�นว่​่า ญาณที่​่�รู้​้�ถึ​ึงสั​ัตว์​์ผู้​้�เกิ​ิดตาม กรรม คื​ือทิ​ิพยจั​ักษุ​ุ หรื​ือตาทิ​ิพย์​์ ฝ่​่ายซั​ักค้​้านได้​้ซั​ักให้​้ยอมรั​ับว่​่า บุ​ุคคลบางคนไม่​่มี​ีทิ​ิพย์​์จั​ักษุ​ุ แต่​่ก็​็มี​ีปั​ัญญาชนิ​ิดนี้​้�ได้​้ จึ​ึงไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ญาณชนิ​ิดนี้​้�กั​ับทิ​ิพยจั​ักษุ​ุเป็​็นอั​ันเดี​ียวกั​ัน)

๓๒. เรื่​่�องไม่​่มี​ีสั​ัญญา คื​ือความจำได้​้หมายรู้​้� (อสั​ัญญกถา) ถาม : สั​ั ญ ญามี​ี อ ยู่​่�ในพวกอสั​ั ญ ญสั​ั ต ว์​์ (สั​ั ต ว์​์ พว กไม่​่ มี​ี สั​ั ญ ญา หรื​ื อ ที่​่� เ รี​ี ย กอี​ี ก อย่​่างหนึ่​่�งว่​่า อสั​ัญญี​ีสั​ัตว์​์) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ (พึ​ึงทราบว่​่าเป็​็นการเห็​็นผิ​ิดแท้​้) ถาม : สั​ัตว์​์เหล่​่านั้​้�นมี​ีภพของผู้​้�มี​ีสั​ัญญา (สั​ัญญภพ) เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า เพราะมี​ีพระพุ​ุทธภาษิ​ิตว่​่า ”วิ​ิญญาณย่​่อมมี​ีเพราะ สั​ังขารเป็​็นปั​ัจจั​ัย„ และเพราะมี​ีพระพุ​ุทธภาษิ​ิตว่​่า ”ชื่​่อ� ว่​่าปฏิ​ิสนธิ​ิ (การถื​ือกำเนิ​ิด) เว้​้นจากวิ​ิญญาณ ย่​่อมมี​ีไม่​่ได้​้ ก็​็แลเทพเหล่​่านั้​้�นย่​่อมเคลื่​่�อนจากกายนั้​้�น เพราะสั​ัญญาเกิ​ิดขึ้​้�น„ ฉะนั้​้�น อสั​ัญญี​ีสั​ัตว์​์ จึ​ึงมี​ีสั​ัญญาทั้​้�งในขณะจุ​ุติ​ิและปฏิ​ิสนธิ​ิ ฝ่​่ายซั​ักจึ​ึงซั​ักค้​้านว่​่า ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น อสั​ัญญี​ีสั​ัตว์​์ ก็​็เป็​็น อสั​ัญญี​ีสั​ัตว์​์เฉพาะตอนตั้​้�งอยู่​่� แต่​่ตอนเคลื่​่�อนตอนเกิ​ิดเป็​็นสั​ัญญี​ีสั​ัตว์​์ มี​ีอสั​ัญญภพเฉพาะ ตอนตั้​้�งอยู่​่� แต่​่ตอนเคลื่​่�อนตอนเกิ​ิดมี​ีสั​ัญญภพ มี​ีขั​ันธ์​์ ๑ เฉพาะตอนตั้​้�งอยู่​่� แต่​่ตอนเคลื่​่�อน ตอนเกิ​ิด มี​ีขั​ันธ์​์ ๕ อย่​่างนั้​้�นหรื​ือ ซึ่​่�งฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดจำต้​้องปฏิ​ิเสธ)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๓๑. เรื่​่�องความสำรวม (สั​ังวรกถา) ถาม : ความสำรวมมี​ีในเทพทั้​้�งหลาย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความไม่​่สำรวมมี​ีในเทพทั้​้�งหลาย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (อรรถกถาไม่​่ได้​้บอกว่​่าเป็​็นของนิ​ิกายใด แต่​่ก็​็พอสั​ันนิ​ิษฐานได้​้ว่​่า สื​ืบเนื่​่�องมาจาก ข้​้อ ๒๘ ซึ่​่�งเป็​็นมติ​ิของนิ​ิกายอั​ันธกะ และนิ​ิกายสมิ​ิติ​ิยะ ความเห็​็นผิ​ิดนั้​้�นเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเห็​็นว่​่า เทพชั้​้�นดาวดึ​ึงส์​์ขึ้​้�นไป ย่​่อมไม่​่ก่​่อเวร (ไม่​่ละเมิ​ิดศี​ีล ๕) เพราฉะนั้​้�น จึ​ึงชื่​่�อว่​่ามี​ีความสำรวม ตามความจริ​ิงปั​ัญหาเรื่​่�องการละเมิ​ิดศี​ีล ๕ ไม่​่มี​ี จึ​ึงไม่​่ควรกล่​่าวว่​่ามี​ีหรื​ือไม่​่มี​ีความสำรวม เพราะเทพเหล่​่านั้​้�นเป็​็นผู้​้�ไม่​่ละเมิ​ิดศี​ีล ๕ โดยปกติ​ิธรรมดาอยู่​่�แล้​้ว)

1040

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๓๓. เรื่​่�องเนวสั​ัญญานาสั​ัญญายตนะ (เนวสั​ัญญานาสั​ัญญายตนกถา) ถาม : ในเนวสั​ัญญานาสั​ัญญายตนะ (อายตนะที่​่�มี​ีสั​ัญญาก็​็ไม่​่ใช่​่ ไม่​่มี​ีสั​ัญญาก็​็ไม่​่ใช่​่) ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่ามี​ีสั​ัญญา ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : เทพพวกเนวสั​ัญญานาสั​ัญญายตนะ มี​ีอสั​ัญญภพ (ภพของผู้​้�ไม่​่มี​ีสั​ัญญา) เป็​็นต้​้น เช่​่นนั้​้�นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า คำว่​่า อายตนะที่​่�มี​ีสั​ัญญาก็​็ไม่​่ใช่​่ ไม่​่มี​ีสั​ัญญาก็​็ไม่​่ใช่​่ ทำให้​้ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่ามี​ีสั​ัญญาในภพนั้​้�น ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักว่​่า ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ก็​็มี​ีอสั​ัญญภพ คื​ือมี​ี ความเป็​็นอยู่​่�แบบอสั​ัญญี​ีสั​ัตว์​์ ใช่​่ไหม ซึ่​่�งฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดจำต้​้องปฏิ​ิเสธ) ๓๔. เรื่​่�องพระอรหั​ันต์​์พึ​ึงเป็​็นคฤหั​ัสถ์​์ได้​้ (คิ​ิหิ​ิสส อรหาติ​ิกถา) ถาม : พระอรหั​ันต์​์พึ​ึงเป็​็นคฤหั​ัสถ์​์ได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระอรหั​ันต์​์ยั​ังมี​ีเครื่​่�องร้​้อยรั​ัดของคฤหั​ัสถ์​์หรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ความจริ​ิงเรื่​่�องนี้​้�เป็​็นเพี​ียงโวหาร คื​ือ นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า มี​ีคฤหั​ัสถ์​์ หลายคนที่​่�เป็​็นพระอรหั​ันต์​์ เช่​่น ยศกุ​ุลบุ​ุตร สั​ันตติ​ิมหาอำมาตย์​์ จึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น แต่​่ฝ่​่าย ค้​้านซั​ักว่​่า ถ้​้าอย่​่างนั้​้�นพระอรหั​ันต์​์ก็​็มี​ีกิ​ิเลสของคฤหั​ัสถ์​์ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตามข้​้อเท็​็จจริ​ิง มี​ีคฤหั​ัสถ์​์ หลายคนได้​้บรรลุ​ุอรหั​ัตตผล แต่​่เมื่​่�อบรรลุ​ุเป็​็นพระอรหั​ันต์​์ ความเป็​็นอยู่​่�ทุ​ุกอย่​่างก็​็ต่​่างไป จากคฤหั​ัสถ์​์ คื​ือ ไม่​่ครองเรื​ือน ไม่​่เสพกาม ไม่​่ดำรงชี​ีวิ​ิตแบบชาวโลก เพราะฉะนั้​้�น จึ​ึงไม่​่ควร กล่​่าวว่​่า พระอรหั​ันต์​์เป็​็นคฤหั​ัสถ์​์) ๓๕. เรื่​่�องความเกิ​ิด (อุ​ุปปั​ัตติ​ิกถา๑) ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมเป็​็นพระอรหั​ันต์​์พร้​้อมกั​ับการเกิ​ิดได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ได้​้ (พึ​ึงทราบว่​่าเห็​็นผิ​ิดแท้​้) ๑

คำนี้​้�อ่​่า นว่​่า อุ​ุป ะปั​ัต ติ​ิ แปลตามศั​ัพท์​์ว่​่า การเข้​้าถึ​ึง คื​ือเกิ​ิด เป็​็นคำใกล้​้ค ำว่​่า อุ​ุ ปฺ​ฺปตฺ​ฺ ติ​ิ ซึ่​่�งแปลว่​่า เกิ​ิด ขึ้​้�น จึ​ึงหมายเหตุ​ุไว้​้เป็​็นที่​่�สั​ังเกต

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1041

ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมเป็​็นพระโสดาบั​ันพร้​้อมกั​ับการเกิ​ิดได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า พระบาลี​ีว่​่า ”ย่​่อมเป็​็นอุ​ุปปาติ​ิกะ ปริ​ินิ​ิพพาน ในภพนั้​้�น„ จึ​ึงหมายความว่​่า บุ​ุคคลที่​่�เกิ​ิดในชั้​้�นสุ​ุทธาวาส ย่​่อมเป็​็นพระอรหั​ันต์​์พร้​้อมกั​ับ การเกิ​ิด ซึ่​่�งตามความจริ​ิงมิ​ิใช่​่เช่​่นนั้​้�น หากหมายความว่​่า ต้​้องเกิ​ิดเสี​ียก่​่อน แล้​้วจึ​ึงจะเป็​็น พระอรหั​ันต์​์ในภายหลั​ัง)

๓๗. เรื่​่�องพระอรหั​ันต์​์ ประกอบด้​้วยอะไรบ้​้าง (สมั​ันนาคตกถา) ถาม : พระอรหั​ันต์​์ประกอบด้​้วยผล ๔ หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระอรหั​ันต์​์ประกอบด้​้วยผั​ัสสะ ๔ เวทนา ๔ สั​ัญญา ๔ เจตนา ๔ จิ​ิต ๔ ศรั​ัทธา ๔ จนถึ​ึงปั​ัญญา ๔ อย่​่างนั้​้�นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า พระอรหั​ันต์​์ประกอบด้​้วยผล ๔ คล้​้ายกั​ับที่​่� คนปั​ัจจุ​ุบั​ันพู​ูดว่​่าผู้​้�สำเร็​็จมั​ัธยม ๘ เป็​็นผู้​้�ประกอบด้​้วยมั​ัธยม ๑ ๒ ๓ ถึ​ึง ๘ ซึ่​่�งไม่​่จำเป็​็น จะต้​้องกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น เวลาแสดงความรู้​้� ก็​็แสดงแต่​่ชั้​้�น สู​ูงสุ​ุ ด เพราะในชั้​้�น ต่​่ำกว่​่า นั้​้�นตน ผ่​่านพ้​้นมาแล้​้ว ถ้​้าจะนำมากล่​่าวด้​้วยก็​็จะเหมื​ือนพู​ูดเล่​่น เช่​่น ถามว่​่า มี​ีความสำเร็​็จชั้​้�นไหน ก็​็จะต้​้องตอบว่​่า สำเร็​็จชั้​้�นประถม ๑ ๒ ๓ ๔ มั​ัธยม ๑ ๒ ๓ ๔ ๕ ๖ ๗ ๘ ซึ่​่�งไม่​่จำเป็​็น)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๓๖. เรื่​่�องไม่​่มี​ีอาสวะ (อนาสวกถา) ถาม : ธรรมทั้​้�งปวงของพระอรหั​ันต์​์ไม่​่มี​ีอาสวะ คื​ือกิ​ิเลสที่​่�ดองสั​ันดาน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ธรรมทั้​้�งปวงเป็​็นมรรคผลหรื​ือนิ​ิพพาน เป็​็นต้​้น ใช่​่ไหม ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า ผิ​ิด ธรรมทั้​้�งปวงของพระอรหั​ันต์​์ย่​่อมไม่​่มี​ีอาสวะ ทั้​้�งสิ้​้�น คำว่​่าธรรมทั้​้�งปวง ทำให้​้เกิ​ิดความหมายยุ่​่�งยาก เพราะถ้​้าพระอรหั​ันต์​์มี​ีจี​ีวร จี​ีวรก็​็เป็​็น ของไม่​่มี​ีอาสวะ เมื่​่�อให้​้จี​ีวรนั้​้�นไป จะว่​่าจี​ีวรนั้​้�นไม่​่มี​ีอาสวะหรื​ือ ความจริ​ิงจึ​ึงไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ธรรมทั้​้�งปวงของพระอรหั​ันต์​์ไม่​่มี​ีอาสวะ เพราะจะมี​ีความหมายคลุ​ุมไปถึ​ึงร่​่างกาย เครื่​่�องใช้​้)

1042

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๓๘. เรื่​่�องพระอรหั​ันต์​์ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา (อุ​ุเปกขาสมั​ันนาคตกถา) ถาม : พระอรหั​ันต์​์ประกอบด้​้วยอุ​ุเบกขา (ความวางเฉย) ๖ อย่​่าง ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระอรหั​ันต์​์ประกอบด้​้วยผั​ัสสะ ๖ เวทนา ๖ เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (เรื่​่�องนี้​้�ก็​็เป็​็นเรื่​่�องโวหารเช่​่นเดี​ียวกั​ัน พระอรหั​ันต์​์เป็​็นผู้​้�มี​ีความวางเฉยในทวารทั้​้�งหก คื​ือ ตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย ใจ ได้​้ แต่​่จะใช้​้ความวางเฉยนั้​้�นทางไหน ก็​็ทำที​ีละทาง ไม่​่ใช่​่ทำ พร้​้อมกั​ันทั้​้�งหกทาง ในขณะเดี​ียวกั​ัน) ๓๙. เรื่​่�องเป็​็นพระพุ​ุทธเจ้​้าเพราะโพธิ​ิ (โพธิ​ิยา พุ​ุทโธติ​ิกถา) ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมเป็​็นพระพุ​ุทธเจ้​้าเพราะโพธิ​ิ (ความตรั​ัสรู้​้� หรื​ือคุ​ุณเครื่​่�องให้​้ตรั​ัสรู้​้�) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : เมื่​่�อโพธิ​ิดั​ับแล้​้ว ก็​็ไม่​่เป็​็นพระพุ​ุทธเจ้​้าอย่​่างนั้​้�นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (เรื่​่�องนี้​้�ก็​็เป็​็นเรื่​่�องของโวหารเช่​่นกั​ัน คื​ือ นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นอย่​่างนั้​้�น คำว่​่า โพธิ​ิหมายถึ​ึงมั​ัคคญาณ ๔ และสั​ัพพั​ัญญุ​ุตญาณ การกล่​่าวอย่​่างนั้​้�นก็​็เป็​็นการถู​ูกต้​้อง ในสำนวนธรรมดา แต่​่ถ้​้าวิ​ิเคราะห์​์อย่​่างลึ​ึกซึ้​้�ง ก็​็ไม่​่ควรกล่​่าว เพราะโพธิ​ิเป็​็นได้​้ทั้​้�งอดี​ีต อนาคต และปั​ั จจุ​ุ บั​ั น ในขณะที่​่� โ พธิ​ิ เ ป็​็ น อดี​ี ต ความเป็​็ น พระพุ​ุ ทธ เจ้​้ า จะมิ​ิ พล อยหมดไปด้​้ ว ยหรื​ื อ ถ้​้าตั้​้�งเงื่​่�อนไขให้​้ขึ้​้�นอยู่​่�แก่​่โพธิ​ิเท่​่านั้​้�น) ๔๐. เรื่​่�องลั​ักษณะ (ลั​ักขณากถา) ถาม : ผู้​้�ประกอบด้​้วยลั​ักษณะ เป็​็นพระโพธิ​ิสั​ัตว์​์ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�ที่​่�ประกอบด้​้วยลั​ักษณะบางส่​่วน ก็​็เป็​็นพระโพธิ​ิสั​ัตว์​์บางส่​่วนหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายอุ​ุ ต ตราปถกะ มี​ี คว ามเห็​็ น อย่​่ า งนี้​้� แต่​่ ก็​็ มี​ี ปั​ั ญ หาว่​่ า พระเจ้​้ า จั​ั ก รพรรดิ์​์� ก็​็ ประกอบด้​้วยลั​ักษณะเหมื​ือนกั​ัน พระเจ้​้าจั​ักรพรรดิ์​์�มิ​ิเป็​็นพระโพธิ​ิสั​ัตว์​์ไปด้​้วยหรื​ือ การกล่​่าว อย่​่างนี้​้�จึ​ึงชื่​่�อว่​่าผิ​ิดหลั​ักตรรกศาสตร์​์ เช่​่น กล่​่าวว่​่า คนพู​ูดภาษาไทยเป็​็นคนไทย คนชาติ​ิอื่​่�น พู​ูดภาษาไทยมิ​ิเป็​็นคนไทยไปด้​้วยหรื​ือ)

1043

๔๑. เรื่​่�องกำหนดลงมาเกิ​ิด (นิ​ิยาโมกกั​ันติ​ิกถา) ถาม : พระโพธิ​ิสั​ัตว์​์มี​ีกำหนดลงมาเกิ​ิดประพฤติ​ิพรหมจรรย์​์ในพระธรรมวิ​ินั​ัยของ พระผู้​้�มี​ีพระภาคพระนามว่​่า กั​ัสสปะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระโพธิ​ิสั​ัตว์​์เป็​็นสาวกของพระผู้​้�มี​ีพระภาคพระนามว่​่า กั​ัสสปะ หรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า พระโพธิ​ิสั​ัตว์​์จะต้​้องมี​ีกำหนด หรื​ือมี​ีธรรมดาที่​่� จะต้​้องลงมาเกิ​ิดประพฤติ​ิพรหมจรรย์​์ในพระพุ​ุทธเจ้​้าบางพระองค์​์ เช่​่น พระกั​ัสสปะ เพราะ จั​ับความในฆฏิ​ิการสู​ูตรผิ​ิด๑ ฝ่​่ายซั​ักจึ​ึงซั​ักว่​่า พระโพธิ​ิสั​ัตว์​์มาเป็​็นสาวก และพระสาวกกลาย เป็​็นพระพุ​ุทธเจ้​้าหรื​ือ ตามความจริ​ิงพระโพธิ​ิสั​ัตว์​์ในระหว่​่างที่​่�บำเพ็​็ญบารมี​ี อาจจะเกิ​ิดใน สมั​ัยของพระพุ​ุทธเจ้​้าพระองค์​์ใดก็​็ได้​้ จะออกบวชหรื​ือไม่​่ก็​็ได้​้ ข้​้อสำคั​ัญคื​ือ ไม่​่ได้​้ตรั​ัสรู้​้� บรรลุ​ุมรรคผลในสมั​ัยที่​่�กำลั​ังบำเพ็​็ญบารมี​ีนั้​้�น ต่​่อมาในชาติ​ิสุ​ุดท้​้ายจึ​ึงได้​้ตรั​ัสรู้​้�ด้​้วยความ สามารถในการค้​้นคว้​้าและประพฤติ​ิปฏิ​ิบั​ัติ​ิของพระองค์​์เอง) ๔๒. เรื่​่�อง ”ประกอบด้​้วยคุ​ุณธรรม„ อี​ีกข้​้อหนึ่​่�ง (อปราปิ​ิสมั​ันนาคตกถา) ถาม : บุ​ุ คคลผู้​้�ปฏิ​ิ บั​ั ติ​ิ เ พื่​่� อ ทำให้​้ แ จ้​้ ง ซึ่​่� ง อรหั​ั ต ตผล (ผู้​้�ตั้​้� ง อยู่​่�ในอรหั​ั ต ตมรรค) ประกอบด้​้วยผลทั้​้�งสาม(โสดาปั​ัตติ​ิผล สกทาคามิ​ิผล อนาคามิ​ิผล) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลผู้​้�ปฏิ​ิบั​ัติ​ิเพื่​่�อทำให้​้แจ้​้งซึ่​่�งอรหั​ัตตผล ประกอบด้​้วยผั​ัสสะ ๔ เวทนา ๔ เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดทำนองเดี​ียวกั​ับข้​้อที่​่� ๓๗ ซึ่​่�งกล่​่าวมาแล้​้ว เหตุ​ุผลใน การซั​ักให้​้จำนนก็​็อย่​่างเดี​ียวกั​ัน ต่​่างแต่​่ในข้​้อนั้​้�นกล่​่าวถึ​ึงพระอรหั​ันต์​์ ในข้​้อนี้​้�กล่​่าวถึ​ึงท่​่าน ผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ในอรหั​ัตตมรรค) ๔๓. เรื่​่�องการละสั​ัญโญชน์​์ทั้​้�งหมด (สั​ัพพสั​ัญโญชนปหานกถา) ถาม : การละสั​ัญโญชน์​์ (กิ​ิเลสเครื่​่�องร้​้อยรั​ัดหรื​ือผู​ูกมั​ัด) ทั้​้�งปวง เป็​็นความเป็​็น พระอรหั​ันต์​์หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ๑

ดู​ูหน้​้า ๖๓๗ ฆฏิ​ิการสู​ูตร

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1044

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ถาม : สั​ัญโญชน์​์ทั้​้�งปวง อั​ันอรหั​ัตตมรรคย่​่อมละใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า คำว่​่า การละสั​ัญโญชน์​์ทั้​้�งปวงได้​้ เป็​็นความเป็​็น พระอรหั​ันต์​์ ความจริ​ิงพู​ูดอี​ีกอย่​่างหนึ่​่�งก็​็ไม่​่ผิ​ิด แต่​่ที่​่�ถู​ูกคั​ัดค้​้านก็​็เพราะในสั​ัญโญชน์​์ทั้​้�ง ๑๐ นั้​้�น โสดาปั​ัตติ​ิมรรคละมาแล้​้ว ๓ อนาคามิ​ิมรรคละมาแล้​้วอี​ีก ๒ รวมเป็​็น ๕ อรหั​ัตตมรรคละ อี​ีก ๕ จึ​ึงไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า อรหั​ัตตมรรคละสั​ัญโญชน์​์หมดทุ​ุกข้​้อ เพราะความจริ​ิงข้​้อต้​้น ๆ มรรคอื่​่�นละมาเสร็​็จแล้​้ว เรื่​่�องนี้​้�ดู​ูเป็​็นปั​ัญหาทางสำนวนโวหารมากกว่​่า) ๔๔. เรื่​่�องหลุ​ุดพ้​้น (วิ​ิมุ​ุตตกถา๑) ถาม : วิ​ิมุ​ุตติ​ิญาณเป็​็นตั​ัวหลุ​ุดพ้​้นหรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : วิ​ิมุ​ุตติ​ิญาณทุ​ุกอย่​่างเป็​็นตั​ัวหลุ​ุดพ้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (คำว่​่า วิ​ิมุ​ุตติ​ิญาณ หมายความถึ​ึงญาณ ๔ ประการ คื​ือ วิ​ิปั​ัสสนาญาณ มั​ัคคญาณ ผลญาณ และปั​ัจจเวกขณญาณ เพราะเป็​็นตทั​ังควิ​ิมุ​ุติ​ิ สมุ​ุจเฉทวิ​ิมุ​ุติ​ิ และปฏิ​ิปั​ัสสั​ัทธิ​ิวิ​ิมุ​ุติ​ิ โดยลำดั​ับ ส่​่วนปั​ัจจเวกขณญาณ ชื่​่�อว่​่า วิ​ิมุ​ุตติ​ิญาณด้​้วย เพราะรู้​้�จั​ักวิ​ิมุ​ุติ​ิ กล่​่าวตามหลั​ักวิ​ิชา ผลญาณเหล่​่านั้​้�น ควรกล่​่าวได้​้ว่​่าเป็​็นตั​ัวหลุ​ุดพ้​้นโดยตรง แต่​่เมื่​่�อกล่​่าวคลุ​ุม ๆ ว่​่า วิ​ิมุ​ุตติ​ิญาณ เป็​็นตั​ัวหลุ​ุดพ้​้น จึ​ึงทำให้​้เกิ​ิดการซั​ักไซ้​้ไล่​่เลี​ียงขึ้​้�น นิ​ิกายอั​ันธกะเป็​็นเจ้​้าของความคิ​ิดนี้​้�) ๔๕. เรื่​่�องพระอเสกขะ คื​ือผู้​้�ไม่​่ต้​้องศึ​ึกษา (อเสกขกถา) ถาม : พร ะเสกขะ (ผู้​้�ยั​ั ง ศึ​ึ ก ษา) มี​ี อ เสกขญาณ (ญาณที่​่� เ ป็​็ น ของพระอเสกขะ) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระเสกขะย่​่อมรู้​้�เห็​็นธรรมที่​่�เป็​็นของพระอเสกขะ เข้​้าถึ​ึงอยู่​่� ถู​ูกต้​้องด้​้วย นามกายอยู่​่�ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ๑

อรรถกถาใช้​้คำว่​่า วิ​ิมุ​ุตติ​ิกถา

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1045

(นิ​ิ ก ายอุ​ุ ต ตราปถกะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ว่​่ า พระเสขะ คื​ื อ พระอริ​ิ ย บุ​ุ คคล ที่​่� ต่​่ ำกว่​่ า พระอรหั​ันต์​์บางท่​่านเช่​่น พระอานนท์​์ย่​่อมรู้​้�ถึ​ึงพระอเสขะ คื​ือพระอรหั​ันต์​์ จึ​ึงชื่​่�อว่​่ามี​ีอเสขญาณ ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงต้​้องซั​ักให้​้ยอมจำนนคำว่​่า เสขะ เสกขะ และอเสขะ อเสกขะ ใช้​้ได้​้ทั้​้�งสองแบบ มี​ีความหมายอย่​่างเดี​ียวกั​ัน)

๔๗. เรื่​่�องทำนองธรรม (นิ​ิยามกถา) ถาม : บุ​ุคคลผู้​้�เป็​็นอนิ​ิยต (คื​ือยั​ังเป็​็นบุ​ุถุ​ุชน ยั​ังไม่​่แน่​่นอน) มี​ีญาณเพื่​่�อไปสู่​่�ทำนอง ธรรม (มี​ีญาณเพื่​่�อบรรลุ​ุมรรค) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลผู้​้�เป็​็นนิ​ิยต (พระอริ​ิยบุ​ุคคล) มี​ีญาณเพื่​่�อไปสู่​่�สิ่​่�งที่​่�มิ​ิใช่​่ทำนองธรรม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า พระผู้​้�มี​ีพระภาคทรงรู้​้�ว่​่า ”บุ​ุคคลที่​่�จั​ักก้​้าวลง สู่​่�ทำนองธรรมที่​่�ถู​ูกต้​้อง จึ​ึงเป็​็นผู้​้�ควรตรั​ัสรู้​้�ธรรมนั้​้�นได้​้„ คื​ือถื​ือเอาประเด็​็นที่​่�ว่​่า พระพุ​ุทธเจ้​้า ทรงรู้​้�ว่​่า คนคนนี้​้�จะบรรลุ​ุธรรมที่​่�ถู​ูกต้​้องได้​้ คื​ือบรรลุ​ุมรรค จึ​ึงเชื่​่�อว่​่าบุ​ุถุ​ุชนก็​็มี​ีญาณที่​่�จะบรรลุ​ุ มรรค แต่​่ตามความจริ​ิงในขณะที่​่�เป็​็นบุ​ุถุ​ุชนยั​ังไม่​่มี​ีญาณเช่​่นนั้​้�น เวลาซั​ักค้​้านจึ​ึงค้​้านในทาง ตรงกั​ันข้​้ามว่​่า พระอริ​ิยบุ​ุคคลมี​ีญาณย้​้อนกลั​ับไปเป็​็นบุ​ุถุ​ุชนได้​้ทำนองเดี​ียวกั​ับที่​่�บุ​ุถุ​ุชนมี​ีญาณ ตรงกั​ันข้​้ามกั​ับสภาพของตนได้​้เช่​่นนั้​้�นหรื​ือ)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๔๖. เรื่​่�องวิ​ิปริ​ิต (วิ​ิปรี​ีตกถา) ถาม : ท่​่านผู้​้�เข้​้าสมาบั​ัติ​ิมี​ีปฐวี​ีกสิ​ิณเป็​็นอารมณ์​์ (กสิ​ิณกำหนดหั​ัวข้​้อเพ่​่งที่​่�ดิ​ิน) ชื่​่�อว่​่า มี​ีญาณในสิ่​่�งที่​่�ผิ​ิด ใช่​่หรื​ือไม่​่ ถาม : ใช่​่ ถาม : มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในสิ่​่�งที่​่�ไม่​่เที่​่�ยง ว่​่าเที่​่�ยง ในทุ​ุกข์​์ ว่​่าเป็​็นสุ​ุข ในสิ่​่�งมิ​ิใช่​่ตน ว่​่าตน ในสิ่​่�งที่​่�ไม่​่งาม ว่​่างามเช่​่นนั้​้�นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ ความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ผู้​้�เข้​้าสมาบั​ัติ​ิมี​ีปฐวี​ีกสิ​ิณเป็​็นอารมณ์​์ ชื่​่�อว่​่ามี​ีความ รู้​้�ผิ​ิด เพราะเท่​่ากั​ับหลงยึ​ึดถื​ือดิ​ิน แต่​่ตามความจริ​ิงเป็​็นการกำหนด สิ่​่�งที่​่�เป็​็นสมมติ​ิบั​ัญญั​ัติ​ิ เพื่​่�อให้​้ใจสงบเท่​่านั้​้�น มิ​ิได้​้ติ​ิดหรื​ือเห็​็นว่​่า ว่​่าเที่​่�ยง เป็​็นสุ​ุข เป็​็นตั​ัวตน เป็​็นสิ่​่�งที่​่�งาม ฝ่​่ายค้​้าน จึ​ึงซั​ักค้​้านดั​ังกล่​่าวข้​้างต้​้น)

1046

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๔๘. เรื่​่�องความแตกฉาน (ปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทากถา) ถาม : ญาณทุ​ุกอย่​่างเป็​็นปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทาใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความรู้​้�สมมติ​ิ (รู้​้�สิ่​่�งที่​่�คนนั​ัดหมายเรี​ียกร้​้องกั​ัน เช่​่น รู้​้�จั​ักชื่​่�อ) เป็​็นปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทา ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ญาณทุ​ุกชนิ​ิดเป็​็นปฏิ​ิสั​ัมภิ​ิทา (ความแตกฉาน) เป็​็น โลกุ​ุตตระทั้​้�งสิ้​้�น ฝ่​่ายซั​ักจึ​ึงนำเอาความรู้​้�สมมติ​ิ (สมมติ​ิญาณ) มาถามว่​่า เป็​็นโลกุ​ุตตระด้​้วยหรื​ือ) ๔๙. เรื่​่�องความรู้​้�สมมติ​ิ (สั​ัมมติ​ิญาณกถา) ถาม : ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า สมมติ​ิญาณ (ความรู้​้�สมมติ​ิ) มี​ีสั​ัจจะเป็​็นอารมณ์​์อย่​่างเดี​ียว ไม่​่มี​ีอย่​่างอื่​่�นเป็​็นอารมณ์​์เลย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�ที่​่�เข้​้าสมาบั​ัติ​ิมี​ีปฐวี​ีกสิ​ิณเป็​็นอารมณ์​์ ย่​่อมมี​ีญาณ และปฐวี​ีกสิ​ิณ ย่​่อมจั​ัด

เข้​้าในสมมติ​ิสั​ัจจะ (ความจริ​ิงโดยสมมติ​ิ) มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : หากเป็​็นเช่​่นนั้​้�น ท่​่านก็​็ควรกล่​่าวว่​่า สมมติ​ิญาณมี​ีสัจจ ั ะเป็​็นอารมณ์​์อย่​่างเดี​ียว ไม่​่มี​ีอย่​่างอื่​่�นเป็​็นอารมณ์​์เลย (นิ​ิกายอั​ันธกะ ไม่​่รู้​้�จั​ักแยกสั​ัจจะว่​่า ความจริ​ิงมี​ีอยู่​่� ๒ ประการ คื​ือ (๑) จริ​ิงตามที่​่� นั​ัดหมายรู้​้�กั​ัน เรี​ียกสมมติ​ิสั​ัจจะ (๒) จริ​ิงอย่​่างเนื้​้�อหาแท้​้ ๆ เรี​ียกปรมั​ัตถสั​ัจจะ เมื่​่�อไม่​่รู้​้�จั​ัก แยกความจริ​ิงอย่​่างนี้​้จึ� งึ กล่​่าวว่​่า ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ญาณที่รู้​้�ส ่� มมติ​ิมีสัี จจ ั ะเป็​็นอารมณ์​์ ไม่​่มีอี ย่​่างอื่​่น� เป็​็นอารมณ์​์ ความจริ​ิงกล่​่าวได้​้ เพราะสั​ัจจะที่​่�เป็​็นอารมณ์​์ของสมมติ​ิญาณ เป็​็นสมมติ​ิสั​ัจจะ ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงต้​้อนให้​้เห็​็นจริ​ิงในข้​้อนี้​้�) ๕๐. เรื่​่�องญาณมี​ีจิ​ิตเป็​็นอารมณ์​์ (จิ​ิตตารั​ัมมณกถา) ถาม : ญาณที่​่�รู้​้�จิ​ิตใจของผู้​้�อื่​่�น (เจโตปริ​ิยญาณ) มี​ีจิ​ิตเป็​็นอารมณ์​์อย่​่างเดี​ียว ไม่​่มี​ี อย่​่างอื่​่�นเป็​็นอารมณ์​์เลย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : มี​ีบุ​ุคคลบางคนที่​่�รู้​้�ว่​่า จิ​ิตมี​ีราคะ จิ​ิตมี​ีโทสะ จิ​ิตมี​ีโมหะ เป็​็นต้​้นมิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่

1047

อย่​่างเดี​ียว ไม่​่มี​ีอย่​่างอื่​่�นเป็​็นอารมณ์​์เลย (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นไม่​่รอบคอบในข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้เห็​็นว่​่า ญาณชนิ​ิดนี้​้�มิ​ิใช่​่ รู้​้�แต่​่จิ​ิตอย่​่างเดี​ียว แต่​่รู้​้�ถึ​ึงราคะ โทสะ โมหะ ที่​่�ประกอบด้​้วยจิ​ิตด้​้วย) ๕๑. เรื่​่�องญาณรู้​้�อนาคต (อนาคตญาณกถา) ถาม : ญาณรู้​้�อนาคตมี​ีอยู่​่�มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมรู้​้�อนาคตโดยมู​ูล โดยเหตุ​ุ โดยต้​้นเหตุ​ุ โดยกำเนิ​ิด โดยต้​้นกำนิ​ิด เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อนี้​้� ปั​ัญหาที่​่�โต้​้แย้​้งมี​ีเพี​ียงว่​่า อนาคตญาณมี​ีอยู่​่� แต่​่มิ​ิได้​้มี​ีในทุ​ุกกรณี​ี ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านต่​่าง ๆ ดั​ังข้​้อความข้​้างต้​้น รวมทั้​้�งซั​ักว่​่า บุ​ุคคลที่​่�อยู่​่� ในมรรคผลต่​่ำกว่​่า ย่​่อมมี​ีญาณในมรรคผลที่​่�สู​ูงกว่​่าด้​้วยอย่​่างนั้​้�นหรื​ือ ซึ่​่�งฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดจำเป็​็น ต้​้องปฏิ​ิเสธ) ๕๒. เรื่​่�องญาณรู้​้�ปั​ัจจุ​ุบั​ัน (ปั​ัจจุ​ุปปั​ันนญาณกถา) ถาม : ญาณรู้​้�ปั​ัจจุ​ุบั​ันมี​ีอยู่​่�ใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมรู้​้�ญาณนั้​้�น ด้​้วยญาณนั้​้�น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ญาณรู้​้�สิ่​่�งที่​่�เป็​็นปั​ัจจุ​ุบั​ันทุ​ุกชนิ​ิดมี​ีอยู่​่� ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึง ซั​ักค้​้านว่​่า บุ​ุคคลย่​่อมใช้​้ญาณนั้​้�นรู้​้�ตั​ัวญาณเองด้​้วยหรื​ือ) ๕๓. เรื่​่�องญาณรู้​้�ผล (ผลญาณกถา) ถาม : พระสาวกมี​ีญาณรู้​้�ผลใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระสาวกย่​่อมบั​ัญญั​ัติ​ิความที่​่�บุ​ุคคลมี​ีผลเป็​็นของตน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า พระสาวกมี​ีญาณรู้​้�ผลเช่​่นเดี​ียวกั​ับพระพุ​ุทธเจ้​้า จึ​ึงถู​ูกฝ่​่ายค้​้านซั​ักว่​่า รู้​้�อย่​่างบั​ัญญั​ัติ​ิได้​้ว่​่า ในผลชั้​้�นเดี​ียวกั​ันนี้​้� เป็​็นประเภทนั้​้�นประเภทนี้​้� เช่​่น เอกพี​ีชี​ี โกลั​ังโกละ สั​ัตตั​ักขั​ัตตุ​ุปรมะ อย่​่างนั้​้�นหรื​ือ ซึ่​่�งฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดจำต้​้องปฏิ​ิเสธ)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1048

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๕๔. เรื่​่�องทำนองธรรม (นิ​ิยามกถา๑) ถาม : นิ​ิยามะ (ทำนองธรรม) เป็​็นอสั​ังขตะ (ไม่​่มี​ีปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ทำนองธรรมนั้​้�นเป็​็นนิ​ิพพาน ฯ ล ฯ เป็​็นอมตะหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า นิ​ิยามะ (ทำนองธรรมหรื​ือทำนองคลองธรรม) เป็​็นอสั​ังขตะ ความจริ​ิงนิ​ิยามะเป็​็นเพี​ียงอริ​ิยมรรค จึ​ึงไม่​่จั​ัดเป็​็นอสั​ังขตะ) ๕๕. เรื่​่�องปฏิ​ิจจสมุ​ุปบาท (ปฏิ​ิจจสมุ​ุปปาทกถา) ถาม : ปฏิ​ิจจสมุ​ุปบาท (การเกิ​ิดขึ้​้�นโดยอาศั​ัยเหตุ​ุปั​ัจจั​ัยเกี่​่�ยวโยงกั​ัน) เป็​็นอสั​ังขตะ (ไม่​่มี​ีปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง) หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ปฏิ​ิจจสมุ​ุปบาทเป็​็นนิ​ิพพาน ฯ ล ฯ เป็​็นอมตะหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ และ มหิ​ิสาสกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้จำนนด้​้วย คำถามที่​่�ว่​่า ปฏิ​ิจจสมุ​ุปบาทเป็​็นนิ​ิพพานหรื​ือ จึ​ึงเป็​็นอสั​ังขตะ) ๕๖. เรื่​่�องความจริ​ิง (สั​ัจจกถา) ถาม : อริ​ิยสั​ัจจ์​์ ๔ เป็​็นอสั​ังขตะ (ไม่​่มี​ีปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อริ​ิยสั​ัจจ์​์ ๔ เป็​็นเครื่​่�องต้​้านทาน ฯ ล ฯ เป็​็นอมตะ เป็​็นปริ​ินิ​ิพพาน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายปุ​ุ พพ เสลิ​ิ ย ะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ว่​่ า อริ​ิ ย สั​ั จจ์​์ ๔ เป็​็ น อสั​ั ง ขตะ จึ​ึ ง ถู​ู ก ซั​ั ก ว่​่ า อริ​ิยสั​ัจจ์​์ ๔ เป็​็นนิ​ิพพานหรื​ือ) ๕๗. เรื่​่�องอรู​ูป สิ่​่�งที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูป (อารุ​ุปปกถา) ถาม : อากาสานั​ัญจายตนะ (อายตนะที่​่�มี​ีอากาศไม่​่มี​ีที่​่�สิ้​้�นสุ​ุดเป็​็นอารมณ์​์) เป็​็น อสั​ังขตะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ๑

ตั้​้�งชื่​่�อพ้​้องกั​ับข้​้อ ๔๗

1049

ถาม : อากาสานั​ัญจายตนะเป็​็นนิ​ิพพาน ฯ ล ฯ เป็​็นอมตะหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดต่​่อไปว่​่า อรู​ูปทั้​้�งสี่​่�มี​ีอากาสานั​ัญจายตนะ เป็​็นต้​้น เป็​็นอสั​ังขตะ เพราะบางแห่​่งมี​ีคำว่​่า อเนญชา คื​ือไม่​่หวั่​่�นไหว ฝ่​่ายซั​ักจึ​ึงซั​ักค้​้านให้​้ยอมจำนนว่​่า อากาสานั​ัญจายตะเป็​็นต้​้น มิ​ิใช่​่นิ​ิพพาน) ๕๘. เรื่​่�องนิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิ (นิ​ิโรธสมาปั​ัตติ​ิกถา) ถาม : นิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิเป็​็นอสั​ังขตะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : นิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิเป็​็นนิ​ิพพาน ฯ ล ฯ เป็​็นอมตะหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิเป็​็นสมาบั​ัติ​ิชั้​้�นสู​ูงสุ​ุดที่​่�ดั​ับสั​ัญญาและเวทนาก็​็จริ​ิง แต่​่ก็​็ไม่​่ควรกล่​่าว ว่​่าเป็​็นสั​ังขตะ หรื​ืออสั​ังขตะทั้​้�งสองอย่​่าง เพราะไม่​่มี​ีลั​ักษณะของสั​ังขตะหรื​ืออสั​ังขตะ นี้​้�เป็​็น คำอธิ​ิบายตามอรรถกถา แต่​่ นิ​ิกายอั​ันธกะ และ อุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า นิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิ เป็​็นอสั​ังขตะ ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักว่​่า เป็​็นนิ​ิพพานหรื​ือ ในที่​่�นี้​้�ดู​ูเหมื​ือนทั้​้�งฝ่​่ายค้​้านและฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด ต่​่างก็​็เห็​็นร่​่วมกั​ันว่​่า นิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิมิ​ิใช่​่นิ​ิพพาน แต่​่ผู้​้�จั​ัดทำหนั​ังสื​ือนี้​้�เห็​็นว่​่า เป็​็นปั​ัญหาที่​่�น่​่า พิ​ิจารณา เพราะมี​ีพระบาลี​ีระบุ​ุไว้​้ชั​ัดเจนว่​่า การที่​่�ภิ​ิกษุ​ุเข้​้าสั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธ เป็​็นนิ​ิพพาน โดยนิ​ิปปริ​ิยาย คื​ือโดยตรง ขอได้​้โปรดดู​ูหน้​้า ๘๖๘ วรรคที่​่� ๕) ๕๙. เรื่​่�องอากาศ (อากาสกถา) ถาม : อากาศเป็​็นอสั​ังขตะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อากาศเป็​็นนิ​ิพพาน ฯ ล ฯ เป็​็นอมตะหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ และ มหิ​ิสาสกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดดั่​่�งกล่​่าว จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้ยอมรั​ับว่​่า อากาศมิ​ิใช่​่นิ​ิพพาน) ๖๐. เรื่​่�องอากาศเป็​็นของเห็​็นได้​้ (อากาโส สนิ​ิทั​ัสสโนติ​ิกถา) ถาม : อากาศเป็​็นของเห็​็นได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อากาศเป็​็นรู​ูปที่​่�มาสู่​่�คลองแห่​่งจั​ักษุ​ุหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1050

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(นิ​ิ ก ายอั​ั น ธกะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ว่​่ า อชฎากาศเป็​็ น ของเห็​็ น ได้​้ โดยยกตั​ั ว อย่​่ า งว่​่ า เวลาอยู่​่�ในห้​้องมื​ืดมองออกมาทางช่​่องดาลประตู​ู จะแลเห็​็นอากาศ ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักให้​้ยอมจำนน ว่​่า อากาศไม่​่ใช่​่รู​ูป ถ้​้าพู​ูดแบบวิ​ิทยาศาสตร์​์ ก็​็อาจกล่​่าวได้​้ว่​่า ที่​่�อ้​้างว่​่าเห็​็นอากาศนั้​้�น ที่​่�จริ​ิงเห็​็น แสงหรื​ือคลื่​่�นแสงที่​่�สะท้​้อนมาจากฝุ่​่�นละอองในอากาศต่​่างหาก ถ้​้าอยู่​่�ในที่​่�ซึ่​่�งไม่​่มี​ีฝุ่​่�นละออง เลย เช่​่น ในอวกาศชั้​้�นสู​ูง จะมองเห็​็นมื​ืดไปหมด) ๖๑. เรื่​่�องธาตุ​ุดิ​ินเห็​็นได้​้ เป็​็นต้​้น (ปฐวี​ีธาตุ​ุ สนิ​ิทั​ัสสนาตยาทิ​ิกถา) ถาม : ธาตุ​ุดิ​ินเป็​็นของเห็​็นได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ธาตุ​ุดิ​ินเป็​็นรู​ูปที่​่�มาสู่​่�คลองจั​ักษุ​ุหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะตามหลั​ักวิ​ิชาถื​ือว่​่า ธาตุ​ุดิ​ินนั้​้�นเรามอง ไม่​่เห็​็น แต่​่สิ่​่�งที่​่�เรามองเห็​็นคื​ือสี​ี (วั​ัณณะ) เพราะลั​ักษณะที่​่�แท้​้ของธาตุ​ุดิ​ินคื​ือความแข้​้นแข็​็ง อี​ีกอย่​่างหนึ่​่�ง การพู​ูดว่​่า ธาตุ​ุดิ​ินเป็​็นของมองเห็​็นได้​้นั้​้�น ถ้​้าจะนั​ับว่​่าถู​ูกก็​็ถู​ูกในสำนวนโลก แต่​่ในสำนวนธรรมะ สิ่​่�งที่​่�จะเห็​็นได้​้มี​ีอย่​่างเดี​ียวคื​ือรู​ูป และรู​ูปที่​่�เห็​็นได้​้ก็​็คื​ือสี​ี การค้​้านในที่​่�นี้​้� ไม่​่ใช่​่ค้​้านในทางโลก แต่​่เป็​็นการค้​้านในสำนวนธรรม)๑ ๖๒. เรื่​่�องอิ​ินทรี​ีย์​์ คื​ือตาเห็​็นได้​้ (จุ​ุกขุ​ุนทริ​ิยั​ัง สนิ​ิทั​ัสสนั​ันติ​ิกถา) ๖๓. เรื่​่�องการกระทำทางกายเห็​็นได้​้ (กายกั​ัมมั​ัง สนิ​ิทั​ัสสนั​ันติ​ิกถา) (ทั้​้�งสองข้​้อนี้​้� เป็​็นความเห็​็นต่​่อเนื่​่�องมาจากข้​้อที่​่� ๖๑ อรรถกถาจึ​ึงมิ​ิได้​้อธิ​ิบายอะไร ไว้​้เลย แต่​่เหตุ​ุผล ที่​่�ใช้​้โต้​้ตอบก็​็คงแบบเดี​ียวกั​ัน) ๖๔. เรื่​่�องธรรมที่​่�สงเคราะห์​์เข้​้ากั​ันได้​้ (สั​ังคหิ​ิตกถา) ถาม : ธรรมบางอย่​่างที่​่�สงเคราะห์​์เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับธรรมบางอย่​่างไม่​่มี​ี ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ธรรมบางอย่​่างย่​่อมนั​ับเนื่​่�องเข้​้ากั​ับธรรมบางอย่​่าง ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ธรรมบางอย่​่างที่​่�สงเคราะห์​์เข้​้ากั​ันได้​้กั​ับ ธรรมบางอย่​่างไม่​่มี​ี ๑

คำอธิ​ิบายข้​้อนี้​้� อรรถกถามิ​ิได้​้กล่​่าวไว้​้ ผู้​้�เขี​ียนอธิ​ิบายเอง

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1051

(นิ​ิกายราชคิ​ิริ​ิกะ และ สิ​ิทธั​ัตถิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงค้​้านให้​้ยอมรั​ับว่​่า ธรรมที่​่�เข้​้ากั​ันได้​้มี​ีอยู่​่� เช่​่น อายตนะคื​ือตา นั​ับเนื่​่�องเข้​้าในรู​ูปขั​ันธ์​์ เป็​็นต้​้น) ๖๕. เรื่​่�องธรรมที่​่�ประกอบกั​ัน (สั​ัมปยุ​ุตตกถา) ถาม : ธรรมบางอย่​่างที่​่�สั​ัมปยุ​ุต๑ กั​ับธรรมบางอย่​่างไม่​่มี​ี ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ธรรมบางอย่​่างที่​่�ไปด้​้วยกั​ัน เกิ​ิดร่​่วมกั​ัน ระคนกั​ัน เกิ​ิดขึ้​้�นพร้​้อมกั​ัน ดั​ับ พร้​้อมกั​ัน มี​ีวั​ัตถุ​ุเดี​ียวกั​ัน มี​ีอารมณ์​์เดี​ียวกั​ันกั​ับธรรมบางอย่​่าง มี​ีอยู่​่�มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ธรรมบางอย่​่างที่​่�สั​ัมปยุ​ุตกั​ับธรรมบางอย่​่าง ไม่​่มี​ี (นิ​ิกายราชคิ​ิริ​ิกะ และ สิ​ิทธั​ัตถิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� ข้​้อโต้​้แย้​้งชั​ัดเจนอยู่​่�แล้​้ว)

๖๗. เรื่​่�องทาน (ทานกถา) ถาม : เจตสิ​ิกธรรม (ธรรมที่​่�เป็​็นไปทางจิ​ิต) เป็​็นทานใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : เจตสิ​ิกธรรมอาจที่​่�จะให้​้แก่​่คนอื่​่�นได้​้หรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ๑

คำว่​่า สั​ัมปยุ​ุต ที่​่�แปลว่​่า ประกอบกั​ัน นั้​้�น หมายความว่​่า เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน ดั​ับพร้​้อมกั​ัน

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๖๖. เรื่​่�องเจตสิ​ิก คื​ือธรรมที่​่�เป็​็นไปทางจิ​ิต (เจตสิ​ิกกถา) ถาม : ธรรมที่​่�เป็​็นเจตสิ​ิก (เป็​็นไปทางจิ​ิต) ไม่​่มี​ี ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ธรรมบางอย่​่ า งที่​่� ไ ปด้​้ ว ยกั​ั น เกิ​ิ ด ร่​่ ว มกั​ั น ระคนกั​ั น เกิ​ิ ด ขึ้​้� น พร้​้ อ มกั​ั น ดั​ับพร้​้อมกั​ัน มี​ีวั​ัตถุ​ุเดี​ียวกั​ัน มี​ีอารมณ์​์เดี​ียวกั​ันกั​ับจิ​ิต มี​ีอยู่​่�มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ธรรมที่​่�เป็​็นเจตสิ​ิกไม่​่มี​ี (นิ​ิ ก ายราชคิ​ิ ริ​ิ ก ะ และ สิ​ิ ท ธั​ั ต ถิ​ิ ก ะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ข้​้ อ นี้​้� และข้​้ อ โต้​้ แ ย้​้ ง ก็​็ ชั​ั ด เจน อยู่​่�แล้​้วเช่​่นกั​ัน)

1052

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(นิ​ิกายราชคิ​ิริ​ิกะ และ สิ​ิทธั​ัตถิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า เจตสิ​ิกธรรม คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นไป ทางจิ​ิตเท่​่านั้​้�น จั​ัดเป็​็นทาน แต่​่ตามหลั​ักวิ​ิชา ทานมี​ี ๓ อย่​่าง คื​ือ (๑) เจตนาบริ​ิจาค (๒) เจตนา งดเว้​้นจากความชั่​่�ว (อภั​ัยทาน) และ (๓) วั​ัตถุ​ุสำหรั​ับให้​้ ที่​่�เรี​ียกว่​่าเทยยธั​ัมมะ หรื​ือไทยธรรม โดยนั​ัยนี้​้�เมื่​่�อวิ​ิเคราะห์​์แล้​้ว ทาน จึ​ึงได้​้แก่​่ เจตนาบริ​ิจาค และเจตนางดเว้​้นความชั่​่�ว ซึ่​่�งเป็​็น เจตสิ​ิกธรรมอย่​่างหนึ่​่�ง ได้​้แก่​่วั​ัตถุ​ุสำหรั​ับให้​้ ซึ่​่�งเป็​็นวั​ัตถุ​ุไม่​่เกี่​่�ยวกั​ับจิ​ิตอี​ีกอย่​่างหนึ่​่�ง เมื่​่�อมี​ี ความเห็​็นว่​่าเจตสิ​ิกธรรมเท่​่านั้​้�นเป็​็นทาน จึ​ึงถู​ูกเพี​ียงครึ่​่�งเดี​ียว เวลาซั​ักค้​้านจึ​ึงเอาวั​ัตถุ​ุมาค้​้าน ว่​่า เจตสิ​ิกธรรมใช้​้สำหรั​ับให้​้แก่​่คนอื่​่�นได้​้อย่​่างวั​ัตถุ​ุหรื​ือไม่​่) ๖๘. เรื่​่�องบุ​ุญสำเร็​็จด้​้วยการใช้​้สอย (ปริ​ิโภคมยปุ​ุญญกถา) ถาม : บุ​ุญที่​่�สำเร็​็จด้​้วยการใช้​้สอย ย่​่อมเจริ​ิญใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผั​ัสสะ เวทนา สั​ัญญา เจตนา จิ​ิต เป็​็นต้​้น ที่​่�สำเร็​็จด้​้วยการใช้​้สอย ย่​่อมเจริ​ิญ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายราชคิ​ิ ริ​ิ ก ะ สิ​ิ ท ธั​ั ต ถิ​ิ ก ะ สมิ​ิ ติ​ิ ย ะ จั​ั บ ประเด็​็ น ผิ​ิ ด จากข้​้ อ ความในพระสู​ู ต ร บางแห่​่ง มี​ีใจความว่​่า ภิ​ิกษุ​ุ (ที่​่�ประพฤติ​ิดี​ีงาม) ใช้​้สอยจี​ีวรของผู้​้�ใด บุ​ุญย่​่อมเจริ​ิญแก่​่ผู้​้�นั้​้�น ทั้​้�งกลางวั​ันกลางคื​ืน ในกาลทุ​ุกเมื่​่�อ แล้​้วลงความเห็​็นว่​่า บุ​ุญเกิ​ิดจากการใช้​้สอย แต่​่ตาม ความจริ​ิง บุ​ุญย่​่อมเจริ​ิญเนื่​่�องมาจากเหตุ​ุอื่​่�นก็​็มี​ี เช่​่น เจตนาดี​ีของผู้​้�ทำบุ​ุญ ในการซั​ักค้​้านจึ​ึง ซั​ักหลายอย่​่าง รวมทั้​้�งตอนท้​้ายได้​้ซั​ักว่​่า ถ้​้าผู้​้�รั​ับรั​ับแล้​้วมิ​ิได้​้ใช้​้สอยก็​็ดี​ี มี​ีใครชิ​ิงไป หรื​ือวั​ัตถุ​ุนั้​้�น พิ​ิ น าศไปด้​้ ว ยน้​้ำ ด้​้ ว ยไฟก็​็ ดี​ี จ ะชื่​่� อ ว่​่ า ได้​้ บุ​ุ ญ หรื​ื อ บุ​ุ ญ ยั​ั ง เจริ​ิ ญ หรื​ื อ ไม่​่ ถ้​้ า ตอบว่​่ า ได้​้ บุ​ุ ญ ก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า บุ​ุญเกิ​ิดจากการใช้​้สอยของผู้​้�รั​ับเท่​่านั้​้�น) ๖๙. เรื่​่�องสิ่​่�งที่​่�ให้​้ไปจากโลกนี้​้� (อิ​ิโตทิ​ินนกถา) ถาม : ผู้​้�ล่​่วงลั​ับไปแล้​้ว ย่​่อมยั​ังชี​ีวิ​ิตด้​้วยสิ่​่�งที่​่�ให้​้ไปจากโลกนี้​้� ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�ล่​่วงลั​ับไปแล้​้ว ใช้​้สอยบริ​ิโภคเครื่​่�องนุ่​่�งห่​่ม อาหาร ที่​่�อยู่​่�อาศั​ัย ยารั​ักษาโรค ของเคี้​้�ยว ของบริ​ิโภค น้​้ำดื่​่�มที่​่�ให้​้ไปจากโลกนี้​้�หรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายราชคิ​ิริ​ิกะ และ สิ​ิทธั​ัตถิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะจั​ับความในพระสู​ูตร บางแห่​่งผิ​ิด ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านหลายอย่​่าง เช่​่น ซั​ักว่​่า ผู้​้�ล่​่วงลั​ับไปแล้​้วก็​็ใช้​้สิ่​่�งต่​่าง ๆ ที่​่�ให้​้

1053

หรื​ืออุ​ุทิ​ิศไปให้​้จากโลกนี้​้�จริ​ิง ๆ หรื​ือ ความสุ​ุข ความทุ​ุกข์​์ คนอื่​่�นทำให้​้กั​ันได้​้หรื​ือ คนอื่​่�นทำ แต่​่อี​ีกคนหนึ่​่�งได้​้เสวยหรื​ือ ซึ่​่�งผู้​้�เห็​็นผิ​ิดจำต้​้องปฏิ​ิเสธทั้​้�งนี้​้�พราะตามหลั​ักวิ​ิชา แม้​้จะมี​ีผู้​้�อุ​ุทิ​ิศ อะไรไปให้​้ ผู้​้�ล่​่วงลั​ับไปจะต้​้องอนุ​ุโมทนาก่​่อน การอนุ​ุโมทนาหรื​ือพลอยยิ​ินดี​ีนั้​้�น ถื​ือว่​่าเป็​็น การทำบุ​ุญอย่​่างหนึ่​่�ง คื​ือทำให้​้ใจสู​ูง ยิ​ินดี​ีในคุ​ุณความดี​ีที่​่�ผู้​้�อื่​่�นทำแล้​้ว ผลจึ​ึงปรากฏ คื​ือเกิ​ิด เป็​็นสิ่​่�งต่​่าง ๆ ที่​่�ผู้​้�รั​ับต้​้องการ ไม่​่ใช่​่วั​ัตถุ​ุดั้​้�งเดิ​ิมไปถึ​ึงผู้​้�รั​ับ) ๗๐. เรื่​่�องแผ่​่นดิ​ินเป็​็นผลของกรรม (ปฐวี​ีกั​ัมมวิ​ิปาโกติ​ิกถา) ถาม : แผ่​่นดิ​ินเป็​็นผลแห่​่งกรรม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : แผ่​่นดิ​ินเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความรู้​้�สึ​ึกเป็​็นสุ​ุข เป็​็นทุ​ุกข์​์ ไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุข ประกอบ ด้​้วยความรู้​้�สึ​ึกเป็​็นสุ​ุข เป็​็นทุ​ุกข์​์ ไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุข ประกอบด้​้วยผั​ัสสะ ประกอบ ด้​้วยเวทนา ประกอบด้​้วยสั​ัญญา ประกอบด้​้วยเจตนา ประกอบด้​้วยจิ​ิต มี​ีอารมณ์​์ เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า แผ่​่นดิ​ินเป็​็นผลของกรรม คื​ือเห็​็นว่​่า มี​ีกรรมที่​่�เป็​็น ไปเพื่​่�อความเป็​็นใหญ่​่ในแผ่​่นดิ​ิน ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักว่​่า แผ่​่นดิ​ินเป็​็นสุ​ุขเวทนาหรื​ือทุ​ุกขเวทนา เป็​็นต้​้น และซั​ักต้​้อนในเรื่​่�องพระเจ้​้าจั​ักรพรรดิ์​์�เป็​็นใหญ่​่ในแผ่​่นดิ​ิน สั​ัตว์​์อื่​่�น ๆ ที่​่�อาศั​ัยแผ่​่นดิ​ิน จะมิ​ิชื่​่�อว่​่าบริ​ิโภคผลแห่​่งกรรมของพระเจ้​้าจั​ักรพรรดิ์​์�หรื​ือ) ๗๑. เรื่​่�องความแก่​่ความตายเป็​็นผล (ชรามรณั​ัง กั​ัมมวิ​ิปาโกติ​ิกถา) ถาม : ความแก่​่ความตายเป็​็นผล ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความแก่​่ความตายเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความรู้​้�สึ​ึกเป็​็นสุ​ุข เป็​็นทุ​ุกข์​์ ไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุข เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านหลายข้​้อดั่​่�งตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น รวมทั้​้�งซั​ักว่​่า ความแก่​่และความตายเป็​็นผลของกุ​ุศลกรรมหรื​ืออกุ​ุศลกรรมกั​ันแน่​่ ฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด เห็​็นว่​่า ความแก่​่และความตายเป็​็นสิ่​่�งที่​่�ไม่​่น่​่าปรารถนา จึ​ึงเป็​็นผลของอกุ​ุศลกรรม แต่​่ตาม หลั​ักวิ​ิชาไม่​่จั​ัดว่​่า ความแก่​่ความตายเป็​็นผลของกรรมดี​ี กรรมชั่​่�ว และตามหลั​ักวิ​ิชาคำว่​่า วิ​ิบากหรื​ือผลของกรรม จะต้​้องเกี่​่�ยวกั​ับเวทนา ผั​ัสสะ สั​ัญญา เจตนา จิ​ิต แต่​่เมื่​่�อฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด ยอมรั​ับว่​่า ความแก่​่ความตายไม่​่เกี่​่�ยวกั​ับสิ่​่�งเหล่​่านี้​้� จึ​ึงชื่​่�อว่​่ายอมรั​ับว่​่า มิ​ิได้​้เป็​็นวิ​ิบาก)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1054

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๗๒. เรื่​่�องผลของอริ​ิยธรรม (อริ​ิยธั​ัมมวิ​ิปากกถา) ถาม : ผลของอริ​ิยธรรมไม่​่มี​ี ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความเป็​็นสมณะ ความเป็​็นพรหม (พรหมจรรย์​์) มี​ีผลมากมิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าเช่​่นนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ผลของอริ​ิยธรรมไม่​่มี​ี (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ผลของความเป็​็นสมณะ ก็​็คื​ือการละกิ​ิเลสเท่​่านั้​้�น มิ​ิใช่​่ธรรมที่​่�เป็​็นจิ​ิตหรื​ือเจตสิ​ิก ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านหลายข้​้อดั่​่�งตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น) ๗๓. เรื่​่�องผลมี​ีธรรมซึ่​่�งเป็​็นผลเป็​็นธรรมดา (วิ​ิปาโก วิ​ิปากธั​ัมมธั​ัมโมติ​ิกถา) ถาม : ผลมี​ีธรรมซึ่​่�งเป็​็นผลเป็​็นธรรมดา (ผลเป็​็นปั​ัจจั​ัยให้​้เกิ​ิดผล) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผลของผลนั้​้� น มี​ี ธรร มซึ่​่� ง เป็​็ น ผลเป็​็ น ธรรมดา (ผลของผลนั้​้� น เป็​็ น ปั​ั จ จั​ั ย ให้​้เกิ​ิดผลอี​ีก)ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็น ผิ​ิดว่​่ า ผลเป็​็ น ปั​ั จ จั​ั ยให้​้ เ กิ​ิ ดผล จึ​ึ ง ถู​ู กซั​ั กดั่​่�ง ตั​ั ว อย่​่ าง ข้​้างต้​้น) ๗๔. เรื่​่�องคติ​ิ ๖ (ฉคติ​ิกถา) ถาม : คติ​ิมี​ี ๖ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระผู้​้�มี​ีพระภาคตรั​ัสคติ​ิไว้​้ ๕ อย่​่าง คื​ือ นรก กำเนิ​ิดดิ​ิรั​ัจฉาน เปรตวิ​ิสั​ัย มนุ​ุษย์​์ และเทพ มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า คติ​ิมี​ี ๖ (นิ​ิกายอั​ันธกะ และ อุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า คติ​ิมี​ี ๖ คื​ือเพิ่​่�มอสุ​ุรกายเข้​้าด้​้วย แต่​่ เ มื่​่� อ ถู​ู ก ย้​้ อ นถามถึ​ึ ง คติ​ิ ๕ ที่​่� พร ะพุ​ุ ทธ เจ้​้ า ตรั​ั ส ไว้​้ ใ นโลมหั​ั ง สสู​ู ต ร ซึ่​่� ง เรี​ี ย กกั​ั น ทั่​่� ว ไปว่​่ า มหาสี​ีหนาทสู​ูตร๑ ก็​็จำเป็​็นต้​้องยอมรั​ับ เพื่​่�อมิ​ิให้​้เป็​็นการปฏิ​ิเสธพระพุ​ุทธภาษิ​ิต แต่​่ก็​็ยั​ังยื​ืนยั​ัน ๑

ดู​ูหน้​้า ๕๓๕ มหาสี​ีหนาทสู​ูตร

1055

ในเรื่​่�องคติ​ิ ๖ เพราะถื​ือว่​่าพระพุ​ุทธภาษิ​ิตแห่​่งอื่​่�นมี​ีตรั​ัสไว้​้ถึ​ึงอสุ​ุรกาย ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงค้​้านต่​่อไปว่​่า อสุ​ุรกายสงเคราะห์​์เข้​้าในพวกเปรตมิ​ิใช่​่หรื​ือ ฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดยอมรั​ับแต่​่ก็​็แย้​้งต่​่อไปอี​ีกว่​่า บริ​ิษั​ัท ของท้​้าวเวปจิ​ิตติ​ิ ที่​่�เรี​ียกว่​่า ยั​ักษ์​์ จะว่​่าอย่​่างไร ฝ่​่ายค้​้านซั​ักค้​้านให้​้ยอมรั​ับอี​ีกว่​่า บริ​ิษั​ัท ของท้​้าวเวปจิ​ิตติ​ิสงเคราะห์​์เข้​้าในเทพ) ๗๕. เรื่​่�องภพที่​่�คั่​่�นในระหว่​่าง (อั​ันตราภวกถา) ถาม : ภพที่​่�คั่​่�นในระหว่​่างมี​ีอยู่​่� ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : เป็​็นกามภพ หรื​ือเป็​็นรู​ูปภพ หรื​ือเป็​็นอรู​ูปภพ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ และ สมิ​ิติ​ิยะ เข้​้าใจผิ​ิดว่​่า มี​ีอั​ันตราภพ คื​ือภพที่​่�คั่​่�นในระหว่​่าง เพราะตี​ีความคำว่​่า อั​ันตราปริ​ินิ​ิพพายี​ี ที่​่�แปลว่​่า ปริ​ินิ​ิพพานในระหว่​่าง ความจริ​ิงในที่​่�นั้​้�น หมายความว่​่า อายุ​ุยั​ังไม่​่เต็​็มตามกำหนดอายุ​ุขั​ัยก็​็ปริ​ินิ​ิพพานก่​่อน นอกจากนั้​้�นผู้​้�เข้​้าใจผิ​ิด เชื่​่�อว่​่า ระหว่​่างเวลาที่​่�รอถื​ือปฏิ​ิสนธิ​ิ ๗ วั​ันหรื​ือเกิ​ินกว่​่า ๗ วั​ันนั้​้�น ชื่​่�อว่​่ามี​ีอั​ันตราภพ ฝ่​่ายค้​้าน จึ​ึงซั​ักค้​้านให้​้ตอบว่​่า อั​ันตราภพเป็​็นภพอะไรในภพทั้​้�งสาม ซึ่​่�งก็​็ตอบปฏิ​ิเสธ) ๗๖. เรื่​่�องกามคุ​ุณ (กามคุ​ุณกถา) ถาม : กามคุ​ุณ ๕ เท่​่านั้​้�น เป็​็นกามธาตุ​ุ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ฉั​ันทะ (ความพอใจ) ที่​่�ประกอบด้​้วยกามคุ​ุณ ๕ นั้​้�น มี​ีอยู่​่�มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า กามคุ​ุณ ๕ เท่​่านั้​้�นเป็​็นกามธาตุ​ุ (กามคุ​ุณ ๕ คื​ือ รู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ ที่​่�น่​่าปรารถนารั​ักใคร่​่ชอบใจ นิ​ิกาย ปุ​ุ พพ เสลิ​ิ ย ะมี​ี คว ามเห็​็ น ยื​ื น ยั​ั น ว่​่ า ก ามธาตุ​ุ นั้​้� น คื​ื อ กามคุ​ุ ณ ๕ เท่​่ า นั้​้� น แต่​่ ต ามคติ​ิ ท าง พระพุ​ุทธศาสนา กามธาตุ​ุ ย่​่อมหมายรวมทั้​้�ง วั​ัตถุ​ุกาม คื​ือกามคุ​ุณ ๕ และ กิ​ิเลสกาม คื​ือกิ​ิเลส เป็​็นเหตุ​ุใคร่​่ เช่​่น ฉั​ันทะ ความพอใจ ราคะ ความกำหนั​ัดยิ​ินดี​ี และ กามภพ คื​ือความมี​ี ความเป็​็นที่​่�เนื่​่�องด้​้วยกาม ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงเอากิ​ิเลสกาม มาถามว่​่า มิ​ิได้​้เกี่​่�ยวข้​้องกั​ันดอกหรื​ือ) ๗๗. เรื่​่�องกาม (กามกถา) ถาม : อายตนะ ๕ เท่​่านั้​้�นเป็​็นกามมิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1056

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ถาม : ฉั​ันทะ (ความพอใจ) ที่​่�ประกอบด้​้วยอายตนะ ๕ นั้​้�น มี​ีอยู่​่�มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าเป็​็นเช่​่นนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า อายตนะ ๕ เท่​่านั้​้�นเป็​็นกาม (อายตนะ ๕ คื​ือ รู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิด ข้​้อนี้​้� ประเด็​็นสำคั​ัญที่​่�ถู​ูกโต้​้แย้​้งเหมื​ือนข้​้อ ๗๖) ๗๘. เรื่​่�องธาตุ​ุที่​่�เป็​็นรู​ูป (รู​ูปธาตุ​ุกถา) ถาม : ธรรมที่​่�มี​ีรู​ูปเป็​็นรู​ูปธาตุ​ุ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : รู​ูปเป็​็นภพ เป็​็นคติ​ิ เป็​็นที่​่�อยู่​่�แห่​่งสั​ัตว์​์ เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า รู​ูปธรรมเท่​่านั้​้�นเป็​็นรู​ูปธาตุ​ุ แต่​่ความจริ​ิง รู​ูปภพ ก็​็เป็​็นรู​ูปธาตุ​ุด้​้วย ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักว่​่า รู​ูปนั้​้�น หมายความไปถึ​ึงภพด้​้วยหรื​ือไม่​่ เป็​็นการเตื​ือนให้​้ เห็​็นว่​่า คำว่​่า รู​ูป มี​ีความหมายไม่​่คลุ​ุมไปถึ​ึงคำว่​่า รู​ูปภพ เพราะฉะนั้​้�น ฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดจึ​ึงยอมรั​ับ ว่​่า รู​ูปมิ​ิใช่​่ภพ อั​ันเป็​็นการยอมรั​ับว่​่า คำจำกั​ัดความของตนยั​ังไม่​่รั​ัดกุ​ุมพอ) ๗๙. เรื่​่�องธาตุ​ุที่​่�เป็​็นอรู​ูป (อรู​ูปธาตุ​ุกถา) ถาม : ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูปเป็​็นอรู​ูปธาตุ​ุ ใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ ถาม : เวทนาเป็​็นภพ เป็​็นคติ​ิ เป็​็นที่​่�อยู่​่�แห่​่งสั​ัตว์​์ เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ข้​้อนี้​้�ก็​็เช่​่นเดี​ียวกั​ับข้​้อ ๗๘ อรู​ูปธาตุ​ุ มิ​ิได้​้หมายเพี​ียงธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูป แต่​่หมายถึ​ึง อรู​ู ปภพด้​้ ว ย เพราะฉะนั้​้� น เมื่​่� อ นิ​ิ ก ายอั​ั น ธกะ เห็​็ น ผิ​ิ ด จึ​ึ ง ถู​ู ก ซั​ั ก ว่​่ า เวทนาซึ่​่� ง เป็​็ น อรู​ู ป มี​ีความหมายคลุ​ุมไปถึ​ึง อรู​ูปภพหรื​ือไม่​่ ซึ่​่�งฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดจำต้​้องปฏิ​ิเสธ) ๘๐. เรื่​่�องอายตนะของรู​ูปธาตุ​ุ (รู​ูปธาตุ​ุยา อายตนกถา) ถาม : อั​ัตตภาพของรู​ูปธาตุ​ุที่​่�มี​ีอายตนะ ๖ มี​ีอยู่​่�ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ในรู​ูปธาตุ​ุนั้​้�น มี​ีอายตนะคื​ือจมู​ูก ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ในรู​ูปธาตุ​ุนั้​้�น มี​ีอายตนะคื​ือกลิ่​่�นหรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น

1057

(นิ​ิ ก ายอั​ั น ธกะ และ สมิ​ิ ติ​ิ ย ะ มี​ี คว ามเห็​็ น ว่​่ า พว กพรหมมี​ี อั​ั ต ตภาพ มี​ี อ ายตนะ ครบ ๖ ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านดั​ังตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น) ๘๑. เรื่​่�องรู​ูปในอรู​ูป (อรู​ูเป รู​ูปกถา) ถาม : ในอรู​ูปมี​ีรู​ูป ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ในอรู​ูปมี​ีรู​ูปภพ เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ถาม : ในอรู​ูปมีิ​ิ�อรู​ูปภพ เป็​็นต้​้น มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าเป็​็นอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ในอรู​ูปมี​ีรู​ูป (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักค้​้านดั่​่�งตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น) ๘๒. เรื่​่�องรู​ูปเป็​็นการกระทำ (รู​ูปั​ัง กั​ัมมั​ันติ​ิกถา) ถาม : การกระทำทางกายที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�นจากกุ​ุศลจิ​ิต จั​ัดเป็​็นรู​ูปอั​ันเป็​็นกุ​ุศล ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : การกระทำทางกายนั้​้�น มี​ีอารมณ์​์ มี​ีการระลึ​ึก มี​ีการคำนึ​ึง เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่ควรกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ถาม : การงานนั้​้�น ไม่​่มี​ีอารมณ์​์ ไม่​่มี​ีการระลึ​ึก ไม่​่มี​ีการคำนึ​ึง เป็​็นต้​้น มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าเป็​็นเช่​่นนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า การกระทำทางกายที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�นจากกุ​ุศลจิ​ิต จั​ัดเป็​็นรู​ูปอั​ันเป็​็นกุ​ุศล (นิ​ิกายมหิ​ิสาสกะ และ สมิ​ิติ​ิยะ มี​ีความเห็​็นว่​่า รู​ูป กล่​่าวคื​ือการไหวทางกายและ วาจา (กายวิ​ิญญั​ัติ​ิและวจี​ีวิ​ิญญั​ัติ​ิ) ชื่​่�อว่​่ากายกรรมและวจี​ีกรรม กายกรรมและวจี​ีกรรมนั้​้�น ที่​่�มี​ีกุ​ุศลเป็​็นสมุ​ุฏฐาน ย่​่อมเป็​็นกุ​ุศล ที่​่�มี​ีอกุ​ุศลเป็​็นสมุ​ุฏฐาน ย่​่อมเป็​็นอกุ​ุศล ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักว่​่า มี​ีอารมณ์​์หรื​ือไม่​่ เมื่​่�อไม่​่มี​ีอารมณ์​์ ก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น) ๘๓. เรื่​่�องชี​ีวิ​ิติ​ินทรี​ีย์​์ (ชี​ีวิ​ิติ​ินทริ​ิยกถา) ถาม : ชี​ีวิ​ิติ​ินทรี​ีย์​์คื​ือรู​ูป ไม่​่มี​ีใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อายุ​ุ ความตั้​้�งอยู่​่� ความเป็​็นไป เป็​็นต้​้น ของธรรมที่​่�มี​ีรู​ูป ไม่​่มี​ีใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1058

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ถาม : อายุ​ุ เป็​็นต้​้น ของธรรมที่​่�มี​ีรู​ูปมี​ีอยู่​่� ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ชี​ีวิ​ิติ​ินทรี​ีย์​์คื​ือรู​ูปไม่​่มี​ี (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ และ สมิ​ิติ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะเข้​้าใจว่​่า ชื่​่�อว่​่าชี​ีวิ​ิติ​ินทรี​ีย์​์ เป็​็นของไม่​่ประกอบกั​ับจิ​ิต เป็​็นธรรมไม่​่มี​ีรู​ูป เพราะฉะนั้​้�น ชี​ีวิ​ิติ​ินทรี​ีย์​์ที่​่�เป็​็นรู​ูปจึ​ึงไม่​่มี​ี ฝ่​่ายค้​้าน จึ​ึงค้​้านถึ​ึงอายุ​ุความเป็​็นไป เครื่​่�องสื​ืบต่​่อ เป็​็นต้​้น) ๘๔. เรื่​่�องกรรมเป็​็นเหตุ​ุ (กั​ัมมเหตุ​ุกถา) ถาม : พร ะอรหั​ั น ต์​์ ย่​่ อ มเสื่​่� อ มจากความเป็​็ น พระอรหั​ั น ต์​์ เ พราะกรรมเป็​็ น เหตุ​ุ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระโสดาบั​ันก็​็เสื่​่�อมจากโสดาปั​ัตติ​ิผลเพราะกรรมเป็​็นเหตุ​ุ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ และ สมิ​ิติ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักถึ​ึงผลอื่​่�น ๆ ซึ่​่�ง ต่​่ำกว่​่าลงมาแต่​่ก็​็ตอบปฏิ​ิเสธ) ๘๕. เรื่​่�องอานิ​ิสงส์​์ ถาม : ผู้​้�เห็​็นอานิ​ิสงส์​์ (คื​ือเห็​็นพระนิ​ิพพานโดยความเป็​็นอานิ​ิสงส์​์) ย่​่อมละสั​ัญโญชน์​์ (กิ​ิเลสเครื่​่�องผู​ูกมั​ัด) ได้​้ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�พิ​ิจารณาสั​ังขารโดยความเป็​็นของไม่​่เที่​่�ยง ก็​็ละสั​ัญโญชน์​์ได้​้ มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ผู้​้�เห็​็นอานิ​ิสงส์​์ (เท่​่านั้​้�น) ละสั​ัญโญชน์​์ได้​้ (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นเพี​ียงแง่​่เดี​ียวในเรื่​่�องละสั​ัญโญชน์​์ ตามหลั​ักวิ​ิชา ผู้​้�ละ สั​ัญโญชน์​์ได้​้ มี​ี ๒ ประเภท คื​ือ (๑) เห็​็นสั​ังขาร คื​ือสิ่​่�งที่​่�ปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่งโดยความเป็​็นโทษ (๒) เห็​็นพระนิ​ิพพานโดยความเป็​็นอานิ​ิสงส์​์ เมื่​่�อเห็​็นเพี​ียงแง่​่ใดแง่​่หนึ่​่�งว่​่าเป็​็นหลั​ักการสำคั​ัญ ในเรื่​่�องนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักค้​้านให้​้เห็​็นความสำคั​ัญของหลั​ักการอี​ีกอั​ันหนึ่​่�งที่​่�ยั​ังขาดอยู่​่�ด้​้วย) ๘๖. เรื่​่�องสั​ัญโญชน์​์มี​ีอมตะเป็​็นอารมณ์​์ (อมตารั​ัมมณกถา) ถาม : สัญ ั โญชน์​์คือื กิ​ิเลสเครื่​่�องผู​ูกมั​ัด มีอี มตะคื​ือพระนิ​ิพพานเป็​็นอารมณ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่

1059

ถาม : อมตะเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งเครื่​่�องผู​ูกมั​ัด ฯ ล ฯ เป็​็นเครื่​่�องเศร้​้าหมองหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ถาม : ถ้​้าอมตะไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งเครื่​่�องผู​ูกมั​ัด ฯ ล ฯ ไม่​่เป็​็นเครื่​่�องเศร้​้าหมอง ท่​่านก็​็ ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่าสั​ัญโญชน์​์ มี​ีอมตะเป็​็นอารมณ์​์ (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อนี้​้� เพราะเห็​็นว่​่า ราคะ โทสะ โมหะ อาจ เกิ​ิดขึ้​้�นได้​้เพราะปรารภพระนิ​ิพพาน จึ​ึงถู​ูกซั​ักว่​่า พระนิ​ิพพานเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งกิ​ิเลสหรื​ือ ตาม ข้​้อเท็​็จจริ​ิง พระนิ​ิพพานตามความนึ​ึกคิ​ิดมิ​ิใช่​่ข้​้อที่​่�จะพึ​ึงอ้​้างเอาว่​่า เป็​็นอารมณ์​์ของกิ​ิเลสได้​้) ๘๗. เรื่​่�องรู​ูปมี​ีอารมณ์​์ (รู​ูปั​ัง สารั​ัมมณั​ันติ​ิกถา) ถาม : รู​ูปมี​ีอารมณ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : รู​ูปมี​ีการคำนึ​ึง เป็​็นต้​้น ได้​้หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักว่​่า รู​ูปคิ​ิดนึ​ึกได้​้หรื​ือ จึ​ึงกล่​่าวว่​่า รู​ูปมี​ีอารมณ์​์) ๘๘. เรื่​่�องอนุ​ุสั​ัยไม่​่มี​ีอารมณ์​์ (อนุ​ุสยา อนารั​ัมมณาติ​ิกถา) ถาม : อนุ​ุสัยั (กิ​ิเลสที่​่น� อนเนื่​่อ� งในสั​ันดาน คื​ือกิ​ิเลสที่แ่� ฝงตั​ัว) ไม่​่มีอี ารมณ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อนุ​ุสั​ัยเป็​็นรู​ูป เป็​็นนิ​ิพพาน เป็​็นอายตนะคื​ือตา จนถึ​ึงเป็​็นอายตนะคื​ือสิ่​่�งที่​่� ถู​ูกต้​้องได้​้ด้​้วยกายหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ และ อุ​ุตตราปถกะ บางส่​่วนมี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า กิ​ิเลสประเภทแฝงตั​ัว เป็​็นจิ​ิตตวิ​ิปปยุ​ุต คื​ือไม่​่ประกอบกั​ับจิ​ิต เป็​็นอเหตุ​ุกะ และเป็​็นอั​ัพยากฤต ฉะนั้​้�น จึ​ึงชื่​่�อว่​่าไม่​่มี​ี อารมณ์​์ ในการซั​ักให้​้รู้​้�สึ​ึกเห็​็นผิ​ิด ได้​้มี​ีการซั​ักให้​้เห็​็นว่​่า อนุ​ุสั​ัยเนื่​่�องด้​้วยสั​ังขาร คื​ือความคิ​ิด หรื​ือเจตนา๑ เหตุ​ุไฉนจึ​ึงจะว่​่าไม่​่มี​ีอารมณ์​์ ในเมื่​่�อเป็​็นกิ​ิเลสประเภทกามราคะ ฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด ยอมรั​ับว่​่า มี​ีอารมณ์​์) ๑

คำว่​่า สั​ังขาร หมายถึ​ึงสิ่​่�งที่​่�ปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่งทุ​ุกชนิ​ิด คื​ือโดยทั่​่�วไป สั​ัตว์​์ บุ​ุคคล ต้​้นไม้​้ ภู​ูเขา จั​ัดเป็​็นสั​ังขารทั้​้�งสิ้​้�น แต่​่ในที่​่�นี้​้� สั​ังขารในขั​ันธ์​์ ๕ หมายเพี​ียงเจตนาต่​่าง ๆ ที่​่�เป็​็นบุ​ุญ บาป เป็​็นต้​้น

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1060

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๘๙. เรื่​่�องญาณไม่​่มี​ีอารมณ์​์ (ญาณั​ัง อนารั​ัมมณั​ันติ​ิกถา) ถาม : ญาณ (ความรู้​้�) ไม่​่มี​ีอารมณ์​์ ใช่​่หรื​ือไหม ตอบ : ใช่​่ ถาม : ญาณเป็​็นรู​ูป เป็​็นนิ​ิพพาน เป็​็นอายตนะคื​ือตา เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ญาณคื​ือความรู้​้� ไม่​่มี​ีอารมณ์​์ จึ​ึงถู​ูกซั​ักตามหลั​ักวิ​ิชา ที่​่�จั​ัดประเภทธรรมะไม่​่มี​ีอารมณ์​์ว่​่า ญาณเป็​็นรู​ูป เป็​็นนิ​ิพพาน เป็​็นต้​้นหรื​ือ) ๙๐. เรื่​่�องจิ​ิตที่​่�มี​ีอดี​ีตเป็​็นอารมณ์​์ (อตี​ีตารั​ัมมณกถา) ถาม : จิ​ิตที่​่�มี​ีอดี​ีตเป็​็นอารมณ์​์ ชื่​่�อว่​่าไม่​่มี​ีอารมณ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อดี​ีตก็​็เป็​็นอารมณ์​์มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้ า อดี​ี ต เป็​็ น อารมณ์​์ ไ ด้​้ ท่​่ า นก็​็ ไ ม่​่ ควร กล่​่ า วว่​่ า จิ​ิ ต ที่​่� มี​ี อ ดี​ี ต เป็​็ น อารมณ์​์ ชื่​่�อว่​่าไม่​่มี​ีอารมณ์​์ (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักค้​้านให้​้จำนน) ๙๑. เรื่​่�องจิ​ิตมี​ีอนาคตเป็​็นอารมณ์​์ (อนาคตารั​ัมมณกถา) ข้​้อนี้​้�ก็​็เหมื​ือนข้​้อที่​่� ๙๐ ต่​่างแต่​่ใช้​้คำว่​่า อนาคต แทนอดี​ีตเท่​่านั้​้�น ๙๒. เรื่​่�องจิ​ิตมี​ีความตรึ​ึกติ​ิดตาม (วิ​ิตั​ักกานุ​ุปติ​ิตกถา) ถาม : จิ​ิตทุ​ุกอย่​่างถู​ูกความตรึ​ึกติ​ิดตาม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : วิ​ิจาร ปี​ีติ​ิ สุ​ุข ทุ​ุกข์​์ โสมนั​ัส โทมนั​ัส เป็​็นต้​้น ถู​ูกความตรึ​ึกติ​ิดตามด้​้วยหรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักถึ​ึงธรรมประเภทเดี​ียวกั​ับวิ​ิตก อื่​่�น ๆ ด้​้วย) ๙๓. เรื่​่�องการแผ่​่ออกแห่​่งความตรึ​ึกเป็​็นเสี​ียง (วิ​ิตั​ักกวิ​ิปผารกถา) ถาม : การแผ่​่ออกแห่​่งความตรึ​ึกของผู้​้�ตรึ​ึก ผู้​้�ตรองด้​้วยประการทั้​้�งปวง จั​ัดว่​่า เป็​็นเสี​ียง ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่

1061

ถาม : การแผ่​่ออกแห่​่งสั​ัมผั​ัสของผู้​้�ถู​ูกต้​้องด้​้วยประการทั้​้�งปวง จั​ัดเป็​็นเสี​ียง การ แผ่​่ออกแห่​่งเวทนา สั​ัญญา เจตนา เป็​็นต้​้น ของผู้​้�รู้​้�สึ​ึกอารมณ์​์ ผู้​้�รู้​้�ตั​ัว ผู้​้�เจตนา เป็​็นต้​้น ด้​้วยประการทั้​้�งปวง จั​ัดเป็​็นเสี​ียงด้​้วยหรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะถื​ือหลั​ักว่​่า วิ​ิตก ความตรึ​ึก วิ​ิจาร ความตรอง เป็​็ น วจี​ี สั​ั ง ขาร คื​ื อ เครื่​่� อ งปรุ​ุ ง วาจา ฉะนั้​้� น เสี​ี ย งจึ​ึ ง เป็​็ น การแผ่​่ อ อกมาแห่​่ ง ความตรึ​ึก ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงหาคำถามต่​่าง ๆ มาซั​ักค้​้านมากมายดั่​่�งตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น) ๙๔. เรื่​่�องวาจาไม่​่เป็​็นไปตามจิ​ิต (น ยถาจิ​ิตตั​ัสส วาจาติ​ิกถา) ถาม : วาจาไม่​่เป็​็นไปตามจิ​ิต ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : วาจาเป็​็นของผู้​้�ไม่​่มี​ีผั​ัสสะ ไม่​่มี​ีเวทนา ไม่​่มี​ีสั​ัญญา ไม่​่มี​ีเจตนา ไม่​่มี​ีความตรึ​ึก ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นว่​่า คนบางคนคิ​ิดจะพู​ูดอย่​่างหนึ่​่�ง แต่​่พู​ูดไปอย่​่างอื่​่�น จึ​ึงแสดงว่​่า วาจามิ​ิได้​้เป็​็นไปตามจิ​ิต หรื​ือตามที่​่�คิ​ิด ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงค้​้านในหลั​ักใหญ่​่ว่​่า ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น วาจาก็​็เป็​็นของผู้​้�ที่​่�ไม่​่รู้​้�สึ​ึกตั​ัว ใช่​่หรื​ือไม่​่) ๙๕. เรื่​่�องการกระทำทางกายไม่​่เป็​็นไปตามจิ​ิต (น ยถาจิ​ิตตั​ัสส กายกั​ัมมั​ันติ​ิกถา) (ข้​้อนี้​้�ก็​็เหมื​ือนข้​้อ ๙๔ เปลี่​่�ยนเพี​ียงการกระทำทางกาย แทนวาจา) ๙๖. เรื่​่�องอดี​ีต อนาคต ปั​ัจจุ​ุบั​ัน (อดี​ีตานาคตปั​ัจจุ​ุปปั​ันนกถา) ถาม : บุ​ุคคลประกอบด้​้วยอดี​ีต อนาคตใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อดี​ีตก็​็ดั​ับไปแล้​้ว อนาคตก็​็ยั​ังไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�นมิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า บุ​ุคคลประกอบด้​้วยอดี​ีต อนาคต (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า บุ​ุคคลผู้​้�ได้​้สมาบั​ัติ​ิ ๘ ย่​่อมมี​ีสมาบั​ัติ​ิ ๘ อั​ันมิ​ิได้​้เป็​็นไป ในขณะเดี​ียวกั​ัน เช่​่น เข้​้าสมาบั​ัติ​ิที่​่� ๒ สมาบั​ัติ​ินั้​้�นย่​่อมเป็​็นปั​ัจจุ​ุบั​ัน สมาบั​ัติ​ิที่​่� ๑ ย่​่อมเป็​็นอดี​ีต และที่​่�เหลื​ือย่​่อมเป็​็นอนาคตกล่​่าวตามหลั​ักวิ​ิชา อาการเช่​่นนี้​้� ควรใช้​้คำว่​่า ได้​้สมาบั​ัติ​ิ ๘ ไม่​่ใช่​่ ประกอบด้​้วยสมาบั​ัติ​ิ ๘ จึ​ึงเห็​็นได้​้ว่​่า เป็​็นเรื่​่�องของสำนวนโวหารมากกว่​่าอย่​่างอื่​่�น)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1062

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๙๗. เรื่​่�องความดั​ับ (นิ​ิโรธกถา) ถาม : เมื่​่�อขั​ันธ์​์ ๕ อั​ันแสวงหาความเกิ​ิด ยั​ังไม่​่ดั​ับ ขั​ันธ์​์ ๕ ที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ขั​ันธ์​์ ๑๐ ชื่​่�อว่​่ารวมกั​ัน คื​ือขั​ันธ์​์ ๑๐ มาพบกั​ัน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ในขณะที่​่�ขั​ันธ์​์ ๕ ที่​่�แสวงหา ”อุ​ุปบั​ัติ​ิ„ หรื​ือความเกิ​ิด ยั​ังไม่​่ดั​ับ ขั​ันธ์​์ ๕ ที่​่�เป็​็นกิ​ิริ​ิยาก็​็เกิ​ิดขึ้​้�น ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักว่​่า กลายเป็​็นขั​ันธ์​์ ๑๐ มาพบกั​ันใช่​่หรื​ือไม่​่) ๙๘. เรื่​่�องรู​ูปเป็​็นมรรค (รู​ูปั​ัง มั​ัคโคติ​ิกถา) ถาม : รู​ูปของผู้​้�ประกอบพร้​้อมด้​้วยมรรค จั​ัดเป็​็นมรรค ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : รู​ูปมี​ีอารมณ์​์ มี​ีการคิ​ิดคำนึ​ึง เป็​็นต้​้นได้​้ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายมหิ​ิ ส าสกะ สมิ​ิ ติ​ิ ย ะ และ ม หาสั​ั ง ฆิ​ิ ก ะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ว่​่ า สั​ั ม มาวาจา เจรจาชอบ สั​ัมมากั​ัมมั​ันตะ กระทำชอบ และสั​ัมมาอาชี​ีวะ เลี้​้�ยงชี​ีพชอบ เป็​็นรู​ูป จึ​ึงกล่​่าวว่​่า รู​ูปเป็​็นมรรค ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านดั่​่�งตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น) ๙๙. เรื่​่�องผู้​้�ประกอบพร้​้อมด้​้วยวิ​ิญญาณ ๕ มี​ีการเจริ​ิญมรรค (ปั​ัญจวิ​ิญญาณสมั​ัคคิ​ิสส มั​ัคคภาวนากถา) ถาม : ผู้​้�ประกอบด้​้วยวิ​ิญญาณ ๕ มี​ีการเจริ​ิญมรรค ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : วิ​ิญญาณ ๕ มี​ีวั​ัตถุ​ุอั​ันเกิ​ิดขึ้​้�นแล้​้ว มี​ีอารมณ์​์อั​ันเกิ​ิดขึ้​้�นแล้​้ว มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้ า เป็​็ น เช่​่ น นั้​้� น ท่​่ า นก็​็ ไ ม่​่ ควร กล่​่ า วว่​่ า ผู้​้�ประกอบด้​้ ว ยวิ​ิ ญ ญาณ ๕ มี​ี ก าร เจริ​ิญมรรค (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ผู้​้�ประกอบด้​้วยวิ​ิญญาณ ๕ มี​ีจั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณ เป็​็นต้​้น จนถึ​ึงกายวิ​ิญญาณ ชื่​่�อว่​่ามี​ีการเจริ​ิญมรรค ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านดั่​่�งตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น กล่​่าวอี​ีกอย่​่างหนึ่​่�งก็​็คื​ือ มรรคประกอบด้​้วยมโนวิ​ิญญาณ ฉะนั้​้�น จึ​ึงไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า เกี่​่�ยวกั​ับ วิ​ิญญาณ ๕)

1063

๑๐๐. เรื่​่�องวิ​ิญญาณ ๕ เป็​็นกุ​ุศลก็​็มี​ี (ปั​ัญจวิ​ิญญาณา กุ​ุสลาปี​ีติ​ิกถา) ถาม : วิ​ิญญาณ ๕ เป็​็นกุ​ุศลก็​็มี​ี เป็​็นอกุ​ุศลก็​็มี​ี ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : วิ​ิญญาณ ๕ มี​ีวั​ัตถุ​ุเกิ​ิดขึ้​้�นแล้​้ว มี​ีอารมณ์​์เกิ​ิดขึ้​้�นแล้​้ว มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า วิ​ิญญาณ ๕ เป็​็นกุ​ุศลก็​็มี​ี เป็​็นอกุ​ุศลก็​็มี​ี (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� ตามหลั​ักวิ​ิชาไม่​่ควรจั​ัดว่​่าเป็​็นกุ​ุศลหรื​ือ อกุ​ุศล เพราะเป็​็นเพี​ียงความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ทางตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กายเท่​่านั้​้�น) ๑๐๑. เรื่​่�องวิ​ิญญาณ ๕ คิ​ิดคำนึ​ึงได้​้ (ปั​ัญจวิ​ิญญาณา สาโภคาติ​ิกถา) ถาม : วิ​ิญญาณ ๕ มี​ีการคิ​ิดคำนึ​ึงได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : วิ​ิญญาณ ๕ มี​ีวั​ัตถุ​ุอั​ันเกิ​ิดขึ้​้�นแล้​้ว มี​ีอารมณ์​์อั​ันเกิ​ิดขึ้​้�นแล้​้วมิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า วิ​ิญญาณ ๕ มี​ีการคิ​ิดคำนึ​ึงได้​้ (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะจั​ับประเด็​็นผิ​ิดในพระพุ​ุทธสุ​ุภาษิ​ิต ที่​่�ว่​่า ”เห็​็นรู​ูปด้​้วยตาแล้​้วถื​ือเอาโดยนิ​ิมิ​ิต - - ไม่​่ถื​ือเอาโดยนิ​ิมิ​ิต„ เหตุ​ุผลที่​่�นำมาซั​ักคงเป็​็น เช่​่นเดี​ียวกั​ับข้​้อก่​่อน ๆ) ๑๐๒. เรื่​่�องบุ​ุคคลประกอบด้​้วยศี​ีล ๒ อย่​่าง (ทวี​ีหิ​ิ สี​ีเลหิ​ิ สมั​ันนาคโตติ​ิกถา) ถาม : ผู้​้�ประกอบพร้​้อมด้​้วยมรรค ชื่​่�อว่​่าประกอบด้​้วยศี​ีล ๒ อย่​่างใช่​่ไหม ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�ประกอบพร้​้อมด้​้วยมรรค ชื่​่�อว่​่าประกอบด้​้วยผั​ัสสะ ๒ อย่​่าง สั​ัญญา ๒ อย่​่าง เป็​็นต้​้น จนถึ​ึงปั​ัญญา ๒ อย่​่างใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ผู้​้�ประกอบพร้​้อมด้​้วยมรรค ชื่​่�อว่​่าประกอบด้​้วย โลกิ​ิยศี​ีลซึ่​่�งมี​ีอยู่​่�เดิ​ิม กั​ับโลกุ​ุตตรศี​ีลในขณะแห่​่งมรรค จึ​ึงถู​ูกซั​ักดั่​่�งตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น) ๑๐๓. เรื่​่�องศี​ีลไม่​่เป็​็นเจตสิ​ิก (สี​ีลั​ัง อเจตสิ​ิกั​ันติ​ิกถา) ถาม : ศี​ีลไม่​่เป็​็นเจตสิ​ิก ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1064

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ถาม : ศี​ีลเป็​็นรู​ูป เป็​็นนิ​ิพพาน เป็​็นอายตนะคื​ือตา เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ เห็​็นว่​่า ศี​ีลมี​ีการสมาทาน คื​ือการรั​ับศี​ีลเป็​็นเหตุ​ุ ฉะนั้​้�น จึ​ึงไม่​่ จำเป็​็นต้​้องเป็​็นเจตสิ​ิก หรื​ือธรรมะที่​่�เป็​็นไปทางจิ​ิต ซึ่​่�งได้​้ถู​ูกซั​ักให้​้บอกมาว่​่า ถ้​้าศี​ีลมิ​ิใช่​่เจตสิ​ิก แล้​้ว เป็​็นรู​ูป เป็​็นนิ​ิพพาน หรื​ืออายตนะต่​่าง ๆ หรื​ือเปล่​่า) ๑๐๔. เรื่​่�องศี​ีลไม่​่เป็​็นไปตามจิ​ิต (สี​ีลั​ัง น จิ​ิตตานุ​ุปริ​ิวั​ัตตี​ีติ​ิกถา) ถาม : ศี​ีลไม่​่เป็​็นไปตามจิ​ิต ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ศี​ีลเป็​็นรู​ูป เป็​็นนิ​ิพพาน เป็​็นอายตนะคื​ือตา เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เหตุ​ุผลนี้​้�ซั​ักอย่​่างเดี​ียวกั​ับข้​้อ ๑๐๓) ๑๐๕. เรื่​่�องศี​ีลมี​ีการสมาทานเป็​็นเหตุ​ุ (สมาทานเหตุ​ุกกถา) ถาม : ศี​ีลที่​่�มี​ีการสมาทาน (การรั​ับศี​ีล) เป็​็นเหตุ​ุ ย่​่อมเจริ​ิญใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผั​ัสสะ เวทนา สั​ัญญา เจตนา จิ​ิต จนถึ​ึงปั​ัญญาที่​่�มี​ีการสมาทานเป็​็นเหตุ​ุ ย่​่อมเจริ​ิญใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า ศี​ีลไม่​่เกี่​่�ยวกั​ับจิ​ิตใจ เกี่​่�ยวเพี​ียงกิ​ิริ​ิยาที่​่�สมาทาน ก็​็เจริ​ิญได้​้ จึ​ึงถู​ูกซั​ักถึ​ึงเรื่​่�องที่​่�เกี่​่�ยวกั​ับจิ​ิตใจ) ๑๐๖. เรื่​่�องวิ​ิญญั​ัติ​ิเป็​็นศี​ีล (วิ​ิญญั​ัตติ​ิ สี​ีลั​ันติ​ิกถา) ถาม : วิ​ิญญั​ัติ​ิ (การทำให้​้ผู้​้�อื่​่�นรู้​้�ความหมายด้​้วยกายหรื​ือวาจา) จั​ัดเป็​็นศี​ีลใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : วิ​ิญญั​ัติ​ิเป็​็นเจตนา เว้​้นจากฆ่​่าสั​ัตว์​์ ลั​ักทรั​ัพย์​์ เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ และ สมิ​ิติ​ิยะ เห็​็นผิ​ิดว่​่า กิ​ิริ​ิยาที่​่�ไหวกาย ไหววาจา ทำให้​้ผู้​้�อื่​่�นรู้​้� ความประสงค์​์ ที่​่�เ รี​ีย กว่​่า วิ​ิญญั​ัติ​ิ จั​ัดเป็​็นศี​ี ล ข้​้ อสำคั​ั ญ ที่​่�จ ะทำให้​้ ตี​ีความผิ​ิ ด คื​ื อ เข้​้ าใจว่​่ า กายวิ​ิญญั​ัติ​ิเป็​็นกายกรรม คื​ือ การกระทำทางกาย วจี​ีวิ​ิญญั​ัติ​ิเป็​็นวจี​ีกรรม คื​ือการกระทำ ทางวาจา เมื่​่อ� ผสมกั​ับความคิ​ิดที่ว่​่� า่ ศี​ีล คือื การไม่​่ทำชั่​่วท � างกาย วาจา จึ​ึงเข้​้าใจว่​่า วิ​ิญญั​ัติเิ ป็​็นศี​ีล

1065

แต่​่ตามหลั​ักวิ​ิชา วิ​ิญญั​ัติ​ิเป็​็นรู​ูปอาศั​ัย คื​ืออุ​ุปาทายรู​ูป จะเป็​็นศี​ีลไม่​่ได้​้ เพราะศี​ีลเป็​็นเรื่​่�อง ของเจตนาอั​ันเป็​็นไปทางจิ​ิต ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักดั่​่�งตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น) ๑๐๗. เรื่​่�องอวิ​ิญญั​ัติ​ิเป็​็นทุ​ุศี​ีล (อวิ​ิญญั​ัตติ​ิ ทุ​ุสสี​ีลยั​ันติ​ิกถา) ถาม : อวิ​ิญญั​ัติ​ิ (การไม่​่ทำให้​้ผู้​้�อื่​่�นรู้​้�ความหมายด้​้วยกายหรื​ือวาจา) จั​ัดเป็​็นการทุ​ุศี​ีล ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อวิ​ิญญั​ัติ​ิเป็​็นการฆ่​่าสั​ัตว์​์ ลั​ักทรั​ัพย์​์ เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� ขนานกั​ับข้​้อ ๑๐๖ คื​ือเมื่​่�อถื​ือว่​่า วิ​ิญญั​ัติ​ิเป็​็น ศี​ีล อวิ​ิญญั​ัติ​ิซึ่​่�งตรงกั​ันข้​้าม ก็​็ควรจะเป็​็นทุ​ุศี​ีล) ๑๐๘. เรื่​่�องแม้​้ธรรม ๓ อย่​่างก็​็เป็​็นอนุ​ุสั​ัย (ติ​ิสโสปิ​ิ อนุ​ุสยกถา) ถาม : อนุ​ุสั​ัยเป็​็นอั​ัพยากฤต (เป็​็นกลาง ๆ ไม่​่ดี​ีไม่​่ชั่​่�ว) เป็​็นอเหตุ​ุกะ (ไม่​่มี​ีเหตุ​ุ) เป็​็นจิ​ิตตวิ​ิปปยุ​ุต(ไม่​่เกิ​ิด ดั​ับพร้​้อม ไม่​่เกี่​่�ยวข้​้องกั​ับจิ​ิต) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อนุ​ุ สั​ั ย เป็​็ น อั​ั พ ยากฤตฝ่​่ า ยวิ​ิ บ าก เป็​็ น อั​ั พ ยากฤตฝ่​่ า ยกิ​ิ ริ​ิ ย า เป็​็ น รู​ู ป เป็​็ น นิ​ิพพาน จนถึ​ึงเป็​็นอายตนะคื​ือโผฏฐั​ัพพะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ความจริ​ิงคำถามนั้​้�นแยกถามที​ีละข้​้อ แต่​่ในที่​่�นี้​้�ได้​้นำมารวมไว้​้เป็​็นคำถามเดี​ียว เพราะข้​้อซั​ักในประเด็​็นทั้​้�งสามเป็​็นอย่​่างเดี​ียวกั​ัน นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ และ สมิ​ิติ​ิยะ มี​ีความ เห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๐๙. เรื่​่�องญาณความรู้​้� (ญาณกถา) ถาม : เมื่​่�ออั​ัญญาณ (ความไม่​่รู้​้�) หมดไป จิ​ิตที่​่�เป็​็นญาณวิ​ิปปยุ​ุต (ปราศจากญาณ) กำลั​ังเป็​็นไปอยู่​่�ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า บุ​ุคคลมี​ีญาณ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : เมื่​่�อราคะหมดไป ก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า บุ​ุคคลปราศจากราคะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะตี​ีความคำว่​่า จิ​ิตที่​่�เป็​็นญาณวิ​ิปปยุ​ุต ผิ​ิดไป คื​ือในขณะเช่​่นนั้​้�น จิ​ิตที่​่�เป็​็นญาณวิ​ิปปยุ​ุต ในฐานะเป็​็นจั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณ เป็​็นต้​้น หาได้​้ หมายความว่​่าถู​ูกความโง่​่ครอบงำไม่​่)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1066

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๑๑๐. เรื่​่�องญาณเป็​็นจิ​ิตตวิ​ิปปยุ​ุต (ญาณั​ัง จิ​ิตตวิ​ิปปยุ​ุตตั​ันติ​ิกถา) ถาม : ญาณ (ความรู้​้�) ไม่​่ประกอบกั​ับจิ​ิต (ไม่​่เกิ​ิดดั​ับพร้​้อมกั​ับจิ​ิต) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : จิ​ิตเป็​็นรู​ูป เป็​็นนิ​ิพพาน เป็​็นอายตนะคื​ือตา จนถึ​ึงเป็​็นอายตนะคื​ือโผฏฐั​ัพพะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายปุ​ุ พพ เสลิ​ิ ย ะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ข้​้ อ นี้​้� จึ​ึ ง ถู​ู ก ซั​ั ก ว่​่ า ถ้​้ า ญาณเป็​็ น จิ​ิ ต ตวิ​ิ ปปยุ​ุ ต ญาณก็​็คงเป็​็นอย่​่างใดอย่​่างหนึ่​่�ง คื​ือเป็​็นรู​ูปหรื​ือนิ​ิพพาน เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่) ๑๑๑. เรื่​่�องการเปล่​่งวาจาว่​่า นี้​้�ทุ​ุกข์​์ (อิ​ิทั​ัง ทุ​ุกขั​ันติ​ิกถา) ถาม : เมื่​่�อบุ​ุคคลกล่​่าวว่​่า นี้​้�คื​ือทุ​ุกข์​์ ดั​ังนี้​้� ญาณ (ความรู้​้�) ว่​่า นี้​้�คื​ือทุ​ุกข์​์ ย่​่อมเป็​็นไป ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : เมื่​่�อบุ​ุคคลกล่​่าวว่​่า นี้​้�คื​ือเหตุ​ุให้​้ทุ​ุกข์​์เกิ​ิด นี้​้�คื​ือความดั​ับทุ​ุกข์​์ นี้​้�คื​ือหนทาง (มรรค) ดั​ังนี้​้�ญาณ (ความรู้​้�ว่​่า) นี้​้�คื​ือเหตุ​ุให้​้ทุ​ุกข์​์เกิ​ิด นี้​้�คื​ือความดั​ับทุ​ุกข์​์ นี้​้�คื​ือ หนทาง (มรรค) ย่​่อมเป็​็นไป ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า เฉพาะข้​้อที่​่�กล่​่าววาจาว่​่า นี้​้�คื​ือทุ​ุกข์​์ เป็​็นเหตุ​ุให้​้เกิ​ิด ญาณความรู้​้�จั​ักตั​ัวทุ​ุกข์​์ จึ​ึงถู​ูกซั​ักถึ​ึงข้​้ออื่​่�น ๆ ด้​้วย ซึ่​่�งก็​็ตอบปฏิ​ิเสธ) ๑๑๒. เรื่​่�องกำลั​ังฤทธิ์​์� (อิ​ิทธิ​ิพลกถา) ถาม : บุ​ุคคลผู้​้�ประกอบด้​้วยกำลั​ังฤทธิ์​์� พึ​ึงดำรงอยู่​่�ได้​้ตลอดกั​ัปป์​์ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อายุ​ุนั้​้�น คติ​ินั้​้�น การได้​้อั​ัตตภาพนั้​้�น แต่​่ละอย่​่างเป็​็นของสำเร็​็จด้​้วยฤทธิ์​์� ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิกิ ายมหาสั​ังฆิ​ิกะ ตีคว ี ามหมายของเรื่​่อ� งอิ​ิทธิบิ าทภาวนา (การเจริ​ิญคุ​ุณธรรมที่ใ่� ห้​้บรรลุ​ุ ความสำเร็​็จ) ผิ​ิดว่​่ากำลั​ังฤทธิ์​์�ทำให้​้บุ​ุคคลมี​ีอายุ​ุยื​ืน จึ​ึงถู​ูกซั​ักว่​่า อายุ​ุนั้​้�นสำเร็​็จด้​้วยฤทธิ์​์�หรื​ือ)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1067

๑๑๓. เรื่​่�องสมาธิ​ิ (สมาธิ​ิกถา) ถาม : ความสื​ืบต่​่อแห่​่งจิ​ิตเป็​็นสมาธิ​ิ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความสื​ืบต่​่อแห่​่งจิ​ิตอั​ันเป็​็นอดี​ีต เป็​็นสมาธิ​ิ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายสั​ัพพั​ัตถิ​ิกวาทะ และ อุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักค้​้านหลายข้​้อ รวมทั้​้�งข้​้อที่​่�ว่​่าถ้​้าเป็​็นความสื​ืบต่​่อแห่​่งจิ​ิตอั​ันเป็​็นอกุ​ุศลเล่​่า จะเป็​็นสมาธิ​ิด้​้วยหรื​ือเปล่​่า) ๑๑๔. เรื่​่�องความตั้​้�งอยู่​่�แห่​่งธรรม (ธั​ัมมั​ัฏฐิ​ิตตากถา) ถาม : ธั​ัมมั​ัฏฐิ​ิตตา (ความตั้​้�งอยู่​่�แห่​่งธรรม) เป็​็นของสำเร็​็จรู​ูปแล้​้ว ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความตั้​้ง� อยู่​่� (อย่​่างอื่​่น� ) ก็​็เป็​็นของสำเร็​็จรูปู แล้​้ว เพราะธั​ัมมั​ัฏฐิ​ิตตานั้​้น� ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักดั่​่�งตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น)

๑๑๖. เรื่​่�องความสำรวมเป็​็นการกระทำ (สั​ังวโร กั​ัมมั​ันติ​ิกถา) ถาม : ความสำรวมเป็​็นการกระทำใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความสำรวมเป็​็นการกระทำทางตาใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� คำซั​ักชั​ัดเจนอยู่​่�แล้​้ว)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๑๑๕. เรื่​่�องความเป็​็นของไม่​่เที่​่�ยง (อนิ​ิจจตากถา) ถาม : อนิ​ิจจตา (ความเป็​็นของไม่​่เที่​่�ยง) เป็​็นของสำเร็​็จรู​ูปแล้​้ว ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความเป็​็นของไม่​่เที่​่�ยง (อย่​่างอื่​่�น) ก็​็สำเร็​็จรู​ูปแล้​้ว เพราะความไม่​่เที่​่�ยงนั้​้�น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดต่​่อเนื่​่�องมาจากข้​้อ ๑๑๔)

1068

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๑๑๗. เรื่​่�องการกระทำ (กั​ัมมกถา) ถาม : กรรมทุ​ุกอย่​่าง ต้​้องมี​ีผล ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : เจตนาทุ​ุกอย่​่าง ต้​้องมี​ีผล ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (กรรมตามหลั​ักแห่​่งพระพุ​ุทธศาสนา หมายถึ​ึงเจตนา เมื่​่�อ นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความ เห็​็ น ผิ​ิ ด ว่​่ า กรรมทุ​ุ ก อย่​่ า ง ต้​้ อ งมี​ี ผ ล จึ​ึ ง เท่​่ า กั​ั บ เห็​็ น ว่​่ า เจตนาที่​่� เ ป็​็ น อั​ั พ ยากฤตฝ่​่ า ยวิ​ิ บ าก คื​ือที่​่�ไม่​่ดี​ีไม่​่ชั่​่�ว ก็​็ต้​้องมี​ีผลด้​้วย) ๑๑๘. เรื่​่�องเสี​ียงเป็​็นผล (สั​ัทโท วิ​ิปาโกติ​ิกถา) ถาม : เสี​ียงเป็​็นผล (วิ​ิบาก) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : เสี​ียงเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสุ​ุขเวทนา ทุ​ุกขเวทนา หรื​ืออทุ​ุกขมสุ​ุขเวทนา สั​ัมปยุ​ุตด้​้วย สุ​ุขเวทนาเป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้รู้​้�จั​ักคำว่​่า วิ​ิบาก ชั​ัดเจนขึ้​้�น) ๑๑๙. เรื่​่�องอายตนะ ๖ (สฬายตนกถา) ถาม : อายตนะ ๖ มี​ีอายตนะคื​ือตา เป็​็นต้​้น เป็​็นผล (วิ​ิบาก) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อายตนะ ๖ เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสุ​ุขเวทนา เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นี้​้�เป็​็นความเห็​็นผิ​ิดสื​ืบเนื่​่�องมาจากข้​้อ ๑๑๘ คำซั​ักเป็​็นไปในทำนองเดี​ียวกั​ัน) ๑๒๐. เรื่​่�องบุ​ุคคลผู้​้�เกิ​ิด ๗ ครั้​้�งเป็​็นอย่​่างยิ่​่�ง (สั​ัตตั​ักขั​ัตตุ​ุปรมกถา) ถาม : บุ​ุคคล (พระโสดาบั​ัน) ผู้​้�เกิ​ิดอี​ีก ๗ ครั้​้�งเป็​็นอย่​่างยิ่​่�ง ชื่​่�อว่​่าเป็​็นผู้​้�เที่​่�ยงแท้​้ เพราะความเป็​็นผู้​้�มี​ีการเกิ​ิดอี​ีก ๗ ครั้​้�งเป็​็นอย่​่างยิ่​่�ง ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�นั้​้�นฆ่​่ามารดา ฆ่​่าบิ​ิดา ฆ่​่าพระอรหั​ันต์​์ ทำพระโลหิ​ิตของพระตถาคตให้​้ห้​้อ ด้​้วยจิ​ิตคิ​ิดประทุ​ุษร้​้าย ทำสงฆ์​์ให้​้แตกกั​ัน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น

1069

(คำว่​่า เที่​่�ยงแท้​้ มี​ี ๒ นั​ัย คื​ือเที่​่�ยงแท้​้ในทางที่​่�ถู​ูก กั​ับเที่​่�ยงแท้​้ในทางที่​่�ผิ​ิด นิ​ิกาย อุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นเพี​ียงแง่​่เดี​ียวว่​่า เที่​่�ยงแท้​้ เพราะจะเกิ​ิดอี​ีกไม่​่เกิ​ิน ๗ ชาติ​ิ ซึ่​่�งกิ​ิน ความหมายคลุ​ุมไปไม่​่ถึ​ึงผู้​้�เที่​่�ยงแท้​้ในทางที่​่�ผิ​ิด จึ​ึงมี​ีการซั​ักให้​้นึ​ึกถึ​ึงแง่​่ที่​่�ผิ​ิดด้​้วย) ๑๒๑. เรื่​่�องผู้​้�จะไปเกิ​ิดอี​ีก ๒ - ๓ ครั้​้�ง กั​ับผู้​้�เกิ​ิดอี​ีกเพี​ียงครั้​้�งเดี​ียว (โกลั​ังโกลเอกพี​ีชี​ีกถา) ถาม : ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า บุ​ุคคลผู้​้�จะเกิ​ิดอี​ีก ๒ - ๓ ครั้​้�ง กั​ับผู้​้�จะเกิ​ิดอี​ีกเพี​ียงครั้​้�งเดี​ียว เป็​็นผู้​้�เที่​่�ยงแท้​้ด้​้วยความเป็​็นผู้​้�เช่​่นนั้​้�น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�นั้​้�นเป็​็นผู้​้�จะเกิ​ิดอี​ีก ๒ - ๓ ครั้​้�ง กั​ับผู้​้�จะเกิ​ิดอี​ีกเพี​ียงครั้​้�งเดี​ียวมิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวดั่​่�งข้​้างต้​้น (เป็​็นเรื่​่�องของ นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ เช่​่นเดี​ียวกั​ัน) ๑๒๒. เรื่​่�องการปลงชี​ีวิ​ิต (ชี​ีวิ​ิตา โวโรปนกถา) ถาม : บุ​ุคคลผู้​้�สมบู​ูรณ์​์ด้​้วยทิ​ิฏฐิ​ิ (ทิ​ิฏฐิ​ิสั​ัมปั​ันนะโดยตรง หมายถึ​ึงพระอริ​ิยบุ​ุคคล ชั้​้�นพระโสดาบั​ัน) พึ​ึงปลงชี​ีวิ​ิตสั​ัตว์​์ได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ทำอนั​ันตริ​ิยกรรมได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ (คื​ือฆ่​่ามารดา บิ​ิดา เป็​็นต้​้น) ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้เกิ​ิดความรู้​้�สึ​ึกว่​่า ความเห็​็น ของตนยั​ังบกพร่​่องอย่​่างไรบ้​้าง) ๑๒๓. เรื่​่�องทุ​ุคคติ​ิ (ทุ​ุคคติ​ิกถา) ถาม : บุ​ุคคลผู้​้�สมบู​ูรณ์​์ด้​้วยทิ​ิฏฐิ​ิ (พระโสดาบั​ัน) ละคติ​ิที่​่�ชั่​่�วได้​้แล้​้ว ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลผู้​้�สมบู​ูรณ์​์ด้​้วยทิ​ิฏฐิ​ิ พึ​ึงกำหนั​ัดในรู​ูปที่​่�เป็​็นไปในอบาย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้น� ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า บุ​ุคคลผู้​้�สมบู​ูรณ์​์ด้ว้ ยทิ​ิฏฐิ​ิละคติ​ิที่​่�ชั่​่ว� ได้​้แล้​้ว (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� ความจริ​ิงก็​็น่​่าจะไม่​่เรี​ียกว่​่าเห็​็นผิ​ิด แต่​่ คำว่​่า ทุ​ุคคติ​ิมิ​ิใช่​่หมายเพี​ียงคติ​ิที่​่�ชั่​่�วของผู้​้�ตกต่​่ำลงในทุ​ุคคติ​ิเท่​่านั้​้�น แต่​่หมายคลุ​ุมถึ​ึงตั​ัณหา ซึ่​่�งมี​ีรู​ูป เป็​็นต้​้น เป็​็นอารมณ์​์ด้​้วย เพราะพระโสดาบั​ันยั​ังละราคะ โทสะ โมหะ ไม่​่ได้​้เด็​็ดขาด อาจพอใจในรู​ูปชั้​้�นต่​่ำได้​้)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1070

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๑๒๔. เรื่​่�องบุ​ุคคลที่​่�เกิ​ิดในภพที่​่� ๗ (สั​ัตตมภวิ​ิกกถา) (เรื่​่�องนี้​้�ก็​็เหมื​ือนข้​้อที่​่� ๑๒๓ เป็​็นแต่​่กล่​่าวถึ​ึงบุ​ุคคลผู้​้�เกิ​ิดในภพที่​่� ๗ แทนผู้​้�สมบู​ูรณ์​์ ด้​้ ว ยทิ​ิ ฏ ฐิ​ิ ข้​้ อ โต้​้ แ ย้​้ ง เรื่​่� อ งละทุ​ุ คคติ​ิ ไ ด้​้ ก็​็ อ ย่​่ า งเดี​ี ย วกั​ั น บุ​ุ คคล ที่​่� เ กิ​ิ ด ในภพที่​่� ๗ หมายถึ​ึ ง พระโสดาบั​ันบุ​ุคคล ซึ่​่�งจะไม่​่เกิ​ิดอี​ีกเป็​็นครั้​้�งที่​่� ๘) ๑๒๕. เรื่​่�องผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ตลอดกั​ัปป์​์ (กั​ัปปั​ัฏฐกถา) ถาม : ผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ตลอดกั​ัปป์​์ (เป็​็นชื่​่�อของผู้​้�ทำชั่​่�วอย่​่างรุ​ุนแรง เช่​่น ทำลายสงฆ์​์ให้​้ แตกกั​ัน) ย่​่อมตั้​้�งอยู่​่�ตลอดกั​ัปป์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : กั​ัปป์​์ก็​็ยั​ังดำรงค์​์อยู่​่� พระพุ​ุทธเจ้​้าก็​็เกิ​ิดขึ้​้�นในโลก ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายราชคิ​ิริ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� ความจริ​ิงเป็​็นเรื่​่�องของโวหาร คื​ือกั​ัปป์​์จริ​ิง ๆ นั้​้� น ยาวนานมาก กั​ั ปป์​์ ใ นคำว่​่ า ตั้​้� ง อยู่​่�ตลอดกั​ั ปป์​์ นั้​้� น เ ป็​็ น ชื่​่� อ ของอายุ​ุ ขั​ั ย ของผู้​้�ทำชั่​่� ว อย่​่างรุ​ุนแรง จะตกนรกตลอดกาลนาน แต่​่ก็​็นานไม่​่เต็​็มกั​ัปป์​์จริ​ิง ๆ เพี​ียงประมาณ ๑ ใน ๘๐ ก็​็ ห มดอายุ​ุ แ ล้​้ ว เพราะฉะนั้​้� น คำว่​่ า กั​ั ปป์​์ ถ้​้ า ใช้​้ กั​ั บ บุ​ุ คคลก็​็ ห มายความว่​่ า อายุ​ุ ข องตน เช่​่น ๑๐๐ ปี​ี แต่​่กั​ัปป์​์ของกาลเวลายาวนานมาก) ๑๒๖. เรื่​่�องการได้​้กุ​ุศลจิ​ิต (กุ​ุสลจิ​ิตตปฏิ​ิลาภกถา) ถาม : ”ผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ตลอดกั​ัปป์​์„ ไม่​่พึ​ึงได้​้กุ​ุศลจิ​ิต ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ”ผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ตลอดกั​ัปป์​์„ พึ​ึงให้​้ทานได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวว่​่า ”ผู้​้�ตั้​้�งอยู่​่�ตลอดกั​ัปป์​์„ ไม่​่พึ​ึงได้​้กุ​ุศลจิ​ิต (ตามหลั​ักพระพุ​ุทธศาสนา ผู้​้�เช่​่นนั้​้�นยั​ังอาจจะมี​ีกุ​ุศลจิ​ิตชั้​้�นต่​่ำที่​่�เรี​ียกว่​่า กามาวจร แต่​่ไม่​่ได้​้กุ​ุศลจิ​ิตชั้​้�นสู​ูงที่​่�เป็​็นโลกุ​ุตตระ เมื่​่�อนิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นคลุ​ุมไปหมด จึ​ึง มี​ีการซั​ักในข้​้อนี้​้�) ๑๒๗. เรื่​่�องผู้​้�ประกอบด้​้วยกรรมอั​ันให้​้ผลไม่​่มี​ีระหว่​่างคั่​่�น (อนั​ันตราปยุ​ุตตกถา) ถาม : บุ​ุคคลผู้​้�ประกอบด้​้วยกรรมอั​ันให้​้ผลไม่​่มี​ีระหว่​่างคั่​่�น (ผู้​้�ทำอนั​ันตริ​ิยกรรม มี​ีการฆ่​่ามารดา บิ​ิดา เป็​็นต้​้น) พึ​ึงก้​้าวลงสู่​่�ทำนองที่​่�ถู​ูกต้​้อง (บรรลุ​ุธรรมะได้​้) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1071

ถาม : ผู้​้�นั้​้�นพึ​ึงก้​้าวลงสู่​่�ทำนองธรรมทั้​้�งสองอย่​่าง คื​ือทั้​้�งที่​่�ถู​ูกต้​้องทั้​้�งที่​่�ผิ​ิด ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (อรรถกถาอธิ​ิบายเป็​็นพิ​ิเศษสำหรั​ับข้​้อนี้​้ว่� า่ กล่​่าวตามสกสมั​ัย คื​ือคติ​ิแห่​่งพระพุ​ุทธศาสนา บุ​ุคคลถู​ูกบั​ังคั​ับให้​้ประกอบอนั​ันตริ​ิยกรรม โดยเจาะจงทำไปโดยมี​ีเจตนาสมบู​ูรณ์​์ จึ​ึงเป็​็นผู้​้� ไม่​่ควรบรรลุ​ุธรรมที่​่�ถู​ูกต้​้องได้​้ แต่​่ นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า เจตนาจะสมบู​ูรณ์​์ หรื​ือไม่​่สมบู​ูรณ์​์ก็​็ไม่​่ควรบรรลุ​ุธรรมที่​่�ถู​ูกต้​้องทั้​้�งสิ้​้�น อรรถกถาให้​้ข้​้อสั​ังเกตว่​่า เฉพาะข้​้อนี้​้�ผิ​ิด กว่​่าที่​่�เคยถามตอบมาแล้​้ว คื​ือในที่​่�นี้​้�ฝ่​่ายถามเป็​็นฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิด ฝ่​่ายตอบเป็​็นฝ่​่ายเห็​็นถู​ูก)

๑๒๙. เรื่​่�องผู้​้�มี​ีนี​ีวรณ์​์ (นี​ีวุ​ุตกถา) ถาม : ผู้​้�ถู​ูกนี​ีวรณ์​์ห่​่อหุ้​้�ม ย่​่อมละนี​ีวรณ์​์ได้​้ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�กำหนั​ัดย่​่อมละความกำหนั​ัดได้​้ ผู้​้�คิ​ิดประทุ​ุษร้​้ายย่​่อมละโทสะได้​้ ผู้​้�หลง ย่​่อมละโมหะได้​้ ผู้​้�เศร้​้าหมอง ย่​่อมละกิ​ิเลสได้​้ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะมี​ีเหตุ​ุผลว่​่า ถ้​้าผู้​้�ละกิ​ิเลสได้​้ หมายถึ​ึง ผู้​้�บริ​ิสุ​ุทธิ์​์�แล้​้วก็​็ไม่​่จำเป็​็นต้​้องละกิ​ิเลส เพราะบริ​ิสุ​ุทธิ์​์�อยู่​่�แล้​้ว แต่​่ตามข้​้อเท็​็จจริ​ิง ผู้​้�บริ​ิสุ​ุทธิ์​์�ที่​่�จะ

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๑๒๘. เรื่​่�องทำนองธรรมของผู้​้�แน่​่นอน (นิ​ิยตั​ัสส นิ​ิยามกถา) ถาม : บุ​ุคคลผู้​้�แน่​่นอน (ผู้​้�ทำอนั​ันตริ​ิยกรรม ชื่​่�อว่​่าเป็​็นผู้​้�แน่​่นอนฝ่​่ายชั่​่�ว บุ​ุคคลผู้​้� บรรลุ​ุอริ​ิยมรรคชื่​่�อว่​่า เป็​็นผู้​้�แน่​่นอนฝ่​่ายดี​ี) ย่​่อมก้​้าวลงสู่​่�ทำนองธรรม (บรรลุ​ุ ธรรมะได้​้) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ (ฝ่​่ายตอบเข้​้าใจเพี​ียงแง่​่เดี​ียวว่​่า ฝ่​่ายดี​ีบรรลุ​ุธรรมได้​้ มิ​ิได้​้เฉลี​ียวใจว่​่า คำว่​่า ผู้​้�แน่​่นอนกิ​ินความถึ​ึงฝ่​่ายชั่​่�วด้​้วย จึ​ึงตอบอย่​่างนั้​้�น) ถาม : ผู้​้�แน่​่นอนในทางที่​่�ผิ​ิด ย่​่อมก้​้าวลงสู่​่�ทำนองธรรมที่​่�ถู​ูก ผู้​้�แน่​่นอนในทางที่​่�ถู​ูก ย่​่อมก้​้าวลงสู่​่�ทำนองธรรมในทางที่​่�ผิ​ิดใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายปุ​ุ พพ เสลิ​ิ ย ะ และ อ ปรเสลิ​ิ ย ะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ในถ้​้ อ ยคำว่​่ า คำว่​่ า นิ​ิ ย โต ผู้​้�แน่​่นอนหมายเฉพาะในทางดี​ี จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้เข้​้าใจว่​่า หมายถึ​ึงในทางชั่​่�วด้​้วย ฉะนั้​้�น จึ​ึงไม่​่ควร กล่​่าวคลุ​ุม ๆ ว่​่า ผู้​้�แน่​่นอนบรรลุ​ุทำนองธรรมได้​้)

1072

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ละนี​ีวรณ์​์คื​ือกิ​ิเลสชั้​้�นกลางนั้​้�น หมายความว่​่า บริ​ิสุ​ุทธิ์​์�ด้​้วยอำนาจฌาน อั​ันอาจกลั​ับมี​ีกิ​ิเลส ได้​้อี​ีก ไม่​่ใช่​่บริ​ิสุ​ุทธิ์​์�ชนิ​ิดไม่​่กลั​ับกำเริ​ิบอี​ีก) ๑๓๐. เรื่​่�องผู้​้�พร้​้อมหน้​้ากิ​ิเลส (สั​ัมมุ​ุขี​ีภู​ูตกถา) ถาม : ผู้​้�พร้​้อมหน้​้า (ผู้​้�มี​ีกิ​ิเลส) ย่​่อมละกิ​ิเลสที่​่�ผู​ูกมั​ัดได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�กำหนั​ัดย่​่อมละความกำหนั​ัดได้​้ ฯ ล ฯ มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ข้​้อนี้​้�ก็​็เหมื​ือนกั​ับข้​้อว่​่าด้​้วยนี​ีวรณ์​์ข้​้างต้​้น เป็​็นแต่​่เปลี่​่�ยนสำนวนว่​่า ผู้​้�พร้​้อมหน้​้ากิ​ิเลส คื​ือมี​ีกิ​ิเลสอยู่​่�บริ​ิบู​ูรณ์​์) ๑๓๑. เรื่​่�องผู้​้�เข้​้าฌานย่​่อมพอใจ (สมาปั​ันโน อั​ัสสาเทติ​ิกถา) ถาม : ผู้​้�เข้​้าฌานย่​่อมพอใจ มี​ีความใคร่​่ในฌาน มี​ีฌานเป็​็นอารมณ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ฌานนั้​้�น เป็​็นอารมณ์​์ของฌานนั้​้�นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักตามตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น) ๑๓๒. เรื่​่�องความกำหนั​ัดในสิ่​่�งที่​่�ไม่​่น่​่าพอใจ (อสาตราคกถา) ถาม : ความกำหนั​ัดในสิ่​่�งที่​่�ไม่​่น่​่าพอใจมี​ีอยู่​่� ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : สั​ัตว์​์ทั้​้�งหลายที่​่�ยิ​ินดี​ีทุ​ุกข์​์ ปรารถนาทุ​ุกข์​์ กระหยิ่​่�มยิ​ินดี​ีแสวงหาทุ​ุกข์​์ ดำรงค์​์ อยู่​่�เพื่​่�อบรรลุ​ุความทุ​ุกข์​์ มี​ีหรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายอุ​ุ ต ตราปถกะ ตี​ี คว ามหมายแห่​่ ง พระพุ​ุ ทธภ าษิ​ิ ต บางข้​้ อ ผิ​ิ ด จึ​ึ ง เข้​้ า ใจว่​่ า มี​ีความกำหนั​ัดในสิ่​่�งที่​่�ไม่​่น่​่าพอใจของผู้​้�กำหนั​ัดนั้​้�นเอง) ๑๓๓. เรื่​่�องความทะยานอยากในธรรมเป็​็นอั​ัพยากฤต (ธั​ัมมตั​ัณหา อั​ัพยากตาติ​ิกถา) ถาม : ความทะยานอยากในธรรมเป็​็นอั​ัพยากฤต คื​ือไม่​่ดี​ีไม่​่ชั่​่�ว ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความทะยานอยากในธรรมเป็​็นอั​ัพยากฤตฝ่​่ายวิ​ิบาก หรื​ือฝ่​่ายกิ​ิริ​ิยา หรื​ือว่​่า เป็​็นรู​ูป เป็​็นนิ​ิพพาน หรื​ือเป็​็นอายตนะคื​ือตา เป็​็นต้​้น จนถึ​ึงอายตนะคื​ือโผฏฐั​ัพพะ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1073

(นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักถึ​ึงสภาพของอั​ัพยากฤต ซึ่​่�งเห็​็น ได้​้ชั​ัดว่​่า ความทะยานอยากในธรรม ไม่​่อยู่​่�ในสภาพของอั​ัพยากฤตเลย) ๑๓๔. เรื่​่�องธั​ัมมตั​ัณหามิ​ิใช่​่เหตุ​ุให้​้เกิ​ิดทุ​ุกข์​์ (ธั​ัมมตั​ัณหา น ทุ​ุกขสมุ​ุทโยติ​ิกถา) ถาม : ความทะยานอยากในธรรมมิ​ิใช่​่เหตุ​ุให้​้ทุ​ุกข์​์เกิ​ิด ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความทะยานอยากในรู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ มิ​ิใช่​่เหตุ​ุให้​้ทุ​ุกข์​์เกิ​ิด ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (คำว่​่า ธรรมะ ใน ธั​ัมมตั​ัณหา หมายถึ​ึงอารมณ์​์ที่​่�รู้​้�ได้​้ด้​้วยใจ อั​ันมาเป็​็นหมวดเดี​ียวกั​ับ รู​ู ป เสี​ี ย ง กลิ่​่� น รส โผฏฐั​ั พพ ะ ถื​ื อ ว่​่ า ธั​ั ม มตั​ั ณ หามิ​ิ ใ ช่​่ เ หตุ​ุ ใ ห้​้ เ กิ​ิ ด ทุ​ุ ก ข์​์ ก็​็ จ ะต้​้ อ งกล่​่ า วว่​่ า ความทะยานอยากในรู​ู ป เสี​ี ย ง เป็​็ น ต้​้ น มิ​ิ ใ ช่​่ เ ป็​็ น เหตุ​ุ ใ ห้​้ เ กิ​ิ ด ทุ​ุ ก ข์​์ ด้​้ ว ย นิ​ิ ก ายปุ​ุ พพ เสลิ​ิ ย ะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�)

๑๓๖. เรื่​่�องความเกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งอายตนะ ๖ ถาม : อายตนะ ๖ (ตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย ใจ) ย่​่อมตั้​้�งอยู่​่�ในครรภ์​์มารดา ไม่​่ก่​่อน ไม่​่หลั​ัง (พร้​้อมกั​ับปฏิ​ิสนธิ​ิจิ​ิต) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : สั​ัตว์​์มี​ีอวั​ัยวะพร้​้อม ไม่​่มี​ีอิ​ินทรี​ีย์​์บกพร่​่อง ก้​้าวลงสู่​่�ครรภ์​์มารดา ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ และ อปรเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� อรรถกถาอธิ​ิบายว่​่า ใน ขณะเกิ​ิดมี​ีอายตนะ คื​ือใจกั​ับกายเท่​่านั้​้�น อี​ีก ๔ อย่​่าง เกิ​ิดต่​่อเมื่​่�อล่​่วง ๗ ราตรี​ีแล้​้ว)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๑๓๕. เรื่​่�องความต่​่อเนื่​่�องแห่​่งกุ​ุศลและอกุ​ุศล (กุ​ุสลากุ​ุสลปฏิ​ิสั​ันทหนกถา) ถาม : อกุ​ุศลย่​่อมต่​่อเนื่​่�องกั​ับกุ​ุศล ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความคิ​ิดเพื่​่�อให้​้อกุ​ุศลเกิ​ิดขึ้​้�น ย่​่อมเป็​็นความคิ​ิดเพื่​่�อให้​้กุ​ุศลเกิ​ิดขึ้​้�นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า กุ​ุศล กั​ับ อกุ​ุศล เกิ​ิดต่​่อเนื่​่�องกั​ัน จึ​ึงถู​ูกซั​ัก ดั่​่�งตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น)

1074

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๑๓๗. เรื่​่�องปั​ัจจั​ัยที่​่�ไม่​่มี​ีระหว่​่างคั่​่�น (อนั​ันตรปั​ัจจยกถา) ถาม : โสตวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ทางหู​ู) ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นในลำดั​ับติ​ิดต่​่อกั​ัน แห่​่งจั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณ (ความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ทางตา) มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความคิ​ิดเพื่​่�อให้​้จั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณเกิ​ิดขึ้​้�น ย่​่อมเป็​็นอั​ันเดี​ียวกั​ับโสตวิ​ิญญาณ มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๓๘. เรื่​่�องรู​ูปของพระอริ​ิยะ (อริ​ิยรู​ูปกถา) ถาม : รู​ูปของพระอริ​ิยะอาศั​ัยมหาภู​ูตรู​ูป (ธาตุ​ุทั้​้�งสี่​่�) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : รู​ูปของพระอริ​ิยะเป็​็นกุ​ุศล ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : มหาภู​ูตรู​ูป (ธาตุ​ุทั้​้�งสี่​่�) เป็​็นกุ​ุศลหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้เข้​้าใจว่​่า ถ้​้ารู​ูปของพระอริ​ิยะ เป็​็นกุ​ุศล มหาภู​ูตรู​ูปก็​็เป็​็นกุ​ุศลด้​้วย ความจริ​ิงเป็​็นกลาง ๆ) ๑๓๙. เรื่​่�องอนุ​ุสั​ัยเป็​็นอย่​่างอื่​่�น (อั​ัญโญ อนุ​ุสโยติ​ิกถา) ถาม : อ นุ​ุ สั​ั ย (กิ​ิ เ ลสที่​่� น อนเนื่​่� อ งในสั​ั น ดาน) คื​ื อ กามราคะเป็​็ น อย่​่ า งหนึ่​่� ง กิ​ิ เ ลส เครื่​่�องรั​ัดรึ​ึง คื​ือกามราคะเป็​็นอี​ีกอย่​่างหนึ่​่ง� (กิ​ิเลสอย่​่างละเอี​ียด กั​ับอย่​่างกลาง แม้​้ประเภทเดี​ียวกั​ัน ก็​็เป็​็นคนละอย่​่าง) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : กามราคะเป็​็นอย่​่างหนึ่​่�ง กิ​ิเลสเครื่​่�องรั​ัดรึ​ึงคื​ือกามราคะเป็​็นอี​ีกอย่​่างหนึ่​่�ง (กิ​ิเลสอย่​่างหยาบกั​ับกิ​ิเลสอย่​่างกลาง แม้​้ประเภทเดี​ียวกั​ัน ก็​็เป็​็นคนละอย่​่าง) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� คำซั​ักชั​ัดเจนอยู่​่�แล้​้ว)

1075

๑๔๐. เรื่​่�องกิ​ิเลสเครื่​่�องรึ​ึงรั​ัดไม่​่ประกอบกั​ับจิ​ิต (ปริ​ิยุ​ุฏฐานั​ัง จิ​ิตตวิ​ิปปยุ​ุตตั​ันติ​ิกถา) ถาม : กิ​ิเลสเครื่​่�องรึ​ึงรั​ัด (ปริ​ิยุ​ุฏฐานะ) ไม่​่ประกอบกั​ับจิ​ิตใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : กิ​ิเลสนั้​้�นเป็​็นรู​ูป เป็​็นนิ​ิพพาน เป็​็นอายตนะคื​ือตา จนถึ​ึงอายตนะคื​ือโผฏฐั​ัพพะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๔๑. เรื่​่�องสิ่​่�งที่​่�เกี่​่�ยวเนื่​่�องกั​ัน (ปริ​ิยาปั​ันนกถา) ถาม : ความกำหนั​ัดในรู​ูป (รู​ูปราคะ) ย่​่อมแฝงตั​ัวตามธาตุ​ุคื​ือรู​ูป (รู​ูปธาตุ​ุ) จึ​ึงจั​ัดว่​่า เกี่​่�ยวเนื่​่�องด้​้วยธาตุ​ุคื​ือรู​ูป ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ (นิ​ิกายอั​ันธกะ และ สมิ​ิติ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� ความจริ​ิงความกำหนั​ัดในรู​ูป ย่​่อมแฝงตั​ัวตามทั้​้�งรู​ูปธาตุ​ุและอรู​ูปธาตุ​ุ) ๑๔๒. เรื่​่�องอั​ัพยากฤต (อั​ัพยากตกถา) ถาม : ความเห็​็น (ทิ​ิฏฐิ​ิคตะ) เป็​็นอั​ัพยากฤต (กลาง ๆ ไม่​่ดี​ีไม่​่ชั่​่�ว) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความเห็​็น เป็​็นรู​ูป เป็​็นนิ​ิพพาน เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ และ อุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๔๓. เรื่​่�องโลกุ​ุตตระ (อปริ​ิยาปั​ันนกถา) ถาม : ความเห็​็นเป็​็นโลกุ​ุตตระ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความเห็​็น เป็​็นมรรค หรื​ือผล หรื​ือนิ​ิพพาน ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (คำว่​่า อปริ​ิยาปั​ันนะ หมายถึ​ึงโลกุ​ุตตระ นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๔๔. เรื่​่�องความเป็​็นปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจยตากถา) ถาม : ความเป็​็นปั​ัจจั​ัยเป็​็นของกำหนดไว้​้ (ตายตั​ัว) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1076

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ถาม : การพิ​ิจารณา (วิ​ิมั​ังสา) เป็​็นเหตุ​ุด้​้วย เป็​็นใหญ่​่ (อธิ​ิบดี​ี) ด้​้วย มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า สิ่​่�งที่​่�เป็​็นปั​ัจจั​ัยโดยเป็​็นเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย ย่​่อมเป็​็น ปั​ัจจั​ัยโดยความเป็​็นอธิ​ิปติ​ิปั​ัจจั​ัยด้​้วย (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ เห็​็นผิ​ิดว่​่า ธรรมะที่​่�เป็​็นปั​ัจจั​ัยข้​้อใดข้​้อหนึ่​่�งแล้​้ว ย่​่อมไม่​่เป็​็น ปั​ัจจั​ัยข้​้ออื่​่�น จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้เห็​็นว่​่า ในขณะเดี​ียวกั​ันเป็​็นได้​้ ๒ ข้​้อก็​็มี​ี) ๑๔๕. เรื่​่�องปั​ัจจั​ัยของกั​ันและกั​ัน (อั​ัญญมั​ัญญปั​ัจจยกถา) ถาม : สั​ังขารมี​ีอวิ​ิชชาเป็​็นปั​ัจจั​ัยเท่​่านั้​้�น ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า อวิ​ิชชามี​ีสั​ังขารเป็​็นปั​ัจจั​ัย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อวิ​ิชชา เกิ​ิดพร้​้อมกั​ับสั​ังขารมิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอวิ​ิชชาเกิ​ิดพร้​้อมกั​ับสั​ังขาร ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า สั​ังขารมี​ีอวิ​ิชชาเป็​็น ปั​ัจจั​ัยด้​้วย อวิ​ิชชาก็​็มี​ีสั​ังขารเป็​็นปั​ัจจั​ัยด้​้วย (นิ​ิ ก ายมหาสั​ั ง ฆิ​ิ ก ะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ข้​้ อ นี้​้� จึ​ึ ง ซั​ั ก ให้​้ ย อมรั​ั บ เรื่​่� อ งความเป็​็ น ปั​ั จ จั​ั ย ของกั​ันและกั​ัน ระหว่​่างอวิ​ิชชากั​ับสั​ังขาร) ๑๔๖. เรื่​่�องกาลยื​ืดยาว (อั​ัทธากถา) ถาม : กาลยื​ืดยาวเป็​็นของสำเร็​็จรู​ูป ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : กาลยื​ืดยาวเป็​็นรู​ูป เวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร วิ​ิญญาณ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ข้​้ อ นี้​้� อ รรถกถาไม่​่ ไ ด้​้ บ อกว่​่ า เป็​็ น ของนิ​ิ ก ายไหน แต่​่ ก็​็ สั​ั น นิ​ิ ษ ฐานได้​้ ว่​่ า สื​ื บ มา จากข้​้ อ ๑๔๕ ตามหลั​ัก วิ​ิชาสิ่​่�ง ที่​่�นั​ับว่​่าสำเร็​็ จรู​ูปก็​็เ ฉพาะขั​ั น ธ์​์ ๕ กาลยื​ื ดยาวเป็​็ นแต่​่ สั​ักว่​่ า บั​ัญญั​ัติ​ิว่​่า กาล จึ​ึงไม่​่จั​ัดเข้​้าในคำว่​่าสำเร็​็จรู​ูปหรื​ือ ปริ​ินิ​ิปผั​ันนะ) ๑๔๗. เรื่​่�องขณะ ประเดี๋​๋�ยว ครู่​่� (ขณลยมุ​ุหุ​ุตตกถา) (ข้​้อนี้​้�เ หมื​ือนข้​้อ ๑๔๖ คื​ือถื​ือ ผิ​ิด ว่​่ า ขณะ เป็​็ น ต้​้ น สำเร็​็ จรู​ูป จึ​ึง ถู​ู กถามว่​่ า เป็​็ น ขั​ันธ์​์ ๕ หรื​ือ)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1077

๑๔๘. เรื่​่�องกิ​ิเลสที่​่�ดองสั​ันดาน (อาสวกถา) (นิ​ิกายเหตุ​ุวาทะ เห็​็นว่​่า อาสวะ ๔ คื​ือ กาม ภพ ทิ​ิฏฐิ​ิ อวิ​ิชชา มิ​ิใช่​่อาสวะ จึ​ึงถู​ูก ซั​ักว่​่าเป็​็นมรรค ผล นิ​ิพพาน เป็​็นต้​้น อย่​่างใดอย่​่างหนึ่​่�งหรื​ือ) ๑๔๙. เรื่​่�องความแก่​่และความตาย (ชรามรณกถา) ถาม : ความแก่​่ความตายของธรรมะที่​่�เป็​็นโลกุ​ุตตระ จั​ัดว่​่าเป็​็นโลกุ​ุตตระ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ความแก่​่ความตายเป็​็นมรรค ผล นิ​ิพพาน เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� คำซั​ักชั​ัดเจนอยู่​่�แล้​้ว)

๑๕๑. เรื่​่�องสั​ัญญาและเวทนาเรื่​่�องที่​่� ๒ (ทุ​ุติ​ิยสั​ัญญาเวทยิ​ิตกถา) ถาม : สั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิเป็​็นโลกิ​ิยะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : สมาบั​ัติ​ิเป็​็นรู​ูป เวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร วิ​ิญญาณ กามาวจร รู​ูปาวจร อรู​ูปาวจร (อย่​่างใดอย่​่างหนึ่​่�ง) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายเหตุ​ุวาทะ เห็​็นว่​่า เมื่​่�อสั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิ มิ​ิใช่​่โลกุ​ุตตระ ก็​็ควรเป็​็น โลกิ​ิยะ จึ​ึงถู​ูกซั​ักอี​ีกว่​่า เป็​็นขั​ันธ์​์ ๕ หรื​ือเป็​็นกามาวจร รู​ูปาวจร อรู​ูปาวจร เป็​็นอั​ันสรู​ูปมติ​ิของ ผู้​้�แต่​่งคั​ัมภี​ีร์​์กถาวั​ัตถุ​ุนี้​้�ว่​่า สั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิ มิ​ิใช่​่ทั้​้�งโลกิ​ิยะทั้​้�งโลกุ​ุตตระ)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๑๕๐. เรื่​่�องสั​ัญญาและเวทนา (สั​ัญญาเวทยิ​ิตกถา) ถาม : สั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิ (สมาบั​ัติ​ิที่​่�ดั​ับสั​ัญญาและเวทนา) เป็​็นโลกุ​ุตตระ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : สมาบั​ัติ​ิเป็​็นมรรค ผล นิ​ิพพาน เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายเหตุ​ุวาทะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� คำซั​ักค้​้านเอาหลั​ักโลกุ​ุตตรธรรมมาซั​ัก แต่​่ เนื่​่� อ งจากมี​ี ห ลั​ั ก ฐานบางแห่​่ ง กล่​่ า วว่​่ า สมาบั​ั ติ​ิ นี้​้� เ ป็​็ น นิ​ิ พพ าน จึ​ึ ง น่​่ า สั​ั ง เกตในการตี​ี คว าม ธรรมะข้​้อนี้​้�อยู่​่�เหมื​ือนกั​ัน ได้​้เคยบั​ันทึ​ึกไว้​้ในข้​้อที่​่� ๕๘ เรื่​่�องนิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิครั้​้�งหนึ่​่�งแล้​้ว)

1078

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๑๕๒. เรื่​่�องสั​ัญญาและเวทนาเรื่​่�องที่​่� ๓ (ตติ​ิยสั​ัญญเวทยิ​ิตกถา) ถาม : ผู้​้�เข้​้าสั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธ พึ​ึงทำกาละได้​้ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�เข้​้าสั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธ มี​ีผั​ัสสะ เวทนา สั​ัญญา เจตนา จิ​ิต อั​ันมี​ีความตาย เป็​็นที่​่�สุ​ุด ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายราชคิ​ิริ​ิกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า เมื่​่�อไม่​่มี​ีข้​้อกำหนดว่​่า ผู้​้�นั้​้�นต้​้องตาย ผู้​้�นี้​้�จึ​ึงไม่​่ตาย เพราะฉะนั้​้�น ผู้​้�เข้​้าสั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธ ก็​็ควรตายได้​้เช่​่นบุ​ุคคลธรรมดา แต่​่ตามหลั​ักวิ​ิชา ไม่​่มี​ี การตายในระหว่​่างที่​่�เข้​้าสั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธ) ๑๕๓. เรื่​่�องสมาบั​ัติ​ิที่​่�ให้​้เข้​้าถึ​ึงอสั​ัญญสั​ัตว์​์ (อสั​ัญญสั​ัตตุ​ุปิ​ิกากถา) ถาม : การเข้​้าสั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธ ทำให้​้เข้​้าถึ​ึงอสั​ัญญสั​ัตว์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�เข้​้าสั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธ มี​ีอโลภะ อโทสะ อโมหะ อั​ันเป็​็นกุ​ุศลมู​ูลหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ถาม : ถ้​้าเป็​็นอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า การเข้​้าสั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธ ทำให้​้เข้​้าถึ​ึง อสั​ัญญสั​ัตว์​์ (นิ​ิกายเหตุ​ุวาทะ มี​ีความเห็​็นเป็​็นเหตุ​ุถู​ูกค้​้านในข้​้อนี้​้� อรรถกถาอธิ​ิบายว่​่า ภาวนา ที่​่� เ ป็​็ น ไปด้​้ ว ยอำนาจแห่​่ ง ความคลายความกำหนั​ั ด ในสั​ั ญ ญา จั​ั ด เป็​็ น อสั​ั ญ ญสมาบั​ั ติ​ิ บ้​้ า ง นิ​ิโรธสมาบั​ัติ​ิบ้​้าง ชื่​่�อว่​่าสั​ัญญาเวทยิ​ิตนิ​ิโรธ ๆ จึ​ึงมี​ี ๒ อย่​่าง คื​ือเป็​็น โลกิ​ิยะ และ โลกุ​ุตตระ ที่​่� เ ป็​็ น โลกิ​ิ ย ะเป็​็ น ของบุ​ุ ถุ​ุ ช น ทำให้​้ เ ข้​้ า ถึ​ึ ง อสั​ั ญ ญสั​ั ต ว์​์ ที่​่� เ ป็​็ น โลกุ​ุ ต ตระเป็​็ น ของพระอริ​ิ ย ะ ไม่​่ทำให้​้เข้​้าถึ​ึงอสั​ัญญสั​ัตว์​์ เมื่​่�อนิ​ิกายเหตุ​ุวาทะ เห็​็นแง่​่เดี​ียว จึ​ึงถู​ูกซั​ักค้​้านให้​้เห็​็นแง่​่อื่​่�นอี​ีก คำอธิ​ิบายของอรรถกถาข้​้อนี้​้� จึ​ึงเป็​็นคำตอบในข้​้อ ๕๘ ๑๕๐ และ ๑๕๑ ด้​้วย) ๑๕๔. เรื่​่�องการสะสมกรรม (กั​ัมมู​ูปจยกถา) ถาม : กรรมเป็​็นอย่​่างหนึ่​่�ง การสะสมกรรมเป็​็นอี​ีกอย่​่างหนึ่​่�ง ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผั​ัสสะ เวทนา เป็​็นต้​้น เป็​็นอย่​่างหนึ่​่�ง การสะสมผั​ัสสะ การสะสมเวทนา เป็​็นต้​้น เป็​็นอี​ีกอย่​่างหนึ่​่�ง ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น

1079

(นิ​ิ ก ายอั​ั น ธกะ และ สมิ​ิ ติ​ิ ย ะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ข้​้ อ นี้​้� เพราะเข้​้ า ใจว่​่ า กั​ั ม มู​ู ปจ ยะ หรื​ือการสะสมกรรม ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตกั​ับจิ​ิต) ๑๕๕. เรื่​่�องการข่​่ม (นิ​ิคคหกถา) ถาม : ผู้​้�อื่​่�นย่​่อมข่​่มจิ​ิตของผู้​้�อื่​่�นได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�อื่​่�นย่​่อมข่​่มหรื​ือบั​ังคั​ับได้​้ว่​่า จิ​ิตของผู้​้�อื่​่�นอย่​่ากำหนั​ัด อย่​่าคิ​ิดประทุ​ุษร้​้าย อย่​่าหลง อย่​่าเศร้​้าหมอง ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๕๖. เรื่​่�องการประคอง (ปั​ัคคหกถา) (ข้​้อนี้​้�เหมื​ือนข้​้อ ๑๕๕ ต่​่างแต่​่เป็​็นเรื่​่�องของการประคองจิ​ิตแทนข่​่มจิ​ิต ข้​้อโต้​้แย้​้ง ก็​็อย่​่างเดี​ียวกั​ัน) ๑๕๗. เรื่​่�องการเพิ่​่�มให้​้ความสุ​ุข (สุ​ุขานุ​ุปปทานกถา) ถาม : ผู้​้�อื่​่�นย่​่อมเพิ่​่�มให้​้ความสุ​ุขแก่​่ผู้​้�อื่​่�นได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�อื่​่�นย่​่อมเพิ่​่�มให้​้ทุ​ุกข์​์แก่​่ผู้​้�อื่​่�นได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายเหตุ​ุวาทะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า ความรู้​้�สึ​ึกเป็​็นสุ​ุขนั้​้�น เป็​็นของที่​่�เพิ่​่�มให้​้แก่​่กั​ันได้​้ จึ​ึงถู​ูกย้​้อนถามถึ​ึงความรู้​้�สึ​ึกทุ​ุกข์​์ด้​้วย) ๑๕๘. เรื่​่�องการรวบรวมพิ​ิจารณา (อธิ​ิคคั​ัยหมนสิ​ิการกถา) ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมรวบรวม๑ พิ​ิจารณาได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมรู้​้�จิ​ิตนั้​้�น ด้​้วยจิ​ิตนั้​้�น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น ๑

อธิ​ิคฺ​ฺคยฺ​ฺห อรรถกถาแก้​้ว่​่า สงฺ​ฺคณฺ​ฺหิ​ิตฺ​ฺวา อนึ่​่�ง คำว่​่า มนสิ​ิการ เคยแปลว่​่า ใส่​่ใจ หรื​ือทำไว้​้ในใจ แต่​่ในที่​่�นี้​้�ใช้​้ว่​่า พิ​ิจารณาเพื่​่�อให้​้ความชั​ัดขึ้​้�น

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1080

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า บุ​ุคคลอาจรวบรวมสั​ังขารทั้​้�งหมดมาพิ​ิจารณา รวมกั​ันได้​้ จึ​ึงถู​ูกซั​ักว่​่า ใช้​้จิ​ิตขณะนั้​้�น รู้​้�จิ​ิตขณะนั้​้�นได้​้หรื​ือ) ๑๕๙. เรื่​่�องรู​ูปเป็​็นเหตุ​ุ (รู​ูปั​ัง เหตู​ูติ​ิกถา) ถาม : รู​ูปเป็​็นเหตุ​ุ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : รู​ูปเป็​็นเหตุ​ุ คื​ือความไม่​่โลภ เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๖๐. เรื่​่�องรู​ูปมี​ีเหตุ​ุ (รู​ูปั​ัง สเหตุ​ุกั​ันติ​ิกถา) ถาม : รู​ูปมี​ีเหตุ​ุ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : รู​ูปประกอบด้​้วยเหตุ​ุ คื​ือความไม่​่โลภ เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๖๑. เรื่​่�องรู​ูปเป็​็นกุ​ุศลและอกุ​ุศล (รู​ูปั​ัง กุ​ุสลากุ​ุสลั​ันติ​ิกถา) ถาม : รู​ูปเป็​็นกุ​ุศลและอกุ​ุศลได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : รู​ูปมี​ีอารมณ์​์ มี​ีการคำนึ​ึงคิ​ิดถึ​ึงได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหิ​ิสาสกะ และ สมิ​ิติ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า กายวิ​ิญญั​ัติ​ิ การไหวกาย วจี​ีวิ​ิญญั​ัติ​ิ การไหววาจา ซึ่​่�งเป็​็นอุ​ุปาทายรู​ูปนั้​้�น ก็​็ได้​้แก่​่กายกรรมและวจี​ีกรรม เพราะฉะนั้​้�น จึ​ึงเป็​็นได้​้ ทั้​้�งกุ​ุศลและอกุ​ุศล แต่​่ตามหลั​ักวิ​ิชาต้​้องถื​ือว่​่า กุ​ุศลอกุ​ุศลมี​ีความสำคั​ัญอยู่​่�ที่​่�จิ​ิต จึ​ึงถู​ูกถามว่​่า รู​ูปนั้​้�นมี​ีอารมณ์​์และคิ​ิดนึ​ึกได้​้หรื​ือไม่​่) ๑๖๒. เรื่​่�องรู​ูปเป็​็นผล (รู​ูปั​ัง วิ​ิปาโกติ​ิกถา) (ข้​้อว่​่า รู​ูปเป็​็นผล หรื​ือวิ​ิบากนี้​้� เป็​็นความเห็​็นของ นิ​ิกายอั​ันธกะ และ สมิ​ิติ​ิยะ ข้​้อแย้​้ง ก็​็อย่​่างเดี​ียวกั​ับข้​้อ ๑๑๘ เรื่​่�องเสี​ียงเป็​็นผล)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1081

๑๖๓. เรื่​่�องรู​ูปเป็​็นรู​ูปาวจรและอรู​ูปาวจร (รู​ูปั​ัง รู​ูปาวจรารู​ูปาวจรั​ันติ​ิกถา) ถาม : รู​ูปเป็​็นรู​ูปาวจรและอรู​ูปาวจรได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะเข้​้าใจว่​่า รู​ูปชื่​่�อว่​่าเป็​็นกามาวจร รู​ูปาวจร หรื​ืออรู​ูปาวจร ก็​็เพราะทำกรรมอั​ันเป็​็นกามาวจร รู​ูปาวจร หรื​ืออรู​ูปาวจรไว้​้ จึ​ึงถู​ูกซั​ักว่​่า รู​ูปเป็​็น การแสวงหาสมาบั​ัติ​ิ การแสวงหาการเกิ​ิด และเป็​็นการอยู่​่�เป็​็นสุ​ุขในปั​ัจจุ​ุบั​ัน เป็​็นสั​ัมปยุ​ุตตธรรม คื​ือเกิ​ิดพร้​้อม ดั​ับพร้​้อม และมี​ีอารมณ์​์เป็​็นอั​ันเดี​ียวกั​ับจิ​ิตที่​่�แสวงหาสมาบั​ัติ​ิ แสวงหาการเกิ​ิด ใช่​่หรื​ือไม่​่ ) ๑๖๔. เรื่​่�องรู​ูปราคะเนื่​่�องด้​้วยรู​ูปธาตุ​ุ (รู​ูปราโค รู​ูปธาตุ​ุปริ​ิยาปั​ันโนติ​ิกถา) ถาม : ความกำหนั​ัดในรู​ูป (รู​ูปราคะ) เนื่​่�องด้​้วยธาตุ​ุคื​ือรู​ูป ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� ข้​้อซั​ักถามพ้​้องกั​ับข้​้อ ๑๖๓)

๑๖๖. เรื่​่�องพระอรหั​ันต์​์ไม่​่มี​ีการตายเมื่​่�อยั​ังไม่​่ถึ​ึงคราว (นั​ัตถิ​ิ อรหโต อกาลมั​ัจจู​ูติ​ิกถา) ถาม : พระอรหั​ันต์​์ไม่​่มี​ีการตายเมื่​่�อยั​ังไม่​่ถึ​ึงคราว ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�ฆ่​่าพระอรหั​ันต์​์ไม่​่มี​ี ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายราชคิ​ิริ​ิกะ และ สิ​ิทธั​ัตถิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้นึ​ึกถึ​ึงเรื่​่�องที่​่�อาจ มี​ีผู้​้�ฆ่​่าพระอรหั​ันต์​์ได้​้ ในกรณี​ีเช่​่นนั้​้�น ก็​็ชื่​่�อว่​่าตายในเมื่​่�อยั​ังไม่​่ถึ​ึงคราว)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๑๖๕. เรื่​่�องพระอรหั​ันต์​์มี​ีการสั่​่�งสมบุ​ุญ (อั​ัตถิ​ิ อรหโต ปุ​ุญญู​ูปจโยติ​ิกถา) ถาม : พระอรหั​ันต์​์มี​ีการสั่​่�งสมบุ​ุญ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระอรหั​ันต์​์มี​ีการสั่​่�งสมที่​่�มิ​ิใช่​่บุ​ุญ (คื​ือบาป) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้นึ​ึกถึ​ึงคำที่​่�ว่​่า พระอรหั​ันต์​์ละบุ​ุญ ละบาปได้​้แล้​้ว ถ้​้าสั่​่�งสมบุ​ุญได้​้ก็​็สั่​่�งสมบาปได้​้ด้​้วย ข้​้อควรทราบก็​็คื​ือ การทำความดี​ีของ พระอรหั​ันต์​์เป็​็นกิ​ิริ​ิยาเท่​่านั้​้�น มิ​ิใช่​่เพื่​่�อเป็​็นบุ​ุญ คื​ือเพื่​่�อล้​้างหรื​ือชำระความชั่​่�ว)

1082

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๑๖๗. เรื่​่�องทุ​ุกอย่​่างมาจากกรรม (สั​ัพพมิ​ิทั​ัง กั​ัมมโตติ​ิกถา) ถาม : ทุ​ุกอย่​่างนี้​้�มาจากกรรม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : กรรมก็​็มาจากกรรม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายราชคิ​ิริ​ิกะ และ สมิ​ิติ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะตี​ีความในพระพุ​ุทธภาษิ​ิต บางข้​้อ จึ​ึงถู​ูกซั​ักดั่​่�งตั​ัวอย่​่างข้​้างต้​้น) ๑๖๘. เรื่​่�องสิ่​่�งที่​่�เนื่​่�องด้​้วยอิ​ินทรี​ีย์​์ (อิ​ินทริ​ิยพั​ัทธกถา) ถาม : สิ่​่�งที่​่�เนื่​่�องด้​้วยอิ​ินทรี​ีย์​์เท่​่านั้​้�น เป็​็นทุ​ุกข์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : สิ่​่�งที่​่�เนื่​่�องด้​้วยอิ​ินทรี​ีย์​์เท่​่านั้​้�น ไม่​่เที่​่�ยง อั​ันปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง อาศั​ัยปั​ัจจั​ัยเกิ​ิดขึ้​้�น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายเหตุ​ุ ว าทะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ข้​้ อ นี้​้� คว ามจริ​ิ ง ทั้​้� ง สิ่​่� ง ที่​่� เ นื่​่� อ งด้​้ ว ยอิ​ิ น ทรี​ี ย์​์ แ ละ ไม่​่เนื่​่�องด้​้วยอิ​ินทรี​ีย์​์ ก็​็เป็​็นทุ​ุกข์​์ทั้​้�งสิ้​้�น) ๑๖๙. เรื่​่�องเว้​้นแต่​่อริ​ิยมรรค (ฐเปตวา อริ​ิยมั​ัคคั​ันติ​ิกถา) ถาม : สั​ังขารที่​่�เหลื​ือ เว้​้นแต่​่อริ​ิยมรรค เป็​็นทุ​ุกข์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : แม้​้เหตุ​ุให้​้เกิ​ิดทุ​ุกข์​์ ก็​็เป็​็นทุ​ุกข์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายเหตุ​ุวาทะ มี​ีความเห็​็นว่​่า อริ​ิยมรรคเป็​็นข้​้อปฏิ​ิบั​ัติ​ิให้​้ถึ​ึงความดั​ับทุ​ุกข์​์ จึ​ึง ยกเว้​้นให้​้ นอกนั้​้�นเห็​็นว่​่าเป็​็นทุ​ุกข์​์หมด ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านถึ​ึงข้​้ออื่​่�น ๆ คื​ือทุ​ุกขสมุ​ุทั​ัย) ๑๗๐. เรื่​่�องไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า สงฆ์​์รั​ับทั​ักษิ​ิณา (น วั​ัตตั​ัพพั​ัง สั​ังโฆ ทั​ักขิ​ิณั​ัง ปฏิ​ิคคั​ัณหาตี​ีติ​ิกถา) ถาม : ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า สงฆ์​์รั​ับทั​ักษิ​ิณา (ของทำบุ​ุญ) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : สงฆ์​์เป็​็นผู้​้�ควรแก่​่ของคำนั​ับ ควรแก่​่ของต้​้อนรั​ับ ควรแก่​่ทั​ักษิ​ิณา เป็​็นต้​้น มิ​ิใช่​่หรื​ือ

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1083

ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่น่​่าจะกล่​่าวว่​่า ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า สงฆ์​์รั​ับทั​ักษิ​ิณา (นิ​ิกายเวตุ​ุลลกะ พวกมหาสุ​ุญญตาวาทะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะเข้​้าใจว่​่า มรรค และผลเป็​็นพระสงฆ์​์) ๑๗๑. เรื่​่�องไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า สงฆ์​์ทำทั​ักษิ​ิณาให้​้บริ​ิสุ​ุทธิ์​์� (น วั​ัตตั​ัพพั​ัง สั​ังโฆ ทั​ักขิ​ิณั​ัง วิ​ิโสเธตี​ีติ​ิกถา) ๑๗๒. เรื่​่�องไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า สงฆ์​์ฉั​ัน (อาหาร) (น วั​ัตตั​ัพพั​ัง สั​ังโฆ ภุ​ุญชตี​ีติ​ิกถา) ๑๗๓. เรื่​่�องไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ทานที่​่�ถวายแด่​่สงฆ์​์มี​ีผลมาก (น วั​ัตตั​ัพพั​ัง สั​ังฆั​ัสส ทิ​ินนั​ัง มหั​ัปผลั​ันติ​ิกถา) (รวม ๔ ข้​้อนี้​้� เป็​็นหั​ัวข้​้อที่​่�ทำให้​้มี​ีความเห็​็นผิ​ิดแบบเดี​ียวกั​ับข้​้อ ๑๗๐ จึ​ึงรวมไว้​้ แต่​่หั​ัวข้​้อ ไม่​่ต้​้องอธิ​ิบาย)

๑๗๕. เรื่​่�องความบริ​ิสุ​ุทธิ์​์�แห่​่งทั​ักษิ​ิณา (ทั​ักขิ​ิณาวิ​ิสุ​ุทธิ​ิกถา) ถาม : ทานย่​่อมบริ​ิสุ​ุทธิ์​์�ทางฝ่​่ายผู้​้�ให้​้เท่​่านั้​้�น มิ​ิใช่​่ฝ่​่ายผู้​้�รั​ับ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�รั​ับบางคนที่​่�เป็​็นผู้​้�ควรแก่​่ของคำนั​ับ ควรแก่​่ของต้​้อนรั​ับ ควรแก่​่ทั​ักษิ​ิณา (ของทำบุ​ุญ) มี​ีอยู่​่�มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ทานย่​่อมบริ​ิสุ​ุทธิ์​์�ทางฝ่​่ายผู้​้�ให้​้เท่​่านั้​้�น มิ​ิใช่​่ ฝ่​่ายผู้​้�รั​ับ (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๑๗๔. เรื่​่�องไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ทานที่​่�ถวายแก่​่พระพุ​ุทธเจ้​้ามี​ีผลมาก (น วั​ัตตั​ัพพั​ัง พุ​ุทธั​ัสส ทิ​ินนั​ัง มหั​ัปผลั​ันติ​ิกถา) (นิ​ิ ก ายเวตุ​ุ ลล กะ พว กมหาสุ​ุ ญ ญตาวาทะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ข้​้ อ นี้​้� เพราะเห็​็ น ว่​่ า พระผู้​้�มี​ีพระภาคไม่​่ฉั​ันสิ่​่�งใด ๆ คื​ือมี​ีความเห็​็นว่​่า พระสงฆ์​์ที่​่�แท้​้จริ​ิงก็​็คื​ือมรรคผล พระพุ​ุทธเจ้​้า ที่​่�แท้​้จริ​ิงก็​็คื​ือปั​ัญญาที่​่�ตรั​ัสรู้​้� เป็​็นการเห็​็นแบบปรมั​ัตถ์​์แล้​้วเอามาค้​้านสมมติ​ิบั​ัญญั​ัติ​ิ)

1084

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๑๗๖. เรื่​่�องมนุ​ุษยโลก (มนุ​ุสสโลกกถา) ถาม : ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า พระผู้​้�มี​ีพระภาคพุ​ุทธเจ้​้าประทั​ับอยู่​่�ในมนุ​ุษยโลก ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : เจดี​ีย์​์ อาราม วิ​ิหาร คาม นิ​ิคม นคร แว่​่นแคว้​้น ชนบทที่​่�พระพุ​ุทธเจ้​้าเคย อยู่​่�มาแล้​้ว มี​ีอยู่​่�มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่น่​่าจะกล่​่าวว่​่า ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า พระผู้​้�มี​ีพระภาคพุ​ุทธเจ้​้า ประทั​ับอยู่​่�ในมนุ​ุษยโลก (นิ​ิกายเวตุ​ุลลกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า รู​ูปกายของพระพุ​ุทธเจ้​้าที่​่�ปรากฏในโลกนี้​้�เป็​็น เพี​ียงรู​ูปนิ​ิรมิ​ิต ไม่​่ใช่​่พระองค์​์จริ​ิง พระองค์​์จริ​ิงประทั​ับอยู่​่�ในดุ​ุสิ​ิตภพ จึ​ึงถู​ูกซั​ักดั่​่�งตั​ัวอย่​่าง ข้​้างต้​้น) ๑๗๗. เรื่​่�องพระธรรมเทศนา (ธั​ัมมเทสนากถา) ถาม : ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า พระผู้​้�มี​ีพระภาคทรงแสดงธรรม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ใครเล่​่าแสดงธรรม ตอบ : รู​ูปที่​่�นิ​ิรมิ​ิตขึ้​้�นแสดงธรรม ถาม : พระชิ​ินศาสดาสั​ัมมาสั​ัมพุ​ุทธเจ้​้า เป็​็นผู้​้�ที่​่�ถู​ูกนิ​ิรมิ​ิตขึ้​้�นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายเวตุ​ุ ลล กะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ข้​้ อ นี้​้� พึ​ึ ง สั​ั ง เกตว่​่ า นิ​ิ ก ายนี้​้� มี​ี คว ามเห็​็ น ในรู​ู ป ปรมั​ัตถ์​์เสมอ) ๑๗๘. เรื่​่�องกรุ​ุณา (กรุ​ุณากถา) ถาม : พระผู้​้�มี​ีพระภาคพุ​ุทธเจ้​้า ไม่​่มี​ีพระกรุ​ุณา ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระผู้​้�มี​ีพระภาคพุ​ุทธเจ้​้า ไม่​่มี​ีพระเมตตาใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะเข้​้าใจว่​่า กรุ​ุณามี​ีลั​ักษณะใกล้​้เคี​ียง กั​ับ ราคะ ความกำหนั​ัดยิ​ินดี​ี ซึ่​่�งเป็​็นความเข้​้าใจผิ​ิด)

1085

๑๗๙. เรื่​่�องของหอม (คั​ันธชาติ​ิกถา) ถาม : อุจจ ุ าระ ปั​ัสสาวะของพระพุ​ุทธเจ้​้า ย่​่อมเหนื​ือคั​ันธชาติ​ิอื่​่น� ๆ อย่​่างยิ่​่ง� ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระผู้​้�มี​ีพระภาค เสวยของหอมหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิกิ ายอั​ันธกะ และ อุตุ ตราปถกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า อุ​ุจจาระ ปั​ัสสาวะของพระผู้​้�มี​ีพระภาค หอมยิ่​่�งกว่​่าของหอมอื่​่�น ๆ ความจริ​ิงเป็​็นอย่​่างปกติ​ิของมนุ​ุษย์​์ธรรมดา) ๑๘๐. เรื่​่�องมรรคอั​ันเดี​ียว (เอกมั​ัคคกถา) ถาม : พระอริ​ิยบุ​ุคคลย่​่อมทำให้​้แจ้​้งผลทั้​้�งสี่​่�ด้​้วยมรรคอั​ันเดี​ียว ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผั​ัสสะ ๔ จนถึ​ึงปั​ัญญา ๔ ย่​่อมรวมกั​ัน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ และ อุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๘๑. เรื่​่�องการก้​้าวข้​้ามฌาน (ฌานสั​ังกั​ันติ​ิกถา) ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมก้​้าวข้​้ามจากฌานไปสู่​่�ฌาน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ก้​้าวข้​้ามจากฌานที่​่� ๑ ไปสู่​่�ฌานที่​่� ๓ อย่​่างนั้​้�นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหิ​ิสาสกะ และ อั​ันธกะ บางส่​่วน มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๘๒. เรื่​่�องช่​่องว่​่างของฌาน (ฌานั​ันตริ​ิกากถา) ถาม : ช่​่องว่​่างของฌานมี​ีอยู่​่� ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ช่​่องว่​่างของผั​ัสสะ จนถึ​ึงช่​่องว่​่างของปั​ัญญาก็​็มี​ี ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายสมิ​ิติ​ิยะ และ อั​ันธกะ บางส่​่วน มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๘๓. เรื่​่�องผู้​้�เข้​้าฌานย่​่อมได้​้ยิ​ินเสี​ียง (สมาปั​ันโน สั​ัททั​ัง สุ​ุณาตี​ีติ​ิกถา) ถาม : ผู้​้�เข้​้าฌานย่​่อมได้​้ยิ​ินเสี​ียง ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1086

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ถาม : ผู้​้�เข้​้าฌานย่​่อมเห็​็นรู​ูปด้​้วยตา ฟั​ังเสี​ียงด้​้วยหู​ู ดมกลิ่​่�นด้​้วยจมู​ูก เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๘๔. เรื่​่�องเห็​็นรู​ูปด้​้วยตา (จั​ักขุ​ุนา รู​ูปั​ัง ปั​ัสสตี​ีติ​ิกถา) ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมเห็​็นรู​ูปด้​้วยตา ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมเห็​็นรู​ูปด้​้วยรู​ูป (คื​ือตาก็​็เป็​็นรู​ูปอย่​่างหนึ่​่�ง) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะเข้​้าใจในถ้​้อยคำผิ​ิด ความจริ​ิงคำว่​่า เห็​็นรู​ูปด้​้วยตานั้​้�น หมายถึ​ึงเห็​็นด้​้วยจั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณ คื​ือความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ทางตา) ๑๘๕. เรื่​่�องการละกิ​ิเลส (กิ​ิเลสชหนกถา) ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมละกิ​ิเลสที่​่�เป็​็นอดี​ีต ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลย่​่อมดั​ับสิ่​่�งที่​่�ดั​ับแล้​้ว ปราศจากสิ่​่�งที่​่�หมดไปแล้​้ว ทำให้​้สิ่​่�งที่​่�สิ้​้�นไปแล้​้ว สิ้​้�นไปอย่​่างนั้​้�นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ บางส่​่วน เห็​็นว่​่ากิ​ิเลสมี​ีทั้​้�งอดี​ีต อนาคต ปั​ัจจุ​ุบั​ัน บุ​ุคคลย่​่อม ละกิ​ิเลสทั้​้�งสามประเภทนั้​้�น ความจริ​ิงไม่​่ควรกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น เพราะเมื่​่�ออริ​ิยมรรคมี​ีพระนิ​ิพพาน เป็​็นอารมณ์​์ เป็​็นไปแล้​้ว กิ​ิเลสที่​่�ไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�นก็​็ไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น จึ​ึงชื่​่�อว่​่าละกิ​ิเลสได้​้) ๑๘๖. เรื่​่�องความสู​ูญ (สุ​ุญญตากถา) ถาม : ความสู​ูญ เนื่​่�องด้​้วยสั​ังขารและขั​ันธ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : สิ่​่�งที่​่�ไม่​่มี​ีนิ​ิมิ​ิต ก็​็เนื่​่�องด้​้วยสั​ังขารและขั​ันธ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� ความจริ​ิงความสู​ูญมี​ี ๒ อย่​่าง คื​ือที่​่�เป็​็นลั​ักษณะ ซึ่​่�งไม่​่ใช่​่ตนแห่​่งขั​ันธ์​์ และที่​่�เป็​็นนิ​ิพพาน เมื่​่�อเห็​็นแง่​่เดี​ียว จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้รู้​้�ถึ​ึงข้​้ออื่​่�น ๆ ด้​้วย) ๑๘๗. เรื่​่�องผลแห่​่งความเป็​็นสมณะ (สามั​ัญญผลกถา) ถาม : ผลแห่​่งความเป็​็นสมณะเป็​็นอสั​ังขตะ (ไม่​่มี​ีปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1087

ถาม : ผลแห่​่งความเป็​็นสมณะ เป็​็นนิ​ิพพานหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๘๘. เรื่​่�องการบรรลุ​ุ (ปั​ัตติ​ิกถา) ๑๘๙. เรื่​่�องความจริ​ิง (ตถตา) (ทั้​้�งสองข้​้อนี้​้�ก็​็เหมื​ือนข้​้อ ๑๘๗ คื​ือ นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นว่​่า ข้​้อ ๑๘๗ ๑๘๘ และนิ​ิกายอั​ันธกะ บางส่​่วน มี​ีความเห็​็นว่​่า ข้​้อ ๑๘๙ เป็​็นอสั​ังขตะ จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้เข้​้าใจว่​่า เมื่​่�อมิ​ิใช่​่นิ​ิพพานจึ​ึงมิ​ิใช่​่อสั​ังขตะ) ๑๙๐. เรื่​่�องกุ​ุศล (กุ​ุสลกถา) ถาม : นิ​ิพพานธาตุ​ุเป็​็นกุ​ุศล ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : นิ​ิพพานธาตุ​ุมี​ีอารมณ์​์ มี​ีการคิ​ิดนึ​ึกได้​้เช่​่นนั้​้�นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�)

๑๙๒. เรื่​่�องธรรมะที่​่�เป็​็นใหญ่​่ (อิ​ินทริ​ิยกถา) ถาม : ไม่​่มี​ีธรรมะที่​่�เป็​็นใหญ่​่ คื​ือความเชื่​่�อ (สั​ัทธิ​ินทรี​ีย์​์) ที่​่�เป็​็นโลกิ​ิยะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ไม่​่มี​ีความเชื่​่�อที่​่�เป็​็นโลกิ​ิยะ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๑๙๑. เรื่​่�องข้​้อกำหนดเด็​็ดขาด (อั​ัจจั​ันตนิ​ิยามกถา) ถาม : บุ​ุถุ​ุชนมี​ีข้​้อกำหนดเด็​็ดขาด ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ผู้​้�ฆ่​่ามารดา ฆ่​่าบิ​ิดา เป็​็นต้​้น ก็​็ชื่​่�อว่​่ามี​ีข้​้อกำหนดเด็​็ดขาด ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ บางส่​่วน มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� โดยเข้​้าใจว่​่า บุ​ุคคลที่​่�เป็​็นบุ​ุถุ​ุชน บางคน อาจได้​้บรรลุ​ุม รรคผลอย่​่า งแน่​่นอน โดยมิ​ิ ไ ด้​้ เ ฉลี่​่� ยว่​่ า คำว่​่ า ข้​้ อ กำหนดเด็​็ ด ขาด หมายถึ​ึงทางที่​่�ชั่​่�วด้​้วย)

1088

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(นิ​ิกายเหตุ​ุวาทะ และ มหิ​ิสาสกะ เห็​็นผิ​ิดว่​่า ความเชื่​่�อที่​่�เป็​็นโลกิ​ิยะเป็​็นความเชื่​่�อ ธรรมดาไม่​่เป็​็นสั​ัทธิ​ินทรี​ีย์​์ แต่​่ความจริ​ิงเป็​็นสั​ัทธิ​ินทรี​ีย์​์ด้​้วย ในฐานะที่​่�เป็​็นใหญ่​่ แม้​้ความเพี​ียร สติ​ิ สมาธิ​ิ และปั​ัญญา ก็​็เป็​็นเช่​่นเดี​ียวกั​ัน) ๑๙๓. เรื่​่�องไม่​่จงใจ (อสั​ัญจิ​ิจจกถา) ถาม : บุ​ุคคลไม่​่จงใจ ทำมารดาของตนให้​้สิ้​้�นชี​ีวิ​ิต ชื่​่�อว่​่าทำอนั​ันตริ​ิยกรรม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลไม่​่จงใจฆ่​่าสั​ัตว์​์ ก็​็ชื่​่�อว่​่าทำปาณาติ​ิบาต ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ตามความจริ​ิงถ้​้าไม่​่จงใจหรื​ือไม่​่มี​ีเจตนา เช่​่น ทำของตกถู​ูก ถึ​ึงแก่​่ความตายก็​็ไม่​่เป็​็น อนั​ั น ตริ​ิ ย กรรม แต่​่ นิ​ิ ก ายอุ​ุ ต ตราปถกะบางส่​่ ว น มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ว่​่ า เป็​็ น อนั​ั น ตริ​ิ ย กรรม จึ​ึงถู​ูกซั​ักถึ​ึงการฆ่​่าสั​ัตว์​์โดยไม่​่เจตนา) ๑๙๔. เรื่​่�องญาณ (ญาณกถา) ถาม : บุ​ุถุ​ุชนไม่​่มี​ีญาณ (ความรู้​้�) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุถุ​ุชนไม่​่มี​ีปั​ัญญา ไม่​่มี​ีการพิ​ิจารณาหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายเหตุ​ุวาทะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้เห็​็นว่​่า บุ​ุถุ​ุชนก็​็มี​ีญาณ) ๑๙๕. เรื่​่�องนายนิ​ิรยบาล (นิ​ิรยปาลกถา) ถาม : ไม่​่มี​ีนายนิ​ิรยบาล (ผู้​้�ปกครองนรก) ในนรก ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ไม่​่มี​ีการลงโทษในนรก ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า ไม่​่มี​ีนายนิ​ิรยบาลในนรก ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านในทางให้​้ เห็​็นว่​่า มี​ี) ๑๙๖. เรื่​่�องสั​ัตว์​์ดิ​ิรั​ัจฉาน (ติ​ิรั​ัจฉานกถา) ถาม : มี​ีสั​ัตว์​์ดิ​ิรั​ัจฉานในหมู่​่�เทพ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : มี​ีเทพในหมู่​่�สั​ัตว์​์ดิ​ิรั​ัจฉาน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น

1089

(นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า มี​ีสั​ัตว์​์ในหมู่​่�เทพ เช่​่น ช้​้างเอราวั​ัณ ฝ่​่ายค้​้านเห็​็นว่​่า มิ​ิใช่​่ช้​้างจริ​ิง แต่​่เป็​็นเทพจำแลง จึ​ึงซั​ักค้​้าน) ๑๙๗. เรื่​่�องมรรค (มั​ัคคกถา) ถาม : มรรคมี​ีองค์​์ ๕ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระผู้​้�มี​ีพระภาคตรั​ัสถึ​ึงมรรคมี​ีองค์​์ ๘ มี​ีสั​ัมมาทิ​ิฏฐิ​ิ เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า มรรคมี​ีองค์​์ ๕ (นิ​ิกายมหิ​ิสาสกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดว่​่า โดยตรงมรรคมี​ีเพี​ียงองค์​์ ๕ ส่​่วนอี​ีก ๓ คื​ือ สั​ั ม มาวาจา สั​ั ม มากั​ั ม มั​ั น ตะ สั​ั ม มาอาชี​ี ว ะ ไม่​่ ปร ะกอบกั​ั บ จิ​ิ ต จึ​ึ ง ไม่​่ ต้​้ อ งนั​ั บ เป็​็ น องค์​์ ก็​็ ไ ด้​้ ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านถึ​ึงหลั​ักฐานที่​่�พระพุ​ุทธเจ้​้าตรั​ัสไว้​้) ๑๙๘. เรื่​่�องญาณ (ญาณกถา) ถาม : ญาณที่​่�มี​ีวั​ัตถุ​ุ ๑๒ (ญาณมี​ีอาการ ๑๒ ตามนั​ัยแห่​่งธั​ัมมจั​ักกั​ัปปวั​ัตตนสู​ูตร) เป็​็นโลกุ​ุตตระ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : โลกุ​ุตตรญาณมี​ี ๑๒ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ และ อปรเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๑๙๙. เรื่​่�องคำสอน (สาสนกถา) ถาม : คำสอนเป็​็นของทำขึ้​้�นใหม่​่ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : สติ​ิปั​ัฏฐานเป็​็นของทำขึ้​้�นใหม่​่ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ บางส่​่วน เห็​็นว่​่า เมื่​่�อทำสั​ังคายนา ๓ คราว ก็​็เป็​็นการแต่​่งคำสอน ขึ้​้� น ใหม่​่ จึ​ึ ง ถู​ู ก ซั​ั ก ให้​้ ต อบว่​่ า เป็​็ น การแต่​่ ง หลั​ั ก ธรรม เช่​่ น สติ​ิ ปั​ั ฏ ฐานขึ้​้� น ใหม่​่ ด้​้ ว ยหรื​ื อ ซึ่​่�งฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดปฏิ​ิเสธ) ๒๐๐. เรื่​่�องผู้​้�ไม่​่สงั​ัด (อวิ​ิวิ​ิตตกถา) ถาม : บุ​ุถุ​ุชนไม่​่สงั​ัดจากธรรมที่​่�มี​ีธาตุ​ุ ๓ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1090

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ถาม : บุ​ุถุ​ุชนไม่​่สงั​ัดจากผั​ัสสะ เวทนา สั​ัญญา เป็​็นต้​้น อั​ันมี​ีธาตุ​ุ ๓ หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� แต่​่ตามหลั​ักจะชื่​่�อว่​่าไม่​่สงั​ัดจากธรรมใด ก็​็เฉพาะธรรมนั้​้�นเป็​็นปั​ัจจุ​ุบั​ันเท่​่านั้​้�น ฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดเห็​็นคลุ​ุมไปหมด จึ​ึงถู​ูกซั​ักถึ​ึงข้​้ออื่​่�น ๆ ด้​้วย) ๒๐๑. เรื่​่�องกิ​ิเลสที่​่�ผู​ูกมั​ัด (สั​ัญโญชนกถา) ถาม : มี​ีการบรรลุ​ุอรหั​ัตตผลโดยไม่​่ต้​้องละสั​ัญโญชน์​์ (กิ​ิเลสที่​่�ผู​ูกมั​ัด) บางอย่​่าง ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : มี​ีการบรรลุ​ุอรหั​ัตตผลโดยไม่​่ต้​้องละสั​ักกายทิ​ิฏฐิ​ิ วิ​ิจิ​ิกิ​ิจฉา สี​ีลั​ัพพตปรามาส ราคะ โทสะ โมหะ เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักค้​้าน) ๒๐๒. เรื่​่�องฤทธิ์​์� (อิ​ิทธิ​ิกถา) ถาม : พระพุ​ุทธเจ้​้าหรื​ือพระสาวกมี​ีฤทธิ์​์�ที่​่�เป็​็นไปตามประสงค์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระพุ​ุทธเจ้​้าหรื​ือพระสาวกมี​ีฤทธิ์​์�ที่​่�เป็​็นไปตามประสงค์​์ เช่​่น ให้​้ต้​้นไม้​้มี​ีใบ มี​ีดอก มี​ีผลอยู่​่�เสมอ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� ตามหลั​ักถื​ือว่​่า ฤทธิ์​์�จะสำเร็​็จในกรณี​ีที่​่�ไม่​่ฝื​ืน ธรรมดาเกิ​ินไป เช่​่น ไม่​่ให้​้แก่​่ ไม่​่ให้​้ตายไม่​่ได้​้ แต่​่ให้​้ตายช้​้าออกไปพอจะทำได้​้) ๒๐๓. เรื่​่�องพระพุ​ุทธเจ้​้า (พุ​ุทธกถา) ถาม : พระพุ​ุทธเจ้​้ามี​ีเลวมี​ีดี​ีกว่​่ากั​ันในระหว่​่างพระพุ​ุทธเจ้​้า ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ดี​ีเลวกว่​่ากั​ันโดยสติ​ิปั​ัฏฐาน (การตั้​้�งสติ​ิ) สั​ัมมั​ัปปธาน (ความเพี​ียรชอบ) เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายอั​ั น ธกะ มี​ี คว ามเห็​็ น ผิ​ิ ด ข้​้ อ นี้​้� จึ​ึ ง ถู​ู ก ซั​ั ก ถึ​ึ ง คุ​ุ ณ ธรรมของพระพุ​ุ ทธ เจ้​้ า ซึ่​่� ง ฝ่​่ายเห็​็นผิ​ิดปฏิ​ิเสธว่​่าไม่​่มี​ีดี​ีเลวกว่​่ากั​ันโดยคุ​ุณธรรม อั​ันที่​่�จริ​ิงความต่​่างกั​ันแห่​่งอายุ​ุ แห่​่งสรี​ีระ เป็​็นต้​้น มี​ีอยู่​่� แต่​่ความดี​ีเลวกว่​่ากั​ันในทางธรรมไม่​่มี​ีเลย)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1091

๒๐๔. เรื่​่�องทิ​ิศทั้​้�งปวง (สั​ัพพทิ​ิสากถา) ถาม : พระพุ​ุทธเจ้​้าทรงดำรงอยู่​่�ทุ​ุกทิ​ิศ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระพุ​ุทธเจ้​้าทรงดำรงอยู่​่�ในทิ​ิศตะวั​ันออก ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า มี​ีพระพุ​ุทธเจ้​้าในโลกธาตุ​ุต่​่าง ๆ ทุ​ุกทิ​ิศ ฝ่​่ายค้​้าน จึ​ึงซั​ักตามทิ​ิศและซั​ักถึ​ึงพระนาม รวมทั้​้�งรายละเอี​ียดอื่​่�น ๆ เกี่​่�ยวกั​ับพระพุ​ุทธเจ้​้าในทิ​ิศนั้​้�น ๆ) ๒๐๕. เรื่​่�องธรรม (ธั​ัมมกถา) ถาม : ธรรมทั้​้�งปวงเป็​็นของเที่​่�ยงแท้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : เที่​่�ยงแท้​้ในทางที่​่�ผิ​ิดหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ และ อุ​ุตตราปถกะ บางส่​่วน เห็​็นว่​่า รู​ูปธรรมก็​็เที่​่�ยงแท้​้โดยความเป็​็น รู​ูปธรรม ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านทั้​้�งเที่​่�ยงแท้​้ในทางที่​่�ผิ​ิดและที่​่�ถู​ูก ว่​่าเป็​็นในทางไหนกั​ันแน่​่)

๒๐๗. เรื่​่�องปริ​ินิ​ิพพาน ถาม : มี​ีปริ​ินิ​ิพพานโดยไม่​่ต้​้องละกิ​ิเลสเครื่​่�องผู​ูกมั​ัดบางอย่​่าง ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ไม่​่ต้​้องละสั​ักกายทิ​ิฏฐิ​ิ เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เค้​้าเรื่​่�องพ้​้องกั​ับข้​้อ ๒๐๑)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๒๐๖. เรื่​่�องกรรม (กั​ัมมกถา) ถาม : กรรมทั้​้�งปวงเป็​็นของเที่​่�ยงแท้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : เที่​่�ยงแท้​้ในทางที่​่�ผิ​ิดหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (เรื่​่�องนี้​้�ต่​่อเนื่​่�องมาจากข้​้อ ๒๐๕ ข้​้อซั​ักก็​็อย่​่างเดี​ียวกั​ัน)

1092

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๒๐๘. เรื่​่�องกุ​ุศลจิ​ิต (กุ​ุสลจิ​ิตตกถา) ถาม : พระอรหั​ันต์​์มี​ีจิ​ิตเป็​็นกุ​ุศล ย่​่อมปริ​ินิ​ิพพาน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระอรหั​ั น ต์​์ ปรุ​ุ ง แต่​่ ง ปุ​ุ ญ ญาภิ​ิ สั​ั ง ขาร (เจตนาที่​่� เ ป็​็ น บุ​ุ ญ ) ปรุ​ุ ง แต่​่ ง อเนญชาภิ​ิสั​ังขาร (เจตนาในอรู​ูปฌาน) ทำกรรมอั​ันเป็​็นไปเพื่​่�อคติ​ิ เพื่​่�อมี​ี เพื่​่�อเป็​็น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (ข้​้อนี้​้�เป็​็นปั​ัญหาเรื่​่�องหลั​ักวิ​ิชา นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในเรื่​่�องนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้ เข้​้าใจหลั​ักวิ​ิชา) ๒๐๙. เรื่​่�องอาเนญชะ (อาเนญชกถา) ถาม : พร ะอรหั​ั น ต์​์ ตั้​้� ง อยู่​่�ในอาเนญชะ (จิ​ิ ต อั​ั น ประกอบด้​้ ว ยอรู​ู ปฌ าน) ย่​่ อ ม ปริ​ินิ​ิพพาน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระอรหั​ันต์​์ตั้​้�งอยู่​่�ในปกติ​ิจิ​ิต ปริ​ินิ​ิพพาน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า พระอรหั​ันต์​์ตั้​้�งอยู่​่�ในอาเนญชะ ปริ​ินิ​ิพพาน (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ บางพวก มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๒๑๐. เรื่​่�องการตรั​ัสรู้​้�ธรรม (ธั​ัมมาภิ​ิสมยกถา) ถาม : สั​ัตว์​์ผู้​้�นอนในครรภ์​์ มี​ีการตรั​ัสรู้​้�ธรรม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : สั​ัตว์​์นอนในครรภ์​์ มี​ีการแสดงธรรม ฟั​ังธรรม สนทนาธรรม เป็​็นต้​้นหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิ ก ายอุ​ุ ต ตราปถกะ บางส่​่ ว น มี​ี คว ามเห็​็ น ว่​่ า ผู้​้� ที่​่� เ ป็​็ น พระโสดาบั​ั น ในอดี​ี ต ภพ พอเกิ​ิดใหม่​่ก็​็ได้​้ตรั​ัสรู้​้�ธรรมตั้​้�งแต่​่อยู่​่�ในครรภ์​์ ฝ่​่ายค้​้านจึ​ึงซั​ักค้​้านให้​้รู้​้�ว่​่าเห็​็นผิ​ิด) ๒๑๑. เรื่​่�อง ๓ ประเภท (ติ​ิสโสปิ​ิกถา) ถาม : สั​ัตว์​์ผู้​้�นอนในครรภ์​์ ผู้​้�ที่​่�กำลั​ังฝั​ันตรั​ัสรู้​้�ธรรมได้​้ ผู้​้�ที่​่�กำลั​ังฝั​ันบรรลุ​ุอรหั​ัตตผล ได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่

1093

ถาม : ผู้​้�นอนหลั​ับ ประมาท หลงลื​ืมสติ​ิ ไม่​่มี​ีสั​ัมปชั​ัญญะตรั​ัสรู้​้�ธรรมได้​้ บรรลุ​ุ อรหั​ัตตผลได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ บางส่​่วน มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� จึ​ึงถู​ูกซั​ักให้​้เห็​็นว่​่า บุ​ุคคลทั้​้�งสาม ประเภทนั้​้�นตรั​ัสรู้​้�ไม่​่ได้​้ บรรรลุ​ุอรหั​ัตตผลไม่​่ได้​้) ๒๑๒. เรื่​่�องอั​ัพยากฤต (อั​ัพยากตกถา) ถาม : จิ​ิตของผู้​้�ฝั​ันเป็​็นอั​ัพยากฤต (ไม่​่ดี​ีไม่​่ชั่​่�ว เป็​็นกลาง ๆ) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : บุ​ุคคลฝั​ันว่​่า ฆ่​่าสั​ัตว์​์ ได้​้หรื​ือไม่​่ ตอบ : ได้​้ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้�น ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า จิ​ิตของผู้​้�ฝั​ันเป็​็นอั​ัพยากฤต (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ บางส่​่วน มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� คำซั​ักชั​ัดเจนอยู่​่�แล้​้ว) ๒๑๓. เรื่​่�องความเป็​็นปั​ัจจั​ัยเพราะส้​้องเสพ (อาเสวนปั​ัจจยตากถา) ถาม : ไม่​่มี​ีความเป็​็นปั​ัจจั​ัยเพราะการส้​้องเสพใด ๆ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระผู้​้�มี​ีพระภาคตรั​ัสไว้​้ว่​่า ปาณาติ​ิบาต (การทำชี​ีวิ​ิตสั​ัตว์​์ให้​้ตกล่​่วง) อั​ันบุ​ุคคล ส้​้ อ งเสพ เจริ​ิ ญ ทำให้​้ ม ากแล้​้ ว ย่​่ อ มเป็​็ น ไปเพื่​่� อ นรก กำเนิ​ิ ด ดิ​ิ รั​ั จ ฉาน ภู​ูมิ​ิแห่​่งเปรต เป็​็นต้​้น มิ​ิใช่​่หรื​ือ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ถ้​้าอย่​่างนั้​้น� ท่​่านก็​็ไม่​่ควรกล่​่าวว่​่า ไม่​่มีคว ี ามเป็​็นปั​ัจจั​ัยเพราะการส้​้องเสพใด ๆ (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ บางส่​่วน มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� คำซั​ักชั​ัดอยู่​่�แล้​้ว) ๒๑๔. เรื่​่�องชั่​่�วขณะ (ขณิ​ิกกถา) ถาม : ธรรมทั้​้�งปวงเป็​็นไปชั่​่�วขณะจิ​ิตเดี​ียว ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : แผ่​่นดิ​ิน มหาสมุ​ุทร ภู​ูเขาสิ​ิเนรุ​ุ เป็​็นต้​้น ตั้​้�งอยู่​่�ในจิ​ิตหรื​ือ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายปุ​ุพพเสลิ​ิยะ และ อปรเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้� เพราะใช้​้ถ้​้อยคำคลุ​ุมมากไป จึ​ึงถู​ูกซั​ักถึ​ึงธรรมอื่​่�น ๆ ที่​่�ไม่​่เกี่​่�ยวกั​ับจิ​ิต)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1094

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๒๑๕. เรื่​่�องความประสงค์​์อั​ันเดี​ียวกั​ัน (เอกาธิ​ิปปายกถา) ถาม : ควรเสพเมถุ​ุนธรรม (ธรรมของคนคู่​่�) ด้​้วยความประสงค์​์อั​ันเดี​ียวกั​ัน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : ควรเป็​็นผู้​้�มิ​ิใช่​่สมณะ มิ​ิใช่​่ภิ​ิกษุ​ุ เป็​็นต้​้น ด้​้วยความประสงค์​์อั​ันเดี​ียวกั​ัน ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ และ เวตุ​ุลลกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๒๑๖. เรื่​่�องเพศของพระอรหั​ันต์​์ (อรหั​ันตวั​ัณณกถา) ถาม : อมนุ​ุษย์​์ปลอมเพศเป็​็นพระอรหั​ันต์​์ เสพเมถุ​ุนธรรมก็​็มี​ี ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : อมนุ​ุษย์​์ปลอมเพศเป็​็นพระอรหั​ันต์​์ ฆ่​่าสั​ัตว์​์ ลั​ักทรั​ัพย์​์ เป็​็นต้​้น ก็​็มี​ี ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะ บางส่​่วน มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๒๑๗. เรื่​่�องการบั​ันดาลตามความใคร่​่ของผู้​้�เป็​็นใหญ่​่ (อิ​ิสสริ​ิยกามการิ​ิกากถา) ถาม : พระโพธิ​ิ สั​ั ต ว์​์ ถึ​ึ ง วิ​ิ นิ​ิ บ าต (สภาพที่​่� ต กต่​่ำ) เพราะเหตุ​ุ คื​ื อ การบั​ั น ดาลตาม ความใคร่​่ของผู้​้�เป็​็นใหญ่​่ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : พระโพธิ​ิสั​ัตว์​์ย่​่อมตกนรกต่​่าง ๆ เพราะเหตุ​ุคื​ือการบั​ันดาลตามความใคร่​่ ของผู้​้�เป็​็นใหญ่​่ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) ๒๑๘. เรื่​่�องสิ่​่�งที่​่�เป็​็นราคะเที​ียม เป็​็นต้​้น (ราคปฏิ​ิรู​ูปกาทิ​ิกถา) ถาม : สิ่​่�งที่​่�มิ​ิใช่​่ ราคะ แต่​่เป็​็น ราคะ เที​ียมหรื​ือปลอม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : มี​ีสิ่​่�งที่​่�มิ​ิใช่​่ ผั​ัสสะ เวทนา เป็​็นต้​้น แต่​่เป็​็น ผั​ัสสะเที​ียม เวทนาเที​ียม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นว่​่า เมตตา กรุ​ุณา มุ​ุทิ​ิตา เป็​็นต้​้น ไม่​่ใช่​่ราคะ แต่​่เป็​็น ราคะเที​ียม จึ​ึงถู​ูกซั​ักถึ​ึงเรื่​่�องอื่​่�น ๆ ด้​้วย)

1095

๒๑๙. เรื่​่�องสิ่​่�งที่​่�ไม่​่สำเร็​็จรู​ูป (อปริ​ินิ​ิปผั​ันนกถา) ถาม : รู​ูปเป็​็น อปริ​ินิ​ิปผั​ันนะ (สิ่​่�งที่​่�ไม่​่สำเร็​็จรู​ูป) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ใช่​่ ถาม : รู​ูปมิ​ิใช่​่ของไม่​่เที่​่�ยง มิ​ิใช่​่สิ่​่�งที่​่�ปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง มิ​ิใช่​่สิ่​่�งที่​่�อาศั​ัยปั​ัจจั​ัยเกิ​ิดขึ้​้�น เป็​็นต้​้น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตอบ : ไม่​่พึ​ึงกล่​่าวอย่​่างนั้​้�น (นิ​ิกายอุ​ุตตราปถกะบางส่​่วน และ เหตุ​ุวาทะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดข้​้อนี้​้�) หมายเหตุ​ุ : คำถามคำตอบที่​่�นำมาแสดงไว้​้ทั้​้�ง ๒๑๙ ข้​้อนี้​้�เป็​็นเพี​ียงตั​ัวอย่​่างย่​่อ ๆ ของคำถามคำตอบมากหลาย ซึ่​่�งอาจกล่​่าวได้​้ว่​่า นำมาแสดงเพี​ียง ๑ ใน ๑๐๐ แม้​้เช่​่นนั้​้�น ก็​็ยั​ังนั​ับว่​่าพิ​ิศดาร นอกจากนั้​้�นบางข้​้อพอเห็​็นเค้​้าอยู่​่�บ้​้าง จึ​ึงมิ​ิได้​้อธิ​ิบายความประกอบ เรื่​่�องนี้​้� มี​ีประโยชน์​์อยู่​่�บ้​้างที่​่�ได้​้พิ​ิจารณาข้​้อคิ​ิดเห็​็นของนิ​ิกายต่​่าง ๆ ซึ่​่�งมี​ีความเห็​็นผิ​ิดไปจากมติ​ิของ เถรวาท และนิ​ิกายเหล่​่านั้​้�นในปั​ัจจุ​ุบั​ันก็​็ไม่​่มี​ีเหลื​ืออยู่​่�แล้​้ว จะนั​ับว่​่าเหลื​ืออยู่​่�โดยอ้​้อมก็​็คื​ือ มหายาน ซึ่​่�งจะถื​ือว่​่ามี​ีต้​้นกำเนิ​ิดไปจาก นิ​ิกายมหาสั​ังฆิ​ิกะ ก็​็ได้​้ ความเห็​็นผิ​ิดทั้​้�ง ๒๑๙ ข้​้อนั้​้�น บางครั้​้�งก็​็เป็​็นเรื่​่�องของการขั​ัดแย้​้งกั​ันทางสำนวนโวหาร บางครั้​้�งก็​็ทางหลั​ักอภิ​ิธรรม บางครั้​้�งก็​็ ทางหลั​ักพระสู​ูตร บางเรื่​่�องก็​็เป็​็นเรื่​่�องเล็​็กน้​้อยเกิ​ินไป จนไม่​่น่​่าจะมี​ีปั​ัญหา อนึ่​่�งในหน้​้า ๑๐๘๒ - ๑๐๘๓ ข้​้ อ ที่​่� ๑๗๐ - ๑๗๔ ในเล่​่ ม นี้​้� ค ำว่​่ า นิ​ิ ก ายเวตุ​ุ ลล กะ มหาสุ​ุ ญ ญตาวาทะ นั้​้� น ในอรรถกถาฉบั​ับไทยเป็​็น เวตุ​ุลลกะ มหาปุ​ุญญวาทะ ซึ่​่�งทำให้​้น่​่าฉงนว่​่า นิ​ิกายที่​่�มี​ีความเห็​็น ดั่​่�งกล่​่าวนั้​้�น ควรจะเรี​ียก มหาปุ​ุญญวาทะได้​้อย่​่างไร แต่​่เมื่​่�อสอบดู​ูต้​้นฉบั​ับต่​่างประเทศแล้​้วเห็​็น ว่​่า คำว่​่า มหาสุ​ุญญตาวาทะ ถู​ูกต้​้องกว่​่า จึ​ึงใช้​้ตามที่​่เ� ห็​็นว่​่าถู​ูกต้​้อง ต่​่อไปนี้​้�จะแสดงว่​่านิ​ิกายไหน มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อไหน เป็​็นการสรู​ูปอี​ีกครั้​้�งหนึ่​่�ง นิ​ิกายไหนมี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อไหน ๑. มหาสั​ังฆิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๙๘ - ๑๐๙ ๑๑๒ ๑๑๖ - ๑๑๙ ๑๓๕ ๑๔๔ - ๑๔๗ ๑๔๙ ๑๕๕ ๑๕๖ ๑๘๔ ๒๐๑ ๒๐๔ ๒. วั​ัชชี​ีปุ​ุตตกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๑ ๒ ๓. มหิ​ิสาสกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๒๑ ๕๕ ๕๙ ๘๒ ๙๘ ๑๖๑ ๑๘๑ ๑๙๒ ๑๙๗ ๔. โคกุ​ุลิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๑๘ ๕. สัพพั ั ัตถิ​ิกวาทะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๒ ๖ ๗ ๑๙ ๑๑๓ ๖. สมิ​ิติ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๑ - ๕ ๑๙ ๒๖ ๒๘ ๒๙ ๖๘ ๗๕ ๘๐ ๘๒ - ๘๔ ๙๘ ๑๐๖ ๑๔๑ ๑๕๔ ๑๖๑ ๑๖๗ ๑๘๒

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗ กถาวั​ัตถุ​ุ

1096

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๗. ภั​ัทรยานิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๑๙ ๘. กั​ัสสปิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๘ ๙. เหตุ​ุวาทะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๑๔๘ ๑๕๐ ๑๕๑ ๑๕๓ ๑๕๗ ๑๖๘ ๑๖๙ ๑๙๒ ๑๙๔ ๒๑๙ ๑๐. อุ​ุตตราปถกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๓๔ - ๔๐ ๔๕ ๔๗ ๕๘ ๕๙ ๗๔ ๘๗ ๘๘ ๙๐ - ๙๒ ๑๑๓ ๑๒๐ ๑๒๑ ๑๒๓ ๑๒๔ ๑๒๖ ๑๒๗ ๑๒๙ ๑๓๐ ๑๓๒ ๑๓๗ ๑๓๘ ๑๔๒ ๑๕๙ ๑๖๐ ๑๗๕ ๑๗๘ - ๑๘๐ ๑๘๕ ๑๙๑ ๑๙๓ ๑๙๙ ๒๐๐ ๒๐๕ ๒๐๖ ๒๐๙ - ๒๑๓ ๒๑๖ ๒๑๙ ๑๑. อั​ันธกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๙ ๑๐ ๑๗ ๑๙ - ๓๓ ๔๑ - ๔๔ ๔๖ ๔๘ - ๕๔ ๕๘ ๖๓ ๗๐ - ๗๔ ๗๘ - ๘๑ ๘๕ ๘๘ ๘๙ ๙๖ ๙๗ ๑๑๑ ๑๑๔ ๑๑๕ ๑๓๑ ๑๓๙ - ๑๔๒ ๑๕๔ ๑๖๓ - ๑๖๕ ๑๗๙ ๑๘๑ ๑๘๒ ๑๘๖ ๑๙๐ ๑๙๕ ๑๙๖ ๒๐๒ ๒๐๓ ๒๐๕ - ๒๐๘ ๒๑๕ ๒๑๗ ๒๑๘ ๑๒. ปุ​ุพพเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๑๑ - ๑๖ ๕๕ - ๕๗ ๗๕ - ๗๗ ๘๓ ๘๔ ๘๖ ๙๓ - ๙๕ ๑๑๐ ๑๒๒ ๑๒๘ ๑๓๓ ๑๓๔ ๑๓๖ ๑๔๓ ๑๔๔ ๑๕๘ ๑๘๓ ๑๘๗ ๑๘๘ ๑๙๘ ๒๑๔ ๑๓. อปรเสลิ​ิยะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๑๑ ๑๒๘ ๑๓๖ ๑๙๘ ๒๑๔ ๑๔. ราชคิ​ิริ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๖๔ - ๖๙ ๑๒๕ ๑๕๒ ๑๖๖ ๑๖๗ ๑๕. สิ​ิทธั​ัตถิ​ิกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๖๔ - ๖๙ ๑๖๖ ๑๖. เวตุ​ุลลกะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๑๗๖ ๑๗๗ ๑๗. เวตุ​ุลลกะ มหาสุ​ุญญตาวาทะ มี​ีความเห็​็นผิ​ิดในข้​้อ ๑๗๐ - ๑๗๔๑ จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๗

๑

การนั​ับข้​้อของหนั​ังสื​ือ Guide Through The Abhidhamma-Pitaka ไม่​่ตรงกั​ับหนั​ังสื​ือนี้​้� สงสั​ัยว่​่าจะนั​ับตาม อรรถกถาซึ่​่�งขาดหายไปบางข้​้อ หนั​ังสื​ือนี้​้�นั​ับตามอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก ครบทุ​ุกข้​้อ

เล่​่ม ๓๘ ยมก ภาค ๑ คำอธิ​ิบายเรื่​่�องคั​ัมภี​ีร์​์ยมก (คั​ัมภี​ีร์​์ยมก เป็​็นคั​ัมภี​ีร์​์ที่​่� ๖ แห่​่งอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก แบ่​่งออกเป็​็น ๒ เล่​่ม หรื​ือ ๒ ภาค คื​ือ ภาคแรก เล่​่ม ๓๘ ว่​่าด้​้วย ธรรมที่​่�เป็​็นคู่​่� ๗ หั​ัวข้​้อ คื​ือ ๑. มู​ูลยมก ธรรมเป็​็นคู่​่�อั​ันเป็​็นมู​ูล ๒. ขั​ันธยมก ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ือขั​ันธ์​์ ๓. อายตนยมก ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ืออายตนะ ๔. ธาตุ​ุยมก ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ือธาตุ​ุ ๕. สั​ัจจยมก ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ือสั​ัจจะ ๖. สั​ังขารยมก ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ือสั​ังขาร ๗. อนุ​ุสยยมก ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ืออนุ​ุสั​ัย (กิ​ิเลสอั​ันนอนเนื่​่�องในสั​ันดาน) ภาคที่​่�สอง เล่​่ม ๓๙ ว่​่า ธรรมที่​่�เป็​็นคู่​่� ๓ หั​ัวข้​้อ คื​ือ ๑. จิ​ิตตยมก ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ือจิ​ิต ๒. ธั​ัมมยมก ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ือธรรม และ ๓. อิ​ินทรี​ียยมก ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ืออิ​ินทรี​ีย์​์ (สภาพที่​่�เป็​็นใหญ่​่ในหน้​้าที่​่�ของตน)

ขยายความ (ต่​่อไปนี้​้�จะขยายความอย่​่างย่​่อ ๆ พอให้​้เห็​็นว่​่า หั​ัวข้​้อธรรมที่​่�เป็​็นคู่​่�ทั้​้�งเจ็​็ด ในคั​ัมภี​ีร์​์ ยมก ภาค ๑ หรื​ือในเล่​่ม ๓๘ นั้​้�น มี​ีข้​้อความอย่​่างไรต่​่อไป)

๑. มู​ูลยมก (ธรรมเป็​็นคู่​่�อั​ันเป็​็นมู​ูล) ในหมวดนี้​้�มี​ี ๒ ส่​่วน คื​ือเป็​็นบทตั้​้�ง เรี​ียก อุ​ุทเทส อย่​่างหนึ่​่�ง เป็​็นบทอธิ​ิบาย เรี​ียก นิ​ิทเทส อี​ีกอย่​่างหนึ่​่�ง บทตั้​้�ง กล่​่าวถึ​ึง กุ​ุศลธรรม (ธรรมอั​ันเป็​็นฝ่​่ายดี​ี) อกุ​ุศลธรรม (ธรรมอั​ันเป็​็นฝ่​่ายชั่​่�ว) อั​ัพยากตธรรม (ธรรมที่​่�ไม่​่ดี​ีไม่​่ชั่​่�ว) และ นามธรรม (ธรรมที่​่�เกี่​่�ยวกั​ับจิ​ิตใจ) แล้​้วแจกไปตาม หลั​ัก ๑๐ ประการ คื​ือ ๑. มู​ูล (รากเหง้​้า) ๒. เหตุ​ุ ๓. นิ​ิทาน (ต้​้นเหตุ​ุ) ๔. สมภพ (การเกิ​ิด)

1098

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๕. ปภพ (แดนเกิ​ิด) ๖. สมุ​ุฏฐาน (ที่​่�ตั้​้�ง) ๗. อาหาร ๘. อามรมณ์​์ ๙. ปั​ัจจั​ัย (เครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุน) ๑๐. สมุ​ุทั​ัย (เหตุ​ุให้​้เกิ​ิด) บทอธิ​ิบาย ขอยกตั​ัวอย่​่างคำอธิ​ิบายเรื่​่�องกุ​ุศลธรรมดั​ังต่​่อไปนี้​้� ธรรมเหล่​่าใดเหล่​่าหนึ่​่�งที่​่�เป็​็นกุ​ุศล ธรรมเหล่​่านั้​้�นทั้​้�งปวง ชื่​่�อว่​่ากุ​ุศลมู​ูลใช่​่หรื​ือไม่​่ กุ​ุศลมู​ูลมี​ี ๓ ธรรมที่​่�เหลื​ือมิ​ิใช่​่กุ​ุศลมู​ูล ธรรมเหล่​่าใดมี​ีกุ​ุศลเป็​็นมู​ูล ธรรมเหล่​่านั้​้�นทั้​้�งหมด ชื่​่�อว่​่ากุ​ุศลใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ธรรมเหล่​่ า ใดที่​่� เ ป็​็ น กุ​ุ ศล ธรร มเหล่​่ า นั้​้� น ทั้​้� ง หมด ชื่​่� อ ว่​่ า มี​ี มู​ู ลอั​ั น เดี​ี ย วกั​ั บ กุ​ุ ศลมู​ู ล ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ธรรมเหล่​่าใดมี​ีมู​ูลอั​ันเดี​ียวกั​ับกุ​ุศลมู​ูล ธรรมเหล่​่านั้​้�นทั้​้�งหมด ชื่​่�อว่​่ากุ​ุศลใช่​่หรื​ือไม่​่ รู​ูปที่​่�มี​ีกุ​ุศลเป็​็นสมุ​ุฏฐาน ชื่​่�อว่​่ามี​ีมู​ูลอั​ันเดี​ียวกั​ับกุ​ุศลมู​ูล แต่​่ไม่​่ชื่​่�อว่​่ากุ​ุศล กุ​ุศลชื่​่�อว่​่ามี​ีมู​ูล อั​ันเดี​ียวกั​ับกุ​ุศลมู​ูลด้​้วย เป็​็นกุ​ุศลด้​้วย ฯ ล ฯ (หมายเหตุ​ุ : เมื่​่�อพิ​ิจารณาดู​ูคำอธิ​ิบายแล้​้ว จะเห็​็นได้​้ว่​่า เป็​็นเรื่​่�องต้​้องใช้​้ตรรกวิ​ิทยา ในการเข้​้าใจความหมาย เช่​่น คำว่​่า รู​ูป เรากล่​่าวว่​่า รู​ูปเป็​็นกุ​ุศลไม่​่ได้​้ แต่​่กล่​่าวว่​่า รู​ูปมี​ีมู​ูล อั​ันเดี​ียวกั​ับกุ​ุศลมู​ูลได้​้ ถ้​้ารู​ูปนั้​้�น มี​ีกุ​ุศลเป็​็นสมุ​ุฏฐาน แต่​่คำว่​่า กุ​ุศลเป็​็นไปได้​้ทั้​้�งสองอย่​่าง คื​ือเป็​็นกุ​ุศลด้​้วย เป็​็นธรรมที่​่�มี​ีมู​ูลอั​ันเดี​ียวกั​ับกุ​ุศลมู​ูลด้​้วย มี​ีข้​้อที่​่�ควรทราบ คื​ือ กุ​ุศลมู​ูล ๓ ได้​้แก่​่ อโลภะ อโทสะ อโมหะ อกุ​ุศลมู​ูล ๓ ได้​้แก่​่ โลภะ โทสะ โมหะ อั​ัพยากตมู​ูล (มู​ูลหรื​ือรากของธรรมที่​่�ไม่​่ดี​ีไม่​่ชั่​่�ว) ได้​้แก่​่ อโลภะ อโทสะ อโมหะ นามมู​ูล (มู​ูลหรื​ือรากของนาม) มี​ี ๙ อย่​่าง ได้​้แก่​่ กุ​ุศลมู​ูล ๓ อกุ​ุศลมู​ูล ๓ และ อั​ัพยากตมู​ูล ๓ รวมกั​ัน ข้​้อสั​ังเกตเรื่​่�องธรรมอั​ันเป็​็นคู่​่� หั​ัวเรื่​่�องของพระไตรปิ​ิฎกเล่​่มนี้​้� คื​ือ ยมก ได้​้แก่​่ธรรม ที่​่�เป็​็นคู่​่� ทำให้​้น่​่าค้​้นหาว่​่า เป็​็นคู่​่�อย่​่างไร อยู่​่�ที่​่�ไหน ก็​็จะเห็​็นได้​้ว่​่า ในบทตั้​้�งก็​็ตาม ในบทอธิ​ิบาย ก็​็ตาม จะกล่​่าวว่​่า ธรรมที่​่�เป็​็นอย่​่างนี้​้� จะเป็​็นอย่​่างนั้​้�น หรื​ือธรรมที่​่�เป็​็นอย่​่างนั้​้�น ชื่​่�อว่​่าเป็​็น อย่​่างนี้​้�ด้​้วย มี​ีลั​ักษณะเข้​้าคู่​่�เสมอ)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๘ ยมก ภาค ๑

1099

ในหมวดนี้​้�เปลี่​่�ยนวิ​ิธี​ีกำหนดหั​ัวข้​้อใหม่​่ ๓ วาร คื​ือ (๑) ปั​ัณณั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วย บั​ัญญั​ัติ​ิ (๒) ปวั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยความเป็​็นไป (๓) ปริ​ิญญาวาร วาระว่​่าด้​้วยการกำหนดรู้​้� (๑) ปั​ัณณั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยบั​ัญญั​ัติ​ิ คื​ือข้​้อนั​ัดหมายกั​ันรู้​้� คื​ือขั​ันธ์​์ (ส่​่วนหรื​ือกอง) มี​ี ๕ ได้​้แก่​่ ขั​ันธ์​์ คื​ือรู​ูป (ธาตุ​ุทั้​้�งสี่​่�ประชุ​ุมกั​ันเป็​็นกาย รวมทั้​้�งอาการที่​่�เนื่​่�องด้​้วยธาตุ​ุทั้​้�งสี่​่�) เวทนา (ความรู้​้�สึ​ึก สุ​ุข ทุ​ุกข์​์ ไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุข) สั​ัญญา (ความจำได้​้หมายรู้​้�) สั​ังขาร (ความคิ​ิดหรื​ือเจตนา) วิ​ิญญาณ (ความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ทางตา หู​ู เป็​็นต้​้น) ในปั​ัณณั​ัตติ​ิวารนี้​้� แบ่​่งเป็​็นวาระย่​่อยอี​ีก ๒ คื​ือ ก. อุ​ุทเทสวาร วาระว่​่าด้​้วยบทตั้​้�งโดยกล่​่าวถึ​ึงขั​ันธ์​์ ๕ ไปที​ีละข้​้อ เช่​่น กล่​่าวว่​่า รู​ูป เป็​็นรู​ูปขั​ันธ์​์ รู​ูปขั​ันธ์​์ เป็​็นรู​ูป ข. นิทิ เทสวาร วาระว่​่าด้​้วยบทอธิ​ิบาย เช่​่น อธิ​ิบายว่​่า คำว่​่า รู​ูป เป็​็นรู​ูปขันั ธ์​์ อธิ​ิบายว่​่า ปิ​ิยรู​ูป (รู​ูปอั​ันเป็​็นที่​่�รั​ัก) สาตรู​ูป (รู​ูปอั​ันเป็​็นที่​่�พอใจ) จั​ัดว่​่าเป็​็นรู​ูป แต่​่ไม่​่ใช่​่เป็​็นรู​ูปขั​ันธ์​์ แต่​่รู​ูปขั​ันธ์​์เป็​็นรู​ูปด้​้วย (คำว่​่า รู​ูป มี​ีความหมายกว้​้าง รู​ูปบางอย่​่างเป็​็นรู​ูปขั​ันธ์​์ บางอย่​่างมิ​ิใช่​่รู​ูปขั​ันธ์​์ แต่​่ คำว่​่า รู​ูปขั​ันธ์​์ มี​ีความหมายแคบ คื​ือรู​ูปขั​ันธ์​์จั​ัดเข้​้าในประเภทของรู​ูปด้​้วย เป็​็นรู​ูปขั​ันธ์​์ ด้​้วย - ผู้​้�เขี​ียน) (๒) ปวั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยความเป็​็นไป แบ่​่งออกเป็​็น ๓ ส่​่วนย่​่อย คื​ือ (๑) อุ​ุปปาทวาร วาระว่​่าด้​้วยความเกิ​ิดขึ้​้�น (๒) นิ​ิโรธวาร วาระว่​่าด้​้วยความดั​ับ (๓) อุ​ุปปาทนิ​ิโรธวาร วาระว่​่าด้​้วย ความเกิ​ิดความดั​ับ ก. อุ​ุปปาทวาร รู​ูปขั​ันธ์​์เกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด เวทนาขั​ันธ์​์ย่​่อมเกิ​ิดแก่​่ผู้​้�นั้​้�นด้​้วย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ผู้​้�เกิ​ิ ด เป็​็ น อสั​ั ญ ญสั​ั ต ว์​์ เกิ​ิ ด เฉพาะรู​ู ปขั​ั น ธ์​์ เวทนาขั​ั น ธ์​์ ไ ม่​่ เ กิ​ิ ด (เพราะ อสั​ัญญสั​ัตว์​์มี​ีขั​ันธ์​์เดี​ียว) ส่​่วนผู้​้�ที่​่�เกิ​ิดมี​ีขั​ันธ์​์ ๕ ย่​่อมมี​ีทั้​้�งรู​ูปขั​ันธ์​์ ทั้​้�งเวทนาขั้​้�นธ์​์เกิ​ิดขึ้​้�น (เช่​่น มนุ​ุษย์​์) อนึ่​่�ง เวทนาขั​ันธ์​์เกิ​ิดแก่​่ผู้​้�ใด รู​ูปขั​ันธ์​์ย่​่อมเกิ​ิดแก่​่ผู้​้�นั้​้�นด้​้วย ใช่​่หรื​ือไม่​่

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๒. ขั​ันธยมก (ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ือขั​ันธ์​์)

1100

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ผู้​้�เกิ​ิดใน อรู​ูปภพ ย่​่อมมี​ีเวทนาขั​ันธ์​์เกิ​ิดขึ้​้�น แต่​่ไม่​่มี​ีรู​ูปขั​ันธ์​์เกิ​ิดขึ้​้�น (เช่​่น อรู​ูปพรหม) ส่​่วนผู้​้�ที่​่�เกิ​ิดมี​ีขั​ันธ์​์ ๕ ย่​่อมมี​ีทั้​้�งเวทนาขั​ันธ์​์ ทั้​้�งรู​ูปขั​ันธ์​์เกิ​ิดขึ้​้�น ฯ ล ฯ ข. นิ​ิโรธวาร รู​ูปขั​ันธ์​์ของผู้​้�ใดดั​ับ เวทนาขั​ันธ์​์ของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับด้​้วย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ผู้​้�กำลั​ังเคลื่​่�อนจาก อสั​ัญญสั​ัตว์​์ รู​ูปขั​ันธ์​์ย่​่อมดั​ับ แต่​่เวทนาขั​ันธ์​์ไม่​่ดั​ับ ส่​่วนผู้​้�กำลั​ังเคลื่​่�อนจากขั​ันธ์​์ ๕ รู​ูปขั​ันธ์​์ก็​็ดั​ับ เวทนาขั​ันธ์​์ก็​็ดั​ับ อนึ่​่�ง เวทนาขั​ันธ์​์ของผู้​้�ใดดั​ับ รู​ูปขั​ันธ์​์ของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ผู้​้�กำลั​ังเคลื่​่�อนจาก อรู​ูป เวทนาขั​ันธ์​์ย่​่อมดั​ับ แต่​่รู​ูปขั​ันธ์​์ไม่​่ดั​ับ ส่​่วนผู้​้�กำลั​ังเคลื่​่�อนจากขั​ันธ์​์ ๕ เวทนาขั​ันธ์​์ย่​่อมดั​ับ รู​ูปขั​ันธ์​์ย่​่อมดั​ับ ฯ ล ฯ ค. อุ​ุปปาทนิ​ิโรธวาร รู​ูปขั​ันธ์​์ของผู้​้�ใดเกิ​ิดขึ้​้�น เวทนาขั​ันธ์​์ของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ อนึ่​่�ง เวทนาขั​ันธ์​์ของผู้​้�ใดดั​ับ รู​ูปขั​ันธ์​์ของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมเกิ​ิด ใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ ฯ ล ฯ (๓) ปริ​ิญญาวาร วาระว่​่าด้​้วยการกำหนดรู้​้� ผู้​้�ใดกำหนดรู้​้�รู​ูปขั​ันธ์​์ ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมกำหนดรู้​้�เวทนาขั​ันธ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ อนึ่​่�ง ผู้​้�ใดกำหนดรู้​้�เวทนาขั​ันธ์​์ ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมกำหนดรู้​้�รู​ูปขั​ันธ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ผู้​้�ใดไม่​่กำหนดรู้​้�รู​ูปขั​ันธ์​์ ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมไม่​่กำหนดรู้​้�เวทนาขั​ันธ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ อนึ่​่�ง ผู้​้�ใดไม่​่กำหนดรู้​้�เวทนาขั​ันธ์​์ ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมไม่​่กำหนดรู้​้�รู​ูปขั​ันธ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่

๓. อายตนยมก (ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ืออายตนะ) ในหมวดนี้​้� มี​ีหั​ัวข้​้อเช่​่นเดี​ียวกั​ับขั​ันธยมก คื​ือ (๑) ปั​ัณณั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยบั​ัญญั​ัติ​ิ (๒) ปวั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยความเป็​็นไป (๓) ปริ​ิญญาวาร วาระว่​่าด้​้วยการกำหนดรู้​้� (๑) ปั​ัณณั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยการบั​ัญญั​ัติ​ิ คื​ือข้​้อนั​ัดหมายกั​ันรู้​้� คื​ือ อายตนะ (ที่​่�ต่​่อ) มี​ี ๑๒ ได้​้แก่​่ อายตนะ คื​ือ ตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย รู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ ใจ ธรรม ในปั​ัณณั​ัตติ​ิวารนี้​้� แบ่​่งออกเป็​็นวารย่​่อยอี​ีก ๒ คื​ือ ก. อุ​ุทเทสวาร วาระว่​่าด้​้วยบทตั้​้�ง โดยกล่​่าวถึ​ึงอายตนะ ๑๒ ไปที​ีละข้​้อ เช่​่น ตา เป็​็นอายตนะคื​ือตา อายตนะคื​ือตา เป็​็นตา ฯ ล ฯ ข. นิ​ิทเทสวาร วาระว่​่าด้​้วยบทอธิ​ิบาย เช่​่น อธิ​ิบายว่​่าตาเป็​็นอายตนะคื​ือตา ใช่​่หรื​ือไม่​่ ตาที่​่�เป็​็น ตาทิ​ิพย์​์ ตาปั​ัญญา ไม่​่ใช่​่อายตนะคื​ือตา ส่​่วนอายตนะคื​ือตาเป็​็นตาด้​้วย เป็​็นอายตนะคื​ือตาด้​้วย อายตนะคื​ือตาเป็​็นตาใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ

1101

(๒) ปวั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยความเป็​็นไป แบ่​่งออกเป็​็น ๓ ส่​่วนย่​่อย เช่​่นเดี​ียวกั​ับใน ขั​ันธยมกดั​ังต่​่อไปนี้​้� ก. อุ​ุปปาทวาร วาระว่​่าด้​้วยความเกิ​ิดขึ้​้�น คำว่​่า อายตนะคื​ือตาเกิ​ิดขึ้​้น� แก่​่ผู้​้�ใด อายตนะคื​ือหู​ูย่อ่ มเกิ​ิดแก่​่ผู้​้�นั้​้น� ใช่​่หรื​ือไม่​่ ผู้​้�เกิ​ิดเป็​็นสั​ัตว์​์ที่​่�มี​ีตา แต่​่ไม่​่มี​ีหู​ู มี​ีอายตนะคื​ือตาเกิ​ิดขึ้​้�น แต่​่ไม่​่มี​ีอายตนะคื​ือหู​ู เกิ​ิดขึ้​้�น ผู้​้�เกิ​ิดเป็​็นสั​ัตว์​์ที่​่�มี​ีทั้​้�งตาทั้​้�งหู​ู อายตนะคื​ือตา และอายตนะคื​ือหู​ู ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น อนึ่​่� ง อายตนะคื​ื อ หู​ู เ กิ​ิ ด ขึ้​้� น แก่​่ ผู้​้� ใด อายตนะคื​ื อ ตาย่​่ อ มเกิ​ิ ด ขึ้​้� น แก่​่ ผู้​้�นั้​้� น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ผู้​้�เกิ​ิดเป็​็นสั​ัตว์​์ที่​่�มี​ีหู​ู แต่​่ไม่​่มี​ีตา มี​ีอายตนะคื​ือหู​ูเกิ​ิดขึ้​้�น แต่​่ไม่​่มี​ีอายตนคื​ือตา เกิ​ิดขึ้​้�น ผู้​้�ใดเกิ​ิดเป็​็นสั​ัตว์​์ที่​่�มี​ีอายตนะคื​ือหู​ู และอายตนะคื​ือตา ย่​่อมมี​ีทั้​้�งอายตนะ คื​ือหู​ู ทั้​้�งอายตนะคื​ือตา เกิ​ิดขึ้​้�น ฯ ล ฯ ข. นิ​ิโรธวาร วาระว่​่าด้​้วยความดั​ับ คำว่​่ า อายตนะคื​ื อ ตาของผู้​้�ใดดั​ั บ อายตนะคื​ื อ หู​ู ข องผู้​้�นั้​้� น ย่​่ อ มดั​ั บ ด้​้ ว ย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ผู้​้�ที่​่�กำลั​ังเคลื่​่�อนจากความเป็​็นสั​ัตว์​์ที่​่�มี​ีตา แต่​่ไม่​่มี​ีหู​ู อายตนะคื​ือตาย่​่อมดั​ับ แต่​่อายตนะคื​ือหู​ูย่​่อมไม่​่ดั​ับ ส่​่วนผู้​้�ที่ก่� ำลั​ังเคลื่​่�อนจากความป็​็นสั​ัตว์​์ที่มี่� ทั้​้ี ง� ตาทั้​้ง� หู​ู อายตนะคื​ือตาและอายตนะ คื​ือหู​ูย่​่อมดั​ับ อนึ่​่ง� อายตนะคื​ือหู​ูของผู้​้�ใดย่​่อมดั​ับ อายตนะคื​ือตาของผู้​้�นั้​้น� ย่​่อมดั​ับ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ผู้​้�ที่​่�กำลั​ังเคลื่​่�อนจากความเป็​็นสั​ัตว์​์ที่​่�มี​ีหู​ูแต่​่ไม่​่มี​ีตา อายตนะคื​ือหู​ูย่​่อมดั​ับ แต่​่อายตนะคื​ือตาย่​่อมไม่​่ดั​ับ ส่​่วนผู้​้�มี่​่�กำลั​ังจะเคลื่​่�อนจากความเป็​็นสั​ัตว์​์ที่​่�มี​ีทั้​้�งหู​ูทั้​้�งตา อายตนะคื​ือหู​ูและ อายตนะคื​ือตาย่​่อมดั​ับ ฯ ล ฯ ค. อุ​ุปปาทนิ​ิโรธวาร วาระว่​่าด้​้วยความเกิ​ิดความดั​ับ อายตนะคื​ือตาเกิ​ิดขึ้​้น� แก่​่ผู้​้�ใด อายตนะคื​ือหู​ูของผู้​้�นั้​้น� ย่​่อมดั​ับ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ อนึ่​่ง� อายตนะคื​ือหู​ูของผู้​้�ใดดั​ับ อายตนะคื​ือตาของผู้​้�นั้​้น� ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้น� ใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ ฯ ล ฯ

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๘ ยมก ภาค ๑

1102

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(๓) ปริ​ิญญาวาร วาระว่​่าด้​้วยการกำหนดรู้​้� ผู้​้�ใดกำหนดรู้​้�อายตนะคื​ือตา ผู้​้�นั้​้�นชื่​่�อว่​่ากำหนดรู้​้�อายตนะคื​ือหู​ู ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ อนึ่​่�ง ผู้​้�ใดกำหนดรู้​้�อายตนะคื​ือหู​ู ผู้​้�นั้​้�นชื่​่�อว่​่ากำหนดรู้​้�อายตนะคื​ือตาใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ

๔. ธาตุ​ุยมก (ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ือธาตุ​ุ) ธาตุ​ุยมกนี้​้� ก็​็อย่​่างเดี​ียวกั​ับอายตนยมก มี​ีวิ​ิธี​ีแบ่​่งเป็​็น ๓ หมวด หรื​ือ ๓ วารใหญ่​่ และมี​ีวิ​ิธี​ีการอธิ​ิบายเป็​็นอย่​่างเดี​ียวกั​ัน ความต่​่างกั​ับอยู่​่�ที่​่�จำนวน คื​ืออายตนะมี​ี ๑๒ เป็​็น อายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ ส่​่วนธาตุ​ุมี​ี ๑๘ ได้​้แก่​่ ธาตุ​ุ คื​ือ ตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย รู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ ธาตุ​ุ คื​ือ จั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณ โสตวิ​ิญญาณ ฆานวิ​ิญญาณ ชิ​ิวหาวิ​ิญญาณ กายวิ​ิญญาณ (ธาตุ​ุรู้​้�ทางตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย) มโนธาตุ​ุ (ธาตุ​ุคือื ใจ) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ (ธาตุ​ุรู้​้�ทางใจ) ธัมั มธาตุ​ุ (ธาตุ​ุคือื สิ่​่ง� ที่รู้​้�่� ได้​้ด้ว้ ยใจ)

๕. สั​ัจจยมก (ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ือความจริ​ิง) (๑) ปั​ัณณั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยบั​ัญญั​ัติ​ิ อริ​ิยสั​ัจจ์​์มี​ี ๔ คื​ือ ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ ความจริ​ิงคื​ือทุ​ุกข์​์ สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ ความจริ​ิงคื​ือเหตุ​ุให้​้ทุ​ุกข์​์เกิ​ิด นิ​ิโรธสั​ัจจ์​์ ความจริ​ิงคื​ือความดั​ับทุ​ุกข์​์ มั​ัคคสั​ัจจ์​์ ความจริ​ิงคื​ือหนทางให้​้ถึ​ึงความดั​ับทุ​ุกข์​์ ก. อุ​ุทเทสวาร วาระว่​่าด้​้วยบทตั้​้�ง ทุ​ุกข์​์ เป็​็นทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ เป็​็นทุ​ุกข์​์ ฯ ล ฯ ข. นิ​ิทเทสวาร วาระว่​่าด้​้วยคำอธิ​ิบาย ทุ​ุกข์​์ เป็​็นทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ เป็​็นทุ​ุกข์​์ใช่​่หรื​ือไม่​่ ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ที่​่�เหลื​ือ เว้​้นแต่​่ทุ​ุกข์​์ที่​่�เป็​็นไปทางกาย ทุ​ุกข์​์ที่​่�เป็​็นไปทางจิ​ิต เป็​็นทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ มิ​ิใช่​่ทุ​ุกข์​์ ทุ​ุกข์​์ที่​่�เป็​็นไปทางกาย ทุ​ุกข์​์ที่​่� เป็​็นไปทางจิ​ิต เป็​็นทุ​ุกข์​์ด้​้วย เป็​็นทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ด้​้วย ฯ ล ฯ (๒) ปวั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยความเป็​็นไป ก. อุ​ุปปาทวาร วาระว่​่าด้​้วยความเกิ​ิดขึ้​้�น ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์เกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ เมื่​่�อเกิ​ิดเป็​็นสั​ัตว์​์ทุ​ุกชนิ​ิด ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น ในขณะแห่​่งความเกิ​ิดขึ้​้�นของ

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๘ ยมก ภาค ๑

1103

จิ​ิตที่​่�มิ​ิได้​้ประกอบด้​้วยตั​ัณหา แต่​่สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น แต่​่ในขณะที่​่�ตั​ัณหาเกิ​ิดขึ้​้�น ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นด้​้วย ทุ​ุกขสมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ย่​่อม เกิ​ิดขึ้​้�นด้​้วย อนึ่​่�ง สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์เกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ ข. นิ​ิโรธวาร วาระว่​่าด้​้วยความดั​ับ ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ของผู้​้�ใดดั​ับ สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับใช่​่หรื​ือไม่​่ เมื่​่�อเคลื่​่�อน (จุ​ุติ​ิ) จากความเป็​็นสั​ัตว์​์ทุ​ุกชนิ​ิด ในขณะแห่​่งความดั​ับของจิ​ิตที่​่�ไม่​่ ประกอบด้​้วยตั​ัณหา ทุ​ุกขสั​ัจจ์ย่์ ่อมดั​ับ แต่​่สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ไม่​่ดั​ับ แต่​่ในขณะที่​่�ตั​ัณหาดั​ับ ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ย่​่อมดั​ับด้​้วย สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ย่​่อมดั​ับด้​้วย อนึ่​่�ง สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ของผู้​้�ใดดั​ับ ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ ค. อุ​ุปปาทนิ​ิโรธวาร วาระว่​่าด้​้วยความเกิ​ิดและความดั​ับ ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ของผู้​้�ใดเกิ​ิดขึ้​้�น สมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ อนึ่​่� ง สมุ​ุ ท ยสั​ั จจ์​์ ข องผู้​้�ใดดั​ั บ ทุ​ุ ก ขสั​ั จจ์​์ ข องผู้​้�นั้​้� น ย่​่ อ มเกิ​ิ ด ขึ้​้� น ใช่​่ ห รื​ื อ ไม่​่ ไม่​่ใช่​่ ฯ ล ฯ (๓) ปริ​ิญญาวาร วาระว่​่าด้​้วยการกำหนดรู้​้� ผู้​้�ใดกำหนดรู้​้�ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมละสมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ อนึ่​่�ง ผู้​้�ใดละสมุ​ุทยสั​ัจจ์​์ได้​้ ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมกำหนดรู้​้�ทุ​ุกขสั​ัจจ์​์ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ (๑) ปั​ัณณั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยบั​ัญญั​ัติ​ิ สั​ังขารมี​ี ๓ คื​ือ กายสั​ังขาร เครื่​่�องปรุ​ุงกาย วจี​ีสั​ังขาร เครื่​่�องปรุ​ุงวาจา จิ​ิตตสั​ังขาร เครื่​่�องปรุ​ุงจิ​ิต ลมหายใจเข้​้าออก ชื่​่�อว่​่าเครื่​่�องปรุ​ุงกาย วิ​ิตก ความตรึ​ึก วิ​ิจาร ความตรอง ชื่​่�อว่​่าเครื่​่�องปรุ​ุงวาจา

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๖. สั​ังขารยมก (ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ือสั​ังขาร หรื​ือเครื่​่�องปรุ​ุง)

1104

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

สั​ัญญา ความจำได้​้หมายรู้​้� และ เวทนา ความรู้​้�สึ​ึกสุ​ุข ทุ​ุกข์​์หรื​ือไม่​่ทุ​ุกข์​์ไม่​่สุ​ุข ชื่​่�อว่​่าเครื่​่�องปรุ​ุงจิ​ิต ธรรมทั้​้�งปวงที่​่�สั​ัมปยุ​ุตกั​ับจิ​ิต เว้​้นวิ​ิตกวิ​ิจาร ชื่​่�อว่​่าเครื่​่�องปรุ​ุงจิ​ิต๑ (๒) ปวั​ัตติ​ิวาร และ (๓) ปริ​ิญญาวารมี​ีทำนองเดี​ียวกั​ับที่​่�เคยกล่​่าวมาแล้​้ว

๗. อนุ​ุสยยมก (ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ืออนุ​ุสั​ัย) (ในหมวดนี้​้� ลี​ีลาในการอธิ​ิบายเปลี่​่�ยนไป โดยได้​้แบ่​่งหั​ัวข้​้อเป็​็น ๗ วาระ คื​ือ ๑. อนุ​ุสยวาร วาระว่​่าด้​้วยกิ​ิเลสที่​่�นอนเนื่​่�องในสั​ันดาน ๒. สานุ​ุสยวาร วาระว่​่าด้​้วยบุ​ุคคลผู้​้�มีอี นุ​ุสั​ัย ๓. ปชหนวาร วาระว่​่าด้​้วยการละ ๔. ปริ​ิญญาวาร วาระว่​่าด้​้วยการกำหนดรู้​้� ๕. ปหี​ีนวาร วาระว่​่าด้​้วยอนุ​ุสั​ัยที่​่�บุ​ุคคลละได้​้แล้​้ว ๖. อุ​ุปปั​ัชชนวาร วาระว่​่าด้​้วยการเกิ​ิดขึ้​้�น ๗. ธาตุ​ุวาร วาระว่​่าด้​้วยธาตุ​ุ คื​ือผู้​้�เกิ​ิดในธาตุ​ุไหน คื​ือ กามธาตุ​ุ รู​ูปธาตุ​ุ อรู​ูปธาตุ​ุ จะมี​ีอนุ​ุสั​ัยอะไรบ้​้าง ต่​่อไปนี้​้�จะยกวาระทั้​้�งเจ็​็ดขึ้​้�นมากล่​่าวเป็​็นลำดั​ับ แต่​่ก่​่อนจะถึ​ึง วาระทั้​้�งเจ็​็ดนั้​้�น มี​ีบทตั้​้�งที่​่�อธิ​ิบายเรื่​่�องอนุ​ุสั​ัยไว้​้ อั​ันนั​ับเป็​็นหลั​ักวิ​ิชาที่​่�น่​่าสนใจ) อ นุ​ุสั​ัย (กิ​ิเลสที่​่�นอนเนื่​่�องในสั​ันดานหรื​ือที่​่�แฝงตั​ัว) ๗ ได้​้ แ ก่​่ อ นุ​ุ สั​ั ย คื​ื อ ก ามราคะ (คื​ื อ ความกำหนั​ั ด ในกาม) ปฏิ​ิ ฆ ะ (ความขั​ั ด ใจ) มานะ (ความถื​ือตั​ัว) ทิ​ิฏฐิ​ิ (ความเห็​็น) วิ​ิจิ​ิกิ​ิจฉา (ความลั​ังเลสงสั​ัย) ภวราคะ (ความยิ​ินดี​ีในภพ คื​ือความมี​ีความเป็​็น) อวิ​ิชชา (ความหลงไม่​่รู้​้�จริ​ิง) อนุ​ุสั​ัยคื​ือกามราคะ ย่​่อมแฝงตั​ัวตามในที่​่�ไหน ในเวทนาทั้​้�งสอง (คื​ือสุ​ุขเวทนาและอุ​ุเบกขาเวทนา) ในกามธาตุ​ุ อนุ​ุสั​ัยคื​ือปฏิ​ิฆะ ย่​่อมแฝงตั​ัวตามในที่​่�ไหน ในทุ​ุกขเวทนา ๑

ตรงที่​่�เรี​ียงตั​ัวพิ​ิเศษไว้​้นี้​้� เป็​็นหลั​ักวิ​ิชาพิ​ิเศษ ที่​่�อธิ​ิบายถึ​ึงจิ​ิตตสั​ังขารอย่​่างน่​่าสนใจ จึ​ึงได้​้ทำเครื่​่�องหมายให้​้สั​ังเกต โดยง่​่าย คำว่​่า สั​ัมปยุ​ุต คื​ือเกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน ดั​ับพร้​้อมกั​ัน มี​ีอารมณ์​์ มี​ีวั​ัตถุ​ุเป็​็นอั​ันเดี​ียวกั​ัน

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๘ ยมก ภาค ๑

1105

ย่​่อมแฝงตั​ัวตามในที่​่�ไหน ในเวทนา ๒ (คื​ือสุ​ุขเวทนาและอุ​ุเบกขาเวทนา) ในกามธาตุ​ุ๑ ในรู​ูปธาตุ​ุ ในอรู​ูปธาตุ​ุ อนุ​ุสั​ัยคื​ือทิ​ิฏฐิ​ิ ย่​่อมแฝงตั​ัวตามในที่​่�ไหน ในธรรมที่​่�เนื่​่�องด้​้วยสั​ักกายะ (กายของตน) ทั้​้�งปวง อนุ​ุสั​ัยคื​ือวิ​ิจิ​ิกิ​ิจฉา ย่​่อมแฝงตั​ัวตามในที่​่�ไหน ในธรรมที่​่�เนื่​่�องด้​้วยสั​ักกายะ (กายของตน) ทั้​้�งปวง อนุ​ุสั​ัยคื​ือภวราคะ ย่​่อมแฝงตั​ัวตามในที่​่�ไหน ในรู​ูปธาตุ​ุและในอรู​ูปธาตุ​ุ อนุ​ุสั​ัยคื​ืออวิ​ิชชา ย่​่อมแฝงตั​ัวตามในที่​่�ไหน ในธรรมที่​่�เนื่​่�องด้​้วยสั​ักกายะ (กายของตน) ทั้​้�งปวง

(๑) อนุ​ุสยวาร วาระว่​่าด้​้วยกิ​ิเลสที่​่�นอนเนื่​่�องในสั​ันดาน หรื​ือที่​่�แฝงตั​ัวตาม อนุ​ุสั​ัยคื​ือกามราคะของผู้​้�ใดย่​่อมแฝงตั​ัวตาม อนุ​ุสั​ัยปฏิ​ิฆะของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมแฝงตั​ัวตาม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ อนึ่​่�ง อนุ​ุสั​ัยคื​ือปฏิ​ิฆะของผู้​้�ใดย่​่อมแฝงตั​ัวตาม อนุ​ุสั​ัยคื​ือกามราคะของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมแฝงตั​ัวตาม ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ (๒) สานุ​ุสยวาร วาระว่​่าด้​้วยบุ​ุคคลผู้​้�มี​ีอนุ​ุสั​ัย ผู้​้�ใดมี​ีอนุ​ุสั​ัยเป็​็นกามราคานุ​ุสั​ัย ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมมี​ีอนุ​ุสั​ัยเป็​็นปฏิ​ิฆานุ​ุสั​ัย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ อนึ่​่�ง ผู้​้�ใดมี​ีอนุ​ุสั​ัยเป็​็นปฏิ​ิฆานุ​ุสั​ัย ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมมี​ีอนุ​ุสั​ัยเป็​็นกามราคานุ​ุสั​ัย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ (๓) ปชหนวาร วาระว่​่าด้​้วยการละ ผู้​้�ใดละกามราคานุ​ุสั​ัยได้​้ ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมละปฏิ​ิฆานุ​ุสั​ัยได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ อนึ่​่�ง ผู้​้�ใดละปฏิ​ิฆานุ​ุสั​ัยได้​้ ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมละกามราคานุ​ุสั​ัยได้​้ ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ (๔) ปริ​ิญญาวาร วาระว่​่าด้​้วยการกำหนดรู้​้� ผู้​้�ใดกำหนดรู้​้�กามราคานุ​ุสั​ัย ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมกำหนดรู้​้�ปฏิ​ิฆานุ​ุสั​ัย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ผู้​้�ใดกำหนดรู้​้�ปฏิ​ิฆานุ​ุสั​ัย ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมกำหนดรู้​้�กามราคานุ​ุสั​ัย ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ ๑

คำว่​่า กามธาตุ​ุ มี​ีความหมายประกอบในเวทนา ๒ ส่​่วนคำว่​่า รู​ูปธาตุ​ุ และอรู​ูปธาตุ​ุ ไม่​่เกี่​่�ยวกั​ับเวทนาทั้​้�ง ๒ นั้​้�นเลย

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อนุ​ุสั​ัยคื​ือมานะ

1106

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(๕) ปหี​ีนวาร วาระว่​่าด้​้วยอนุ​ุสั​ัยที่​่�ละได้​้แล้​้ว กามราคานุ​ุสั​ัยอั​ันผู้​้�ใดละได้​้แล้​้ว ปฏิ​ิฆานุ​ุสั​ัยอั​ันผู้​้�นั้​้�นละได้​้แล้​้ว ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ปฏิ​ิฆานุ​ุสั​ัยอั​ันผู้​้�ใดละได้​้แล้​้ว กามราคานุ​ุสั​ัยอั​ันผู้​้�นั้​้�นละได้​้แล้​้ว ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ (๖) อุ​ุปปั​ัชชนวาร วาระว่​่าด้​้วยการเกิ​ิดขึ้​้�น กามราคานุ​ุสั​ัยเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด ปฏิ​ิฆานุ​ุสั​ัยย่​่อมเกิ​ิดแก่​่ผู้​้�นั้​้�น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ปฏิ​ิฆานุ​ุสั​ัยเกิ​ิดแก่​่ผู้​้�ใด กามราคานุ​ุสั​ัยย่​่อมเกิ​ิดแก่​่ผู้​้�นั้​้�น ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ (๗) ธาตุ​ุวาร วาระว่​่าด้​้วยธาตุ​ุ บุ​ุคคลเคลื่​่�อนแล้​้วจากกามธาตุ​ุ กำลั​ังเข้​้าถึ​ึงกามธาตุ​ุ มี​ีอนุ​ุสั​ัยกี่​่�อย่​่างแฝงตั​ัวตาม มี​ีอนุ​ุสั​ัยกี่​่�อย่​่างดั​ับไป บุ​ุคคลเคลื่​่�อนแล้​้วจากกามธาตุ​ุ กำลั​ังเข้​้าถึ​ึงรู​ูปธาตุ​ุ มี​ีอนุ​ุสั​ัยกี่​่�อย่​่างแฝงตั​ัวตาม มี​ีอนุ​ุสั​ัยกี่​่�อย่​่างดั​ับไป บุ​ุคคลเคลื่​่�อนแล้​้วจากกามธาตุ​ุ กำลั​ังเข้​้าถึ​ึงอรู​ูปธาตุ​ุ มี​ีอนุ​ุสั​ัยกี่​่�อย่​่างแฝงตั​ัวตาม มี​ีอนุ​ุสั​ัยกี่​่�อย่​่างดั​ับไป ฯ ล ฯ (เป็​็นคำถามนั​ับจำนวนร้​้อยข้​้อ ต่​่อไปนี้​้�เป็​็นคำตอบพอเป็​็นตั​ัวอย่​่าง) บุ​ุคคลเคลื่​่�อนแล้​้วจากกามธาตุ​ุ กำลั​ังเข้​้าถึ​ึงกามธาตุ​ุ บางคนก็​็มี​ีอนุ​ุสั​ัย ๗ อย่​่าง บางคน ก็​็มี​ีอนุ​ุสั​ัย ๕ อย่​่างแฝงตั​ัวตาม อนุ​ุสั​ัยที่​่�ดั​ับไม่​่มี​ี บุ​ุคคลเคลื่​่�อนแล้​้วจากกามธาตุ​ุ กำลั​ังเข้​้าถึ​ึงรู​ูปธาตุ​ุ บางคนมี​ีอนุ​ุสัยั ๗ อย่​่าง บางคนมี​ีอนุ​ุสัยั ๕ อย่​่าง บางคนมี​ีอนุ​ุสั​ัย ๓ อย่​่างแฝงตั​ัวตาม อนุ​ุสั​ัยที่​่�ดั​ับไม่​่มี​ี ฯ ล ฯ (หมายเหตุ​ุ : เมื่​่�อกล่​่าวถึ​ึง บุ​ุถุ​ุชน คื​ือผู้​้�ยั​ังหนาไปด้​้วยกิ​ิเลส ก็​็กล่​่าวถึ​ึงว่​่า อนุ​ุสั​ัย ๗ แฝงตั​ัวตาม ส่​่วนบุ​ุคคล ผู้​้�มี​ีอนุ​ุสั​ัยเพี​ียง ๕ ได้​้แก่​่พระโสดาบั​ันและพระสกทาคามี​ี เพราะ ท่​่านเหล่​่านี้​้�ละอนุ​ุสั​ัยได้​้ ๒ คื​ือ ทิ​ิฏฐิ​ิ (ความเห็​็นผิ​ิด) วิ​ิจิ​ิกิ​ิจฉา (ความลั​ังเลสงสั​ัย) ยั​ังเหลื​ืออี​ีก ๕ คื​ือ กามราคะ (ความกำหนั​ัดในกาม) ปฏิ​ิฆะ (ความขั​ัดใจ) มานะ (ความถื​ือตั​ัว) ภวราคะ (ความยิ​ินดี​ีในความมี​ีความเป็​็น คื​ือในรู​ูปฌาน อรู​ูปฌาน) อวิ​ิชชา (ความไม่​่รู้​้�) คำว่​่า ความไม่​่รู้​้�สำหรั​ับพระอริ​ิยบุ​ุคคล หมายถึ​ึงความไม่​่รู้​้�ชั้​้�นสู​ูงที่​่�ทำให้​้ยั​ังมิ​ิได้​้เป็​็น พระอรหั​ันต์​์ ผู้​้�มี​ีอนุ​ุสั​ัย ๓ ได้​้แก่​่พระอนาคามี​ี คื​ือท่​่านละกามราคะ ปฏิ​ิฆะ ทิ​ิฏฐิ​ิ วิ​ิจิ​ิกิ​ิจฉาได้​้ แต่​่ยั​ังละมานะ ภวราคะ และอวิ​ิชชาไม่​่ได้​้) จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๘

เล่​่ม ๓๙ ยมก ภาค ๒ (ได้​้กล่​่าวแล้​้วว่​่า ในเล่​่ม ๓๙ นี้​้� มี​ีหั​ัวข้​้อแห่​่งยมกเพี​ียง ๓ คื​ือ ๑. จิ​ิตตยมก (ธรรม ที่​่�เป็​็นคู่​่�คื​ือจิ​ิต) ๒. ธั​ัมมยมก (ธรรมที่​่�เป็​็นคู่​่�คื​ือธรรม) ๓. อิ​ินทริ​ิยยมก (ธรรมที่​่�เป็​็นคู่​่�คื​ือ อิ​ินทรี​ีย์​์ คื​ือธรรมที่​่�เป็​็นใหญ่​่ในหน้​้าที่​่�ของตน) วิ​ิธี​ีอธิ​ิบายทั้​้�งสามหั​ัวข้​้อไม่​่เหมื​ือนกั​ัน ดั​ังจะ กล่​่าวต่​่อไปเมื่​่�อถึ​ึงหั​ัวข้​้อนั้​้�น ๆ)

ขยายความ ๑. จิ​ิตตยมก (ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ือจิ​ิต) หั​ัวข้​้อใหญ่​่ของจิ​ิตตยมก คื​ือ อุ​ุทเทส หรื​ือบทตั้​้�ง กั​ับ นิ​ิทเทส หรื​ือบทอธิ​ิบาย แล้​้วมี​ี หั​ัวข้​้อย่​่อยที่​่�บทตั้​้�ง และคำอธิ​ิบายเกี่​่�ยวข้​้องด้​้วย ๔ วาระ คื​ือ (๑) ปุ​ุคคลวาร วาระว่​่าด้​้วยบุ​ุคคล (๒) ธั​ัมมวาร วาระว่​่าด้​้วยธรรม (๓) ปุ​ุคคลธั​ัมมวาร วาระว่​่าด้​้วยบุ​ุคคลและธรรม (๔) มิ​ิสสกวาร วาระว่​่าด้​้วยจิ​ิตที่​่�ผสมด้​้วยกิ​ิเลส ก. อุ​ุทเทสหรื​ือบทตั้​้�ง ๑. ปุ​ุคคลวาร วาระว่​่าด้​้วยบุ​ุคคล จิ​ิตของบุ​ุคคลใดย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น ยั​ังไม่​่ดั​ับ จิ​ิตของ บุ​ุคคลนั้​้�นจั​ักดั​ับ จั​ักไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น อนึ่​่�ง จิ​ิตของบุ​ุคคลใดจั​ักดั​ับ จั​ักไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น จิ​ิตของบุ​ุคคลนั้​้�น ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น ยั​ังไม่​่ดั​ับ ฯ ล ฯ ๒. ธั​ัมมวาร วาระว่​่าด้​้วยธรรม จิ​ิตย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นยั​ังไม่​่ดั​ับ จิ​ิตนั้​้�นจั​ักดั​ับ จั​ักไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น อนึ่​่�ง จิ​ิตใด จั​ักดั​ับ จั​ักไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น จิ​ิตนั้​้�นย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น ยั​ังไม่​่ดั​ับ๑ ฯ ล ฯ ๓. ปุ​ุคคลธั​ัมมวาร วาระว่​่าด้​้วยบุ​ุคคลและธรรม จิ​ิตใดของบุ​ุคคลใดย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น ยั​ังไม่​่ดั​ับ จิ​ิตนั้​้�นของบุ​ุคคลนั้​้�นจั​ักดั​ับ จั​ักไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น อนึ่​่�ง จิ​ิตใดของบุ​ุคคลใดจั​ักดั​ับ จั​ักไม่​่ เกิ​ิดขึ้​้�น จิ​ิตนั้​้�นของบุ​ุคคลนั้​้�น ย่​่อมเกิ​ิด ยั​ังไม่​่ดั​ับ ฯ ล ฯ ๔. มิ​ิสสกวาร วาระว่​่าด้​้วยจิ​ิตที่​่�ผสมด้​้วยกิ​ิเลส จิ​ิตอั​ันมี​ีราคะของผู้​้�ใดย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น จิ​ิ ต ปราศจากราคะของผู้​้�ใดย่​่ อ มเกิ​ิ ด ขึ้​้� น ฯ ล ฯ จิ​ิ ต นั้​้� น ๆ ของผู้​้�นั้​้� น จั​ั ก ดั​ั บ จั​ั ก ไม่​่ เ กิ​ิ ด ขึ้​้� น อนึ่​่�ง จิ​ิตนั้​้�น ๆ ของผู้​้�ใดจั​ักดั​ับ จั​ักไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น จิ​ิตนั้​้�น ๆ ของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น ยั​ังไม่​่ดั​ับ ฯ ล ฯ ๑

พึ​ึงสั​ังเกตว่​่า คำว่​่า บุ​ุคคล กั​ับคำว่​่า ธรรม ในวาระทั้​้�งสองนี้​้�ต่​่างกั​ันอย่​่างไร

1108

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

ข. นิ​ิทเทสหรื​ือบทอธิ​ิบาย ๑. บทนำตั้​้�งในปุ​ุคคลวารมาตั้​้�งคำถามว่​่า เป็​็นเช่​่นนั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ แล้​้วตอบว่​่า ในขณะ เกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งจิ​ิตสุ​ุดท้​้าย จิ​ิตของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น ยั​ังไม่​่ดั​ับ (แต่​่) จั​ักดั​ับ จั​ักไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น ในขณะ เกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งจิ​ิตของบุ​ุคคลนอกนี้​้� จิ​ิตของเขาย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น ยั​ังไม่​่ดั​ับ (แต่​่) จั​ักดั​ับด้​้วย จั​ักเกิ​ิดขึ้​้�น ด้​้วย ฯ ล ฯ ๒. บทนำตั้​้�งในธั​ัมมวารมาตั้​้�งเป็​็นคำถามว่​่า เป็​็นเช่​่นนั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ แล้​้วตอบว่​่า ใช่​่ แต่​่ในกรณี​ีที่​่�ว่​่าจิ​ิตใดย่​่อมไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น ย่​่อมดั​ับ จิ​ิตนั้​้�นจั​ักไม่​่ดั​ับ จั​ักเกิ​ิดขึ้​้�น ดั​ังนี้​้� ตอบว่​่า ไม่​่ใช่​่ อย่​่างนั้​้�น และในกรณี​ีที่​่�ว่​่าจิ​ิตใด จั​ักไม่​่ดั​ับ จั​ักเกิ​ิดขึ้​้�น จิ​ิตนั้​้�นย่​่อมไม่​่เกิ​ิด (แต่​่) ย่​่อมดั​ับ ดั​ังนี้​้� ตอบว่​่า ไม่​่มี​ี ๓. นำบทตั้​้�งในปุ​ุคคลธั​ัมมวารมาตั้​้�งเป็​็นคำถามแล้​้วตอบเช่​่นเดี​ียวกั​ับในธั​ัมมวาร ๔. บทอธิ​ิบายในมิ​ิสสกวาร มิ​ิได้​้ตั้​้�งเป็​็นคำถามคำตอบ แต่​่กล่​่าวว่​่า เมื่​่�ออธิ​ิบายถึ​ึงจิ​ิต ของบุ​ุคคลใดโดยภาวะของตน เมื่​่�ออธิ​ิบายถึ​ึงจิ​ิตใดและจิ​ิตของบุ​ุคคลใดโดยอรรถอั​ันเดี​ียวกั​ัน (กล่​่าวย้​้อนไปถึ​ึงวารทั้​้�งสามข้​้างต้​้น) บุ​ุคคลใดมี​ีจิ​ิตประกอบด้​้วยราคะ ฯ ล ฯ มี​ีธรรมอั​ันมี​ีข้​้าศึ​ึก มี​ีธรรมอั​ันไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึก ธรรมที่​่�เป็​็นคู่​่� (ยมก) ๓ ประการ คื​ือ มู​ูลยมก (ธรรมที่​่�เป็​็นคู่​่�อั​ันเป็​็นมู​ูล) จิ​ิตตยมก (ธรรมที่​่�เป็​็นคู่​่�คื​ือจิ​ิต) ธั​ัมมยมก (ธรรมที่​่�เป็​็นคู่​่�คื​ือธรรม) ย่​่อมเป็​็นไป จนถึ​ึงธรรมที่​่�มี​ี ข้​้าศึ​ึกและไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึก (คื​ือเมื่​่�อกล่​่าวถึ​ึงจิ​ิตของบุ​ุคคลมี​ีราคะ จนถึ​ึงไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึก ย่​่อมเข้​้าในลั​ักษณะ ยมก ๓ ประการ)

๒. ธั​ัมมยมก (ธรรมที่​่�เป็​็นคู่​่�คื​ือธรรม) (๑) ปั​ัณณั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยบั​ัญญั​ัติ​ิ ก. อุ​ุทเทสหรื​ือบทตั้​้�ง กุ​ุศล เป็​็นกุ​ุศลธรรม กุ​ุศลธรรม เป็​็นกุ​ุศล อกุ​ุศล เป็​็นอกุ​ุศลธรรม อกุ​ุศลธรรม เป็​็นอกุ​ุศล อั​ัพยากฤต เป็​็นอั​ัพยากตธรรม อั​ัพยากตธรรม เป็​็นอั​ัพยากฤต ฯ ล ฯ ข. นิ​ิทเทสหรื​ือบทอธิ​ิบาย กุ​ุศล เป็​็นกุ​ุศลธรรมใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ กุ​ุศลธรรม เป็​็นกุ​ุศลใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ อกุ​ุศล เป็​็นอกุ​ุศลธรรมใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๙ ยมก ภาค ๒

1109

อกุ​ุศลธรรม เป็​็นอกุ​ุศลใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ อั​ัพยากฤต เป็​็นอั​ัพยากตธรรมใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ อั​ัพยากตธรรม เป็​็นอั​ัพยากฤตใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ (๒) ปวั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยความเป็​็นไป กุ​ุ ศลธรร มเกิ​ิ ด ขึ้​้� น แก่​่ ผู้​้� ใด อกุ​ุ ศลธรร มย่​่ อ มเกิ​ิ ด ขึ้​้� น แก่​่ ผู้​้�นั้​้� น ใช่​่ ห รื​ื อ ไม่​่ ไม่​่ ใ ช่​่ อนึ่​่�ง อกุ​ุศลธรรมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด กุ​ุศลธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ กุ​ุศลธรรมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด อั​ัพยากตธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ ในขณะเกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งกุ​ุศลทั้​้�งหลายในอรู​ูป (ซึ่​่�งมี​ีขั​ันธ์​์ ๔) กุ​ุศลธรรมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�น อั​ัพยากตธรรมย่​่อมไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น ในขณะเกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งกุ​ุศลทั้​้�งหลายในขั​ันธ์​์ ๕ ทั้​้�งกุ​ุศลธรรม และ อั​ัพยากตธรรมย่​่อมเกิ​ิดแก่​่ผู้​้�นั้​้�น อนึ่​่�ง อั​ัพยากตธรรมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด กุ​ุศลธรรมย่​่อมเกิ​ิดแก่​่ผู้​้�นั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ ในขณะที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งจิ​ิตที่​่�ไม่​่ประกอบด้​้วยกุ​ุศลอั​ันเป็​็นไปแก่​่สั​ัตว์​์ทั้​้�งปวงผู้​้�กำลั​ังเกิ​ิด อั​ัพยากตธรรมย่​่อมเกิ​ิดแก่​่สั​ัตว์​์เหล่​่านั้​้�น กุ​ุศลธรรมย่​่อมไม่​่เกิ​ิด แต่​่ในขณะที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งกุ​ุศล ทั้​้�งหลายในขั​ันธ์​์ ๕ ทั้​้�งอั​ัพยากตธรรมและกุ​ุศลธรรม ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่สั​ัตว์​์เหล่​่านั้​้�น อกุ​ุศลเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด อั​ัพยากตธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ ในขณะเกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งอกุ​ุศลทั้​้�งหลายในอรู​ูป (ซึ่​่�งมี​ีขั​ันธ์​์ ๔) อกุ​ุศลธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น แก่​่ ผู้​้�นั้​้� น อั​ั พ ยากตธรรมย่​่ อ มไม่​่ เ กิ​ิ ด ขึ้​้� น ในขณะเกิ​ิ ด ขึ้​้� น แห่​่ ง อกุ​ุ ศลทั้​้� ง หลายในขั​ั น ธ์​์ ๕ ทั้​้�งกุ​ุศลธรรมและอั​ัพยากตธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�น อนึ่​่�ง อั​ัพยากตธรรมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด อกุ​ุศลธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ ในขณะเกิ​ิดขึ้​้�นแห่​่งจิ​ิตที่​่�ไม่​่ประกอบด้​้วยอกุ​ุศล อั​ันเป็​็นไปแก่​่สั​ัตว์​์ทั้​้�งปวงผู้​้�กำลั​ังเกิ​ิด อั​ัพยากตธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่สั​ัตว์​์เหล่​่านั้​้�น อกุ​ุศลธรรมย่​่อมไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น แต่​่ในขณะที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�น แห่​่งอกุ​ุศลทั้​้ง� หลายในขั​ันธ์​์ ๕ ทั้​้�งอั​ัพยากตธรรมทั้​้ง� อกุ​ุศลธรรม ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้น� แก่​่สัตั ว์​์เหล่​่านั้​้น� ฯ ล ฯ ข. นิ​ิโรธวาร วาระว่​่าด้​้วยความดั​ับ กุ​ุศลธรรมของผู้​้�ใดดั​ับ อกุ​ุศลธรรมของผู้​้�นั้​้น� ย่​่อมดั​ับใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ อนึ่​่ง� อกุ​ุศลธรรม ของผู้​้�ใดดั​ับ กุ​ุศลธรรมของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

ก. อุ​ุปปาทวาร วาระว่​่าด้​้วยความเกิ​ิดขึ้​้�น

1110

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

กุ​ุศลธรรมของผู้​้�ใดดั​ับ อั​ัพยากตธรรมของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับใช่​่หรื​ือไม่​่ ในขณะดั​ับแห่​่งกุ​ุศลทั้​้�งหลายในอรู​ูป กุ​ุศลธรรมของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับ อั​ัพยากตธรรม ย่​่อมไม่​่ดั​ับ ในขณะดั​ับแห่​่งกุ​ุศลทั้​้�งหลายในขั​ันธ์​์ ๕ ทั้​้�งกุ​ุศลธรรมทั้​้�งอั​ัพยากตธรรมย่​่อมดั​ับ อนึ่​่�ง อั​ัพยากตธรรมของผู้​้�ใดดั​ับ กุ​ุศลธรรมของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับใช่​่หรื​ือไม่​่ ในขณะดั​ับแห่​่งจิ​ิตอั​ันไม่​่ประกอบด้​้วยกุ​ุศลที่เ่� ป็​็นไปแก่​่สัตั ว์​์ทั้​้ง� ปวง ผู้​้�กำลั​ังเคลื่​่�อน (จุ​ุติ)ิ อั​ัพยากตธรรมของสั​ัตว์​์เหล่​่านั้​้�นย่​่อมดั​ับ กุ​ุศลธรรมย่​่อมไม่​่ดั​ับ แต่​่ในขณะดั​ับแห่​่งกุ​ุศลทั้​้�งหลาย ในขั​ันธ์​์ ๕ ทั้​้�งอั​ัพยากตธรรมทั้​้�งกุ​ุศลธรรมของสั​ัตว์​์เหล่​่านั้​้�น ย่​่อมดั​ับ อกุ​ุศลธรรมของผู้​้�ใดดั​ับ อั​ัพยากตธรรมของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับใช่​่หรื​ือไม่​่ ในขณะดั​ับแห่​่งอกุ​ุศลทั้​้�งหลายในอรู​ูป อกุ​ุศลธรรมของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับ อั​ัพยากตธรรม ย่​่อมไม่​่ดั​ับ ในขณะดั​ับแห่​่งอกุ​ุศลทั้​้�งหลายในขั​ันธ์​์ ๕ ทั้​้�งอกุ​ุศลธรรมทั้​้�งอั​ัพยากตธรรมของผู้​้�นั้​้�น ย่​่อมดั​ับ อนึ่​่�ง อั​ัพยากตธรรมของผู้​้�ใดดั​ับ อกุ​ุศลธรรมของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับใช่​่หรื​ือไม่​่ ในขณะดั​ับแห่​่งจิ​ิตอั​ันไม่​่ประกอบด้​้วยอกุ​ุศลที่เ่� ป็​็นไปแก่​่สัตั ว์​์ทั้​้ง� ปวง ผู้​้�กำลั​ังเคลื่​่�อน (จุ​ุติ)ิ อั​ัพยากตธรรมของสั​ัตว์​์เหล่​่านั้​้น� ย่​่อมดั​ับ อกุ​ุศลธรรมย่​่อมไม่​่ดับั แต่​่ในขณะดั​ับแห่​่งอกุ​ุศลทั้​้ง� หลาย ในขั​ันธ์​์ ๕ ทั้​้�งอั​ัพยากตธรรมทั้​้�งอกุ​ุศลธรรมของสั​ัตว์​์นั้​้�นย่​่อมดั​ับ ฯ ล ฯ ค. อุ​ุปปาทนิ​ิโรธวาร วาระว่​่าด้​้วยความเกิ​ิดขึ้​้�นและความดั​ับ กุ​ุ ศลธรร มเกิ​ิ ด ขึ้​้� น แก่​่ ผู้​้� ใด อกุ​ุ ศลธรร มของผู้​้�นั้​้� น ย่​่ อ มดั​ั บ ใช่​่ ห รื​ื อ ไม่​่ ไม่​่ ใ ช่​่ อนึ่​่� ง อั​ัพยากตธรรมของผู้​้�ใดดั​ับ กุ​ุศลธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ กุ​ุศลธรรมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด อั​ัพยากตธรรมของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ อนึ่​่�ง อั​ัพยากตธรรมของผู้​้�ใดดั​ับ กุ​ุศลธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ อกุ​ุศลธรรมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด อั​ัพยากตธรรมของผู้​้�นั้​้�นย่​่อมดั​ับใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ อนึ่​่�ง อั​ัพยากตธรรมของผู้​้�ใดดั​ับ อกุ​ุศลธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ (๓) ภาวนาวาร วาระว่​่าด้​้วยการทำให้​้เกิ​ิด ผู้​้�ใดทำกุ​ุ ศลธรร มให้​้ เ กิ​ิ ด ขึ้​้� น ผู้​้�นั้​้� น ย่​่ อ มละอกุ​ุ ศลธรร มได้​้ ใ ช่​่ ห รื​ื อ ไม่​่ ใช่​่ อนึ่​่� ง ผู้​้�ใดละอกุ​ุศลธรรมได้​้ ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมทำกุ​ุศลธรรมให้​้เกิ​ิดใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ผู้​้�ใดไม่​่ ท ำกุ​ุ ศลธรร มให้​้ เ กิ​ิ ด ผู้​้�นั้​้� น ย่​่ อ มละอกุ​ุ ศลธรร มไม่​่ ไ ด้​้ ใ ช่​่ ห รื​ื อ ไม่​่ ใช่​่ อนึ่​่� ง ผู้​้�ใดละอกุ​ุศลธรรมไม่​่ได้​้ ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมทำกุ​ุศลธรรมให้​้เกิ​ิดไม่​่ได้​้ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๙ ยมก ภาค ๒

1111

(๑) ปั​ัณณั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยบั​ัญญั​ัติ​ิ อิ​ินทรี​ีย์​์มี​ี ๒๒ มี​ีอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตา เป็​็นต้​้น มี​ีอิ​ินทรี​ีย์​์ของพระอรหั​ันต์​์ผู้​้�ตรั​ัสรู้​้�สั​ัจจธรรม เป็​็นที่​่�สุ​ุด (ดู​ูรายละเอี​ียดในหน้​้า ๑๐๐๗) ก. อุ​ุทเทสหรื​ือบทตั้​้�ง ตา เป็​็นอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตา อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตา เป็​็นตา หู​ู เป็​็นอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหู​ู อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหู​ู เป็​็นหู​ู จมู​ูก เป็​็นอิ​ิทรี​ีย์​์คื​ือจมู​ูก อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือจมู​ูก เป็​็นจมู​ูก ฯ ล ฯ ข. นิ​ิทเทสหรื​ือบทอธิ​ิบาย ตา เป็​็ น อิ​ิ น ทรี​ี ย์​์ คื​ื อ ตาใช่​่ ห รื​ื อ ไม่​่ ตา คื​ื อ ตาทิ​ิ พย์​์ ตาปั​ั ญ ญา มิ​ิ ใ ช่​่ อิ​ิ น ทรี​ี ย์​์ คื​ื อ ตา ส่​่วนอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตา เป็​็นตาด้​้วย เป็​็นอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตาด้​้วย อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตา เป็​็นตาใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ หู​ู เป็​็นอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหู​ูใช่​่หรื​ือไม่​่ หู​ูที่​่�เป็​็นหู​ูทิ​ิพย์​์ ที่​่�เป็​็น ตั​ัณหาโสตะ (กระแสคื​ือตั​ัณหา๑) ไม่​่ใช่​่อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหู​ู ส่​่วนอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหู​ู เป็​็นหู​ูด้​้วย เป็​็นอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหู​ูด้​้วย อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหู​ู เป็​็นหู​ู ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ จมู​ูก เป็​็นอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือจมู​ูกใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือจมู​ูก เป็​็นจมู​ูกใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ฯ ล ฯ (๒) ปวั​ัตติ​ิวาร วาระว่​่าด้​้วยความเป็​็นไป อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือ ตา เกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือ หู​ู ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ ผู้​้�กำลั​ังเกิ​ิดเป็​็นสั​ัตว์​์ที่​่�มี​ีตา แต่​่ไม่​่มี​ีหู​ู อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตาย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น แต่​่อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหู​ูย่​่อม ไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น ผู้​้�กำลั​ังเกิ​ิดเป็​็นสั​ัตว์​์ที่​่�มี​ีทั้​้�งตาทั้​้�งหู​ู ทั้​้�งอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตาทั้​้�งอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหู​ู ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น อนึ่​่�ง อิ​ินทรี​ีย์​์ คื​ือ หู​ู เกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�ใด อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือ ตา ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�นแก่​่ผู้​้�นั้​้�นใช่​่หรื​ือไม่​่ ผู้​้�กำลั​ังเกิ​ิดเป็​็นสั​ัตว์​์ที่​่�มี​ีหู​ู แต่​่ไม่​่มี​ีตา อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหู​ูย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น แต่​่อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตาย่​่อม ไม่​่เกิ​ิดขึ้​้�น ผู้​้�กำลั​ังเกิ​ิดเป็​็นสั​ัตว์​์ที่​่�มี​ีทั้​้�งหู​ูทั้​้�งตา ทั้​้�งอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือหู​ูทั้​้�งอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือตา ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น ฯ ล ฯ ๑

ตรงนี้​้�เป็​็นการเล่​่นคำ เพราะโสตะ แปลว่​่า หู​ู ก็​็ได้​้ แปลว่​่า กระแส ก็​็ได้​้

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๓. อิ​ินทริ​ิยยมก (ธรรมเป็​็นคู่​่�คื​ืออิ​ินทรี​ีย์​์ ได้​้แก่​่ธรรมที่​่�เป็​็นใหญ่​่ในหน้​้าที่​่�ของตน)

1112

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(๓) ปริ​ิญญาวาร วาระว่​่าด้​้วยการกำหนดรู้​้� ผู้​้�ใดกำหนดรู้​้�อิ​ิ น ทรี​ี ย์​์ คื​ื อ ตา ผู้​้�นั้​้� น ย่​่ อ มกำหนดรู้​้�อิ​ิ น ทรี​ี ย์​์ คื​ื อ หู​ู ใช่​่ ห รื​ื อ ไม่​่ ใช่​่ อนึ่​่�ง ผู้​้�ใดกำหนดรู้​้�อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือ หู​ู ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมกำหนดรู้​้�อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือ ตา ใช่​่หรื​ือไม่​่ ใช่​่ ผู้​้�ใดกำหนดรู้​้�อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือ ตา ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมละได้​้ซึ่​่�งอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือ โทมนั​ัส (ความเสี​ียใจ) ใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ อนึ่​่�ง ผู้​้�ใดละได้​้ซึ่​่�งอิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือ โทมนั​ัส ผู้​้�นั้​้�นย่​่อมกำหนดรู้​้�อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือ ตา ใช่​่หรื​ือไม่​่ ไม่​่ใช่​่ ฯ ล ฯ จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๓๙

เล่​่ม ๔๐ ปั​ัฏฐาน ภาค ๑ คำอธิ​ิบายเรื่​่�องคั​ัมภี​ีร์​์ปั​ัฏฐาน (คำว่​่า ปั​ัฏฐาน เป็​็นชื่​่�อของคั​ัมภี​ีร์​์ที่​่� ๗ แห่​่งอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก โปรดย้​้อนไปดู​ูคำอธิ​ิบาย หน้​้า ๙๗๑ อี​ีกครั้​้�งหนึ่​่�ง) คั​ัมภี​ีร์​์ปั​ัฏฐานที่​่�พิ​ิมพ์​์ในฉบั​ับไทยมี​ี ๖ เล่​่ม ตั้​้�งแต่​่เล่​่ม ๔๐ ถึ​ึงเล่​่ม ๔๕ คื​ือ เล่​่ม ๔๐ ว่​่าด้​้วยอนุ​ุโลมติ​ิกปั​ัฏฐาน ได้​้แก่​่ปั​ัจจั​ัยอั​ันเกี่​่�ยวกั​ับธรรม ๓ อย่​่าง คื​ือ กุ​ุศลธรรม ๓ อย่​่าง เวทนา ๓ อย่​่าง วิ​ิบาก ๓ อย่​่าง อุ​ุปาทิ​ินนะ ๓ อย่​่าง สั​ังกิ​ิลิ​ิฏฐะ ๓ อย่​่าง (คื​ือพู​ูดถึ​ึงปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมใน คั​ัมภี​ีร์​์ธั​ัมมสั​ังคณี​ี (ดู​ูข้​้อความในหน้​้า ๙๗๓ ข้​้อ (๑) ถึ​ึง ข้​้อ (๕)) เล่​่ม ๔๑ เป็​็นตอนที่​่� ๒ ว่​่าด้​้วยอนุ​ุโลมติ​ิกปั​ัฏฐาน ต่​่อมาจากเล่​่ม ๔๐ คื​ือ อธิ​ิบายถึ​ึงปั​ัจจั​ัย แห่​่งหั​ัวข้​้อธรรม ๓ อย่​่างในคั​ัมภี​ีร์​์ธั​ัมมสั​ังคณี​ี ตั้​้�งแต่​่ข้​้อ ๖ ถึ​ึงข้​้อ ๒๒ (ดู​ูข้​้อความในหน้​้า ๙๗๓ - ๙๗๔ ข้​้อ (๖) ถึ​ึง ข้​้อ (๒๒)) เล่​่ม ๔๒ เป็​็นตอนที่​่� ๓ ว่​่าด้​้วยอนุ​ุโลมทุ​ุกปั​ัฏฐานตอนต้​้น อธิ​ิบายถึ​ึงปั​ัจจั​ัยแห่​่ง หั​ัวข้อ้ ธรรม ๒ อย่​่างในคั​ัมภี​ีร์ธั์ มั มสั​ังคณี​ี ตั้​้ง� แต่​่แม่​่บทที่​่� ๒ เหตุ​ุโคจฉกะ ถึ​ึงแม่​่บทที่​่� ๑๐ ปรามาส โคจฉกะ (ดู​ูข้​้อความในหน้​้า ๙๗๕) เล่​่ ม ๔๓ เป็​็ น ตอนที่​่� ๔ ว่​่ า ด้​้ ว ยอนุ​ุ โ ลมทุ​ุ ก ปั​ั ฏ ฐานตอนปลาย อธิ​ิ บ ายถึ​ึ ง ปั​ั จ จั​ั ย แห่​่งหั​ัวข้​้อธรรม ๒ อย่​่างในคั​ัมภี​ีร์​์ธั​ัมมสั​ังคณี​ี ตั้​้�งแต่​่แม่​่บทที่​่� ๑๑ มหั​ันตรทุ​ุกะ ถึ​ึงแม่​่บทที่​่� ๑๔ ปิ​ิฏฐิ​ิทุ​ุกะ (ดู​ูข้​้อความในหน้​้า ๙๗๖) เล่​่ม ๔๔ เป็​็นตอนที่​่� ๕ ว่​่าด้​้วยธรรมหมวด ๒ หมวด ๓ ผสมกั​ัน ธรรมหมวด ๓ หมวด ๒ ผสมกั​ัน ธรรมหมวด ๓ หมวด ๓ ผสมกั​ัน ธรรมหมวด ๒ หมวด ๒ ผสมกั​ัน แต่​่ก็​็คงใช้​้ข้​้อธรรมในคั​ัมภี​ีร์​์ธั​ัมมสั​ังคณี​ีเป็​็นบทตั้​้�งเช่​่นเดิ​ิม เล่​่ม ๔๕ เป็​็นตอนที่​่� ๖ ว่​่าด้​้วยหั​ัวข้​้อสำคั​ัญ ๓ ประการ คื​ือ ๑. ปั​ัจจนี​ียปั​ัฏฐาน ว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�เป็​็นปั​ัจจั​ัยโดยปฏิ​ิเสธข้​้อธรรมในคั​ัมภี​ีร์​์ธั​ัมมสั​ังคณี​ี คื​ือนำข้​้อธรรมในคั​ัมภี​ีร์​์ธั​ัมมสั​ังคณี​ีมาตั้​้�งแล้​้วปฏิ​ิเสธว่​่า อาศั​ัยธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่ข้​้อนั้​้�น ๆ ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่ข้​้อนั้​้�น ๆ ก็​็เกิ​ิดขึ้​้�น ๒. อนุ​ุโลมปั​ัจจนี​ียปั​ัฏฐาน ว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�เป็​็นปั​ัจจั​ัยโดยอาศั​ัยข้​้อธรรมในคั​ัมภี​ีร์​์ ธั​ัมมสั​ังคณี​ี แต่​่ธรรมที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�น เป็​็นธรรมมิ​ิใช่​่ข้​้อธรรมในคั​ัมภี​ีร์​์ธั​ัมมสั​ังคณี​ี เช่​่น อาศั​ัยกุ​ุศลธรรมเกิ​ิดธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่กุ​ุศล

1114

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๓. ปั​ัจจนี​ียานุ​ุโลมปั​ัฏฐาน ว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�เป็​็นปั​ัจจั​ัย โดยอาศั​ัยธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่ข้​้อธรรม ในคั​ัมภี​ีร์ธั์ มั มสั​ังคณี​ี แต่​่เกิ​ิดธรรมในคั​ัมภี​ีร์ธั์ มั มสั​ังคณี​ี เช่​่น อาศั​ัยธรรมอั​ันมิ​ิใช่​่กุศล ุ เกิ​ิดอกุ​ุศลธรรม อาศั​ัยธรรมอั​ันมิ​ิใช่​่กุ​ุศล เกิ​ิดอั​ัพยากตธรรม ข้​้อสั​ังเกตง่​่าย ๆ คื​ือ ปั​ัจจนี​ียปั​ัฏฐาน ปฏิ​ิเสธทั้​้�งฝ่​่ายที่​่�ถู​ูกอาศั​ัย ทั้​้�งฝ่​่ายที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�น อนุ​ุโลมปั​ัจจนี​ียปั​ัฏฐาน ปฏิ​ิเสธเฉพาะธรรมที่​่�เกิ​ิด ปั​ัจจนี​ียานุ​ุโลมปั​ัฏฐาน ปฏิ​ิเสธเฉพาะธรรมที่​่�ถู​ูกอาศั​ัย เมื่​่�อพิ​ิจารณาดู​ูโดยสั​ังเขปเช่​่นนี้​้�แล้​้ว ก็​็พอเข้​้าใจได้​้ว่​่า คั​ัมภี​ีร์​์ปั​ัฏฐาน แสดงถึ​ึงปั​ัจจั​ัย ๒๔ ชนิ​ิดตามเนื้​้�อหาว่​่าเป็​็นปั​ัจจั​ัยในลั​ักษณะไหน ครั้​้�นแล้​้วจึ​ึงนำข้​้อธรรมหมวด ๓ หมวด ๒ ในคั​ัมภี​ีร์​์ธั​ัมมสั​ังคณี​ีมาเป็​็นบทตั้​้�ง เอาปั​ัจจั​ัย ๒๔ มากล่​่าวถึ​ึงว่​่าเกี่​่�ยวข้​้องกั​ันอย่​่างไร หลายแง่​่ หลายมุ​ุม ถ้​้าจะเที​ียบด้​้วยการทอผ้​้า ข้​้อธรรมใน คั​ัมภี​ีร์​์ธั​ัมมสั​ังคณี​ี เท่​่ากั​ับเป็​็นเส้​้นด้​้ายยื​ืน ส่​่วนปั​ัจจั​ัย ๒๔ เหมื​ือนด้​้ายในกระสวยที่​่�พุ่​่�งไปมาระหว่​่างด้​้ายยื​ืน ให้​้สำเร็​็จเป็​็นลวดลายต่​่าง ๆ) บั​ัดนี้​้�จะเริ่​่�มต้​้นด้​้วยข้​้อธรรมในเล่​่ม ๔๐ ต่​่อไป

ขยายความ มาติ​ิกานิ​ิกเขปวาร (วาระแห่​่งการตั้​้�งแม่​่บท) ๑. เหตุ​ุปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัย หรื​ือเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุน ที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ) ๒. อารั​ัมมณปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นอารมณ์​์) ๓. อธิ​ิปติ​ิปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นใหญ่​่) ๔. อนั​ันตรปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของไม่​่มี​ีอะไรคั่​่�นในระหว่​่าง) ๕. สมนั​ันตรปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของกระชั้​้�นชิ​ิด) ๖. สหชาตปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของเกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน) ๗. อั​ัญญมั​ัญญปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของอิ​ิงอาศั​ัยกั​ันและกั​ัน) ๘. นิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นที่​่�อาศั​ัยโดยตรง) ๙. อุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นที่​่�อาศั​ัยโดยสื​ืบต่​่อกั​ันมา) ๑๐. ปุ​ุเรชาตปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของเกิ​ิดก่​่อน) ๑๑. ปั​ัจฉาชาตปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของเกิ​ิดที​ีหลั​ัง) ๑๒. อาเสวนปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยโดยการส้​้องเสพ) ๑๓. กั​ัมมปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นกรรม คื​ือการกระทำ)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๐ ปั​ัฏฐาน ภาค ๑

๑๔. วิ​ิปากปั​ัจจั​ัย ๑๕. อาหารปั​ัจจั​ัย ๑๖. อิ​ินทริ​ิยปั​ัจจั​ัย ๑๗. ฌานปั​ัจจั​ัย ๑๘. มั​ัคคปั​ัจจั​ัย ๑๙. สั​ัมปยุ​ุตตปั​ัจจั​ัย ๒๐. วิ​ิปปยุ​ุตตปั​ัจจั​ัย ๒๑. อั​ัตถิ​ิปั​ัจจั​ัย ๒๒. นั​ัตถิ​ิปั​ัจจั​ัย ๒๓. วิ​ิคตปั​ัจจั​ัย ๒๔. อวิ​ิคตปั​ัจจั​ัย

1115

(ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นผลของกรรม) (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นอาหาร) (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นอิ​ินทรี​ีย์​์) (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นฌาน คื​ือสมาธิ​ิที่​่�แน่​่วแน่​่) (ปั​ัจจั​ัยที่​่เ� ป็​็นมรรค คื​ือข้​้อปฏิ​ิบัติั ใิ ห้​้ถึงึ ความดั​ับกิ​ิเลสและดั​ับทุ​ุกข์​์) (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของประกอบกั​ัน คื​ือเกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน ดั​ับพร้​้อมกั​ัน) (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของไม่​่ประกอบกั​ัน) (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของมี​ีอยู่​่�) (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของไม่​่มี​ี) (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของไปปราศ คื​ือพ้​้นไป หมดไป) (ปั​ัจจั​ัยที่​่�เป็​็นของไม่​่ปราศ คื​ือไม่​่พ้​้นไป ไม่​่หมดไป)

๑. เหตุ​ุปั​ัจจั​ัย คื​ือเหตุ​ุที่​่�เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�ประกอบกั​ับเหตุ​ุ และแห่​่งรู​ูปที่​่�มี​ีธรรม อั​ันประกอบกั​ับเหตุ​ุนั้​้�นเป็​็นสมุ​ุฏฐาน โดยฐานะเป็​็นเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ (เหตุ​ุเที​ียบด้​้วยรากไม้​้ต้​้นไม้​้จะมี​ีผลเจริ​ิญงอกงามก็​็เพราะได้​้อาศั​ัยรากดู​ูดน้​้ำ และโอชะอื่​่�น ๆ มาหล่​่อเลี้​้�ยง) ๒. อารั​ัมมณปั​ัจจั​ัย อายตนะหรื​ืออารมณ์​์ คื​ือ รู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ (สิ่​่�งที่​่� ถู​ูกต้​้องได้​้ด้​้วยกาย) ธั​ัมมะ (สิ่​่�งที่​่�รู้​้�ด้​้วยใจ) เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งวิ​ิญญาณธาตุ​ุ คื​ือความรู้​้�แจ้​้งอารมณ์​์ ทาง ตา หู​ู เป็​็นต้​้น และแห่​่งธรรมที่​่�ประกอบกั​ับวิ​ิญญาณธาตุ​ุนั้​้�น ๆ โดยฐานะเป็​็นอารั​ัมณปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นอารมณ์​์ (อารมณ์​์คื​ือสิ่​่�งที่​่�จิ​ิตเจตสิ​ิกยึ​ึดถื​ือเหมื​ือนยึ​ึดเกาะท่​่อนไม้​้) ๓. อธิ​ิปติ​ิปั​ัจจั​ัย ธรรมที่​่�เป็​็นใหญ่​่ คื​ือ ฉั​ันทะ (ความพอใจ) วิ​ิริ​ิยะ (ความเพี​ียร) จิ​ิตตะ (ความเอาใจฝั​ักใฝ่​่) วิ​ิมั​ังสา (ความพิ​ิจารณาสอบสวน) เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�ประกอบ กั​ับฉั​ันทะ เป็​็นต้​้นแต่​่ละข้​้อ และแห่​่งรู​ูปที่​่�มี​ีธรรมที่​่�ประกอบกั​ับฉั​ันทะ เป็​็นต้​้น เป็​็นสมุ​ุฏฐาน โดยฐานะเป็​็นอธิ​ิปติ​ิปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นใหญ่​่ ๔. อนั​ันตรปั​ัจจั​ัย จั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณธาตุ​ุ และธรรมที่​่�ประกอบกั​ับจั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณธาตุ​ุนั้​้�น เป็​็นปั​ัจจั​ัย แห่​่งมโนธาตุ​ุและแห่​่งธรรมที่​่�ประกอบกั​ับมโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุนั้​้�น โดยฐานะเป็​็น

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

ปั ัจจยวิ​ิภั​ังควาร (วาระว่​่าด้​้วยการแจก คื​ืออธิ​ิบายปั​ัจจั​ัย ที​ีละข้​้อ)

1116

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

อนั​ันตรปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�ไม่​่มี​ีระหว่​่างคั่​่�น โดยนั​ัยนี้​้� โสตวิ​ิญญาณธาตุ​ุ จนถึ​ึง มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ และธรรมที่​่�ประกอบกั​ับโสตวิ​ิญญาณธาตุ​ุ เป็​็นต้​้น เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งมโนธาตุ​ุ และแห่​่งธรรมที่​่ปร � ะกอบกั​ับมโนธาตุ​ุนั้​้น� โดยฐานะเป็​็นปั​ัจจั​ัย คื​ือเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่ไ่� ม่​่มีรี ะหว่​่างคั่​่น� ธรรมที่เ่� ป็​็นกุ​ุศลก่อ่ น ๆ ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่เ่� ป็​็นกุ​ุศลหลั​ัง ๆ โดยฐานะเป็​็นปั​ัจจั​ัย คื​ือเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�ไม่​่มี​ีระหว่​่างคั่​่�น ธรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศลก่​่อน ๆ ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นอั​ัพยากฤตหลั​ัง ๆ โดยฐานะ เป็​็นอนั​ันตรปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�ไม่​่มี​ีระหว่​่างคั่​่�น ธรรมที่​่�เป็​็นอกุ​ุศลก่​่อน ๆ ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นอกุ​ุศลหลั​ัง ๆ โดยฐานะ เป็​็นอนั​ันตรปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�ไม่​่มี​ีระหว่​่างคั่​่�น ธรรมที่​่�เป็​็นอกุ​ุศลก่​่อน ๆ ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นอั​ัพยากฤตหลั​ัง ๆ โดยฐานะ เป็​็นอนั​ันตรปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�ไม่​่มี​ีระหว่​่างคั่​่�น ธรรมที่​่�เป็​็นอั​ัพยากฤตก่​่อน ๆ ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นอั​ัพยากฤตหลั​ัง ๆ โดยฐานะเป็​็นอนั​ันตรปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�ไม่​่มี​ีระหว่​่างคั่​่�น ธรรมที่​่�เป็​็นอั​ัพยากฤตก่​่อน ๆ ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศลหลั​ัง ๆ โดยฐานะ เป็​็นอนั​ันตรปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�ไม่​่มี​ีระหว่​่างคั่​่�น ธรรมที่​่�เป็​็นอั​ัพยากฤตก่​่อน ๆ ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นอกุ​ุศลหลั​ัง ๆ โดยฐานะ เป็​็นอนั​ันตรปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�ไม่​่มี​ีระหว่​่างคั่​่�น ๕. สมนั​ันตรปั​ัจจั​ัย มี​ีอธิ​ิบายอย่​่างเดี​ียวกั​ับข้​้อ ๔ คื​ืออนั​ันตรปั​ัจจั​ัย ต่​่างแต่​่สิ่​่�งที่​่�เป็​็น ปั​ัจจั​ัยในข้​้อนี้​้� เป็​็นปั​ัจจั​ัยโดยฐานะเป็​็นสมนั​ันตรปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนอย่​่างกระชั้​้�นชิ​ิด (มติ​ิของอาจารย์​์ในชั้​้�นหลั​ังมี​ีอยู่​่�ต่​่าง ๆ กั​ัน บางท่​่านว่​่า อนั​ันตรปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยโดยความเป็​็น ของไม่​่มี​ีอะไรคั่​่�นในระหว่​่าง) กั​ับ สมนั​ันตรปั​ัจจั​ัย (ปั​ัจจั​ัยโดยความเป็​็นของกระชั้​้�นชิ​ิด) ต่​่างกั​ัน โดยพยั​ัญชนะ แต่​่เนื้​้�อความเป็​็นอั​ันเดี​ียวกั​ัน บางอาจารย์​์กล่​่าวว่​่าต่​่างกั​ัน คื​ือ อนั​ันตรปั​ัจจั​ัย เป็​็นของไม่​่มี​ีอรรถะ คื​ือเนื้​้�อความอย่​่างอื่​่�นคั่​่�น ส่​่วน สมนั​ันตรปั​ัจจั​ัย เป็​็นของไม่​่มี​ีกาละคั่​่�น ดู​ู อภิ​ิธั​ัมมั​ัตถภาวิ​ินี​ี หน้​้า ๒๔๑) ๖. สหชาตปั​ัจจั​ัย ธรรม ๔ อย่​่างที่​่ไ� ม่​่มีรูี ป ู (คื​ือเป็​็น เวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร และ วิ​ิญญาณ) เป็​็นปั​ัจจั​ัยของกั​ันและกั​ัน โดยฐานะเป็​็นสหชาตปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน มหาภู​ูตรู​ูป ๔ (ดิ​ิน น้​้ำ ไฟ ลม) เป็​็นปั​ัจจั​ัยของกั​ันและกั​ัน โดยฐานะเป็​็นสหชาตปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็น เครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน ในขณะที่​่�ก้​้าวลง (สู่​่�ครรภ์​์มารดา คื​ือขณะปฏิ​ิสนธิ​ิ) นามและรู​ูป เป็​็นปั​ัจจั​ัยของกั​ันและกั​ัน โดยฐานะเป็​็นสหชาตปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน ธรรมที่​่� เ ป็​็ น จิ​ิ ต และ เจตสิ​ิ ก เป็​็ น ปั​ั จ จั​ั ย แห่​่ ง รู​ู ป ที่​่� มี​ี จิ​ิ ต เป็​็ น สมุ​ุ ฏ ฐาน โดยฐานะเป็​็ น

1117

สหชาตปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน มหาภู​ูตรู​ูป (รู​ูปใหญ่​่คื​ือ ดิ​ิน น้​้ำ ไฟ ลม) เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่ง อุ​ุปาทารู​ูป (รู​ูปอาศั​ัย คื​ือรู​ูปที่​่�ปรากฏเพราะอาศั​ัยมหาภู​ูตรู​ูป เช่​่น ความเป็​็นหญิ​ิง ความเป็​็นชาย) โดยฐานะเป็​็นสหชาตปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน ธรรมที่​่� มี​ี รู​ู ป เป็​็ น ปั​ั จ จั​ั ย ของธรรมที่​่� ไ ม่​่ มี​ี รู​ู ป ในกาลบางครั้​้� ง โดยฐานะเป็​็ น สหชาตปั​ั จ จั​ั ย คื​ื อ เป็​็ น เครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน แต่​่ในกาลบางครั้​้�งก็​็เป็​็นปั​ัจจั​ัย มิ​ิใช่​่โดยฐานะเป็​็นสหชาตปั​ัจจั​ัย คื​ือมิ​ิใช่​่เป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน ๗. อั​ัญญมั​ัญญปั​ัจจั​ัย ขั​ันธ์​์ ๔ ที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูป (ได้​้แก่​่ เวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร และ วิ​ิญญาณ) เป็​็นปั​ัจจั​ัย โดยฐานะเป็​็นอั​ัญญมั​ัญญปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�อิ​ิงอาศั​ัยกั​ันและกั​ัน มหาภู​ูตรู​ูป ๔ (ดิ​ิน น้​้ำ ไฟ ลม) เป็​็นปั​ัจจั​ัย โดยฐานะเป็​็นอั​ัญญมั​ัญญปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�อง สนั​ับสนุ​ุนที่​่�อิ​ิงอาศั​ัยกั​ันและกั​ัน ในขณะก้​้าวลง (ขณะปฏิ​ิสนธิ​ิ) นามและรู​ูปเป็​็นปั​ัจจั​ัย โดยฐานะ เป็​็นอั​ัญญมั​ัญญปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�อิ​ิงอาศั​ัยกั​ันและกั​ัน ๘. นิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย ขั​ันธ์​์ ๔ ที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูป (ได้​้แก่​่ เวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร และ วิ​ิญญาณ) เป็​็นปั​ัจจั​ัยของกั​ันและกั​ัน โดยฐานะเป็​็นนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนเป็​็นที่​่�อาศั​ัย มหาภู​ูตรู​ูป ๔ (ดิ​ิน น้​้ำ ไฟ ลม) เป็​็นปั​ัจจั​ัยของกั​ันและกั​ัน โดยฐานะเป็​็นนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็น เครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นที่​่�อาศั​ัย ในขณะที่​่�ก้​้าวลง (ขณะปฏิ​ิสนธิ​ิ) นามและรู​ูปเป็​็นปั​ัจจั​ัยของกั​ัน และกั​ัน โดยฐานะเป็​็นนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นที่​่�อาศั​ัย ธรรมคื​ือจิ​ิตและ เจตสิ​ิกเป็​็นปั​ัจจั​ัยของรู​ูปที่​่�มี​ีจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐาน โดยฐานะเป็​็นนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุน ที่​่�เป็​็นที่​่�อาศั​ัย อายตนะ คื​ือ ตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่ง ธาตุ​ุ คื​ือ ความรู้​้�แจ้​้ง (วิ​ิญญาณธาตุ​ุ) ทางตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย และธรรมที่​่�ประกอบวิ​ิญญาณธาตุ​ุชนิ​ิดนั้​้�น ๆ มโนธาตุ​ุ (ธาตุ​ุคื​ือใจ) มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ (ธาตุ​ุคื​ือความรู้​้�แจ้​้งทางใจ) อาศั​ัยรู​ูปใดเป็​็นไป รู​ูปนั้​้�นเป็​็น ปั​ัจจั​ัยแห่​่งมโนธาตุ​ุ และมโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุและแห่​่งธรรมที่​่ปร � ะกอบกั​ับมโนธาตุ​ุและมโนวิ​ิญญาณ ธาตุ​ุนั้​้�น โดยฐานะเป็​็นนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นที่​่�อาศั​ัย ๙. อุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย ธรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศลก่​่อน ๆ ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศล หลั​ัง ๆ โดยฐานะเป็​็นอุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นที่​่�อาศั​ัยโดยสื​ืบต่​่อกั​ันมา ต่​่อจากนี้​้�มี​ีข้​้อความคล้​้ายกั​ับข้​้อ ๔ ต่​่างแต่​่เป็​็นปั​ัจจั​ัย โดยฐานะเป็​็นอุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย แม้​้บุ​ุคคล ก็​็เป็​็นปั​ัจจั​ัย โดยฐานะเป็​็นอุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นที่​่�อาศั​ัยสื​ืบต่​่อกั​ันมา แม้​้เสนาสนะก็​็เป็​็นปั​ัจจั​ัย โดยฐานะเป็​็นอุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นที่​่�อาศั​ัย สื​ืบต่​่อกั​ันมา (คำว่​่า นิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย กั​ับ อุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย มี​ีคำใกล้​้กั​ัน นิ​ิสสยะ แปลว่​่า เป็​็นที่​่�อาศั​ัย อุ​ุปนิ​ิสสยะ แปลว่​่า ใกล้​้จะเป็​็นที่​่�อาศั​ัย แต่​่แปลหั​ักตามเนื้​้�อหาว่​่า เป็​็นที่​่�อาศั​ัยสื​ืบต่​่อกั​ันมา คื​ือ อาศั​ัยพอเป็​็นเค้​้า เป็​็นเชื้​้�อ มี​ีความหนั​ักแน่​่นน้​้อยกว่​่า นิ​ิสสยะ)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๐ ปั​ัฏฐาน ภาค ๑

1118

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๑๐. ปุเุ รชาตปั​ัจจั​ัย อายตนะคื​ือ ตา หู​ู จมูกู ลิ้​้�น กาย เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งวิ​ิญญาณธาตุ​ุทางตา หู​ู จมูกู ลิ้​้�น กาย ตามประภทของตน และแห่​่งธรรมที่​่ปร � ะกอบด้​้วยวิ​ิญญาณธาตุ​ุนั้​้น� ๆ โดยฐานะ เป็​็ น ปุ​ุ เ รชาตปั​ั จ จั​ั ย คื​ื อ เป็​็ น เครื่​่� อ งสนั​ั บ สนุ​ุ น ที่​่� เ กิ​ิ ด ก่​่ อ น อายตนะคื​ื อ รู​ู ป เสี​ี ย ง กลิ่​่� น รส โผฏฐั​ั พพ ะ เป็​็ น ปั​ั จ จั​ั ย แห่​่ ง วิ​ิ ญ ญาณธาตุ​ุ นั้​้� น โดยฐานะเป็​็ น ปุ​ุ เ รชาตปั​ั จ จั​ั ย คื​ื อ เป็​็ น เครื่​่� อ ง สนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดก่​่อน อายตนะคื​ือ รู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งมโนธาตุ​ุ และธรรมะที่​่�ประกอบด้​้วยมโนธาตุ​ุ โดยฐานะเป็​็นปุ​ุเรชาตปั​ัจจั​ัย คื​ือเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนเกิ​ิดก่​่อน มโนธาตุ​ุและมโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุอาศั​ัยรู​ูปใดเป็​็นไป รู​ูปนั้​้�นเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งมโนธาตุ​ุและแห่​่งธรรมที่​่� ประกอบด้​้วยมโนธาตุ​ุ โดยฐานะเป็​็นปุ​ุเรชาตปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดก่​่อน รู​ูปนั้​้�น เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งมโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุในกาลบางครั้​้�ง โดยฐานะเป็​็นปุ​ุเรชาตปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�อง สนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดก่​่อน ในกาลบางครั้​้�งก็​็เป็​็นปั​ัจจั​ัย โดยมิ​ิใช่​่ฐานะเป็​็นปุ​ุเรชาตปั​ัจจั​ัย คื​ือมิ​ิใช่​่ เป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดก่​่อน ๑๑. ปั​ัจฉาชาตปั​ัจจั​ัย ธรรมที่​่�เป็​็นจิ​ิตและเจตสิ​ิก ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งกายนี้​้�ซึ่​่�งเกิ​ิดก่​่อน โดยฐานะเป็​็นปั​ัจฉาชาตปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เกิ​ิดภายหลั​ัง ๑๒. อาเสวนปั​ัจจั​ัย ธรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศลก่​่อน ๆ ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศล หลั​ัง ๆ โดยฐานะเป็​็นอาเสวนปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนโดยการส้​้องเสพ ธรรมที่​่�เป็​็น อกุ​ุศลก่​่อน ๆ ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นอกุ​ุศลหลั​ัง ๆ โดยฐานะเป็​็นอาเสวนปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนโดยการส้​้องเสพ ธรรมที่เ่� ป็​็นอั​ัพยากฤตฝ่​่ายกิ​ิริยิ าก่​่อน ๆ ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัย แห่​่งธรรมที่เ่� ป็​็นอั​ัพยากฤตฝ่​่ายกิ​ิริยิ าหลั​ัง ๆ โดยฐานะเป็​็นอาเสวนปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุน โดยการส้​้องเสพ (ธรรมประเภทเดี​ียวกั​ันเมื่​่�อส้​้องเสพหรื​ือประพฤติ​ิบ่​่อย ๆ ก็​็เป็​็นปั​ัจจั​ัยให้​้เกิ​ิด ธรรมประเภทเดี​ียวกั​ันนั้​้�นต่​่อไปอี​ีก) ๑๓. กั​ั ม มปั​ั จ จั​ั ย กรรมที่​่� เ ป็​็ น กุ​ุ ศล และอกุ​ุ ศลย่​่ อ มเป็​็ น ปั​ั จ จั​ั ย แห่​่ ง ขั​ั น ธ์​์ ที่​่� เ ป็​็ น วิ​ิ บ าก และแห่​่งกฏั​ัตตารู​ูป (รู​ูปที่เ่� กิ​ิดเพราะทำกรรมไว้​้ เรี​ียกว่​่า กั​ัมมชรู​ูป ก็ไ็ ด้​้) โดยฐานะเป็​็นกั​ัมมปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นกรรมคื​ือการกระทำ กรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศลและอกุ​ุศลนั้​้�น ย่​่อมเป็​็น ปั​ั จ จั​ั ย แห่​่ ง ธรรมที่​่� ปร ะกอบด้​้ ว ยเจตนา และแห่​่ ง รู​ู ป ที่​่� มี​ี ธรร มอั​ั น ประกอบด้​้ ว ยเจตนานั้​้� น เป็​็นสมุ​ุฏฐาน โดยฐานะเป็​็นกั​ัมมปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นกรรมคื​ือการกระทำ ๑๔. วิ​ิปากปั​ัจจั​ัย ขั​ันธ์​์ ๔ ที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูปซึ่​่�งเป็​็นผลของกรรมย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยของกั​ันและกั​ัน โดยฐานะเป็​็นวิ​ิปากปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นผลของกรรม ๑๕. อาหารปั​ัจจั​ัย อาหารเป็​็นคำ ๆ (อาหารที่​่�กลื​ืนกิ​ิน) เป็​็นปั​ัจจั​ัยของกายนี้​้� โดย ฐานะเป็​็นอาหารปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นอาหาร อาหารที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูป เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่ง

1119

ธรรมที่​่�ประกอบกั​ัน (สั​ัมปยุ​ุตตธรรม๑) และแห่​่งรู​ูปที่​่�มี​ีสั​ัมปยุ​ุตตธรรมนั้​้�นเป็​็นสมุ​ุฏฐาน โดย ฐานะเป็​็นอาหารปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นอาหาร ๑๖. อิ​ินทริ​ิยปั​ัจจั​ัย อิ​ินทรี​ีย์​์คื​ือ ตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่ง วิ​ิญญาณธาตุ​ุ ทางตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย และธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยวิ​ิญญาณธาตุ​ุชนิ​ิดนั้​้�น ๆ โดยฐานะเป็​็น อิ​ินทริ​ิยปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่เ� ป็​็นอิ​ินทรี​ีย์​์ (คื​ือธรรมที่เ่� ป็​็นใหญ่​่ในหน้​้าที่ข่� องตน) อิ​ินทรี​ีย์​์ คื​ือรู​ูปชี​ีวิ​ิต เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่ง กฏั​ัตตารู​ูป รู​ูปซึ่​่�งเกิ​ิดแต่​่กรรม) โดยฐานะเป็​็นอิ​ินทริ​ิยปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็น เครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นอิ​ินทรี​ีย์​์ อิ​ินทรี​ีย์​์ที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูป เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งสั​ัมปยุ​ุตตธรรม และรู​ูปที่​่�มี​ี สั​ัมปยุ​ุตตธรรมนั้​้�นเป็​็นสมุ​ุฏฐาน โดยฐานะเป็​็นอิ​ินทริ​ิยปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่เ่� ป็​็นอิ​ินทรี​ีย์​์ ๑๗. ฌานปั​ัจจั​ัย องค์​์แห่​่งฌานย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่สั่� มั ปยุ​ุต (ประกอบ) ด้​้วยฌาน และรู​ู ป ที่​่� มี​ี ธรร มที่​่� สั​ั ม ปยุ​ุ ต ด้​้ ว ยฌานนั้​้� น เป็​็ น สมุ​ุ ฏ ฐาน โดยฐานะเป็​็ น ฌานปั​ั จ จั​ั ย คื​ื อ เป็​็ น เครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นฌาน ๑๘. มั​ัคคปั​ัจจั​ัย องค์​์แห่​่งมรรคย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยมรรค และ แห่​่งรู​ูปที่​่�มี​ีธรรมอั​ันสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยมรรคนั้​้�นเป็​็นสมุ​ุฏฐาน โดยฐานะเป็​็นมั​ัคคปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็น เครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นมรรค ๑๙. สั​ัมปยุ​ุตตปั​ัจจั​ัย ขั​ันธ์​์ ๔ ที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูป (ได้​้แก่​่ เวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร และ วิ​ิญญาณ) เป็​็นปั​ัจจั​ัยของกั​ันและกั​ัน โดยฐานะเป็​็นสั​ัมปยุ​ุตตปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นของ ประกอบกั​ัน (คื​ือเกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน ดั​ับพร้​้อมกั​ัน) ๒๐. วิ​ิปปยุ​ุตตปั​ัจจั​ัย ธรรมที่​่�เป็​็นรู​ูปย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูป ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ี รู​ูปย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�มี​ีรู​ูป โดยฐานะเป็​็นวิ​ิปปยุ​ุตตปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุน ที่​่�ไม่​่ประกอบกั​ัน (ไม่​่เกิ​ิดพร้​้อมกั​ันไม่​่ดั​ับพร้​้อมกั​ัน) ๒๑. อั​ัตถิ​ิปั​ัจจั​ัย ขั​ันธ์​์ ๔ ที่​่�ไม่​่มี​ีรู​ูป เป็​็นปั​ัจจั​ัยของกั​ันและกั​ัน มหาภู​ูตรู​ูป ๔ (ดิ​ิน น้​้ำ ไฟ ลม) เป็​็นปั​ัจจั​ัยของกั​ันและกั​ัน ธรรมที่​่�เป็​็น จิ​ิต และ เจตสิ​ิก เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งรู​ูปที่​่�มี​ีจิ​ิต เป็​็นสมุ​ุฏฐาน อายตนะคื​ือตา หู​ู จมู​ูก ลิ้​้�น กาย เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่ง จั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณธาตุ​ุ เป็​็นต้​้น และ แห่​่งธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วย จั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณธาตุ​ุ เป็​็นต้​้นนั้​้�น ๆ อายตนะคื​ือรู​ูป เสี​ียง กลิ่​่�น รส โผฏฐั​ัพพะ เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งจั​ักขุ​ุวิ​ิญญาณธาตุ​ุ เป็​็นต้​้น และแห่​่งธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วย จั​ักขุ​ุ วิ​ิญญาณธาตุ​ุ นั้​้�น ๆ โดยความเป็​็นอั​ัตถิ​ิปั​ัจจั​ัย คื​ือความเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�มี​ีอยู่​่� มโนธาตุ​ุ และ มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ อาศั​ัยรู​ูปใดเป็​็นไป รู​ูปนั้​้�นย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่ง มโนธาตุ​ุ แห่​่ง มโน ๑

สั​ัมปยุ​ุตตธรรม คื​ือธรรมที่​่�เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน ดั​ับพร้​้อมกั​ัน มี​ีอารมณ์​์ และมี​ีวั​ัตถุ​ุอั​ันเดี​ียวกั​ัน

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๐ ปั​ัฏฐาน ภาค ๑

1120

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

วิ​ิญญาณธาตุ​ุ และแห่​่งธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วย มโนธาตุ​ุ และ มโนวิ​ิญญาณธาตุ​ุ นั้​้�น โดยฐานะ เป็​็นอั​ัตถิ​ิปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�มี​ีอยู่​่� ๒๒. นั​ัตถิ​ิปั​ัจจั​ัย ธรรมที่​่�เป็​็นจิ​ิตและเจตสิ​ิกที่​่�ดั​ับไปในขณะกระชั้​้�นชิ​ิด ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัย แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นจิ​ิตและเจตสิ​ิกที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�นเฉพาะหน้​้า โดยฐานะเป็​็นนั​ัตถิ​ิปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�อง สนั​ับสนุ​ุนที่​่�ไม่​่มี​ี ๒๓. วิ​ิคตปั​ัจจั​ัย ธรรมที่​่�เป็​็น จิ​ิต และ เจตสิ​ิก ที่​่�ไปปราศ คื​ือพ้​้นไป หมดไปในขณะ กระชั้​้�นชิ​ิด ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นจิ​ิตและเจตสิ​ิกที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�นเฉพาะหน้​้า โดยฐานะเป็​็น วิ​ิคตปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นไปปราศ คื​ือพ้​้นไป หมดไป ๒๔. อวิ​ิคตปั​ัจจั​ัย มี​ีคำอธิ​ิบายเหมื​ือน อั​ัตถิ​ิปั​ัจจั​ัย (หมายเหตุ​ุ : ปั​ัจจั​ัยข้​้อที่​่� ๒ ๓ ๔ ๕ มี​ีข้​้อความตอนท้​้ายพ้​้องกั​ันมิ​ิได้​้กล่​่าวไว้​้ ขอถื​ือ โอกาสนำมากล่​่ า วรวมไว้​้ ใ นหมายเหตุ​ุ นี้​้� คื​ื อ กล่​่ า วถึ​ึ ง ธรรมที่​่� เ ป็​็ น จิ​ิ ต และเจตสิ​ิ ก ที่​่� เ กิ​ิ ด ขึ้​้� น เพราะปรารภธรรมใด ๆ หรื​ือเกี่​่�ยวเนื่​่�องกั​ับธรรมใด ๆ ธรรมที่​่�เป็​็นจิ​ิตและเจตสิ​ิกนั้​้�น ๆ ย่​่อม เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมนั้​้�น ๆ โดยฐานะเป็​็นอารั​ัมมณปั​ัจจั​ัยบ้​้าง อธิ​ิปติ​ิปั​ัจจั​ัยบ้​้าง อนั​ันตรปั​ัจจั​ัยบ้​้าง สมนั​ันตรปั​ัจจั​ัยบ้​้าง) อนุ​ุโลมติ​ิกปั​ัฏฐาน

(ปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมะหมวด๑ ๓ กล่​่าวไปตามลำดั​ับ) กุ ุสลติ​ิกะ หมวด ๓ แห่​่งกุ​ุศล ๑. ปฏิ​ิจจวาร วาระว่​่าด้​้วยการอาศั​ัย

ก. อุ​ุทเทส บทตั้​้�ง เพราะอาศั​ัยกุ​ุศลธรรม กุ​ุศลธรรมพึ​ึงเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุก็​็มี​ี เพราะอาศั​ัยกุ​ุศลธรรม อกุ​ุศลธรรมพึ​ึงเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเครื่​่�องสนั​ับสุ​ุนนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุก็​็มี​ี เพราะอาศั​ัยกุ​ุศลธรรม อั​ัพยากตธรรมพึ​ึงเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุก็​็มี​ี เพราะอาศั​ัยกุ​ุศลธรรม ทั้​้�งกุ​ุศลธรรมและอั​ัพยากตธรรมพึ​ึงเกิ​ิดขึ้​้น� เพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุน ที่​่เ� ป็​็นเหตุ​ุก็มี็ ี ฯ ล ฯ ข. นิ​ิทเทส บทอธิ​ิบาย เพราะอาศั​ัยกุ​ุศลธรรม กุ​ุศลธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ ๑

คำว่​่า หมวด ๓ หมายถึ​ึงธรรมะ ๒๒ หมวด หมวดละ ๓ รวม ๖๖ โปรดดู​ูในหน้​้า ๙๗๓ - ๙๗๔ และต่​่อไปนี้​้�จะ กล่​่าวเฉพาะหมวด ๓ แรก ที่​่�เรี​ียกว่​่า กุ​ุสสลติ​ิกะ ก่​่อน

1121

คื​ือ เพราะอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๑ ที่​่�เป็​็นกุ​ุศล ขั​ันธ์​์ ๓ ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น (คื​ือในขั​ันธ์​์หรื​ือส่​่วนที่​่�เป็​็นนาม อั​ันได้​้แก่​่ เวทนา สั​ัญญา สั​ังขาร และ วิ​ิญญาณ ถ้​้าอาศั​ัยขั​ันธ์​์ใดขั​ันธ์​์หนึ่​่�งใน ๔ ขั​ันธ์​์นี้​้� อี​ีก ๓ ข้​้อ ที่​่�เหลื​ือก็​็เกิ​ิดขึ้​้�น) เพราะอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๓ ขั​ันธ์​์ ๑ ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้น� (โดยทำนองเดี​ียวกั​ัน ถ้​้าอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๓ ข้​้อใด ๆ ก็​็ตาม ขั​ันธ์​์อี​ีกข้​้อหนึ่​่�งใน ๔ ข้​้อที่​่�ไม่​่พ้​้องกั​ับขั​ันธ์​์ ๓ ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น) เพราะอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๒ ขั​ันธ์​์ ๒ ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้น� (อาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๒ ข้​้อ ใน ๔ ข้​้อ อี​ีก ๒ ข้​้อที่​่ไ� ม่​่พ้อ้ ง กั​ันย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น) เพราะอาศั​ัยกุ​ุศลธรรม อั​ัพยากตธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ คื​ือเพราะอาศั​ัยขั​ันธ์​์ทั้​้�งหลายที่​่�เป็​็นกุ​ุศล รู​ูปที่​่�มี​ีจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐานย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น. เพราะอาศั​ัยกุ​ุศลธรรม ทั้​้�งกุ​ุศลธรรมและอั​ัพยากตธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเครื่​่�อง สนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ คื​ือเพราะอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๑ ที่​่�เป็​็นกุ​ุศล ขั​ันธ์​์ ๓ และรู​ูปที่​่�มี​ีจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐาน ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๓ คื​ือ ขั​ันธ์​์ ๑ และรู​ูปที่​่�มี​ีจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐานย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๒ ขั​ันธ์​์ ๒ และรู​ูปที่​่�มี​ีจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐานย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น (หมายเหตุ​ุ : ทั้​้�งบทตั้​้�งและบทอธิ​ิบายได้​้นำมาแสดงพอเป็​็นตั​ัวอย่​่าง ในอุ​ุทเทสหรื​ือ บทตั้​้�งนั้​้�น ถอดไว้​้อย่​่างข้​้างบนนี้​้�ก็​็ได้​้ อย่​่างเป็​็นคำถามก็​็ได้​้ เช่​่น ถามว่​่า เพราะอาศั​ัย....ก็​็มี​ี ใช่​่หรื​ือไม่​่ ครั้​้�นถึ​ึงนิ​ิทเทสหรื​ือบทอธิ​ิบาย ก็​็เท่​่ากั​ับเป็​็นคำตอบไปในตั​ัว แต่​่จะสั​ังเกตว่​่า ได้​้มี​ี การไม่​่ตอบอยู่​่�ข้​้อหนึ่​่�ง คื​ือข้​้อที่​่�ว่​่า อาศั​ัยกุ​ุศลธรรม เกิ​ิดอกุ​ุศลธรรมก็​็มี​ีนั้​้�น คื​ือเกิ​ิดอย่​่างไร เมื่​่�อ ไม่​่มี​ีคำตอบมี​ี จึ​ึงทำให้​้บางท่​่านสั​ันนิ​ิษฐานว่​่า สภาพเช่​่นนั้​้�นไม่​่มี​ี แต่​่ก็​็น่​่าจะไม่​่มี​ี โดยฐานะเป็​็น เหตุ​ุปั​ัจจั​ัย คงมี​ีอยู่​่�ในฐานะเป็​็นปั​ัจจั​ัยอย่​่างอื่​่�น เช่​่น อุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย เพราะในอุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัยนั้​้�น มี​ีคำอธิ​ิบายไว้​้บางตอนว่​่า ”กุ​ุศลธรรมก่​่อน ๆ เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งอกุ​ุศลธรรมหลั​ัง ๆ บางชนิ​ิด โดยฐานะเป็​็นอุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย„ ซึ่​่�งอรรถกถายกตั​ัวอย่​่างว่​่า อาศั​ัยความดี​ี เช่​่น ทาน ศี​ีล สุ​ุตะ ปั​ัญญา แล้​้วเกิ​ิด มานะ ความถื​ือตั​ัว และ ทิ​ิฏฐิ​ิ ความเห็​็นผิ​ิด หรื​ือเกิ​ิด ราคะ โทสะ โมหะ เป็​็นต้​้นได้​้ บางตอนมี​ีคำอธิ​ิบายอุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัยไว้​้ว่​่า ”อกุ​ุศลธรรมก่​่อน ๆ เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งกุ​ุศล ธรรมหลั​ัง ๆ บางชนิ​ิด โดยฐานะเป็​็นอุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย„ ซึ่​่�งอรรถกถายกตั​ัวอย่​่างว่​่า อาศั​ัยราคะ ก็​็มี​ีการ ให้​้ทาน รั​ักษาศี​ีล รั​ักษาอุ​ุโบสถ ทำฌาน ทำวิ​ิปั​ัสสนา ทำมรรค ทำอภิ​ิญญา ทำสมาบั​ัติ​ิ ให้​้เกิ​ิดขึ้​้�น ตกลงว่​่า ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิ​ิฏฐิ​ิ และ ปั​ัตถนา (ความปรารถนา) เป็​็นปั​ัจจั​ัย โดยฐานะอุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัยแห่​่งศรั​ัทธา ศี​ีล สุ​ุตะ จาคะ ปั​ัญญาก็​็มี​ี หรื​ือบางคนฆ่​่าสั​ัตว์​์แล้​้ว พยายามให้​้ทานแก้​้ตั​ัวก็​็มี​ี แต่​่คำอธิ​ิบายและตั​ัวอย่​่างดั​ังกล่​่าวมานี้​้� พบเฉพาะในอุ​ุปนิ​ิสสยปั​ัจจั​ัย เท่​่านั้​้�น)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๐ ปั​ัฏฐาน ภาค ๑

1122

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

๒. สหชาตวาร วาระว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�เกิ​ิดร่​่วมกั​ัน เพราะอาศั​ัยกุ​ุศลธรรม กุ​ุศลธรรมที่​่�เกิ​ิดร่​่วมกั​ันย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุน ที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ (คำอธิ​ิบายเรื่​่�องอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๑ เกิ​ิดขึ้​้�น ๓ เป็​็นต้​้น เหมื​ือนปฏิ​ิจจวารข้​้างต้​้น) ๓. ปั​ัจจยวาร วาระว่​่าด้​้วยปั​ัจจั​ัย คื​ือเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุน เพราะกุ​ุศลธรรมเป็​็นปั​ัจจั​ัย กุ​ุศลธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ (คำอธิ​ิบายเรื่​่�องอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๑ เกิ​ิดขั​ันธ์​์ ๓ เป็​็นต้​้น เหมื​ือนปฏิ​ิจจวารข้​้างต้​้น) ๔. นิ​ิสสยวาร วาระว่​่าด้​้วยธรรมเป็​็นที่​่�อาศั​ัย เพราะอาศั​ัยกุ​ุศลธรรม กุ​ุศลธรรมย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ (คำอธิ​ิบายเหมื​ือนข้​้างต้​้น) ๕. สั​ังสั​ัฏฐวาร วาระว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�ระคนกั​ัน เพราะอาศั​ัยกุ​ุศลธรรม กุ​ุศลธรรมที่​่�ระคนกั​ันย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุน ที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ (คำอธิ​ิบายเหมื​ือนข้​้างต้​้น) ๖. สั​ัมปยุ​ุตตวาร วาระว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�ประกอบกั​ัน เพราะอาศั​ัยกุ​ุศลธรรม กุ​ุศลธรรมที่​่�ประกอบกั​ัน (เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน ดั​ับพร้​้อมกั​ัน มี​ี อารมณ์​์และวั​ัตถุ​ุอั​ันเดี​ียวกั​ัน) ย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ (คำอธิ​ิบายเหมื​ือน ข้​้างต้​้น) ๗. ปั​ัญหาวาร วาระว่​่าด้​้วยคำถาม หั​ัวข้​้อวาระนี้​้�น่​่าจะใช้​้คำว่​่า วาระว่​่าด้​้วยการตอบปั​ัญหา กล่​่าวคื​ือไม่​่มี​ีคำถามปรากฏ มี​ีแต่​่คำตอบ อรรถกถาอธิ​ิบายว่​่าคำตอบบ่​่งถึ​ึงคำถามอยู่​่�แล้​้ว) กุ​ุศลธรรมเป็​็น ปั​ั จจั​ัย แห่​่ง กุ​ุ ศลธรร ม โดยฐานะเหตุ​ุปั​ัจ จั​ั ย คื​ื อ เครื่​่� อ งสนั​ั บสนุ​ุ นที่​่� เป็​็นเหตุ​ุ คื​ือเหตุ​ุที่​่�เป็​็นกุ​ุศล เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งขั​ันธ์​์ที่​่�ประกอบกั​ัน (สั​ัมปยุ​ุตตขั​ันธ์​์ ขั​ันธ์​์ที่​่�เกิ​ิด พร้​้อมกั​ัน ดั​ับพร้​้อมกั​ัน) โดยฐานะเป็​็นเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย กุ​ุศลธรรมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งอั​ัพยากตธรรม โดยฐานะเป็​็นเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย คื​ือเหตุ​ุที่​่�เป็​็นกุ​ุศล เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งรู​ูปที่​่�มี​ีจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐาน โดยฐานะเป็​็นเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย

1123

กุ​ุศลธรรมเป็​็นปั​ัจจั​ัยทั้​้�งของกุ​ุศลธรรมและอั​ัพยากตธรรม โดยฐานะเป็​็นเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย คื​ือเหตุ​ุที่​่�เป็​็นกุ​ุศล เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งสั​ัมปยุ​ุตตขั​ันธ์​์ และแห่​่งรู​ูปอั​ันมี​ีจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐานในฐานะ เป็​็นเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย ฯ ล ฯ เวทนาติ​ิกะ หมวด ๓ แห่​่งเวทนา๑ ๑. ปฏิ​ิจจวาร วาระว่​่าด้​้วยการอาศั​ัย อาศั​ั ย ธรรมที่​่� สั​ั ม ปยุ​ุ ต ด้​้ ว ยสุ​ุ ข เวทนา เกิ​ิ ด ธรรมที่​่� สั​ั ม ปยุ​ุ ต ด้​้ ว ยสุ​ุ ข เวทนา เพราะ เหตุ​ุปั​ัจจั​ัย คื​ือเพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ อาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๑ ที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสุ​ุขเวทนา เกิ​ิดขั​ันธ์​์ ๒ อาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๒ เกิ​ิดขั​ันธ์​์ ๑ ในขณะแห่​่งปฏิ​ิสนธิ​ิอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๑ ที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสุ​ุขเวทนา เกิ​ิดขั​ันธ์​์ ๒ อาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๒ เกิ​ิดขั​ันธ์​์ ๑ (ข้​้อนี้​้�อรรถกถามิ​ิได้​้อธิ​ิบายไว้​้ ผู้​้�เขี​ียนขออธิ​ิบายตามความเห็​็นส่​่วนตั​ัว คื​ือในเรื่​่�องนี้​้� เมื่​่�อกั​ันเวทนาออกมา ในฐานะที่​่�ถู​ูกสั​ัมปยุ​ุต จึ​ึงเหลื​ือขั​ันธ์​์๒ อยู่​่�เพี​ียง ๓ คื​ือ สั​ัญญา สั​ังขาร และ วิ​ิญญาณ คำว่​่าอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๑ ที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเวทนา เช่​่น อาศั​ัยวิ​ิญญาณขั​ันธ์​์ เกิ​ิดขั​ันธ์​์ ๒ คื​ือเกิ​ิดสั​ัญญาขั​ันธ์​์และสั​ังขารขั​ันธ์​์ คำว่​่า อาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๒ เกิ​ิดขั​ันธ์​์ ๑ เช่​่น อาศั​ัยสั​ัญญาขั​ันธ์​์และ สั​ังขารขั​ันธ์​์ เกิ​ิดวิ​ิญญาณขั​ันธ์​์) ๒. สั​ัมปยุ​ุตตวาร วาระว่​่าด้​้วยธรรมที่​่�ประกอบกั​ัน (ความจริ​ิงแบ่​่งวาระได้​้เช่​่นเดี​ียวกั​ับ กุ​ุสลติ​ิกะ คื​ือ ๗ วาระ แต่​่ลี​ีลาในการอธิ​ิบาย คล้​้าย ๆ กั​ัน ท่​่านจึ​ึงรวบรั​ัดด้​้วยเครื่​่�องหมายเปยยาล หรื​ือ ฯ เป ฯ อั​ันเท่​่ากั​ับ ฯ ล ฯ แล้​้วกล่​่าวถึ​ึง สั​ัมปยุ​ุตตวารอย่​่างย่​่อ ๆ) อาศั​ัยธรรมที่สั่� มั ปยุ​ุต (เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน ดั​ับพร้​้อมกั​ัน) ด้​้วยสุ​ุขเวทนา เกิ​ิดสั​ัมปยุ​ุตตธรรม คื​ือสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสุ​ุขเวทนา เพราะเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย คื​ือเพราะอาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๑ ที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสุ​ุขเวทนา เกิ​ิดขั​ันธ์​์ ๒ ที่​่�สั​ัมปยุ​ุต อาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๒ เกิ​ิดขั​ันธ์​์ ๑ ที่​่�สั​ัมปยุ​ุต ๓. ปั​ัญหาวาร วาระว่​่าด้​้วยคำถาม ธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสุ​ุขเวทนา ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสุ​ุขเวทนา โดยฐานะเป็​็นเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย คื​ือเป็​็นเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ คื​ือเหตุ​ุที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสุ​ุขเวทนา ๑ หมายถึ​ึงธรรมะหมวด ๓ ลำดั​ับที่​่� ๒ โปรดดู​ูในเล่​่มนี้​้� หน้​้า ๙๗๓ (๒) ๒

รู​ูปขั​ันธ์​์ไม่​่เกี่​่�ยว เพราะมิ​ิใช่​่นาม

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๐ ปั​ัฏฐาน ภาค ๑

1124

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

เป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งสั​ัมปยุ​ุตตขั​ันธ์​์โดยฐานะเป็​็นเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย ในขณะแห่​่งปฏิ​ิสนธิ​ิ เหตุ​ุที่​่�สั​ัมปยุ​ุต ด้​้วยสุ​ุขเวทนา ย่​่อมเป็​็นปั​ัจจั​ัยแห่​่งสั​ัมปยุ​ุตตขั​ันธ์​์โดยฐานะเป็​็นเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย ฯ ล ฯ วิปิ ากติ​ิกะ หมวด ๓ แห่​่งวิ​ิบาก๑ ๑. ปฏิ​ิจจวาร วาระว่​่าด้​้วยการอาศั​ัย อาศั​ัยธรรมที่​่�เป็​็นวิ​ิบาก ธรรมที่​่�เป็​็นวิ​ิบากย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะอาศั​ัยเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย คื​ือ เพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนเป็​็นเหตุ​ุ (ต่​่อจากนั้​้�นพู​ูดถึ​ึงเรื่​่�องขั​ันธ์​์ ๑ ขั​ันธ์​์ ๓ ทำนองเดี​ียวกั​ับ กุ​ุสลติ​ิกะ) วาระอื่​่�น ๆ เช่​่น สหชาตวาร ปั​ัจจยวาร นิ​ิสสยวาร เป็​็นต้​้น ก็​็แบบเดี​ียวกั​ับ กุ​ุสลติ​ิกะ ที่​่�กล่​่าวมาแล้​้ว) อุ​ุปาทิ​ินนติ​ิกะ หมวด ๓ แห่​่งธรรมที่​่�ถู​ูกยึ​ึดถื​ือ๒ ๑. ปฏิ​ิจจวาร วาระว่​่าด้​้วยการอาศั​ัย อาศั​ัยธรรมที่​่�ถู​ูกยึ​ึดถื​ือ และเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความยึ​ึดถื​ือ เกิ​ิดธรรมที่​่�ถู​ูกยึ​ึดถื​ือ และ ธรรมเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความยึ​ึดถื​ือ เพราะเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย คื​ือเพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนเป็​็นเหตุ​ุ (ต่​่อจากนั้​้�น พู​ูดถึ​ึงเรื่​่�องขั​ันธ์​์ ๑ ขั​ันธ์​์ ๓ ทำนองเดี​ียวกั​ับ กุ​ุสลติ​ิกะ) (วาระอื่​่�น ๆ ก็​็ทำนองเดี​ียวกั​ับที่​่�กล่​่าวแล้​้ว) สั​ังกิ​ิลิ​ิฏฐติ​ิกะ หมวด ๓ แห่​่งธรรมที่​่�เศร้​้าหมอง๓ ๑. ปฏิ​ิจจวาร วาระว่​่าด้​้วยการอาศั​ัย อาศั​ัยธรรมที่​่�เศร้​้าหมอง และเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง เกิ​ิดธรรมที่​่�เศร้​้าหมอง และธรรมเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง เพราะเหตุ​ุปั​ัจจั​ัย คื​ือเพราะเครื่​่�องสนั​ับสนุ​ุนเป็​็นเหตุ​ุ (ต่​่อจากนั้​้�นพู​ูดถึ​ึงเรื่​่�องขั​ันธ์​์ ๑ ขั​ันธ์​์ ๓ ทำนองเดี​ียวกั​ับ กุ​ุสลติ​ิกะ) (วาระอื่​่�น ๆ ก็​็ทำนองเดี​ียวกั​ับที่​่�กล่​่าวแล้​้ว) จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฏก เล่​่ม ๔๐ ๑ หมายถึ​ึงธรรมะหมวด ๓ ลำดั​ับที่​่� ๓ โปรดดู​ูในหน้​้า ๙๗๓ (๓) ๒ หมายถึ​ึงธรรมะหมวด ๓ ลำดั​ับที่​่� ๔ โปรดดู​ูในหน้​้า ๙๗๓ (๔) ๓

ดู​ูหน้​้า ๙๗๓ (๕) เช่​่นเดี​ียวกั​ัน

เล่​่ม ๔๑ ปั​ัฏฐาน ภาค ๒ (ข้​้ อ ความในเล่​่ ม ๔๑ นี้​้� ก็​็ ท ำนองเดี​ี ย วกั​ั บ เล่​่ ม ๔๐ คื​ื อ อธิ​ิ บ ายธรรมะหมวด ๓ ซึ่​่�งค้​้างมาจากเล่​่ม ๔๐ จนจบ ในเล่​่ม ๔๐ อธิ​ิบายไว้​้เพี​ียง ๕ หมวด ในเล่​่ม ๔๑ อธิ​ิบายต่​่ออี​ีก ๑๗ หมวด เมื่​่�อรวมทั้​้�งหมด จึ​ึงเป็​็น ๒๒ หมวด เป็​็นอั​ันจบธรรมะหมวดที่​่� ๓ รวม ๒ เล่​่มนี้​้� เรี​ียกว่​่า อนุ​ุโลมติ​ิกปั​ัฏฐาน คื​ือแสดงถึ​ึงปั​ัจจั​ัย ๒๔ แห่​่งธรรมหมวด ๓ รวม ๒๒ หมวด อั​ันกล่​่าวไปโดยลำดั​ับ ผู้​้�ใคร่​่ทราบเนื้​้�อความว่​่า ธรรมหมวด ๓ ที่​่�เหลื​ืออี​ีก ๑๗ หมวดที่​่�กล่​่าวถึ​ึงในเล่​่ม ๔๑ นี้​้� มี​ีอะไรบ้​้าง โปรดดู​ูข้​้อความในหน้​้า ๙๗๓ - ๙๗๔) จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฏก เล่​่ม ๔๑

เล่​่ม ๔๒ ปั​ัฏฐาน ภาค ๓ อนุ​ุโลมทุ​ุกปั​ัฏฐาน (ปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมะหมวด ๒ กล่​่าวไปตามลำดั​ับ) ตอนต้​้น (พระไตรปิ​ิฎกเล่​่มนี้​้� คู่​่�กั​ับเล่​่ม ๔๓ กล่​่าวคื​ือ เล่​่ม ๔๐ กั​ับเล่​่ม ๔๑ คู่​่�กั​ันในการอธิ​ิบายธรรมะ หมวด ๓ จบ ๒๒ หมวด แต่​่เล่​่ม ๔๒ กั​ับเล่​่ม ๔๓ คู่​่�กั​ันในการอธิ​ิบายธรรมะ หมวด ๒ รวม ๑๔ หมวด โดยเล่​่ม ๔๒ อธิ​ิบายได้​้ ๑๐ หมวด เล่​่ม ๔๓ อธิ​ิบายต่​่ออี​ีก ๔ หมวด อั​ันเป็​็นตอนจบ ของธรรมะหมวด ๒ การตั้​้�งวาระในแต่​่ละหั​ัวข้​้อ คงตั้​้�งได้​้ ๗ วาระ เช่​่นที่​่�ผ่​่านมาแล้​้วใน พระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๐) ๑. เหตุ​ุทุ​ุกะ หมวด ๒ แห่​่งเหตุ​ุ๑ (๑) ปฏิ​ิจจวาร วาระว่​่าด้​้วยการอาศั​ัย อาศั​ัยธรรมที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ ธรรมที่​่�เป็​็นเหตุ​ุย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเหตุ​ุเป็​็นปั​ัจจั​ัย คื​ือ อาศั​ัย ความไม่​่ โ ลภ เกิ​ิ ด ความไม่​่ คิ​ิ ด ประทุ​ุ ษ ร้​้ า ย ความไม่​่ ห ลง อาศั​ั ย ความไม่​่ คิ​ิ ด ประทุ​ุ ษ ร้​้ า ย เกิ​ิดความไม่​่โลภ ความไม่​่หลง อาศั​ัยความไม่​่หลง เกิ​ิดความไม่​่โลภ ไม่​่คิ​ิดประทุ​ุษร้​้าย อาศั​ัยความโลภ เกิ​ิดความหลง อาศั​ัยความหลง เกิ​ิดความโลภ อาศั​ัยความคิ​ิดประทุ​ุษร้​้าย เกิ​ิดความหลง อาศั​ัยความหลง เกิ​ิดความคิ​ิดประทุ​ุษร้​้าย ฯ ล ฯ วาระในระหว่​่างนี้​้� ตั้​้�งแต่​่ (๒) ถึ​ึง (๖) เป็​็นเช่​่นเดี​ียวกั​ับที่​่�กล่​่าวมาแล้​้ว (๗) ปั​ัญหาวาร วาระว่​่าด้​้วยคำถาม ธรรมเป็​็นเหตุ​ุ เป็​็นปั​ัจจั​ัยของธรรมที่​่�เป็​็นเหตุ​ุ โดยฐานะเป็​็นปั​ัจจั​ัยคื​ือเหตุ​ุ ได้​้แก่​่ ความไม่​่โลภ เป็​็นปั​ัจจั​ัยของความไม่​่คิ​ิดประทุ​ุษร้​้าย ของความไม่​่หลง โดยฐานะเป็​็นปั​ัจจั​ัย คื​ือเหตุ​ุ ฯ ล ฯ ๒. สเหตุ​ุทุ​ุกะ หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุ (๑) ปฏิ​ิจจวาร วาระว่​่าด้​้วยการอาศั​ัย อาศั​ัยธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุ ธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเหตุ​ุเป็​็นปั​ัจจั​ัย คื​ืออาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๑ ที่​่�มี​ีเหตุ​ุ เกิ​ิดขั​ันธ์​์ ๓ อาศั​ัยขั​ันธ์​์ ๒ เกิ​ิดขั​ันธ์​์ ๒ ฯ ล ฯ วาระอื่​่�น ๆ อนุ​ุโลมตามที่​่�กล่​่าวมาแล้​้ว ๑

โปรดดู​ู เหตุ​ุโคจฉกะ ในหน้​้า ๙๗๕

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๒ ปั​ัฏฐาน ภาค ๓

1127

๓. เหตุ​ุสั​ัมปยุ​ุตตทุ​ุกะ หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุ (๑) ปฏิ​ิจจวาร วาระว่​่าด้​้วยการอาศั​ัย อาศั​ัยธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุ (เกิ​ิดดั​ับพร้​้อมกั​ับเหตุ​ุ) ธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุย่​่อม เกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเหตุ​ุเป็​็นปั​ัจจั​ัย ฯ ล ฯ วาระอื่​่�น ๆ อนุ​ุโลมตามที่​่�กล่​่าวมาแล้​้ว ๔. เหตุ​ุสเหตุ​ุกทุ​ุกะ หมวด ๒ แห่​่งเหตุ​ุและธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุ (๑) ปฏิ​ิจจวาร วาระว่​่าด้​้วยการอาศั​ัย อาศั​ัยเหตุ​ุและธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุ เหตุ​ุและธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเหตุ​ุเป็​็นปั​ัจจั​ัย คื​ืออาศั​ัยความไม่​่โลภ เกิ​ิดความไม่​่คิ​ิดประทุ​ุษร้​้าย ความไม่​่หลง ฯ ล ฯ วาระอื่​่�น ๆ อนุ​ุโลมตามที่​่�กล่​่าวมาแล้​้ว ๕. เหตุ​ุเหตุ​ุสั​ัมปยุ​ุตตทุ​ุกะ หมวด ๒ แห่​่งเหตุ​ุและธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุ (๑) ปฏิ​ิจจวาร วาระว่​่าด้​้วยการอาศั​ัย อาศั​ัยเหตุ​ุและธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุ เหตุ​ุและธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเหตุ​ุเป็​็นปั​ัจจั​ัย คื​ืออาศั​ัยความไม่​่โลภ เกิ​ิดความไม่​่คิ​ิดประทุ​ุษร้​้าย ความไม่​่หลง ฯ ล ฯ วาระอื่​่�น ๆ อนุ​ุโลมตามที่​่�กล่​่าวมาแล้​้ว ๖. น เหตุ​ุสเหตุ​ุกทุ​ุกะ หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่เหตุ​ุ แต่​่มี​ีเหตุ​ุ อาศั​ัยธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่เหตุ​ุแต่​่มี​ีเหตุ​ุ ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่เหตุ​ุแต่​่มี​ีเหตุ​ุย่​่อมเกิ​ิดขึ้​้�น เพราะเหตุ​ุ เป็​็นปั​ัจจั​ัย ฯ ล ฯ วาระอื่​่�น ๆ อนุ​ุโลมตามที่​่�กล่​่าวมาแล้​้ว (หมายเหตุ​ุ : ถ้​้าท่​่านผู้​้�อ่​่านย้​้อนไปอ่​่านข้​้อความในหน้​้า ๙๗๕ ข้​้อ ๒. แม่​่บทหรื​ือบทตั้​้�ง ว่​่าด้​้วยกลุ่​่�มเหตุ​ุ (เหตุ​ุโคจฉกะ) แล้​้ว จะรู้​้�สึ​ึกว่​่าพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๒ นี้​้� นำกลุ่​่�มเหตุ​ุ ซึ่​่�งแยก ออกเป็​็น ๖ หั​ัวข้​้อนั้​้�น มาตั้​้�งเป็​็นบทยื​ืน แล้​้วนำข้​้อความเรื่​่�องปั​ัจจั​ัย มาเป็​็นบทสอดผสมให้​้ กลมกลื​ืนกั​ัน ต่​่อจากนั้​้�นก็​็ได้​้นำกลุ่​่�มธรรมะอื่​่�น ๆ ที่​่�ถั​ัดกั​ันไป มาเป็​็นบทยื​ืนอี​ีกจนจบชุ​ุด ต่​่อไป จะแสดงเฉพาะหั​ัวข้อ้ ให้​้เห็​็น จะไม่​่ตั้​้ง� วาระอี​ีก พึ​ึงทราบว่​่าวิ​ิธีจัี ดั วาระเช่​่นเดี​ียวกั​ันกั​ับที่แ่� ล้​้ว ๆ มา)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

(๑) ปฏิ​ิจจวาร วาระว่​่าด้​้วยการอาศั​ัย

1128

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

รายการบทตั้​้�ง จั​ัดเป็​็นหมวด (โปรดดู​ูข้​้อความตั้​้�งแต่​่หน้​้า ๙๗๕ ข้​้อ ๒ ถึ​ึง ข้​้อ ๑๐ ประกอบด้​้วย และเพื่​่�อให้​้เห็​็นง่​่าย จะเริ่​่�มย้​้อนกล่​่าวกลุ่​่�มเหตุ​ุที่​่�กล่​่าวมาแล้​้วด้​้วย จะถื​ือว่​่าข้​้อความต่​่อไปนี้​้�เป็​็นการช่​่วยขยาย รายละเอี​ียดในหน้​้า ๙๗๕ - ๙๗๖ ก็​็ได้​้๑) ธรรมหมวด ๒ ๑. กลุ่​่�มเหตุ​ุ หรื​ือเหตุ​ุโคจฉกะมี​ี ๖ คู่​่� (๑) หมวด ๒ แห่​่งเหตุ​ุ คื​ือธรรมที่​่�เป็​็นเหตุ​ุคู่​่�กั​ับธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่เหตุ​ุ (น เหตุ​ุ) (๒) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุ คื​ือ ธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุ (สเหตุ​ุกะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีเหตุ​ุ (อเหตุ​ุกะ) (๓) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุ คื​ือ ธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุ (เหตุ​ุสั​ัมปยุ​ุต) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุ (เหตุ​ุวิ​ิปปยุ​ุต) (๔) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นเหตุ​ุและมี​ีเหตุ​ุ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นเหตุ​ุและมี​ีเหตุ​ุ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุ แต่​่มิ​ิใช่​่เหตุ​ุ (๕) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นเหตุ​ุและสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นเหตุ​ุและสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยเหตุ​ุ แต่​่มิ​ิใช่​่เหตุ​ุ (๖) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่เหตุ​ุ แต่​่มี​ีเหตุ​ุ คื​ือ ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่เหตุ​ุ แต่​่มี​ีเหตุ​ุ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่เหตุ​ุ และไม่​่มี​ีเหตุ​ุ ๑

ความจริ​ิงในที่​่�นั้​้�นก็​็มี​ีข้​้อความพิ​ิสดารอยู่​่�เหมื​ือนกั​ัน แต่​่ได้​้ย่​่อกล่​่าวไว้​้เพี​ียงบางบท แต่​่ถื​ือโอกาสนำหั​ัวข้​้อที่​่�มิ​ิได้​้ กล่​่าวไว้​้ในที่​่�นั้​้�นมากล่​่าวให้​้เต็​็มอี​ีกครั้​้�งหนึ่​่�งในที่​่�นี้​้�

๒. กลุ่​่�มธรรม ๒ ข้​้อที่​่�ไม่​่สั​ัมพั​ันธ์​์กั​ัน คู่​่�น้​้อย หรื​ือจู​ูฬั​ันตรทุ​ุกะมี​ี ๗ คู่​่� (๑) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีปั​ัจจั​ัย คื​ือ ธรรมที่​่�มี​ีปั​ัจจั​ัย (สั​ัปปั​ัจจยะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีปั​ัจจั​ัย (อั​ัปปั​ัจจยะ) (๒) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง คื​ือ ธรรมที่​่�ปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง (สั​ังขตะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีปั​ัจจั​ัยปรุ​ุงแต่​่ง (อสั​ังขตะ) (๓) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เห็​็นได้​้ คื​ือ ธรรมที่​่�เห็​็นได้​้ (สนิ​ิทั​ัสสนะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�เห็​็นไม่​่ได้​้ (อนิ​ิทั​ัสสนะ) (๔) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ถู​ูกต้​้องได้​้ คื​ือ ธรรมที่​่�ถู​ูกต้​้องได้​้ (สั​ัปปฏิ​ิฆะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ถู​ูกต้​้องไม่​่ได้​้ (อั​ัปปฏิ​ิฆะ) (๕) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีรู​ูป คื​ือ ธรรมที่​่�มี​ีรู​ูป (รู​ูปี​ี) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ี รู​ูป (อรู​ูปี​ี) (๖) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นโลกิ​ิยะ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นโลกิ​ิยะ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่� เป็​็นโลกุ​ุตตระ (๗) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�บางคนพึ​ึงรู้​้�ได้​้ คื​ือ ธรรมที่​่�บางคนพึ​ึงรู้​้�ได้​้ (เกนจิ​ิ วิ​ิญเญยยะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�บางคนไม่​่พึ​ึงรู้​้�ได้​้ (เกนจิ​ิ น วิ​ิญเญยยะ) ๓. กลุ่​่�มอาสวะ คื​ือกิ​ิเลสที่​่�ดองสั​ันดาน หรื​ืออาสวโคจฉกะมี​ี ๖ คู่​่� (๑) หมวด ๒ แห่​่งอาสวะ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นอาสวะ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่อาสวะ (๒) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีอาสวะ คื​ือ ธรรมที่​่�มี​ีอาสวะ (สาสวะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีอาสวะ (อนาสวะ)

1129

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๒ ปั​ัฏฐาน ภาค ๓

1130

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(๓) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยอาสวะ คื​ือ ธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยอาสวะ (อาสวสั​ัมปยุ​ุต) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยอาสวะ (อาสววิ​ิปปยุ​ุต) (๔) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นอาสวะ แต่​่ไม่​่มี​ีอาสวะ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นอาสวะ แต่​่ไม่​่มี​ีอาสวะ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�มี​ีอาสวะ แต่​่ไม่​่เป็​็นอาสวะ (๕) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นอาสวะและสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยอาสวะ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นอาสวะและสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยอาสวะ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยอาสวะ และไม่​่มี​ีอาสวะ (๖) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยอาสวะ แต่​่มี​ีอาสวะ คื​ือ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยอาสวะ แต่​่มี​ีอาสวะ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยอาสวะ และไม่​่มี​ีอาสวะ ๔. กลุ่​่�มสั​ัญโญชน์​์ คื​ือกิ​ิเลสที่​่�ผู​ูกมั​ัด หรื​ือสั​ัญโญชนโคจฉกะมี​ี ๖ คู่​่� (๑) หมวด ๒ แห่​่งสั​ัญโญชน์​์ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นสั​ัญโญชน์​์ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่สั​ัญโญชน์​์ (๒) หมวด ๒ แห่​่งธรรมเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสั​ัญโญชน์​์ คื​ือ ธรรมเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสั​ัญโญชน์​์ (สั​ัญโญชนี​ียะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสั​ัญโญชน์​์ (อสั​ัญโญชนี​ียะ) (๓) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสั​ัญโญชน์​์ คื​ือ ธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสั​ัญโญชน์​์ (สั​ัญโญชนสั​ัมปยุ​ุต) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสั​ัญโญชน์​์ (สั​ัญโญชนวิ​ิปปยุ​ุต) (๔) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นสั​ัญโญชน์​์ และเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสั​ัญโญชน์​์ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นสั​ัญโญชน์​์และเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสั​ัญโญชน์​์ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสั​ัญโญชน์​์ แต่​่มิ​ิใช่​่สั​ัญโญชน์​์ (๕) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นสั​ัญโญชน์​์ และสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสั​ัญโญชน์​์ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นสั​ัญโญชน์​์ และสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสั​ัญโญชน์​์ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสั​ัญโญชน์​์ แต่​่มิ​ิใช่​่สั​ัญโญชน์​์

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๒ ปั​ัฏฐาน ภาค ๓

1131

(๖) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสั​ัญโญชน์​์ แต่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสั​ัญโญชน์​์ คื​ือ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสั​ัญโญชน์​์ แต่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสั​ัญโญชน์​์ คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสั​ัญโญชน์​์ และไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งสั​ัญโญชน์​์ ๕. กลุ่​่�มคั​ันถะ คื​ือกิ​ิเลสที่​่�ร้​้อยรั​ัด หรื​ือคั​ันถโคจฉกะมี​ี ๖ คู่​่� มี​ีวิ​ิธี​ีจั​ัดประเภทอย่​่างเดี​ียวกั​ันกั​ับข้​้อ ๔ กลุ่​่�มสั​ัญโญชน์​์ ต่​่างแต่​่เปลี่​่�ยนคำว่​่า สั​ัญโญชน์​์ เป็​็นคั​ันถะ เท่​่านั้​้�น ๖. กลุ่​่�มโอฆะ คื​ือกิ​ิเลสที่​่�ทำสั​ัตว์​์ให้​้จมลงในวั​ัฏฏะ คื​ือความเวี​ียนว่​่ายตายเกิ​ิด หรื​ือ โอฆโคจฉกะ มี​ี ๖ คู่​่� มี​ีวิ​ิธี​ีจั​ัดประเภทอย่​่างเดี​ียวกั​ับสั​ัญโญชน์​์ ๗. กลุ่​่�มโยคะ คื​ือกิ​ิเลสเครื่​่�องประกอบหรื​ือผู​ูกสั​ัตว์​์ไว้​้ในวั​ัฏฏะ หรื​ือโยคโคจฉกะ มี​ี ๖ คู่​่� มี​ีวิ​ิธี​ีจั​ัดประเภทอย่​่างเดี​ียวกั​ับกลุ่​่�มสั​ัญโญชน์​์ ๘. กลุ่​่�มนี​ีวรณ์​์ คื​ือกิ​ิเลสอั​ันกั้​้�นจิ​ิต หรื​ือนี​ีวรณโคจฉกะ มี​ี ๖ คู่​่� มี​ีวิ​ิธี​ีจั​ัดประเภทอย่​่างเดี​ียวกั​ับสั​ัญโญชน์​์ (๑) หมวด ๒ แห่​่งปรามาส คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นปรามาส คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่ ปรามาส (๒) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ถู​ูกจั​ับต้​้อง คื​ือ ธรรมที่​่�ถู​ูกจั​ับต้​้อง (ปรามั​ัฏฐะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่ถู​ูกจั​ับต้​้อง (อปรามั​ัฏฐะ) (๓) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยปรามาส คื​ือ ธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยปรามาส (ปรามาสสั​ัมปยุ​ุต) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยปรามาส (ปรามาสวิ​ิปปยุ​ุต)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

๙. กลุ่​่�มปรามาส คื​ือกิ​ิเลสเครื่​่�องจั​ับต้​้องในทางที่​่�ผิ​ิดความจริ​ิง มี​ี ๕ คู่​่�

1132

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(๔) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นปรามาสและถู​ูกจั​ับต้​้อง คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นปรามาสและถู​ูกจั​ับต้​้อง คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ถู​ูกจั​ับต้​้อง แต่​่ไม่​่เป็​็นปรามาส (๕) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยปรามาส แต่​่ถู​ูกจั​ับต้​้อง คื​ือ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยปรามาส แต่​่ถู​ูกจั​ับต้​้อง คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยปรามาส และไม่​่ถู​ูกจั​ับต้​้อง จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๒

เล่​่ม ๔๓ ปั​ัฏฐาน ภาค ๔ อนุ​ุโลมทุ​ุกปั​ัฏฐาน (ปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมหมวด ๒ กล่​่าวไปตามลำดั​ับ) ตอนปลาย เล่​่มนี้​้�ยั​ังว่​่าด้​้วยปั​ัจจั​ัยแห่​่งธรรมะหมวด ๒ ตามลำดั​ับ (อนุ​ุโลมทุ​ุกปั​ัฏฐาน) ต่​่อมา จากเล่​่ ม ๔๒ เป็​็ น แต่​่ ไ ด้​้ น ำข้​้ อ ธรรมในหมวด ๒ ตอนต่​่ อ ไปมาตั้​้� ง เป็​็ น บทยื​ื น อธิ​ิ บ ายให้​้ ผสมกลมกลื​ืนกั​ับเรื่​่�องปั​ัจจั​ัย ฉะนั้​้�น ในที่​่�นี้​้�จะแสดงหั​ัวข้​้อต่​่อมาจากเล่​่ม ๔๒ ธรรมหมวด ๒ (ต่​่อ) ๑๐. กลุ่​่�มธรรม ๒ ข้​้อที่​่�ไม่​่สั​ัมพั​ันธ์​์กั​ัน คู่​่�ใหญ่​่ หรื​ือมหั​ันตรทุ​ุกะ ๑๔ คู่​่� (๑) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีอารมณ์​์ คื​ือ ธรรมที่​่�มี​ีอารมณ์​์ (สารั​ัมมณะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีอารมณ์​์ (อนารั​ัมมณะ) (๒) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นจิ​ิต คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นจิ​ิต คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่จิ​ิต (โน จิ​ิตตะ) (๓) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นเจตสิ​ิก คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นเจตสิ​ิก คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่เจตสิ​ิก (๔) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยจิ​ิต คื​ือ ธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยจิ​ิต (จิ​ิตตสั​ัมปยุ​ุต) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยจิ​ิต (จิ​ิตตวิ​ิปปยุ​ุต) (๕) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ระคนด้​้วยจิ​ิต คื​ือ ธรรมที่​่�ระคนด้​้วยจิ​ิต (จิ​ิตตสั​ังสั​ัฏฐะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่ระคนด้​้วยจิ​ิต (จิ​ิตตวิ​ิสั​ังสั​ัฏฐะ) (๖) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐาน คื​ือ ธรรมที่​่�มี​ีจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐาน คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐาน (โน จิ​ิตตสมุ​ุฏฐานะ)

1134

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(๗) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เกิ​ิดพร้​้อมกั​ับจิ​ิต คื​ือ ธรรมที่​่�เกิ​ิดพร้​้อมกั​ับจิ​ิต (จิ​ิตตสหภู​ู) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่เกิ​ิดพร้​้อมกั​ับจิ​ิต (๘) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�หมุ​ุนไปตามจิ​ิต คื​ือ ธรรมที่​่�หมุ​ุนไปตามจิ​ิต (จิ​ิตตานุ​ุปริ​ิวั​ัตตี​ี) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่หมุ​ุนไปตามจิ​ิต (๙) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีธรรมอั​ันระคนด้​้วยจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐาน คื​ือ ธรรมที่​่มี� ธรร ี มอั​ันระคนด้​้วยจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐาน (จิ​ิตตสั​ังสั​ัฏฐสมุ​ุฏฐานะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีธรรมอั​ันระคนด้​้วยจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐาน (๑๐) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เกิ​ิดพร้​้อมกั​ัน มี​ีธรรมที่​่�ระคนด้​้วยจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐาน คื​ือ ธรรมที่​่� เ กิ​ิ ด พร้​้ อ มกั​ั น มี​ี ธรร มที่​่� ร ะคนด้​้ ว ยจิ​ิ ต เป็​็ น สมุ​ุ ฏ ฐาน (จิ​ิ ต ต สั​ังสั​ัฏฐสมุ​ุฏฐานสหภู​ู) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นเช่​่นนั้​้�น (๑๑) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�หมุ​ุนไปตาม มี​ีธรรมที่​่�ระคนด้​้วยจิ​ิตเป็​็นสมุ​ุฏฐาน คื​ือ ธรรมที่​่� ห มุ​ุ น ไปตาม มี​ี ธรร มที่​่� ร ะคนด้​้ ว ยจิ​ิ ต เป็​็ น สมุ​ุ ฏ ฐาน (จิ​ิ ต ต สั​ังสั​ัฏฐสมุ​ุฏฐานานุ​ุปริ​ิวั​ัตตี​ี) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นเช่​่นนั้​้�น (๑๒) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นภายใน คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นภายใน (อั​ัชฌั​ัตติ​ิกะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�เป็​็นภายนอก (พาหิ​ิระ) (๑๓) หมวด ๒ แห่​่งธรรมคื​ือความยึ​ึดถื​ือ คื​ือ ธรรมคื​ือความยึ​ึดถื​ือ (อุ​ุปาทา) คู่​่�กั​ับ ธรรมคื​ือความไม่​่ยึ​ึดถื​ือ (อนุ​ุปาทา) (๑๔) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ถู​ูกยึ​ึดถื​ือ คื​ือ ธรรมที่​่�ถู​ูกยึ​ึดถื​ือ (อุ​ุปาทิ​ินนะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่ถู​ูกยึ​ึดถื​ือ (อนุ​ุปาทิ​ินนะ) ๑๑. กลุ่​่�มอุ​ุปาทาน หรื​ืออุ​ุปาทานโคจฉกะ มี​ี ๖ คู่​่� กลุ่​่�มนี้​้�ว่​่าด้​้วยอุ​ุปาทาน คื​ือกิ​ิเลสเป็​็นเหตุ​ุยึ​ึดถื​ือ แบ่​่งออกเป็​็น ๖ คู่​่� มี​ีวิ​ิธี​ีจั​ัดประเภท เหมื​ือนกลุ่​่�มสั​ัญโญชน์​์

1135

๑๒. กลุ่​่�มกิ​ิเลส หรื​ือกิ​ิเลสโคจฉกะ มี​ี ๘ คู่​่� (๑) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นกิ​ิเลส คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นกิ​ิเลส คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นกิ​ิเลส (๒) หมวด ๒ แห่​่งธรรมอั​ันเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง คื​ือ ธรรมอั​ันเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง (สั​ังกิ​ิเลสิ​ิกะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมอั​ันไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง (อสั​ังกิ​ิเลสิ​ิกะ) (๓) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เศร้​้าหมอง คื​ือ ธรรมที่​่�เศร้​้าหมอง (สั​ังกิ​ิลิ​ิฏฐะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่เศร้​้าหมอง (อสั​ังกิ​ิลิ​ิฏฐะ) (๔) หมวด ๒ แห่​่งธรรมอั​ันสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยกิ​ิเลส คื​ือ ธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยกิ​ิเลส (กิ​ิเลสสั​ัมปยุ​ุต) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยกิ​ิเลส (กิ​ิเลสวิ​ิปปยุ​ุต) (๕) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นกิ​ิเลสและเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นกิ​ิเลสและเป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง แต่​่มิ​ิใช่​่กิ​ิเลส (๖) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นกิ​ิเลสและที่​่�เศร้​้าหมอง คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นกิ​ิเลสและที่​่�เศร้​้าหมอง คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�เศร้​้าหมอง แต่​่มิ​ิใช่​่กิ​ิเลส (๗) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นกิ​ิเลสและสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยกิ​ิเลส คื​ือ ธรรมที่​่�ป็​็นกิ​ิเลสและสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยกิ​ิเลส คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยกิ​ิเลส แต่​่มิ​ิใช่​่กิ​ิเลส (๘) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยกิ​ิเลส แต่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง คื​ือ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยกิ​ิเลส แต่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่สั​ัมปยุ​ุตด้​้วยกิ​ิเลส และไม่​่เป็​็นที่​่�ตั้​้�งแห่​่งความเศร้​้าหมอง ๑๓. กลุ่​่�มธรรม ๒ ข้​้อรั้​้�งท้​้าย หรื​ือปิ​ิฏฐิ​ิทุ​ุกะ มี​ี ๑๘ คู่​่� (๑) หมวด ๒ แห่​่งทั​ัสสนะ คื​ือ ธรรมที่​่�พึ​ึงละด้​้วยทั​ัสสนะ (ความเห็​็น) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่พึ​ึงละด้​้วยทั​ัสสนะ

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๓ ปั​ัฏฐาน ภาค ๔

1136

พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน ภาค ๔

(๒) หมวด ๒ แห่​่งภาวนา คื​ือ ธรรมที่​่�พึ​ึงละด้​้วยภาวนา (การเจริ​ิญ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่พึ​ึงละด้​้วยภาวนา (๓) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุอั​ันพึ​ึงละด้​้วยทั​ัสสนะ คื​ือ ธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุอั​ันพึ​ึงละด้​้วยทั​ัสสนะ (ความเห็​็น) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นเช่​่นนั้​้�น (๔) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุอั​ันพึ​ึงละด้​้วยภาวนา คื​ือ ธรรมที่​่�มี​ีเหตุ​ุอั​ันพึ​ึงละด้​้วยภาวนา (การเจริ​ิญ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นเช่​่นนั้​้�น (๕) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีวิ​ิตก คื​ือ ธรรมที่​่�มี​ีวิ​ิตก (ความตรึ​ึก) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีวิ​ิตก (๖) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีวิ​ิจาร คื​ือ ธรรมที่​่�มี​ีวิ​ิจาร (ความตรอง) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีวิ​ิจาร (๗) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�มี​ีปี​ีติ​ิ คื​ือ ธรรมที่​่�มี​ีปี​ีติ​ิ (ความอิ่​่�มใจ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่มี​ีปี​ีติ​ิ (อั​ัปปี​ีติ​ิกะ) (๘) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ไปกั​ับปี​ีติ​ิ คื​ือ ธรรมที่​่�ไปกั​ับปี​ีติ​ิ (ปี​ีติ​ิสหคตะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่ไปกั​ับปี​ีติ​ิ (น ปี​ีติ​ิสหคตะ) (๙) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ไปกั​ับความสุ​ุข คื​ือ ธรรมที่​่�ไปกั​ับความสุ​ุข (สุ​ุขสหคตะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่ไปกั​ับความสุ​ุข (น สุ​ุขสหคตะ) (๑๐) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�ไปกั​ับอุ​ุเบกขา คื​ือ ธรรมที่​่�ไปกั​ับอุ​ุเบกขา (ความวางเฉย) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่ไปกั​ับอุ​ุเบกขา (น อุ​ุเปกขาสหคตะ) (๑๑) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นกามาวจร คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นกามาวจร (ท่​่องเที่​่�ยวไปในกาม) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นกามาวจร

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๓ ปั​ัฏฐาน ภาค ๔

1137

จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๓ ๑

มี​ีคำอธิ​ิบายว่​่า กุ​ุศลในภู​ูมิ​ิ ๓ อกุ​ุศล วิ​ิบากในภู​ูมิ​ิ ๓ อั​ัพยากฤตฝ่​่ายกิ​ิริ​ิยาในภู​ูมิ​ิ ๓ และรู​ูปทั้​้�งปวงเป็​็น ธรรมฝ่​่าย โลกิ​ิยะ มรรค ๔ ผล ๔ นิ​ิพพาน เป็​็นธรรมฝ่​่ายโลกุ​ุตตระ คำว่​่า ภู​ูมิ​ิ ๓ หมายถึ​ึง กามาวจร รู​ูปาวจร และอรู​ูปาวจร

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

(๑๒) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นรู​ูปาวจร คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นรู​ูปาวจร (ท่​่องเที่​่�ยวไปในรู​ูป) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นรู​ูปาวจร (๑๓) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นอรู​ูปาวจร คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นอรู​ูปาวจร (ท่​่องเที่​่�ยวไปในอรู​ูป) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�ไม่​่เป็​็นอรู​ูปาวจร (๑๔) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นปริ​ิยาปั​ันนะ๑ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นปริ​ิยาปั​ันนะ (โลกิ​ิยะ) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�เป็​็นอปริ​ิยาปั​ันนะ (โลกุ​ุตตระ) (๑๕) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นนิ​ิยยานิ​ิกะ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นนิ​ิยยานิ​ิกะ (นำออกจากทุ​ุกข์​์) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�เป็​็นอนิ​ิยยานิ​ิกะ (ไม่​่นำออกจากทุ​ุกข์​์) (๑๖) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นนิ​ิยตะ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นนิ​ิยตะ (แน่​่นอน) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�เป็​็นอนิ​ิยตะ (ไม่​่แน่​่นอน) (๑๗) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นสอุ​ุตตระ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นสอุ​ุตตระ (มี​ีธรรมอื่​่�นยิ่​่�งกว่​่า) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�เป็​็นอนุ​ุตตระ (ไม่​่มี​ีธรรมอื่​่�นยิ่​่�งกว่​่า) (๑๘) หมวด ๒ แห่​่งธรรมที่​่�เป็​็นสรณะ คื​ือ ธรรมที่​่�เป็​็นสรณะ (มี​ีข้​้าศึ​ึก) คู่​่�กั​ับ ธรรมที่​่�เป็​็นอรณะ (ไม่​่มี​ีข้​้าศึ​ึก) เพี่​่�อความเข้​้าใจยิ่​่�งขึ้​้�น เฉพาะบางคำ โปรดย้​้อนไปดู​ูข้​้อความในหน้​้า ๑๒๗ - ๑๒๙ หมายเลข ๘๖ - ๙๔ ประกอบด้​้วย)

เล่​่ม ๔๔ ปั​ัฏฐาน ภาค ๕ (ได้​้กล่​่าวไว้​้แล้​้วในหน้​้า ๑๑๑๓ ว่​่า พระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๔ ว่​่าด้​้วยธรรมหมวด ๒ กั​ับ หมวด ๓ ผสมกั​ัน ธรรมหมวด ๓ กั​ับหมวด ๒ ผสมกั​ัน ธรรมหมวด ๓ กั​ับหมวด ๓ ผสมกั​ัน ธรรมหมวด ๒ กั​ับหมวด ๒ ผสมกั​ัน โดยใช้​้ธรรมะในคั​ัมภี​ีร์​์ธั​ัมมสั​ังคณี​ีเป็​็นบทตั้​้�งเช่​่นเดิ​ิม ในที่​่�นี้​้�จะแสดงตั​ัวอย่​่างให้​้เห็​็นหมวด ๒ ข้​้อ ดั​ังต่​่อไปนี้​้�) ๑. ธรรมหมวด ๒ กั​ับหมวด ๓ ผสมกั​ัน (อนุ​ุโลมทุ​ุกติ​ิกปั​ัฏฐาน) เพราะอาศั​ัยธรรมอั​ันเป็​็นเหตุ​ุ อั​ันเป็​็นกุ​ุศล จึ​ึงเกิ​ิดธรรมอั​ันเป็​็นเหตุ​ุ อั​ันเป็​็นกุ​ุศล เพราะเหตุ​ุเป็​็นปั​ัจจั​ัย ฯ ล ฯ (พึ​ึงสั​ังเกตว่​่า ธรรมอั​ันเป็​็นเหตุ​ุ เป็​็นธรรมในหมวด ๒ ธรรมอั​ันเป็​็นกุ​ุศล เป็​็นธรรม ในหมวด ๓ ในที่​่�นี้​้�กล่​่าวถึ​ึงธรรมที่​่�เป็​็นทั้​้�งเหตุ​ุ เป็​็นทั้​้�งกุ​ุศลผสมกั​ัน เช่​่น อาศั​ัย อโลภะ ซึ่​่�ง เป็​็นทั้​้�งเหตุ​ุทั้​้�งกุ​ุศล เกิ​ิด อโทสะ หรื​ือ อโมหะ ซึ่​่�งเป็​็นทั้​้�งเหตุ​ุทั้​้�งกุ​ุศล) ๒. ธรรมหมวด ๓ กั​ับหมวด ๒ ผสมกั​ัน (อนุ​ุโลมติ​ิกทุ​ุกปั​ัฏฐาน) เพราะอาศั​ัยธรรมอั​ันเป็​็นกุ​ุศล อั​ันเป็​็นเหตุ​ุ จึ​ึงเกิ​ิดธรรมอั​ันเป็​็นกุ​ุศล อั​ันเป็​็นเหตุ​ุ เพราะเหตุ​ุเป็​็นปั​ัจจั​ัย ฯ ล ฯ (พึ​ึงสั​ังเกตว่​่า ธรรมอั​ันเป็​็นกุ​ุศล เป็​็นธรรมในหมวด ๓ ธรรมอั​ันเป็​็นเหตุ​ุ เป็​็นธรรม ในหมวด ๒ เป็​็นแต่​่ในที่​่�นี้​้�นำธรรมในหมวด ๓ มาเรี​ียงไว้​้ก่​่อน เนื้​้�อหาก็​็คงเป็​็นเช่​่นเดี​ียวกั​ับ ข้​้อ ๑) ๓. ธรรมหมวด ๓ กั​ับหมวด ๓ ผสมกั​ัน (อนุ​ุโลมติ​ิกติ​ิกปั​ัฏฐาน) เพราะอาศั​ัยธรรมอั​ันเป็​็นกุ​ุศล อั​ันสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสุ​ุขเวทนา จึ​ึงเกิ​ิดธรรมอั​ันเป็​็นกุ​ุศล อั​ันสั​ัมปยุ​ุตด้​้วยสุ​ุขเวทนา เพราะเหตุ​ุเป็​็นปั​ัจจั​ัย ฯ ล ฯ (พึ​ึ ง สั​ั ง เกตว่​่ า ธรรมอั​ั น เป็​็ น กุ​ุ ศล เป็​็ น ธรรมในหมวด ๓ ธรรมอั​ั น สั​ั ม ปยุ​ุ ต ด้​้ ว ย สุ​ุขเวทนา ก็​็เป็​็นธรรมในหมวด ๓)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๔ ปั​ัฏฐาน ภาค ๕

1139

๔. ธรรมหมวด ๒ กั​ับหมวด ๒ ผสมกั​ัน (อนุ​ุโลมทุ​ุกทุ​ุกปั​ัฏฐาน) เพราะอาศั​ัยธรรมอั​ันเป็​็นเหตุ​ุ อั​ันมี​ีเหตุ​ุ จึ​ึงเกิ​ิดธรรมอั​ันเป็​็นเหตุ​ุ อั​ันมี​ีเหตุ​ุ เพราะ เหตุ​ุเป็​็นปั​ัจจั​ัย ฯ ล ฯ (พึ​ึงสั​ังเกตว่​่า ธรรมอั​ันเป็​็นเหตุ​ุ เป็​็นธรรมในหมวด ๒ ธรรมอั​ันมี​ีเหตุ​ุ ก็​็เป็​็นธรรม ในหมวด ๒)

อภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก

จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๔

เล่​่ม ๔๕ ปั​ัฏฐาน ภาค ๖ (ได้​้กล่​่าวไว้​้แล้​้วในหน้​้า ๑๑๑๓ เช่​่นกั​ันว่​่า ในเล่​่ม ๔๕ นี้​้� แบ่​่งออกเป็​็น ๓ หั​ัวข้​้อ คื​ือ (๑) ปั​ั จจนี​ี ย ปั​ั ฏ ฐาน ปฏิ​ิ เ สธทั้​้� ง ฝ่​่ า ยที่​่� ถู​ู ก อาศั​ั ย และฝ่​่ า ยที่​่� เ กิ​ิ ด ขึ้​้� น (๒) อนุ​ุ โ ลมปั​ั จจนี​ี ย ปั​ัฏฐาน ปฏิ​ิเสธเฉพาะธรรมที่​่�เกิ​ิด (๓) ปั​ัจจนี​ียานุ​ุโลมปั​ัฏฐาน ปฏิ​ิเสธเฉพาะธรรมที่​่�ถู​ูกอาศั​ัย ดั​ังจะแสดงตั​ัวอย่​่างให้​้เห็​็นดั​ังต่​่อไปนี้​้�) ๑. ปั​ัจจนี​ียปั​ัฏฐาน (ปฏิ​ิเสธทั้​้�งฝ่​่ายที่​่�ถู​ูกอาศั​ัยทั้​้�งฝ่​่ายที่​่�เกิ​ิดขึ้​้�น) เพราะอาศั​ัยธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่กุ​ุศล (น กุ​ุสลํ​ํ ธมฺ​ฺมํ​ํ) จึ​ึงเกิ​ิดธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่กุ​ุศล เพราะเหตุ​ุเป็​็น ปั​ัจจั​ัย ฯ ล ฯ ๒. อนุ​ุโลมปั​ัจจนี​ียปั​ัฏฐาน (ปฏิ​ิเสธเฉพาะธรรมที่​่�เกิ​ิด) เพราะอาศั​ัยธรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศล จึ​ึงเกิ​ิดธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่กุ​ุศล (น กุ​ุสโล ธมฺ​ฺโม) เพราะเหตุ​ุ เป็​็นปั​ัจจั​ัย (พึ​ึงสั​ังเกตว่​่า คำว่​่า ธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่กุ​ุศล มิ​ิใช่​่หมายความว่​่า ธรรมที่​่�เป็​็นอกุ​ุศล เท่​่านั้​้�น เพราะธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่กุ​ุศล อาจหมายถึ​ึงธรรมอื่​่�น ๆ อะไรก็​็ได้​้ที่​่�มิ​ิใช่​่กุ​ุศลก็​็แล้​้วกั​ัน เช่​่น อั​ัพยากต ธรรม ขอยกตั​ัวอย่​่างประกอบเช่​่น มิ​ิใช่​่สี​ีขาว ไม่​่จำเป็​็นต้​้องหมายความว่​่า สี​ีดำ เท่​่านั้​้�น จะเป็​็น สี​ีแดง สี​ีเหลื​ือง ก็​็อยู่​่�ในประเภท มิ​ิใช่​่สี​ีขาว ด้​้วย) ๓. ปั​ัจจนี​ียานุ​ุโลมปั​ัฏฐาน (ปฏิ​ิเสธเฉพาะธรรมที่​่�ถู​ูกอาศั​ัย) เพราะอาศั​ัยธรรมที่​่�มิ​ิใช่​่กุ​ุศล จึ​ึงเกิ​ิดธรรมที่​่�เป็​็นกุ​ุศล เพราะเหตุ​ุเป็​็นปั​ัจจั​ัย ฯ ล ฯ จบความย่​่อแห่​่งพระไตรปิ​ิฎก เล่​่ม ๔๕ จบพระอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก จบ พระไตรปิ​ิฎกฉบั​ับสำหรั​ับประชาชน

.

ขอผู้​้�มี​ีทุ​ุกข์​์ จงพ้​้นทุ​ุกข์​์ ขอผู้​้�มี​ีภั​ัย จงพ้​้นภั​ัย ขอผู้​้�เศร้​้าโศก จงหายเศร้​้าโศก ขอจงมี​ีความสงบสุ​ุข

โดยทั่​่�วกั​ันเทอญ

ภาค ๕ ว่าด้วยบันทึกทางวิชาการ สารบาญค้นคำ�ำ

ว่าด้วยบันทึกทางวิชาการ โดยเหตุที่หนังสือพระไตรปิฏกฉบับสำ�ำหรับประชาชนนี้ เดิมได้ทำ�ำเป็น ๕ เล่มจบ ใน การจัดทำ�ำแต่ละเล่มมีปญ ั หาอะไรทีค่ วรบันทึกเป็นข้อสังเกตทางวิชาการบ้าง ก็ได้กล่าวไว้ในคำ�ำนำ�ำ บ้าง ในบันทึกบ้าง ประจำ�ำเล่มนั้น ๆ บ้าง บัดนี้เมื่อนำ�ำมาพิมพ์รวมเป็นเล่มเดียวจบ จึงจำ�ำเป็นต้อง นำ�ำคำ�ำนำ�ำบ้าง บันทึกทางวิชาการบ้าง ประจำ�ำแต่ละเล่ม มาดัดแปลงรวมเป็นบันทึกทางวิชาการ แล้​้วชี้​้�แจงว่​่า ข้​้อความที่​่�บั​ันทึ​ึกไว้​้นั้​้�นอยู่​่�ในหน้​้าที่​่�เท่​่าไหร่​่ บางเรื่​่�องก็​็เพิ่​่�มเติ​ิมขึ้​้�นในการจั​ัดพิ​ิมพ์​์ ครั้​้�งนี้​้� (๒๕๒๒)๑ เพื่​่�อเป็​็นหลั​ักฐานทางกาลเวลาได้​้ใส่​่วั​ันเดื​ือนปี​ีของบั​ันทึ​ึกกำกั​ับไว้​้ด้​้วย ข้​้อความที่​่�บั​ันทึ​ึก มิ​ิได้​้เรี​ียงตามลำดั​ับวั​ันเดื​ือนปี​ีที่​่�บั​ันทึ​ึก แต่​่เรี​ียงตามลำดั​ับที่​่�เคยบั​ันทึ​ึก ในแต่​่ละเล่​่ม ซึ่​่�งเคยแยกไว้​้เดิ​ิม หรื​ือเริ่​่�มจากเล่​่ม ๒ ของเดิ​ิมเป็​็นต้​้นไป ส่​่วนคำนำและคำชี้​้�แจง ประจำเล่​่ม ๑ เดิ​ิม จะนำลงเป็​็นคำนำและคำชี้​้�แจงเดิ​ิม ความจริงมีเรื่องที่น่าบันทึกไว้มากมายนับเป็นร้อย แต่ความต้องการที่แท้จริงของ การจัดทำ�ำหนังสือเรื่องนี้ มิใช่มุ่งไปที่บันทึก หากมุ่งหนักไปในการให้ท่านผู้อ่านได้รู้เรื่องย่อแห่ง พระไตรปิฏก ในสาระสำ�ำคัญเป็นประมาณ จึงจัดภาค ๕ ไว้เพียงเล็กน้อย ถ้ามีโอกาสจะทำ�ำบันทึก ให้มาก อาจจะจัดพิมพ์เป็นอีกเล่มหนึ่งต่างหากในกาลต่อไป

ฉบับที่ ๑

๑.๑ ลักษณะแห่งหนังสือพระไตรปิฏกฉบับสำ�ำหรับประชาชนนี้ เท่ากับเป็นพระ ไตรปิฏกฉบับสาระสำ�ำคัญหรือย่อความจากฉบับพิสดารในภาษาบาลีให้เหลือเพียง ๑ ใน ๑๐ โดยตัดสำ�ำนวนทีซ้่ ำ�้ำ และไม่จำำ� เป็นออก คงไว้แต่หลักธรรมหรือข้อความทีป่ ระชาชนทัว่ ไปพอจดจำ�ำ ไว้สอนใจ หรือทำ�ำความเข้าใจในพระพุทธศาสนาได้ในสาระสำ�ำคัญ ๑.๒. การอ่านพระไตรปิฏกฉบับสำ�ำหรับประชาชน เปรียบเหมือนการสำ�ำรวจภูมปิ ระเทศ โดยดูจากแผนที่ และดูจากการขึน้ สูท่ สี่ งู เช่น ยอดตึก ยอดเขา หรือยอดไม้ หรือขึน้ เครือ่ งบิน สำ�ำรวจ แม้รายละเอียดจะได้น้อยกว่า แต่สาระสำ�ำคัญจะได้มาก เพราะมีผู้ทำ�ำแผนที่ หรือย่อ สาระสำ�ำคัญไว้ให้เสร็จแล้ว ไม่ต้องเสียเวลาเก็บสาระสำ�ำคัญเอง เว้นแต่ผู้ใดประสงค์จะค้นคว้า ในรายละเอียดด้วยตนเอง ก็อาจจะหาฉบับแปลพิสดารหรือฉบับภาษาบาลีมาอ่าน ซึง่ ย่อมดีกว่า การอ่านฉบับย่อโดยแท้ แต่ประชาชนส่วนมากย่อมไม่มีเวลาพอที่จะค้นคว้าในรายละเอียดด้วย ตนเอง การมีฉบับย่อไว้อ่านเมื่อต้องการ จึงนับว่าจะอำ�ำนวยประโยชน์ตามสมควร ๔ กรกฏาคม ๒๕๑๕

๑

หมายถึ​ึง จั​ัดพิ​ิมพ์​์ในครั้​้�งนี้​้� พ.ศ. ๒๕๒๒ - ม.พ.ป.

1148

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๕

ฉบับที่ ๒

๒.๑ การที่ต้องมีการเทียบเคียงภาษาอังกฤษไว้บ้างนั้น เพื่อเปรียบเทียบว่าฝรั่งที่ แปลพระไตรปิฏกนัน้ เขามีความคิดเห็นอย่างไรในข้อความตอนนัน้ ตอนนี้ ซึง่ มีปญ ั หาในการแปล และจับใจความ บางเรื่องเขาก็ค้นไว้ดีมาก เป็นการทุ่นแรงทุ่นเวลาที่ไม่ต้องค้นใหม่ บางเรื่องเขา ก็เตลิดจนไม่สามารถตามไปด้วยได้ บางเรื่องก็มาพาให้เราเห็นผิดตามไปด้วย ถึงต้องบันทึก แก้คำ�ำผิด แต่บางเรื่องเขาก็ผิดจริง ๆ และผิดอย่างสำ�ำคัญด้วย ในกรณีเช่นนี้ ก็จะได้ติดต่อกับ สมาคมของเขา เพือ่ ให้แก้ไขในการพิมพ์ครัง้ ต่อไป แต่อย่างไรก็ตาม ความยุง่ ยากในการแปลเรือ่ ง ทีล่ ว่ งเลยมาถึง ๒๕๐๐ ปีเศษ ย่อมมีอยเู่ สมอ บางศัพท์มองไม่เห็นภาพและเข้าใจไม่ได้เลยว่าคือ อะไรกันแน่ ก็ต้องสอบสวนค้นคว้า แม้ในภาษาใกล้เคียง เช่น สันสกฤต ศัพท์เกี่ยวกับเครื่องใช้ เครือ่ งมือและขนบประเพณีนนั้ บางครัง้ ต้องสอบหลายทาง การปรึกษา ค้นคว้าจากตำ�ำรา จึงเป็น สิ่งเลี่ยงไม่ได้ เพราะฉะนั้น บางครั้งจึงต้องบันทึกความคิดเห็นของชาวต่างประเทศลงไปด้วย ๒.๒ ในภาค ๓ ที่เลือกแปลข้อความบางตอนจากพระไตรปิฏกนั้น ได้พยายามนำ�ำมา กล่าวไว้สลับกันคือ ง่าย ขนาดกลาง และยาก เรือ่ งง่ายคือทีพ่ ดู เกีย่ วกับเรือ่ งธรรมดา ให้แง่คดิ ที่ ดีแก่ผู้อ่าน เรื่องขนาดกลางคือที่อธิบายธรรมะอันช่วยให้เกิดความเข้าใจดีขึ้น เช่น คำ�ำอธิบาย อริยสัจจ์ โดยเปรียบเทียบในหน้า ๑๖๙ หมายเลข ๑๗๗ ส่วนเรือ่ งยาก คือทีเ่ ป็นหลักวิชาจำ�ำเป็น ต้องรูศ้ พั ท์ และความหมายของศัพท์ เช่น เวทนา ๑๐๘ ในหน้า ๑๘๘ หมายเลข ๒๑๑ และลำ�ำดับ องค์ฌานในหน้า ๑๙๐ - ๑๙๕ หมายเลข ๒๑๓ เป็นต้น ถ้าจะแปลแต่เรื่องยากก็จะไม่มี ความหมายสำ�ำหรับประชาชนทั่วไป ถ้าจะเลือกแปลแต่เรื่องง่ายทั้งหมด โดยไม่กล้านำ�ำเรื่องยาก หรือหลักวิชามากล่าวไว้เลย ก็จะไม่เป็นการจูงประชาชนให้มาสู่พระพุทธศาสนา หรือไม่เป็น การเลื่อนลำ�ำดับความรู้ความเข้าใจขึ้นบ้างเลย เพราะฉะนั้น จึงจัดเรื่องยากง่ายให้สลับกันไป ขอให้เทียบความยากของแต่ละวิชา เช่น เรขาคณิต และพีชคณิต ซึง่ ผเู้ ล่าเรียนเท่านัน้ ย่อมเข้าใจ ถ้าไม่ได้เรียนก็ฟงั ไม่รเู้ รือ่ ง แต่คนก็ไม่บน่ กันว่าเหลือวิสยั เพราะมีความจำ�ำเป็นต้องเรียน เนือ่ งจาก มีหลักสตู รบังคับ หลักธรรมทางพระพุทธศาสนาเสียอีกในขัน้ เริม่ แรกหรือสามัญ คนทัว่ ไปก็เข้าใจ ได้ดี แต่ในขั้นสูงขึ้นไปก็มีศัพท์ที่เข้าใจยาก หรือจำ�ำยากบ้าง ซึ่งเป็นเรื่องธรรมดา ถ้านึกว่าวิชา ความรู้ทุกเรื่องก็ต้องมีงา่ ยยากขึ้นไปตามลำ�ำดับแล้ว ก็จะไม่มองดูความรู้ทางศาสนาเป็นเรื่องน่า ตกใจ หรือน่ากลัวในเรื่องความยาก จนเกินไป

1149

๒.๓ ผู้สนใจในวิชาสังคมวิทยา มนุษยวิทยา โบราณคดี และประวัติศาสตร์ จะได้ รับประโยชน์จากพระไตรปิฏกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ว่าด้วยพระวินัย จากหน้า ๒๑๕ - ๔๐๒ มาก เช่น ความรู้เรื่องเครื่องใช้ ความเป็นอยู่ การแต่งกาย การใช้เรือนไฟอบกาย และเรื่องราว อื่น ๆ ของประชาชน และพระภิกษุในพระพุทธศาสนาเมื่อ ๒๕๐๐ ปีมาแล้ว ๒.๔ พระไตรปิ ฏ กเล่ ม ๙ ซึ่ ง ย่ อ ความไว้ ห น้ า ๔๐๗ - ๔๔๔ เป็ น การเริ่ ม พระสุตตันตปิฏก ท่านผู้อ่านจะได้เห็นพระปรีชาสามารถของสมเด็จพระบรมศาสดาที่ทรง โต้ตอบ และต้อนด้วยวาทะ ให้เจ้าลัทธิบา้ ง พราหมณ์บ้าง เด็กหนุ่มผู้ทะนงตนว่ามีความรู้ลึกซึ้ง บ้าง ต้องยอมจำ�ำนนด้วยเหตุผล และเป็นการแสดงหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาไปในตัวว่า ถือที่รู้ที่เห็น หรือที่ปฏิบัติได้ผล เป็นเรื่องสำ�ำคัญ และแน่ใจจริง ๆ ไม่ใช่สอนอย่างเดา ๆ หรือ คิดอะไรได้ก็สอนไป ๒.๕ การอธิบาย หรือขยายความได้ทำ�ำไว้ในวงเล็บบ้าง ในเชิงอรรถเบื้องล่างบ้าง เพื่อช่วยความเข้าใจให้ชัดเจนขึ้น ถ้าอธิบายผิด หรือหมายเหตุผิด ก็ไม่ใช่ความผิดของ พระไตรปิฏก แต่เป็นความผิดของผู้เขียนเอง ๒.๖ ในที่ใดบอกไว้ว่า ฝรั่งเห็นว่าอย่างนั้นอย่างนี้ พึงทราบว่า หมายถึงมติของฝรั่ง เจ้าหน้าที่สมาคมบาลีปกรณ์ประเทศอังกฤษ ผู้แปลวินัยปิฏกทั้งชุดจบ คือ มิส ไอ บี ฮอรเนอร์ ผู้แปลพระสุตตันตปิฏกทีฆนิกาย คือ ศาสตราจารย์ ที ดับลิว ริส เดวิดส์ ส่วนมติในหนังสือ พจนานุกรมบาลีอังกฤษ ของสมาคมบาลีปกรณ์น้ัน เป็นของศาสตราจารย์ริส เดวิดส์ กับ วิลเลียม สเตเด แต่ก็พึงสังเกตว่าศาสตราจารย์ริส เดวิดส์ ร่วมมือทำ�ำได้ถึงอักษร ”จ„ ก็ถึง แก่กรรม วิลเลียม สเตเด ทำ�ำต่อคนเดียวจนสำ�ำเร็จ ๒.๗ เครื่องใช้สำ�ำหรับนั่ง คืออาสันทิ และบัลลังก์ มีปัญหาในการแปลมาก ในเล่มนี้ มีในหน้า ๒๘๔ (สิกขาบทที่ ๒) หน้า ๓๗๔ (เครื่องนั่งเครื่องนอน) และ หน้า ๓๗๘ (ปราสาท และเครื่องนั่งนอนต่าง ๆ) ซึ่งผู้เขียนแปล โดยอาศัยคำ�ำอธิบายในอรรถกถาบ้าง อาศัยข้อวินิจฉัย ของฝรั่งบ้าง ถึงกับบางครั้งขัดกัน จึงขอชี้แจงไว้ในที่นี้ คือ อาสันทิ แปลว่าม้ายาว และ บัลลังก์ แปลว่าเก้าอี้นวม เป็นการอาศัยข้อวินิจฉัย ของฝรั่ง โดยเฉพาะที่แปลว่า ม้ายาว เขาค้นได้วา่ นักดูดาวโบราณนอนหงายดูดาวบนอาสันทิ ส่วนที่แปล อาสันทิ ว่า ตั่งสี่เหลี่ยม เป็นการแปลตามอรรถกถา (เพิ่งสังเกตว่า ในที่นั้น ใช้ว่า อาสันทิกะ) นอกจากนั้น คำ�ำว่า บัลลังก์ อรรถกถาอธิบายว่า เป็นเก้าอี้มีเท้าเป็นรูปสัตว์ร้าย (เมื่อตัดเท้าชนิดนั้นออกก็ใช้ได้)

ภาค ๕

ภาค ๕ ว่าด้วยบันทึกทางวิชาการ

1150

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๕

การแปลบัลลังก์วา่ เก้าอีน้ วม ยัดด้วยขนสัตว์ รือ้ ขนสัตว์ออกใช้ได้ อาศัยแนวของฝรัง่ แต่เมื่อของฝรั่งไม่มีหลักฐานอื่นดีไปกว่าของอรรถกถา จึงน่าจะถือตามอรรถกถา ซึ่งผู้เขียน ขอบอกแก้ไว้ในที่นี้ ๒.๘ ในหน้า ๔๒๔ (เชิงอรรถ) มีอยู่ตอนหนึ่งที่ฝรั่งแปลว่า โบกมือ แต่ผู้เขียนแปลว่า เบี่ยงร่ม และบันทึกไว้ในเชิงอรรถนั้น ได้สอบดูพระไตรปิฏกภาษาบาลีฉบับอักษรโรมันของฝรั่ง แล้ว ของเขาเป็น หตฺถํ อปนาเมยฺย เขาจึงแปลว่า โบกมือ แต่พระไตรปิฏกฉบับอักษรไทยเป็น ฉตฺตํ อปนาเมยฺย อันหมายถึง เบี่ยงร่ม หรือ ลดร่มลง จึงเป็นเรื่องต้นฉบับไม่ตรงกัน แต่ที่ฝรั่ง ทำ�ำไว้ผดิ แท้ ๆ ก็มี เช่น ในกฏู ทันตสตู ร หน้า ๔๒๕ ต้นฉบับบอักษรโรมันกล่าวถึงสัตว์หลายชนิด ชนิดละ ๗๐๐ ตัว ตรงกันกับฉบับไทย แต่ฝรั่งแปลเป็นชนิดละ ๑๐๐ ตัวหมด เรื่องนี้ก็ได้ทำ�ำ เชิงอรรถไว้แล้ว ๘ มกราคม ๒๕๐๒

ฉบับที่ ๓

๓.๑ สารบาญย่อมช่วยให้เห็นตำ�ำแหน่งและลำ�ำดับแห่งพระสูตรที่ท่านอ่าน ว่าอยู่ใน ส่วนไหนของพระไตรปิฏกเล่มไหน ทัง้ ยังได้กล่าวถึงเรือ่ งทีน่ า่ สนไว้ในสารบาญด้วย เพือ่ ประโยชน์ ในการเลือกอ่านตามชอบใจ เรื่องใดมีข้อความฟ้องกันกับเรื่องอื่น ได้อ้างอิงไว้ในเรื่องหลัง เพื่อทบทวนความจำ�ำ และเพื่อไม่ต้องกล่าวซ้�้ำำมากเกินไป ๓.๒ ในคำ�ำชีแ้ จงตอนทีแ่ ล้ว ได้กล่าวถึงฝรัง่ แปลพระไตรปิฏกผิดไว้หลายแห่ง ความจริง ความผิดพลาดเป็นเรื่องธรรมดา เพราะในชุดหนังสือที่ผู้เขียนทำ�ำนี้เอง ก็อาจมีผิดพลาด ไม่น้อย ข้อสำ�ำคัญในการทำ�ำตำ�ำราแบบนี้ ควรช่วยกันค้นที่ผิดหรือแก้ที่ผิดที่ได้ค้นพบนั้นเสีย ไม่ควรถือทิฏฐิมานะ ผู้เขียนเคยได้รับจดหมายจากสมาคมบาลีปกรณ์ประเทศอังกฤษรับว่า บางชุด เช่น มัชฌิมนิกาย (ซึ่งย่อไว้ในหน้า ๕๒๓ - ๖๙๙) เขาทำ�ำไว้ผิดพลาดมากถึงขนาดต้องทำ�ำ ใหม่หมด เมื่อมีโอกาสพบกับเจ้าหน้าที่ของเขาเมื่อไปเยี่ยมสมาคมนั้น เขาได้นำ�ำฉบับแปลใหม่ที่ กำ�ำลังเรียงพิมพ์มาให้ดูด้วย อันแสดงว่า การช่วยกันสอบสวนให้มีผิดน้อยที่สุดนั้นเป็นของดี ๓.๓ ในการใช้​้ถ้​้อยคำถอดจากพระไตรปิ​ิฎก บางครั้​้�งและบางคำ เพื่​่�อประหยั​ัด หน้ากระดาษก็ทับศัพท์ลงไป เช่น สติ สมาธิ ปัญญา ไม่อธิบายความหมาย หรือถ้าได้อธิบายไว้ แล้วในตอนต้น ๆ ก็ไม่อธิบายซ้�้ำำอีก ท่านผู้จับอ่านเป็นตอน ๆ อาจเกิดความสงสัยในศัพท์ ในความหมายก็ได้ ซึ่งขอเรียนชี้แจงว่าโดยปกติ ได้พยายามที่จะไม่ละเลยในการวงเล็บ

1151

ความหมายของศัพท์แต่ละศัพท์ไว้ แต่ก็มิได้ทำ�ำซ้�้ำำไปหมดทุกแห่ง บางครั้งก็แนะให้อ่านหนังสือ อื่นประกอบ ซึ่งหวังว่าท่านผู้อ่านคงให้อภัยในความจำ�ำเป็นที่ต้องย่อพระไตรปิฏกถึง ๔๕ เล่ม ให้เหลือเพียง ๕ เล่ม ในเบื้องแรก แล้วพิมพ์รวมเป็นเล่มเดียวจบในภายหลัง ด้วยเหตุนี้ ผู้เขียนจึงขอเสนอให้ท่านผู้รักการศึกษาค้นคว้า โปรดซื้อหนังสือจำ�ำเป็น ในการช่วยปูพื้นความรู้ทางพระพุทธศาสนาสัก ๒ เล่ม ซึ่งจะช่วยให้เข้าใจศัพท์ตา่ ง ๆ อย่างดียิ่ง คือ (๑) นวโกวาท เป็นหนังสือคู่มือการศึกษาวินัยและธรรมะชั้นต้น (๒) ธรรมวิภาค ปริจเฉท ที่ ๒ อธิบายธรรมะเป็นหมวด ๆ ตั้งแต่หมวด ๒ ถึงหมวด ๑๕ เป็นคู่มือการศึกษานักธรรม และธรรมศึ กษาชั้นโท หนังสือทั้งสองเล่มนี้ เป็นพระนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส มีจำ�ำหน่ายที่มหามกุฏราชวิทยาลัย หน้าวัดบวรนิเวศวิหาร ๓.๔ อนึ่ง ขอเสนอตามที่พระพุทธเจ้าได้ตรัสสอนไว้ ให้ท่านผู้อ่านอย่าติดตำ�ำรา อย่าเชื่อเพียงเพราะอ้างตำ�ำรา บางอย่างหรือบางตอนอาจมีของดีอยู่มาก แต่ผู้อ่านทำ�ำแบบ ผู้​้�ขบมั​ังคุ​ุดทั้​้�งเปลื​ือก ก็​็ไม่​่ควรโทษมั​ังคุ​ุดว่​่าฝาด เพราะฉะนั้​้�น เพื่​่�อประโยชน์​์ในการนั​ับถื​ือ พระพุ​ุทธศาสนา ขอเสนอให้​้อ่า่ นข้​้อความในหน้​้า ๕๘๘ (วี​ีมังั สกสู​ูตร) และ ๖๒๑ (กี​ีฏาคิ​ิริสูิ ตู ร) อั​ันจะช่​่วยให้​้เข้​้าใจพระพุ​ุทธศาสนาดี​ียิ่​่�งขึ้​้�น ๓.๕ การใช้คำำ� ว่า ”ทูล„ และ ”กราบทูล„ พระผูม้ พี ระภาคได้เลือกใช้ให้เหมาะแก่ลกั ษณะ ของบุคคลผกู้ ล่าว คือถ้าเป็นคนภายนอกพระพุทธศาสนา ส่วนใหญ่เมือ่ มาติดต่อกับพระพุทธเจ้า มักจะเพียงกล่าววาจาปราศรัย แต่ไม่แสดงความเคารพ ต่อเมื่อฟังธรรมเลื่อมใสแล้วจึง แสดงความเคารพ เพราะฉะนั้น จึงถือเป็นหลักทั่วไปว่า ถ้าผู้พูดเป็นนักบวชหรือคฤหัสถ์ นอกพระพุทธศาสนาก็ใช้วา่ ทูล ถ้าผู้พูดเป็นผู้เลื่อมใสแสดงความเคารพอยู่แล้ว ใช้ว่า กราบทูล ถ้ามีที่ใช้เผลอไปบ้างบางแห่ง ก็พึงทราบตามที่ชี้แจงนี้ และเป็นอันบอกแก้ไว้ในที่นี้ด้วย ๓.๖ คำ�ำว่า ”อุเบกขา„ ที่แปลว่า ”ความวางเฉย„ หรือ ”ความรู้สึกเฉย ๆ„ คือไม่ทุกข์ ไม่สุขนั้น มีบางท่านตั้งข้อสังเกตว่า พระพุทธภาษิตไม่มีที่ใช้คำ�ำนี้ ที่หมายถึงเวทนาเลย แต่ใช้ คำ�ำว่า อทุกขมสุข ทุกแห่ง ขอเรียนชี้แจงว่า มีพระพุทธภาษิตใช้คำ�ำว่า อุเบกขา ที่เป็นเวทนา หลายแห่ง เช่น ในสักกปัญหสูตรหน้า ๔๗๑ และ ธาตุวิภังคสูตร หน้า ๖๘๗ - ๖๘๘ ๓.๗ คำ�ำว่า ”ปปัญจสัญญาสังขา„ หรือ ”ปปัญจสัญญาสังขานิทาน„ ในหน้า ๔๗๐ (สักกปัญหสูตร) และหน้า ๕๔๔ (มธุปิณฑิกสูตร) ถ้าจะถอดความให้สั้นที่สุด ก็ใช้คำ�ำว่า ”กิเลส„ แต่ถ้าจะแปลให้เห็นมูลรากของศัพท์ ก็แปลตามที่ได้แปลไว้แล้วในที่นั้น ๆ

ภาค ๕

ภาค ๕ ว่าด้วยบันทึกทางวิชาการ

1152

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๕

๓.๘ คำ�ำว่า ”มีส่วนเปรียบ„ ในหน้า ๔๖๖ หมายเลข ๓ และหน้า ๔๖๗ หมายเลข ๓ แปลมาจากคำ�ำว่า ”สัปปฏิภาค„ หมายความว่า จะเป็นธรรมที่เป็นกุศลหรืออกุศลก็ตาม ถ้ายัง ”มีส่วนเปรียบ„ ก็ยังถือว่ายังไม่ใช่ชั้นสูง เพราะคำ�ำว่า ดำ�ำ ขาว ดี ชั่ว สูง ต่�่ำำ ในทางปรัชญาถือว่า มีส่วนเปรียบหรือ relative พระอรรถกถาจารย์จึงอธิบายว่า พระนิพพานอย่างเดียว ที่ไม่มี ส่วนเปรียบ คือพ้นจากการที่จะนำ�ำไปเข้าคู่กับอะไร ๓.๙ ปาสงวนที่ มี ค นเฝ้ า มี ม าแล้ ว แต่ ค รั้ ง พุ ท ธกาล โปรดดู ใ นหน้ า ๕๕๗ (จูฬโคสิงคสาลสูตร) และหน้า ๖๘๑ (อุปักกิเลสสูตร) ๓.๑๐ เมื่อกล่าวถึงผู้ทำ�ำความชั่วตายไป ก็มีผู้พูดถึงว่า เข้าถึงอบาย ทุคคติ วินิบาต นรก และถ้าพูดถึงคนดีตายไป ก็ใช้คำ�ำว่า เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ได้ทับศัพท์ไว้ทุกแห่ง เป็นอัน ขอถือโอกาสรวมอธิบายไว้แห่งเดียวในทีน่ คี้ อื อบาย หมายถึงความเป็นอยทู่ ปี่ ราศจากความเจริญ แบ่งออกเป็น ๔ คือ นรก กำ�ำเนิดดิรจั ฉาน ภูมแิ ห่งเปรต และอสุรกาย (ผีทเี่ ทีย่ วหลอกคน) ทุคคติ แปลว่า คติคือที่ไปที่ชั่ว วินิบาต หมายถึงพวกที่ตกต่�่ำำได้แก่เปรตชั้นสูง คือได้รับความสุขสลับ กับความทุกข์ ที่เรียกว่า เวมานิกเปรต (เปรตที่อยู่วิมาน) มีระยะกาลที่ให้ได้ความสุขกับความ ทุ​ุกข์​์ คื​ือไปถู​ูกทรมานสลั​ับกั​ันไป นรก มี​ีกล่​่าวถึ​ึงรวมไว้​้ในอบายแล้​้ว เหตุ​ุไฉนจึ​ึงแยกมากล่​่าวอี​ีก ต่​่างหาก อาจจะเพื่​่�อให้​้เด่​่นชั​ัด หรื​ือเป็​็นสำนวนพู​ูดติ​ิดปากแบบคำว่​่า เสื่​่�อสาด พู​ูดจา กิ​ินแหนง แคลงใจ ในภาษาไทยก็​็ได้​้ คำว่​่า นรกนี้​้� แปลมาจากคำว่​่า นิ​ิรยะ ซึ่​่�งอาจแปลว่​่า ไม่​่มี​ีความเจริ​ิญ ได้​้เช่​่นเดี​ียวกั​ับคำว่​่า อบาย, อรรถกถาแก้​้ว่​่า ไม่​่มี​ีความพอใจ ส่​่วนคำว่​่า สุ​ุคติ​ิ แปลว่​่า คติ​ิ คือทีไ่ ปทีด่ ี คำ�ำว่า โลกสวรรค์แปลจากคำ�ำว่า สคฺคํ โลกํ โลกทีเ่ ป็นสวรรค์นนั้ เมือ่ แปลคำ�ำว่า สวรรค์ ซึ่งตรงกับสัคคะในภาษาบาลีแปลว่า มีอารมณ์อันเลิศ ก็จะทำ�ำให้เข้าใจชัดเจน ๓.๑๑ อาหารชั้นดี ในสมัยนั้น มักจะกล่าวถึงเนื้อสัตว์และข้าวสุกแห่งข้าวสาลี และมี คำ�ำอธิบายให้เห็นความน่ากินอีกคำ�ำหนึ่ง คือวิจิตกาฬกํ แปลว่า มีผงสีดำ�ำอันเลือกทิ้งแล้ว คือ ข้าวสุกแห่งข้าวสาลีที่ไม่มีเมล็ดพืชสีดำ�ำอื่น ๆ เช่น ลูกเซ่งเจือปน แต่ในการย่อความมิได้ใส่คำ�ำนี้ ลงไปด้วย เพราะถือว่าเป็นรายละเอียดทางพยัญชนะ ๓.๑๒ ในเล่มนี้หน้า ๕๐๐ และ ๕๐๑ ซึ่งได้ทำ�ำเชิงอรรถ (ฟุตโน๊ต) บ้าง อธิบายไว้ ในวงเล็บบ้าง แสดงให้เห็นว่าพระไตรปิฏกฉบับไทยและฉบับอักษรโรมันของยุโรป มีต้นฉบับ ตกหล่นหรือขาดหายไป ซึ่งเป็นข้อความในอัคคัญญสูตรทั้งสิ้น ขอบันทึกเพิ่มเติมดังต่อไปนี้

ภาค ๕ ว่าด้วยบันทึกทางวิชาการ

1153

ก. ในหน้า ๔๙๙ (อกุศลธรรมเกิดขึน้ กษัตริยเ์ กิดขึน้ ) ทีส่ งสัยว่าฉบับไทยจะตก คำ�ำว่า มิใช่ นั้น เดิมทีเดียวได้สอบเฉพาะฉบับที่ฝรั่งแปล แต่บัดนี้ได้สอบ กับพระไตรปิฏกฉบับบาลีของยุโรปแล้ว ปรากฏว่าของไทยตกคำ�ำว่า มิใช่ ทุกแห่ง ประมาณ ๕ แห่ง คือในพระไตรปิฏกภาษาบาลีฉบับอักษรไทย เล่ม ๑๑๑ หน้า ๑๐๒ ๑๐๓ ๑๐๔ บรรทัด ๑๐ ๑๙ ๗ และ ๑๕ นับลงตามลำ�ำดับ ของไทยเป็น อญฺเสํ ของยุโรปเป็น อนญฺเสํ ฉบับยุโรป คือ ทีฆนิกาย เล่ม ๓ หน้า ๙๓ บรรทัด ๑๘ นับลง ข. ในหน้า ๕๐๐ บรรทัด ๑๑ นับลง ได้วงเล็บอธิบายไว้ว่า ฉบับไทยตกหาย เรื่องศูทร ไปทั้งวรรคนั้น ผู้ประสงค์จะทราบโปรดดูพระไตรปิฏกภาษาบาลี ฉบับอักษรไทยเล่ม ๑๑ หน้า ๑๐๔๒ บรรทัด ๑๐ เทียบกับฉบับยุโรปทีฆนิกาย เล่ม ๓ (ฉบับยุโรปไม่เรียงเลขเล่มเหมือนไทย) หน้า ๙๕ บรรทัด ๘ จนถึง บรรทัด ๑๖ นับลง ค. ในหน้า ๕๐๑ ซึ่งได้ทำ�ำเชิงอรรถไว้ว่า ฉบับที่ฝรั่งแปลไม่มีคำ�ำว่า สมณะ ถ้าเป็นเช่นนัน้ พระไตรปิฏกฉบับยุโรปก็ตกทีสำ่ ำ� คัญหลายวรรคนัน้ ได้สอบดู แล้วพระไตรปิฏกฉบับยุโรปถกู ต้อง แต่ฝรัง่ ผแู้ ปล (ริส เดวิดส์) แปลตกหล่น ไปเองถึง ๔ แห่ง ฉบับแปลของฝรั่งที่ผิด (เพราะตก) นั้น คือ Dialogues of the Buddha หน้า ๙๒ และ ๙๓ ๑๐ มิถุนายน ๒๕๐๒

ฉบับที่ ๔

๑

หมายถึง พระไตรปิฎกสยามรัฐ ฉบับพิมพ์ในรัชกาลที่ ๗ แต่ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๕๖ ได้มีการพิมพ์คำ�ำที่ตก เพิ่มเข้าไปแล้ว - ม.พ.ป. ๒ หมายถึง พระไตรปิฎกสยามรัฐ ฉบับพิมพ์ในรัชกาลที่ ๗ - ม.พ.ป.

ภาค ๕

๔.๑ บรรดาหั​ัวข้​้อธรรมตามลำดั​ับจำนวนตั้​้�งแต่​่ ๑ ๒ ๓ เป็​็นต้​้นไป ซึ่​่�งปรากฏใน พระสุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎกอั​ังคุ​ุตตรนิ​ิกายในหน้​้า ๗๑๑ นั้​้�น ถ้​้าได้​้ทบทวนทำความเข้​้าใจให้​้ดี​ีแล้​้ว ก็​็มี​ี ประโยชน์​์มากในการช่​่วยให้​้รู้​้�และเข้​้าใจในพระพุ​ุทธศาสนาดี​ียิ่​่�งขึ้​้�น การแบ่​่งแยกออกเป็​็นข้​้อ ๆ

1154

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๕

จำนวนเท่​่านั้​้�นเท่​่านี้​้� ช่​่วยให้​้จำง่​่ายและเป็​็นหลั​ักในการกำหนดจดจำได้​้ดี​ี ในสั​ังยุ​ุตตนิ​ิกาย หน้า ๗๐๑ ถึงขุททกนิกาย หน้า ๙๓๕ นี้ มีเรื่องน่าสนใจเกี่ยวกับคำ�ำสอนเป็นจำ�ำนวนหรือเป็น ตัวเลขมากเป็นพิเศษ ๔.๒ ผจู้ ดั ทำ�ำขอเสนอให้อา่ นในหน้า ๗๘๗ ข้อที่ ”(๔) ผูช้ อื่ ว่าเป็นบัณฑิต มีปญ ั ญามาก คือผู้ไม่คิดเบียดเบียนตน ไม่คิดเบียดเบียนผู้อื่น คิดแต่ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ ทัง้ สองฝ่าย ประโยชน์แก่โลกทัง้ ปวง„ ข้อความทีอ่ า้ งมานี้ แสดงหลักการทางพระพุทธศาสนาโดย แจ้งชัดว่า ไม่มองข้ามประโยชน์ตนประโยชน์ผู้อื่น และประโยชน์ของโลกโดยส่วนรวมไป สักประโยชน์เดียว จึงนับว่าเป็นคำ�ำสอนที่ครอบคลุมหรือมุ่งอำ�ำนวยประโยชน์แก่บุคคลหรือ สัตว์โลกทุกผู้โดยแท้ ๒๗ กันยายน ๒๕๑๕

ฉบับที่ ๕

๕.๑ ตั้​้�งแต่​่ ห น้​้ า ๙๖๙ ไป เป็​็ น การย่​่ อ ความแห่​่ ง พระอภิ​ิ ธั​ั ม มปิ​ิ ฎ ก ซึ่​่� ง ผู้​้�ศึ​ึ ก ษา พระอธิ​ิธรรม จะได้​้ประโยชน์​์ในการเปรี​ียบเที​ียบว่​่า หนั​ังสื​ืออภิ​ิธัมั มั​ัตถสั​ังคหะ ซึ่ง่� แต่​่งขึ้​้�นภายหลั​ัง พุ​ุทธปริ​ินิ​ิพพานประมาณ ๑,๔๐๐ ถึ​ึง ๑,๘๐๐ ปี​ีนั้​้�น มี​ีความแตกต่​่างจากบาลี​ีพระอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎก อย่​่างไรบ้​้าง เช่​่น การใช้​้ศั​ัพท์​์ไม่​่ตรงกั​ัน ในหน้​้า ๙๙๕ (หมายเหตุ​ุ) ปั​ัญหาเรื่​่�องจำนวนของจิ​ิต และเจตสิ​ิกในหนั​ังสื​ืออภิ​ิธั​ัมมั​ัตถสั​ังคหะ มี​ีส่​่วนแตกต่​่างจากบาลี​ีพระอภิ​ิธั​ัมมปิ​ิฎกบ้​้างหรื​ือไม่​่ หน้​้า ๙๘๓ - ๙๙๖ ผู้​้�จั​ัดทำได้​้นำมาเที​ียบเคี​ียงให้​้ทราบไว้​้ด้​้วยแล้​้ว คำ� ำ อธิ บ ายพระอภิ ธั ม มปิ ฏ ก ของภิ ก ษุ ช าวเยอรมั น โดยเฉพาะคั ม ภี ร ์ ก ถาวั ต ถุ ครบถ้วนตามบาลีพระอภิธัมมปิฏกหรือไม่ หน้า ๑๐๙๖ (เชิงอรรถ) ๑ พฤศจิกายน ๒๕๑๕ ๕.๒ แม้ว่าหนังสือชุดนี้ จะย่อข้อความจากหนังสือถึง ๔๕ เล่มลงเหลือเพียง ๑ เล่ม แต่ก็ได้เก็บสาระสำ�ำคัญที่เป็นประโยชน์แก่ประชาชนผู้ประสงค์จะศึกษาพระพุทธศาสนา มากล่าวไว้อย่างเพียงพอ อันจะเป็นทางให้บางท่านผู้ต้องการค้นคว้าโดยละเอียด เลือกหัวข้อ สำ�ำหรับค้นคว้าได้ในโอกาสต่อไป มีปัญหาอยู่บ้าง ในเรื่องความเข้าใจยากของข้อความบางตอน แต่ก็ได้เคยกล่าวไว้แล้ว ในหน้า ๑๑๔๘ หมายเลข ๒.๒ ว่า อย่าว่าแต่คัมภีร์ทางศาสนาซึ่งมีความสุขุมลุ่มลึกเลย แม้วิชา

ภาค ๕ ว่าด้วยบันทึกทางวิชาการ

1155

ทางโลกธรรมดา ถ้าใครไม่ได้สนใจมาก่อน ก็สับสนยุ่งยากเหมือนกัน แต่อาศัยที่มีความสนใจ ก็สามารถหาประโยชน์ได้จากวิชานั้น ๆ พระไตรปิฏกก็มิใช่ว่าจะมีข้อความเข้าใจยากไปหมด ทุกเล่ม บางเล่มข้อความก็ชัดเจนน่าอ่านน่าสนใจ บางเล่มก็อาจจะมีเข้าใจยากไปบ้าง เพราะเป็น หลักวิชาชัน้ สูง แต่เมือ่ รวมความแล้ว ก็พอจะทำ�ำความเข้าใจกันได้ ผเู้ ขียนได้พยายามทีจ่ ะวงเล็บ ความหมายประจำ�ำศัพท์ที่ยากไว้เสมอ นอกจากนั้นถ้าประสงค์จะค้นคำ�ำแปลหรือความหมาย ของศัพท์ใด ก็พอจะอาศัยสารบาญค้นคำ�ำในท้ายเล่มนี้ บอกที่มาว่า คำ�ำไหนมีอธิบายไว้แล้วใน หน้าไหน ๔ เมษายน ๒๕๐๓ บั​ันทึ​ึกในหั​ัวข้​้อนี้​้� ว่​่าด้​้วยข้​้อความที่​่�ควรทราบในวิ​ินั​ัยปิ​ิฎกรวม ๑ เรื่​่�อง พระสู​ูตร ๒ เรื่อง เป็นบันทึกในการพิมพ์รวมเล่ม พ.ศ. ๒๕๒๒ คือ ๖.๑ เรื่​่�องการสร้​้างกุ​ุฎีหี รื​ือวิ​ิหาร ในหน้​้า ๒๒๙ และ ๒๓๐ ได้​้ย่อ่ ความแห่​่งพระวิ​ินัยั ปิ​ิฎก ตอนที่​่�ว่​่าด้​้วยอาบั​ัติ​ิสั​ังฆาทิ​ิเสส สิ​ิกขาบทที่​่� ๖ ห้​้ามสร้​้างกุ​ุฎี​ีด้​้วยการขอ และสิ​ิกขาบทที่​่� ๗ ห้​้าม สร้างวิหารใหญ่โดยสงฆ์มิได้กำ�ำหนดที่ ความจริงทั้งสองเรื่องนี้ได้ทำ�ำเชิงอรรถอธิบายไว้บ้างแล้ว ในหน้าทีอ่ า้ งอิง แต่ยงั ติดใจทีจ่ ะกล่าวถึงรายละเอียดบางเรือ่ ง จึงขอบันทึกไว้ในทีน่ เี้ พิม่ เติม คือ สิกขาบทที่ ๖ ห้ามสร้างกุฎที ไี่ ม่มเี จ้าของ คือไม่มผี เู้ ป็นเจ้าภาพสร้าง เป็นทีอ่ ยเู่ ฉพาะคน ด้วยการขอสิ่งต่าง ๆ ในการก่อสร้างจากคนอื่น ยาวเกิน ๑๒ คืบ กว้างเกิน ๗ คืบ ก่อนสร้าง ต้องให้สงฆ์แสดงที่ให้ก่อน ถ้าสร้างใหญ่เกินประมาณหรือไม่ให้สงฆ์แสดงที่ให้ ต้องอาบัติ ส่วนสิกขาบทที่ ๗ ห้ามสร้างวิหารใหญ่ แม้จะมีเจ้าภาพก่อสร้างให้ แต่สงฆ์ก็จะต้อง กำ�ำหนดที่ให้ ทั้งสองสิกขาบทนี้ทำ�ำให้นึกถึงสำ�ำนักผังเมืองของประเทศไทยว่าเพิ่งจะตั้งขึ้นเมื่อไม่กี่ปี มานี้เอง แต่พระพุทธเจ้าทรงมอบให้สงฆ์ทำ�ำหน้าที่สำ�ำนักผังเมืองมาก่อน ๒๕๐๐ ปีแล้ว เพื่อมิให้ ภิกษุเทีย่ วก่อสร้างทีอ่ ยูข่ นาดเล็ก หรือใหญ่ตามชอบใจ จนไม่มรี ะเบียบ ข้อความในสองสิกขาบท นี้อยู่ในวินัยปิฎก วิ.มหาวิ. ๑/๔๙๔ - ๕๓๗/๒๗๐ - ๒๙๙ สงฆ์ซงึ่ กำ�ำหนดสถานทีใ่ ห้กอ่ สร้างได้นนั้ ไม่ใช่ทำำ� ได้ตามชอบใจ ต้องกำ�ำหนดเขต ซึง่ ไม่มี ใครยึดครอง และมีชานหรือบริเวณเพือ่ ไม่ให้แออัด และคำ�ำว่า ไม่มใี ครยึดครองนัน้ รวมทัง้ ไม่ให้ ก่อสร้างในที่อยู่อาศัยของสัตว์ เช่น มดปลวกด้วย รวมความว่าจะต้องไม่ก่อความเดือดร้อนแม้

ภาค ๕

ฉบับที่ ๖

1156

พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน ภาค ๕

แก่สัตว์ดิรัจฉาน นอกจากนั้นยังต้องสวดประกาศเป็นทางการของสงฆ์ด้วย ไม่ใช่สักแต่ว่า เที่ยวชี้เอาตามชอบใจ อีกประการหนึ่งห้ามชี้ที่ซึ่งอยู่ใกล้โรงสุรา ทางเดิน เรือนจำ�ำ หอประชุม เป็นต้น อนึ่ง ขอเสนอให้อ่านข้อความเรื่องการควบคุมการก่อสร้างในเล่มนี้หน้า ๓๗๙ ด้วย ๖.๒ เรือ่ งการปกครองประเทศให้ได้ผลดี ต้องจับปัญหาทางเศรษฐกิจด้วย ข้อความ ในกูฏทันตสูตรในเล่มนี้หน้า ๔๒๕ วรรครองสุดท้าย สอนเรื่องการปกครองประเทศให้ได้ผลดี สามารถลดจำ�ำนวนโจรผรู้ า้ ยลง เป็นคำ�ำสอนทีน่ กั รัฐศาสตร์สมัยปัจจุบนั น่าสนใจก็คอื ทรงสอนให้ จับปัญหาเศรษฐกิจขึ้นมาเป็นเรื่องสำ�ำคัญ คือ (๑) แจกพืชแก่กสิกรในชนบทที่อุตสาหะประกอบ อาชีพ (๒) ให้ทนุ แก่พอ่ ค้าทีอ่ ตุ สาหะในการค้า (๓) ให้อาหารและค่าจ้างแก่ขา้ ราชการ (ให้เพียงพอ) การแจกพืชแก่ชาวนาหรือกสิกรนั้น ย่อมรวมถึงการช่วยสงเคราะห์เกษตรกรด้วยวิธี อื่น ๆ ด้วย การให้ทุนแก่พ่อค้าที่อุตสาหะในการค้า หมายถึงการส่งเสริมการลงทุน ที่ประเทศไทย เพิ่งตั้งขึ้นเมื่อไม่กี่ปีมานี้เอง ในสมัยก่อนพ่อค้ากับนักอุตสาหกรรมเป็นประเภทเดียวกัน ถ้าจะ ให้การค้าเจริญ การอุตสาหกรรมรุ่งเรือง ก็ต้องให้ยืมทุนหรือสงเคราะห์ในเรื่องทุนจึงจะขยาย งานได้ ส่วนการให้อาหารและค่าจ้างแก่ขา้ ราชการนัน้ ในสมัยก่อน มิได้ให้เงินเดือนหรือค่าจ้าง เพียงอย่างเดียว แต่แจกอาหาร เช่น ข้าวเปลือกหรือข้าวสารด้วย ในสมัยนั้น บุคคล ๓ ประเภทนี้ นับว่าเป็นองค์ประกอบสำ�ำคัญของสังคม ถ้าจัด การเศรษฐกิจให้ได้ดีในบุคคล ๓ ประเภทนี้ ก็จะได้ผลทางการปกครองประเทศ ลดจำ�ำนวน โจรผู้ร้ายไปได้ในตัว ๖.๓ เรื่องพระสาวกผู้ใหญ่ ๘๐ ท่าน (พระอสีติมหาสาวก) เรื่องนี้ รู้สึกว่าจะมีความ เข้าใจผิด หรือเข้าใจไขว้เขวกันมานานเป็นร้อย ๆ หรือพันปี คือถ้าอ่านข้อความในอรรถกถา คือ คำ�ำอธิบายพระไตรปิฏกภาษาบาลีแล้ว จะรูส้ กึ ว่า คำ�ำว่า พระอสีตมิ หาสาวกนัน้ หมายถึงพระภิกษุ ที่เป็นพระอรหันตสาวกชั้นผู้ใหญ่รวม ๘๐ รูป ถึงกับพยายามประมวลจำ�ำนวนให้ครบ ๘๐ กันให้ ได้ และผลก็ปรากฏว่า จัดได้ไม่ตรงกัน แต่ถ้าอ่านพระสุตตันตปิฏกเล่ม ๒๐ ตอนเอตทัคคปาลิ คือบาลีวา่ ด้วยพระสาวกผไู้ ด้รบั แต่งตัง้ เป็นผเู้ ลิศในทางต่างกัน ซึง่ ถอดความไว้ในหน้า ๗๑๖ - ๗๒๐ (เอตทัคคปลิ) ของเล่มนี้ และลองนับจำ�ำนวนดู จะพบว่า จำ�ำนวนพระสาวกผู้ได้รับแต่งตั้งเป็น ผู้เลิศในทางต่าง ๆ นั้นมีครบ ๘๐ ตำ�ำแหน่ง คือฝ่ายภิกษุ ๔๗ ฝ่ายภิกษุณี ๑๓ ฝ่ายอุบาสก ๑๐ ฝ่ายอุบาสิกา ๑๐ รวมกันครบ ๘๐ ตำ�ำแหน่งพอดี ใน ๘๐ ตำ�ำแหน่งนัน้ บางท่าน เช่น พระอานนท์ ได้แต่งตั้งเป็นเลิศถึง ๕ ตำ�ำแหน่ง พระจุลลปันถกะ ๒ ตำ�ำแหน่ง พระสุภูติ ๒ ตำ�ำแหน่ง ส่วน

ภาค ๕ ว่าด้วยบันทึกทางวิชาการ

1157

ในฝ่ายอุบาสก พ่อค้าชือ่ ตปุสสะและภัลลิกะ รวม ๒ ท่าน ได้รบั แต่งตัง้ เป็นผูเ้ ลิศในทางถึงสรณะ (พระพุทธ พระธรรม) รายแรก ฉะนัน้ จึงโปรดทราบว่า พระอสีตมิ หาสาวก หรือพระสาวกผใู้ หญ่ ๘๐ ท่านนัน้ มิใช่เป็นพระภิกษุแต่ฝา่ ยเดียว เป็นภิกษุณกี ม็ ี อุบาสกก็มี อุบาสิกาก็มี และมิได้เป็น พระอรหันต์ล้วน ๆ ต่�่ำำกว่าพระอรหันต์ก็มี คือในฝ่ายอุบาสกอุบาสิกาเป็นพระอริยบุคคลชั้น พระโสดาบันก็มี และในตำ�ำแหน่งทั้งแปดสิบนั้น มีตัวบุคคลผู้ได้รับแต่งตั้งจริงเพียง ๗๕ ท่าน คือบุคคลเดียว ๕ ตำ�ำแหน่ง ๑ ท่าน ๒ ตำ�ำแหน่ง ๒ ท่าน และตำ�ำแหน่งเดียว ๒ ท่าน ๑ ตำ�ำแหน่ง ฉะนั้น ในฝ่ายภิกษุจึงมีบุคคลเพียง ๔๑ ท่าน ในฝ่ายอุบาสกมีบุคคล ๑๑ ท่าน๑ ปัญหามีต่อไปอีกว่า ตปุสสะ และภัลลิกะ สองพ่อค้าที่ได้รับแต่งตั้งเป็นเลิศในทางถึง สรณะรายแรก ไม่มีหลักฐานหรือประวัติที่ไหนเลยว่าเป็นพระอริยบุคคล ผู้เขียนได้ติดตาม เรื่องนี้ และได้พบพระพุทธภาษิตในพระสุตตันตกปิฏก องฺ.ฉกฺก. ๒๒/๓๙๕ - ๓๙๖/๔๒๖ ซึง่ ได้ยอ่ ความไว้ในเล่มนี้ หน้า ๘๓๔ กล่าวถึงตปุสสะและภัลลิกะ รวมทัง้ คฤหบดีอนื่ ๆ ว่าประกอบ ด้วยคุณธรรมของพระอริยบุคคล ๖ อย่าง คือมีความเลื่อมใสอันไม่ไหวหวั่นในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ มีศีล มีญาณ มีวิมุติ อั น เป็ น อริ ยะ (พระอรรถกถาจารย์ อ ธิ บ ายว่ า เป็นพระอริยบุคคลชั้นพระเสขะ ซึ่งต่�่ำำกว่าพระอรหันต์) เรื่องนี้เป็นการปฏิวัติ ความเชื่อ ความเข้าใจผิด ในวงการศึกษาของประเทศไทย เกี่​่�ยวกั​ับพระอสี​ีติ​ิมหาสาวกว่​่ามี​ีครบบริ​ิษั​ัท ๔ มิ​ิใช่​่เพี​ียงภิ​ิกษุ​ุบริ​ิษั​ัทอย่​่างเดี​ียว ตามที่​่�เคย เข้​้าใจกั​ันมา ทั้​้�งนี้​้�จากหลั​ักฐานในพระสุ​ุตตั​ันตปิ​ิฎกเอง สุชีพ ปุญญานุภาพ ๒๕ ตุลาคม ๒๕๒๒

สรุปจำ�ำนวนพระอสีติมหาสาวก และจำ�ำนวนตำ�ำแหน่ง พระภิกษุ ๔๑ ท่าน นับได้ ๔๗ ตำ�ำแหน่ง พระภิกษุณี ๑๓ ท่าน นับได้ ๑๓ ตำ�ำแหน่ง อุบาสก ๑๑ ท่าน นับได้ ๑๐ ตำ�ำแหน่ง อุบาสิกา ๑๐ ท่าน นับได้ ๑๐ ตำ�ำแหน่ง รวม ๗๕ ท่าน นับได้ ๘๐ ตำ�ำแหน่ง หมายเหตุ พระอานนท์ ๕ ตำ�ำแหน่ง พระจุลลปันถกะ ๒ ตำ�ำแหน่ง พระสุภูติ ๒ ตำ�ำแหน่ง ตปุสสะ และ ภัลลิกะ

อุบาสกที่เป็นพ่อค้า ๒ ท่านรวมกัน ๑ ตำ�ำแหน่ง - ม.พ.ป.

ภาค ๕

๑

.

สารบาญค้นคำ�ำ ประมวลคำ�ำที่มคี วามหมาย ให้ความรู้ทั้งทางหลักธรรม บุคคล วัตถุ สถานที่ และ เหตุการณ์ที่ปรากฏใน พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชนนี้

.

สารบาญค้นคำ�ำ คำ�ำ

หน้า คำ�ำ

หน้า

ก กกจูปมสูตร ๕๔๘ กกุธะ ๘๐๗ กกุธานที ๔๖๐ กชังคละ ๘๗๕ กฐิน ๒๘๒, ๓๓๘, ๓๓๙ กฐินขันธกะ ๓๒๗, ๓๓๘ กฐินเภท ๔๐๐ กฐินศาลา ๓๖๖ กตัญญูกตเวที ๗๒๙ กตาปัตติวาร ๓๙๘ กติปุจฉาวาร ๓๙๙ กถาวัตถุ (เรื่องของคำ�ำพูด) ๓ ๗๔๒ กถาวัตถุ (เรื่องทีค่ วรพูด) ๑๐ ๘๘๐ กถาวัตถุ ๙๗๑, ๑๐๒๓ กนกสันนิภา ๙๕๕ กบิลพัสดุ์ ๔๑๖, ๔๔๘,

๔๖๙, ๕๔๑, ๕๔๔,

๕๙๗, ๖๗๘, ๖๘๙, ๙๔๐, ๙๕๐ กปิลราชจริยา ๙๖๐ กรณียเมตตสูตร ๘๙๕ กรรไตร ๓๗๐ กรรม ๖๐๑, ๖๘๕,

๑๐๖๘, ๑๐๗๘, ๑๐๙๑

กรรม ๔ อย่าง ๖๐๕, ๗๙๒ กรรมกิเลส ๔ ๕๑๑ กรรมเก่า ๙๔๑ กรรมขาว มีวิบากขาว ๖๐๕, ๗๙๒ กรรมดำ�ำ มีวิบากดำ�ำ ๖๐๕, ๗๙๒ กรรมทั้งดำ�ำทั้งขาว มีวิบากทั้งดำ�ำทั้งขาว ๖๐๕, ๗๙๒ กรรมทีค่ วร ๔ อย่าง ๗๖๘ กรรมเป็นนา ๗๔๕ กรรมไม่ดำ�ำไม่ขาว ๖๐๖ กรรมไม่ดำ�ำไม่ขาวมีวิบากไม่ดำ�ำไม่ขาว ๗๙๒ กรรมเล็ก ๆ น้อย ๆ ๗๔๘ กระจก ๑๙๖ กระต่าย ๙๕๔ กระทู้ธรรม ๙๗๒ กระเทียม ๓๗๓ กระบือใหญ่ ๙๕๖ กราบไหว้ ๒๐๔ กราลกฐิน ๓๓๘ กรุณากถา ๑๐๘๔ กรุณาภาวนา ๖๑๒ กเรริกุฎี ๔๔๖ กลหวิวาทสูตร ๙๐๙

1162

สารบาญค้นคำ�ำ

กลันทะ ๒๑๘ กลัวทุกข์ ๑๖๐ กลัวทุกข์ก็อย่าทำ�ำความชั่ว ๑๖๐ กล่าวตู่ ๘๙ กล่าวตู่ตถาคต ๙๐ กล่าวตู่พระตถาคต ๒ ประเภท ๗๒๔ กล่าวตู่พระธรรมวินัย ๒๕๗ กลิ่นคาว ๙๐๕ กลิ่นที่ไปได้ทั้งตามลมและทวนลม ๗๔๕ กลิ่นศีล ๗๔๕ กลุ่มกิเลส ๑๑๓๕ กลุ่มคันถะ ๑๑๓๑ กลุ่มธรรม ๒ ข้อที่ไม่สัมพันธ์กัน ๑๑๒๙,

๑๑๓๓ กลุ่มธรรม ๒ ข้อรั้งท้าย ๑๑๓๕ กลุ่มนีวรณ์ ๑๑๓๑ กลุ่มปรามาส ๑๑๓๑ กลุ่มโยคะ ๑๑๓๑ กลุ่มสัญโญชน์ ๑๑๓๐ กลุ่มอาสวะ ๑๑๒๙ กลุ่มอุปาทาน ๑๑๓๔ กลุ่มโอฆะ ๑๑๓๑ กวฬิงการาหาร ๑๗๗, ๕๖๘ กวี ๔ ประเภท ๗๙๒ กษัตริย์ ๔๑๗, ๔๙๙, ๕๖๑, ๕๙๖ กษัตริย์เกิดขึ้น ๔๙๙ กษัตริย์ประเสริฐกว่า ๔๑๘ กษัตริย์ประสงค์ทรัพย์ ๘๒๔ กษัตริย์ประเสริฐสุด ๔๑๙, ๕๐๑

กสาวเภสัช กสาวะ กสิกร กสิกรรม กสิณายตนะ กสิภารทวาชสูตร กฬารชนกะ กฬารมัชฌกะ ก่อความรำ�ำคาญ กองกระดูกเท่าภูเขา กองปัญญา กองไฟใหญ่ กองศีล กองสมาธิ ก่อนตรัสรู้ กะพี้ กะโหลกน้�้ำำเต้า กังขากถา กังขาวิตรณวิสุทธิ กัชชังคลา กัณฑ์ กัณฑกะ กัณฑรายนพราหมณ์ กัณฑหาลพราหมณ์ กัณณกัตถลสูตร กัณณกัตถละ กัณณกุชชะ กัณหทีปายนจริยา กัณหทีปายนฤษี

๓๓๑ ๑๓๓ ๔๒๕ ๖๕๕ ๖๓๔, ๘๗๔ ๙๐๓ ๖๓๙ ๔๘๔ ๒๕๘ ๘๖ ๔๓๘ ๘๔๖ ๔๓๘ ๔๓๘ ๑๗๑ ๘๑, ๘๔, ๕๕๖ ๕๘๗ ๑๐๓๒ ๕๒๐ ๖๙๘ ๘๙๔ ๒๕๗ ๗๒๖ ๙๒๑ ๖๔๖ ๔๒๙, ๖๔๖ ๒๑๗ ๙๖๑ ๙๖๑

สารบาญค้นคำ�ำ

กัณหะ ๔๑๗ กัณหายนโคตร ๔๑๗ กัตถปัญญัติติวาร ๓๙๘ กันทรกสูตร ๕๙๔ กันทรกะ ๕๙๔ กัปป์ ๙๑๐, ๑๐๗๐ กัปป์ที่นับไม่ได้ ๔ อย่าง ๗๘๐ กัปปัฏฐกถา ๑๐๗๐ กัปปินะ ๙๔๓ กัปปิยภูมิ ๔ ๓๓๖ กัปปิลา ๙๕๗ กัมปิลละ ๙๕๗ กัมโพช ๖๔๙ กัมมกถา ๑๐๖๘, ๑๐๙๑ กัมมขันธกะ ๓๔๗, ๓๔๘ กัมมโตติกถา ๑๐๘๒ กัมมนิทาน ๓ ๗๕๑ กัมมปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๘ กัมมวาที ๖๒๔ กัมมวิปาโกติกถา ๑๐๕๓ กัมมเหตุกถา ๑๐๕๘ กัมมะ ๙๒๕, ๙๒๙ กัมมันตวิบัติ ๗๕๒ กัมมันติกถา ๑๐๕๗, ๑๐๖๗ กัมมาสธัมมะ ๔๕๐, ๔๗๓, ๖๒๘, ๖๖๖ กัมมูปจยกถา ๑๐๗๘ กัลยาณธรรม ๘๖ กัลยาณปัญญา ๘๖ กัลยาณมิตตตา ๑๘๗

1163

กัลยาณวัตร ๖๓๙ กัลยาณศีล ๘๖ กัสสปโคตร ๓๔๓, ๗๔๗ กัสสปพุทธวงศ์ ๙๔๙ กัสสปสังยุตต์ ๗๐๔ กัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ๙๔๖ กัสสปะ ๔๒๐, ๔๔๗, ๖๗๙, ๙๔๑, ๑๐๔๓ กัสสปิกะ ๑๐๒๔, ๑๐๙๖ กา ๙๖๐ กากขยะ ๕๙๕ กาณา ๒๕๑ กาติยานี ๗๒๐ กาปทิกะ ๖๕๓ กาม ๕๙๙, ๘๒๐, ๘๕๖ กามกถา ๑๐๕๕ กามคุณ ๕ ๑๙๐, ๔๔๓, ๕๔๐, ๕๕๒,

๕๕๔, ๕๖๙, ๖๒๙, ๖๙๗, ๑๐๕๕ กามคุณกถา ๑๐๕๕ กามคุณอันเป็นทิพย์ ๖๒๙ กามฉันท์ ๖๑๔, ๗๑๔ กามธาตุ ๑๘๖, ๑๐๕๕ กามโยคะ ๘๕ กามราคะ ๗๒๕, ๑๑๐๔, ๑๑๐๖ กามวิตก ๑๘๖, ๘๙๗ กามสัญญา ๑๘๖, ๔๓๒, ๖๖๖, ๖๗๙ กามสุข ๑๙๑, ๖๓๖, ๖๘๗ กามสุขัลลิกานุโยค ๓๐๐ กามสูตร ๙๐๘ กามาวจร ๕๗๔, ๙๗๗, ๙๗๘, ๙๘๘

1164

สารบาญค้นคำ�ำ

กามาวจรจิต ๗๔๕, ๙๘๑ กามาวจรภูมิ ๑๒๗ กามาสวะ ๑๓๙ กาเมสนา ๙๐๑ กาย ๑๔๗, ๑๔๘, ๕๕๑,

๕๖๓, ๖๓๐, ๗๖๕, ๘๖๓,

๘๗๗, ๙๐๙, ๙๑๔, ๙๑๕, ๙๘๕ กายกัมมันติกถา ๑๐๖๑ กายคตาสติ ๙๔, ๙๖, ๖๗๖, ๗๒๒ กายคตาสติ ทำ�ำให้ได้อะไรบ้าง ๙๔ กายคตาสติสูตร ๖๗๖ กายเดือดร้อน อย่าให้จิตเดือดร้อน ๑๙๖ กายทุจจริต ๙๔, ๑๘๖ กายวิญญัติ ๑๐๘๐ กายสมาจาร ๔๗๒ กายสักขี ๖๒๒, ๗๓๒, ๘๖๘, ๑๐๒๑ กายสังขาร ๕๘๒, ๗๘๓ กายสุจริต ๙๔, ๑๘๖ การกระเดียด ๓๗๑ การเกิดในภพ ๕๗๗ การขัดเกลากิเลส ๕๓๒ การเข้าเจโตวิมุติ ๕๗๘ การเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ๕๘๒ การครองเรือน ๖๕๗ การควบคุมการก่อสร้าง ๓๗๙ การคอน ๓๗๑ การค้า ๖๕๗ การค้าขายที่อุบาสกไม่ควรทำ�ำ ๑๐๗, ๘๑๓ การงานที่น้อย มีผลน้อย ๖๕๗

การงานที่ใหญ่แต่มีผลน้อย ๖๕๗ การงานที่ใหญ่มีผลมาก ๖๕๗ การเจริญฌาน ๖๘๑ การเจริญมรรค ๑๐๖๒ การโจทฟ้อง ๓๙๑ การณปาลี ๘๑๔ การได้วิมาน ๙๑๑ การได้อัตตภาพ ๔ อย่าง ๗๘๓ การตรัสรู้ ๘๙๖ การตรัสรู้โดยลำ�ำดับ ๑๐๓๔ การตรัสรู้สัจจะ ๖๕๓ การตอบปัญหา ๔ อย่าง ๗๖๕ การตั้งสติ ๑๐๓๐ การตั้งอยู่ ในเจโตวิมุติ ๕๗๘ การถวายทาน ๘๖๔ การถอนตัวในขันธ์ ๕ ๖๗๐ การถึงสรณะ ๘๙๓ การถือศาสนา ๔๔๔ การถูกจองจำ�ำ ๑๔๕ การถูกตามตัว ๑๔๕ การถูกทวง ๑๔๕ การทำ�ำนา ๖๕๗ การทำ�ำให้มาก ๕๘๒ การนอน ๔ ๗๙๒ การนับจำ�ำนวนจิต ๙๘๓ การบน ๔๑๐ การบรรลุความจริง ๖๕๔ การบวช ๖๕๗, ๙๐๗ การบัญญัติบคค ุ ล ๕๐๔, ๑๐๑๘

สารบาญค้นคำ�ำ

การบัญญัติสิกขาบท ๒๑๗ การบัญญัติอายตนะ ๕๐๓ การบำ�ำเพ็ญตบะ ๔๘๘ การบูชา ๗๓๐ การแบก ๓๗๑ การปฏิบัติจิตใจชั้นสูง ๖๘๒ การประชุม ๔๖๙ การเป็นอิสระ ๑๕๖ การเปลือยกาย ๔๓๐ การเผชิญความกลัว ๕๒๘ การแผ่จิต ๖๘๑ การพนัน ๔๐๙ การพยากรณ์ อรหัตตผล ๕ ๘๐๗ การพิจารณากาย ๔๗๓ การพิจารณาจิต ๔๗๔ การพิจารณาธรรม ๔๗๔ การพิจารณาเวทนา ๔๗๔ การรักษาศีล ๕ ๔๒๗ การรักษาสัจจะ ๖๕๓ การรักษาสาธารณสมบัติ ๑๕๐ การรักษาอุโบสถ ๘๕๕ การรับข้าวเปลือก ๔๐๙ การรับเงินทอง ๖๕๒ การรูค้ วามหลุดพ้นของผู้อื่น ๕๐๔ การละกิเลส ๑๐๘๖ การเล่น ๔๐๙ การสมาทานธรรมะ ๕๘๕, ๕๘๖ การสละ ๗๓๐, ๙๓๒ การสอบสวนในตถาคต ๕๘๘

1165

การสะพาย ๓๗๑ การสะสมกรรม ๑๐๗๘ การสังคายนาพระธรรมวินัย ๙๕๑ การสำ�ำรวมระวังอาสวะทุกชนิด ๗ ๕๒๕ การแสดงฤทธิ์ ๕๐๔ การแสวงหา ๑๔๗, ๗๓๐, ๙๐๑ การแสวงหาไม่ประเสริฐ ๕๕๓ การแสวงหาว่า ๒ อย่าง ๕๕๓ การแสวงหาอันไม่ประเสริฐ และประเสริฐ ฝ่ายละ ๔ ๗๙๓ การหาม ๓๗๑ การให้ ๗๓๐ การอนุมาน ๕๔๒ การอบรมจิต ๙๒, ๕๖๔ การอบรมอินทรีย์ ๖๙๘ การอยู่ในอำ�ำนาจของคนอื่น ๑๕๖ การอยู่ป่าของภิกษุ ๕๔๔ การอยู่เป็นสุข ๕ อย่าง ๘๐๙ การอยู่ร่วมกัน ๔ อย่าง ๗๖๗ การออกจากเจโตวิมุติ ๕๗๘ การออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ๕๘๒ การออกไปจากกาม ๕๔๑ การอาบน้�้ำำ ๓๖๓ การอุปสมบท ๓๑๗ กาล ๔ ๗๘๐ กาลเวลา ๙๐๖, ๑๐๗๖ กาลามโคตร ๗๕๓ กาลามะ ๗๔๑ กาลิก ๓๓๘

1166

สารบาญค้นคำ�ำ

กาลิงคะ ๔๖๘, ๖๐๒, ๙๒๒, ๙๕๒ กาลี ๘๗๔ กาลี อุบาสิกา ๗๒๐ ก้าวลงสู่ครรภ์ ๕๐๓ ก้าวลงสู่ทำ�ำนองธรรม ๘๓๐ กาสายะ ๔๙๒ กาสาวพัสตร์ ๑๓๓ กาสาวะ ๑๓๓ กาสี ๒๓๔, ๔๖๙,

๖๒๑, ๖๓๗, ๖๔๔, ๙๔๖, ๙๕๙ กาฬี ๕๙๓ กำ�ำจัดมารพร้อมทั้งเสนา ๘๙๖ กำ�ำเนิด ๔ ๕๓๗ กำ�ำมือของอาจารย์ ๔๕๘ กำ�ำลัง (ใจ) พึงทราบได้ในเวลามีอันตราย ๗๘๘ กำ�ำลัง ๑๐๓๖ กำ�ำลัง ๒ ๗๒๓ กำ�ำลัง ๔ ๗๙๓, ๘๖๒ กำ�ำลัง ๕ ของพระตถาคต ๗๙๕, ๙๓๑ กำ�ำลัง ๕ ของสตรี ๑๘๔ กำ�ำลัง ๗ ๑๓๑, ๑๓๒, ๑๓๒, ๘๓๕ กำ�ำลัง ๘ ๘๕๓ กำ�ำลังของพระขีณาสพ ๑๐ ๘๘๕ กำ�ำลังของพระตถาคต ๖ ๘๒๗ กำ�ำลังของพระตถาคต ๑๐ ๕๓๖, ๘๗๔ กำ�ำลังของพระเสขะ ๕ ๗๙๕ กำ�ำลังคือการพิจารณา ๗๘๐ กำ�ำลังคือความเชื่อ ๗๘๐

กำ�ำลังคือความระลึกได้ ๗๘๐ กำ�ำลังคือญาติ ๑๘๕ กำ�ำลังคือทรัพย์ ๑๘๕ กำ�ำลังคือบุตร ๑๘๕ กำ�ำลังคือปัญญา ๗๘๐ กำ�ำลังคือรูป ๑๘๕ กำ�ำลังคือศีล ๑๘๕ กำ�ำลังในสมาธิ ๘๒๙ กำ�ำลังแห่งพระตถาคต ๑๐๓๖ กำ�ำหนดรู้ใจผู้อื่น ๔๑๕ กิกิ ๖๓๗, ๙๔๖, ๙๔๗ กิ่งและใบ ๘๑, ๘๔, ๕๕๖ กิจของสมณะ ๗๔๕ กิจจาธิกรณ์ ๓๖๐ กิจทีค่ วรทำ�ำก่อนของชาวนา ๓ ๗๔๖ กิจทีค่ วรทำ�ำก่อนของภิกษุ ๓ ๗๔๖ กิจรีบด่วนของชาวนา ๓ ๗๔๗ กิญจนะ คือกิเลสเครื่องกังวล ๕๗๙ กินติสูตร ๖๖๓ กินอาหารเลียมือ ๔๓๐ กิริยวาที ๖๒๔, ๗๒๕ กิริยา ๒๐ ๙๗๘, ๙๘๒, ๙๘๘, ๙๙๒ กิริยาอัพยากฤต ๑๒๗ กิเลส ๑๐ ๑๖๖ กิเลสโคจฉกะ ๘ คู่ ๑๑๓๕ กิเลสชหนกถา ๑๐๘๖ กิเลสเป็นเหตุให้เนิ่นช้า ๕๔๕ กิเลสสังยุตต์ ๗๐๕ กิสะ สังกิจจโคตร ๕๖๓, ๖๓๒

สารบาญค้นคำ�ำ

กิสาโคตมี ๗๑๙ กีฎาคิริ ๓๕๐, ๖๒๑ กีฎาคิริสูตร ๖๒๑ กึสีลสูตร ๙๐๖ กุกกุฏาราม ๕๙๖, ๘๐๑ กุกกุโรวาทสูตร ๖๐๔ กุกกุละ ๖๘๓ กุกกุสันธพุทธวงศ์ ๙๔๙ กุกกุฬกถา ๑๐๓๓ กุฎีดินเผา ๒๑๙ กุฎีดินล้วน ๒๑๙ กุณฑลเกสา ๗๑๙ กุณฑลเกสีเถริยาปทาน ๙๔๗ กุตูหลศาลา ๖๓๒ กุทรุสกะ ๔๙๕ กุมภทาสี ๔๓๑ กุมภัณฑ์ ๕๑๓ กุมาร ๒๙๒ กุมารกัสสปเถราปทาน ๙๔๔ กุรุ ๔๕๐, ๔๗๓, ๖๒๘, ๖๓๘, ๖๖๖ กุรุธัมมจริยา ๙๕๒ กุศล ๙๒, ๙๘๖ กุศล ๓ ๖๒๖ กุศล ๑๐ ๖๒๖ กุศลกรรมบถ ๔๙๕, ๕๗๓, ๘๘๙ กุศลจิต ๒๑ ๙๘๘ กุศลจิต ๙๗๗, ๙๗๙, ๙๘๐, ๙๘๘ กุศลเจริญได้ ๗๒๔ กุศลธรรม ๕๐๓, ๙๘๗

1167

กุศลธรรมเจริญหรือเสื่อม ๖๒๑ กุศลในภูมิ ๔ ๑๐๐๐ กุศลมูล ๗๔๓, ๑๐๙๘ กุสลกถา ๑๐๘๗ กุสลจิตตกถา ๑๐๙๒ กุสลจิตตปฏิลาภกถา ๑๐๗๐ กุสลติกะ ๑๑๒๐ กุสลากุสลปฏิสันทหนกถา ๑๐๗๓ กุสลากุสลันติกถา ๑๐๘๐ กุสลาปีติกถา ๑๐๖๓ กุสาวตี ๔๖๒, ๔๖๔, ๔๖๕, ๙๕๓ กุสินารา ๓๓๗, ๔๖๐, ๔๖๒,

๔๖๔, ๖๖๓, ๗๕๒, ๙๕๐ กูฏทันตพราหมณ์ ๔๒๕ กูฏทันตสูตร ๔๒๕ กูฏาคารศาลา ๑๒๓, ๓๗๕, ๙๔๕ กู้หนี้ ๑๔๕ เกณิยชฎิล ๖๔๘ เกตุมตี ๔๙๖ เก็บของมีค่า ๒๖๐ เก็บจีวร ๒๓๖ เก็บบาตร ๒๔๑ เก็บปริวาส ๓๕๖ เก็บผ้า ๒๓๗ เก็บเภสัช ๕ ๒๔๒ เก็บมานัตต์ ๓๕๖ เก็บอาหาร ๓๓๖ เก็บอาหารค้างคืน ๓๓๓ เกลือ ๗๔๗

1168

สารบาญค้นคำ�ำ

เกวลี ๖๔๘ เกวัฏฏสูตร ๔๓๘ เกวียนเก่า ๔๕๘ เกษม ๙๐๐ เกสปุตตะ ๗๔๑ เกสีผู้ฝึกม้า ๗๗๕ เกาทัณฑ์ ๒๕๔ เกาะ ๑๓๕ เกาะชายสังฆาฏิ ๘๕ เกิด ๒ ครั้ง ๙๐๔ เกิดจากเท้าของพระพรหม ๔๙๘ เกิดจากธรรม ๔๙๘ เกิดจากปากพรหม เป็นพรหมทายาท ๔๙๗ เกิดเป็นทุกข์ ๘๗๙ เกียจคร้าน ๙๓, ๗๑๔ แก่น ๘๑ แก่นไม้ ๘๔, ๕๕๖ แก่นสาร ๘๑, ๘๔ แก้บน ๔๑๐ แกล้งหาเลส ๒๓๑ แก้วมณี ๔๙๒ แก้วอันประเสริฐ ๙๐๖ โกกนุท ๖๔๐ โกกนุทปริพพาชก ๘๘๖ โกกาลิกสูตร ๙๐๘

โกง ๔๐๙ โกฏิคาม ๓๓๔, ๓๓๕, ๔๕๗ โกณฑัญญพุทธวงศ์ ๙๔๘ โกณฑัญญะ ๔๔๖, ๔๔๗ โกธะ ๑๒๑ โกนศีรษะ ๔๑๘ โกนศีรษะคนบวช ๓๑๑ โกนาคมนพุทธวงศ์ ๙๔๙ โกมารภัจจ์ ๓๔๐ โกรักขัตติยะ ๔๘๔ โกรัพยะ ๖๓๘ โกลังโกลเอกพีชีกถา ๑๐๖๙ โกลิตะ ๙๓๗ โกลิยกษัตริย์ ๗๖๗, ๘๐๗ โกลิยะ ๖๐๔ โกศล ๒๔๐, ๔๑๖,

๔๓๙, ๔๔๑, ๔๗๕,

๕๗๓, ๖๐๘, ๖๓๗,

๖๔๒, ๖๔๔, ๖๕๒, ๖๕๘, ๖๙๕ โกสลสังยุตต์ ๗๐๒ โกสัมพิขันธกะ ๓๒๗, ๓๔๕ โกสัมพิยสูตร ๕๘๙ โกสัมพี ๒๓๐, ๒๓๓, ๓๔๕,

๔๒๙, ๔๖๒, ๕๘๙, ๖๓๐, ๖๘๑ ไกลจากความเป็นสมณะ ๔๓๐ ข

ขณลยมุหุตตกถา ขณะเกิด

๑๐๗๖ ๑๐๗๓

ขณิกกถา ขนเจียม

๑๐๙๓ ๒๔๐

สารบาญค้นคำ�ำ

ขนตก ๕๒๘ ข่มจิตของผู้อื่น ๑๐๗๙ ขยะ ๒๗๘ ขวนขวายน้อย ๖๑๘ ขวานเกิดมาในปาก ๑๒๒ ข้อกำ�ำหนดเด็ดขาด ๑๐๘๗ ขอขมา ๓๐๕, ๓๐๘, ๙๕๗ ขอขมาคฤหัสถ์ ๓๕๑ ขอของเกิน ๒๕๓ ของแก้กันอย่างละ ๓ ๑๘๕ ของเขียวสด ๒๗๘ ของเคี้ยวของฉัน ๙๗, ๒๖๒ ของที่ยืมเขามา ๕๙๙ ของน้อยที่หาได้ง่าย และไม่มีโทษ ๗๖๒, ๙๐๒ ของบริโภค ๙๗ ของเราแน่หรือ ๑๕๕ ของใสที่ควรดื่ม ๓ ๙๒๙ ขอจีวร ๒๓๘ ขอด้าย ๒๔๒ ข้อน่าเลื่อมใส ๑๕ ข้อ ๕๐๓ ข้อปฏิบัติ ๕ ๓๘๒ ข้อปฏิบัติของเสขะ ๖๙๘ ข้อปฏิบัติที่ให้สำ�ำเร็จประสงค์ ๔ ๗๖๘ ข้อปฏิบัติไม่ผิด ๓ ๗๓๒ ข้อปฏิบัติไม่ผิดของผู้ริเริ่ม เพื่อทำ�ำอาสวะให้สิ้น ๔ ๗๖๙ ข้อปฏิบัติสำ�ำหรับภิกษุผู้อยู่ป่า ๑๗ ๖๒๐ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับกายของตน ๕๘๐

1169

ข้อปฏิบัติอันชอบของสมณะ ๕๗๒ ข้อสอบสวน ๖ ๖๗๑ ข้อเสนอ ๕ ๒๓๒ ข้ออนุญาตสำ�ำหรับยามข้าวยาก ๓๓๕ ข้ออ้างใหญ่ ๔๔๖ ขออาหารประณีต ๒๕๑ ขัคควิสาณสูตร ๙๐๓ ขัณฑะ ๔๔๖, ๔๔๙ ขันติ ๔๙๓ ขันติบารมี ๙๒๑ ขันธ์ ๔ ที่ไม่มีรูป ๑๑๑๗ ขันธ์ ๕ ๑๗๓, ๕๑๕,

๕๕๑, ๕๖๑, ๕๘๐,

๖๗๐, ๗๐๕, ๗๙๓, ๑๐๗๗ ขันธ์ ๑๐ ๑๐๖๒ ขันธกปุจฉา ๓๙๙ ขันธกะ ๒๙๗ ขันธยมก ๑๐๙๗, ๑๐๙๙ ขันธวารวรรค ๗๐๑ ขันธสงเคราะห์ ๑๐๑๗ ขันธสังยุตต์ ๗๐๕ ขันน้�้ำำดื่มทำ�ำด้วยสำ�ำริด ๕๘๗ ขับร้อง ๓๖๔ ขาดพรรษา ๓๒๔ ขานุมัตตะ ๔๒๕ ข่าย ๘๙๖ ข่ายแห่งความเห็น ๔๑๓ ข้าวสาลี ๔๙๙ ข้าศึกภายใน ๘๕

1170

สารบาญค้นคำ�ำ

ขิฑฑาปโทสิกะ ขี้เถ้าโรยศีรษะ ขึ้นต้นไม้ ขึ้นสู่ที่สูงมองดูคนข้างล่าง ขุชชโสภิตะ ขุชชุตตรา ขุดดิน ขุททกปาฐะ ขุททกวัตถุขันธกะ ขุนคลังแก้ว ขุนพลแก้ว ขุมทรัพย์คือบุญ เขณิยเศรษฐี เขมวตีนคร

๔๘๖ ๔๑๘ ๓๗๒ ๑๓๗ ๓๙๗ ๗๒๐, ๗๒๙ ๒๔๖ ๘๙๓ ๓๖๒, ๓๖๓ ๔๙๒ ๔๙๒ ๘๙๔ ๗๔๒ ๔๔๗

เขมะ ๘๖๙ เขมังกระ ๔๔๖ เขมา ๗๑๘, ๗๒๙, ๙๔๕, ๙๔๖ เขมาเถริยาปทาน ๙๔๖ เขมิยะ ๖๕๑ เข้ากันได้โดยธาตุ ๑๖๗ เขาควายดูด ๓๓๒ เขาคิชฌกูฏ ๓๒๘, ๔๘๗ เข้าบ้านในเวลาวิกาล ๒๖๐ เข้าพรรษา ๒ ๗๒๓ เข้าสกุล ๘๐๙ เข้าสมาบัติ ๗๓๐ เขี่ยไข่ขัง ๕๕๙ แข่งดี ๖๔๔ ค

คงคา ๒๑๗, ๕๔๙, ๕๖๐, ๙๕๖ คณกโมคคัลลานพราหมณ์ ๖๖๗ คณกโมคคัลลานสูตร ๖๖๗ คติ ๕ ๕๓๗, ๘๖๙, ๑๐๕๔ คติ ๙๒๕, ๙๒๘ คติของคนทีทำ่ �ำกรรม ซึ่งต้องปกปิด (กรรมชั่ว) ๗๒๔ คติของบุรุษ ๗ ๘๔๓ คติของพราหมณ์ ๙๐๖ คติของสัตบุรุษ ๖๗๑ คติของอสัตบุรุษ ๖๗๑ คนเขลา ๑๕๕

คนไข้ คนไข้ ๓ ประเภท คนไข้ที่พยาบาลยาก และพยาบาลง่าย คนค่อม คนจน คนจน (ทางธรรม) คนฉลาด คนชั้นปกครอง คนชั่ว คนดี คนดีงาม

๘๑๐ ๗๓๓ ๑๐๑, ๘๑๐ ๑๖๑ ๑๔๕ ๑๔๕ ๗๕๙ ๑๘๕ ๗๙๑ ๑๑๔ ๗๙๑

สารบาญค้นคำ�ำ

คนต้องการน้�้ำำมัน ๖๘๐ คนตาบอด ๖๕๓, ๗๓๕ คนตาบอดจูงคนตาบอด ๖๕๘ คนตาบอดแต่กำ�ำเนิด ๖๓๐ คนตาย ๕๗๘ คนถ่อย ๙๐๔ คนถูกยิงด้วยลูกศร ๖๑๓, ๖๖๐ คนทำ�ำนา ๔๑๔ คนที่เกิดมาเพื่อประโยชน์ ๑๑๔ คนทีค่ วรเกลียด ๗๓๕ คนทีค่ วรคบ ๗๓๕ คนทีค่ วรคบอย่างสักการะเคารพ ๗๓๕ คนทีค่ วรวางเฉย ๗๓๕ คนที่ต้องการแก่นไม้ ๕๖๒ คนที่ถึงฝั่ง ๘๙๕ คนที่ไม่ควรคบ ๗๓๔ คนเทียบด้วยม้า ๗๕๖ คนธรรพ์ ๔๖๖, ๕๑๓, ๗๖๔ คนเป็นโรคเรื้อน ๖๒๙ คนเป่าสังข์ ๔๗๘ คนพยาบาล ๑๐๒ คนพยาบาลไข้ที่ดี และไม่ดี ๑๐๒, ๘๑๐ คนพาล ๑๓๖, ๑๕๕ คนพาลมีการเพ่งโทษผู้อื่นเป็นกำ�ำลัง ๘๕๓ คนพูดด้วยปัญญามีอานิสงส์ ๕ ๑๐๘ คนพูดมากมีโทษ ๕ ๑๐๘ คนพูดหวาน ๗๓๕ คนพูดหอม ๗๓๕ คนพูดเหม็น ๗๓๕

1171

คนมีจิตเปรียบด้วยแผล ๗๓๔ คนมีจิตเปรียบด้วยเพชร ๗๓๔ คนมีจิตเปรียบด้วยสายฟ้า ๗๓๔ คนมีตาข้างเดียว ๗๓๕ คนมีตาดี ๖๘๓ คนมีตาทั้งสองข้าง ๗๓๕ คนมีปัญญา ๑๓๖ คนมีปัญญาทราม ๙๑๘ คนมีปัญญาหนาแน่น ๗๓๖ คนมีปัญญาเหมือนชายพก ๗๓๕ คนมีศรัทธา ๗๓๗ คนยืนบนยอดเขา ๖๘๐ คนยืนอยู่เชิงเขา ๖๘๐ คนเลว ๙๐๔ คนเลี้ยงโค ๕๔๖, ๕๕๙, ๕๖๐, ๘๙๕ คนเลี้ยงช้าง ๙๖๓ คบกัลยาณมิตร ๖๒๑ คบหญ้า ๕๔๙ คมิกวัตร ๑๖๒, ๓๘๖ คยา ๕๓๑ คยากัสสป ๓๐๒ ครุธรรม ๘ ๑๒๔, ๘๕๖ ครูทั้ง ๖ ๔๑๔, ๕๖๖ คฤหบดี ประสงค์ทรัพย์ ๘๒๕ คฤหบดีทะเลาะกัน ๗๒๕ คฤหปตานี ๗๒๐ คฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์ ๑๐๔๐ คฤหัสถ์ผู้นุ่งผ้าขาว ๖๙๒ คลื่น ๗๗๗

1172

สารบาญค้นคำ�ำ

ควรเจริญความตรึก ในการไม่เบียดเบียน ๘๓๓ ควรเจริญความตรึกในการไม่พยาบาท ๘๓๓ ควรเจริญความตรึก ในการออกจากกาม ๘๓๓ ควรเจริญธรรม ๓ ๘๓๓ ควรเจริญธรรม ๖ ๘๓๔ ควรเจริญปัญญา ๘๓๓ ควรเจริญเมตตา ๘๓๓ ควรเจริญสิกขา ๓ ๘๓๒ ควรเจริญสุจริต ๓ ๘๓๓ ควรเจริญอสุภะ ๘๓๓ ควรฉลาดในเรื่องจิตของตน ๑๑๘ ควรตั้งความกำ�ำหนดหมายว่า เป็นทุกข์ ในสังขารทั้งปวง ๘๓๒ ควรตั้งความกำ�ำหนดหมายว่า ไม่ใช่ตนในธรรมทั้งปวง ๘๓๒ ควรตั้งความกำ�ำหนดหมายว่า ไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวง ๘๓๒ ควรพิจารณาฐานะ ๕ เนือง ๆ ๘๐๒ ควรละตัณหา ๓ ๘๓๒ ควรละภพ ๓ ๘๓๒ ควรละมานะ ๓ ๘๓๒ ควรส้องเสพและไม่ควรส้องเสพ ๘๘๘ ควรเสพ ๖๗๓ ควาญช้าง ๙๕๕ ความกลัว ๕๒๗, ๕๒๘ ความกำ�ำหนดหมาย ๑๐ ๘๗๘ ความเกษม ๘๖๙

ความเกิด ๔๑๓ ความเกิด ความดับ แห่งทุกข์ ๑๕๒ ความเกิดขึ้นแห่งตัณหา ๔ ๙๐๒ ความเกียจคร้าน ๘ ๘๖๐ ความแกล้วกล้า ๔ ๕๓๖ ความแก่และความตาย ๘๙๕ ความข้อง ๘๒๐ ความคดทางกาย วาจา ใจ ๗๓๒ ความคลุกคลี ๘๘๑ ความคิดนึก ๕๔๖ ความคิดประทุษร้าย เกิดจากความคิดประทุษร้าย ๗๙๑ ความคิดประทุษร้ายเกิดจากความรัก ๗๙๐ ความจน ๑๔๕ ความจนเป็นทุกข์ในโลก ๑๔๕, ๘๒๓ ความเจริญ ๓ ๙๑, ๗๓๘ ความเจริญ ๑๐ ๘๘๒ ความเจริญในกุศลธรรม ๑๑๘ ความชั่ว ๘๙๘ ความชื่นชม ๒๐๖ ความดับทุกข์ ๑๐๓๕ ความดับภพ ๖๑๐, ๘๗๒ ความดับศีลอันเป็นอกุศลและกุศล ๖๓๕ ความดับแห่งกายของตน ๕๘๐ ความดับแห่งความดำ�ำริอันเป็นกุศล ๖๓๕ ความดับแห่งความดำ�ำริอันเป็นอกุศล ๖๓๕ ความดับแห่งศีลที่เป็นกุศล ๖๓๕ ความดับแห่งศีลที่เป็นอกุศล ๖๓๕ ความดับแห่งอนุบุพพสังขาร ๑๘๐

สารบาญค้นคำ�ำ

ความดำ�ำริอันเป็นอกุศลและกุศล ๖๓๕ ความดี ๘๙๘ ความตรึก ๔๗๑ ความตรึกที่ละเอียดอ่อน ๘๙๗ ความตั้งอยู่แห่งจิต ๑๐๓๓ ความตาย ๑๔๙, ๑๐๕๓ ความถือตัว ๗๕๔ ความทะยานอยาก ๔๑๓ ความทุกข์โดยเฉพาะของสตรี ๑๘๓ ความบริสุทธิ์ ๑๕๖, ๙๐๙ ความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา ๔ ๖๙๐, ๗๗๐ ความบริสุทธิ์แห่งบิณฑบาต ๖๙๖ ความเป็นของปฏิกูล ๗๙๘ ความเป็นผู้แกล้วกล้า ๔ อย่าง ของพระตถาคต ๗๕๙ ความเป็นผู้เห็นแจ่มแจ้งในคุณวิเศษ ๘๒๙ ความเป็นมาของนางภิกษุณี ๓๙๑ ความเป็นสมณะ ๔๓๐, ๘๘๖ ความผิด ๘ ๕๑๖ ความผิดพลาดของคนอื่น ๘๙๕ ความพ้นไปในโลก ๗๕๐ ความพอใจ ๔๗๑ ความพอใจของกาม ๕๔๑ ความพอใจในโลก ๗๕๐ ความพอใจแบบชาวบ้าน ๕๔๘ ความเพียร ๙๓, ๘๐๒ ความเพียร เพื่อความบริสุทธิ์ ๔ ๗๘๙ ความเพียรโดยฐานะ ๓ ๗๓๘ ความไพบูล บริบูรณ์ แห่งปัญญา ๘๔๗

1173

ความฟุ้งสร้าน ๗๕๔, ๙๓๔ ความมีความเป็น ๔๑๓ ความไม่ประมาท ๑๓๕, ๑๓๘,

๑๔๓, ๑๔๔, ๘๒๕ ความไม่มีโรค ๖๓๐ ความไม่รู้ ๑๐๓๒ ความไม่สงบแห่งจิต ๗๑๔ ความไม่สะอาดทางกาย วาจา ใจ ๘๘๙ ความไม่เสื่อมของภิกษุ ๘๒๘, ๘๓๘ ความยึดมั่น ๔๑๓ ความรักเกิดจากความคิดประทุษร้าย ๗๙๑ ความรักเกิดจากความรัก ๗๙๐ ความรำ�ำคาญใจ ๗๕๔ ความรู้ ๒๐๐ ประการ ๙๒๘ ความรู้ในทุกข์ ๑๐๓๓ ความลำ�ำเอียง ๔ ๗๖๑ ความเลื่อมใส ๔ ๗๖๓ ความเศร้าโศก ๗๙๘ ความเศร้าหมองของผู้บำ�ำเพ็ญตบะ ๔๘๙ ความเศร้าหมองแห่งจิต ๕ ๗๙๖ ความเศร้าหมองแห่งจิต ๑๑ ๖๘๑ ความสงบระงับ ๖ ๑๗๙ ความสงบแห่งจิต ๗๑๔ ความสงสัย ๖๘๑, ๑๐๓๒ ความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์ ย่อมสิ้นไป ๘๙๖ ความสงัด ๙๓๒ ความสมบูรณ์ด้วยศีล ๘๔, ๕๕๖ ความสมบูรณ์ด้วยสมาธิ ๘๔, ๕๕๖

1174

สารบาญค้นคำ�ำ

ความสะอาด ๗๕๒ ความสะอาด พึงทราบได้ด้วยการสนทนา ๗๘๘ ความสำ�ำเร็จ ๕๓๔ ความสำ�ำเร็จล่วงส่วน ๘๙๐ ความสิ้นไปแห่งอาสวะ ๘๖๖ ความสุข ๑๙๐, ๗๙๘ ความสุข ที่เป็นไปเพื่อนิพพาน ๕๐๘ ความสุขในพระพุทธศาสนา ๑๙๐ ความสูญ ๒ ๑๐๘๖ ความเสื่อม ๙๑, ๖๓๙, ๑๐๒๗ ความเสื่อม ๕ ๘๑๑ ความเสื่อมของภิกษุผู้เป็นเสขะ ๘๐๗ ความเสื่อมของมนุษย์และบ้านเมือง ๗๓๙ ความเสื่อมที่เลวร้าย ๙๑ ความเสื่อมในกุศลธรรม ๑๑๗, ๘๓๐ ความเสื่อมในธรรมวินัย ๘๘๔ ความเสื่อมแห่งไตรเวท ๔๔๓ ความเสื่อมแห่งภิกษุผู้ยังศึกษา ๘๖๐ ความหยุดอยู่ในกุศลธรรม ๑๑๗ ความหลุดพ้นแห่งใจ ๘๔ ความหวัง ๗๒๙, ๘๘๐ ความหวัง ๑๗ ๕๓๐ ความหวังของภิกษุ ๕๓๐ ความหิวเป็นโรคอย่างยิ่ง ๘๙๖ ความเห็น ๑๐๗๕ ความเห็นปรารภเบื้องต้น ๑๘ ๔๑๐ ความเห็นปรารภเบื้องปลาย ๔๔ ๔๑๒ ความเห็นปรารภส่วนสุดเบื้องปลาย ๖๖๒

ความเห็นผิด ๗๕๔ ความไหลมาแห่งบุญ ๗๖๖, ๗๖๗ ความไหลมาแห่งบุญ ๘ ๘๕๕ ความไหลมาแห่งบุญกุศล ๕ ๘๐๑ ความอัศจรรย์ ๔ อย่าง เพราะ ความปรากฏแห่งพระตถาคต อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๗๗๗ ความอัศจรรย์ ๔ อย่าง ในพระเจ้าจักรพรรดิ ๗๗๘ ความอัศจรรย์ ๔ อย่างในพระอานนท์ ๗๗๘ ความอัศจรรย์ ๘ ของมหาสมุทร เปรียบด้วยพระธรรมวินัย ๓๙๐, ๘๕๐ ความอัศจรรย์ของพระโพธิสัตว์ ๖๗๘ ความอุ่นใจ ๔ ๗๔๒ คว่�่ำำบาตร ๓๖๘, ๘๖๑ คว่�่ำำหน้ากิน ๑๙๗ คหปตัคคิ ๘๔๐ คหปติกา ๓๓๖ คหปติรัตนะ ๔๙๒ คหัฏฐกสูตร ๙๐๙ คัคครา ๔๒๑, ๕๑๗, ๕๙๔ คัคคะ ๓๕๘ คันถโคจฉกะ ๖ คู่ ๑๑๓๑ คันธชาติกถา ๑๐๘๕ คันธัพพกายสังยุตต์ ๗๐๕ ค้าขาย ๔๐๙ ค้าขายน้�้ำำเมา ๑๐๘ ค้าขายเนื้อสัตว์ ๑๐๘

สารบาญค้นคำ�ำ

ค้าขายยาพิษ ๑๐๘ ค้าขายศัสตรา ๑๐๗ ค้าขายสิ่งมีชีวิต ๑๐๗ คาถา ๖๕๗ คาถาสังคณิกะ ๔๐๐ คามณิสังยุตต์ ๗๐๗ คารวะ ๗ ๘๓๘, ๘๔๖ คำ�ำขอ ๘ ประการของนางวิสาขา ๓๔๑ คำ�ำใดจริง ๖๐๗ คำ�ำใดไม่จริง ๖๐๗ คำ�ำต้นกับคำ�ำท้ายไม่ต่อกัน ๖๐๒ คำ�ำเวยยากรณ์ ๖๒๓ คำ�ำสอนส่วนใหญ่คืออะไร ๕๖๑ คำ�ำเหยียดหยาม ๒๑๗ คำ�ำอธิบายเรื่องคัมภีร์ปัฏฐาน ๑๑๑๓ คำ�ำอธิบายเรื่องจิตเกิด ๙๗๗ คำ�ำอธิบายเรื่องรูป ๙๙๗ คิชฌกูฏ ๔๕๕, ๔๖๗, ๕๑๓,

๕๕๖, ๖๒๗, ๖๙๒, ๙๑๕ คิดในกุศลธรรม ๕๓๒ คิดให้ดีก่อนแล้วจึงตอบ ๖๐๓ คุณของความดี ๕๔๖ คุณของธรรมะ ๒ ๗๒๒ คุณของพระพุทธเจ้า ๘ ๔๖๗ คุณธรรมของพราหมณ์ ๘๑๔ คุณธรรมของภิกษุ ๑๑ ๕๕๙ คุณธรรมทีทำ่ �ำให้มนต์แม้ที่ไม่ท่องบ่น ยังคงแจ่มแจ้ง ๘๑๔ คุณพระรัตนตรัย ๙๐๕

1175

คุณลักษณะของศาสดา ๖๘๖ คุณสมบัติ ๕ ของภิกษุผคู้ วรเป็นอุปัชฌาย์ ๓๐๘ คุณสมบัติ ๖ ของภิกษุผคู้ วรเป็นอุปัชฌาย์ ๙๘, ๓๐๘ คุณสมบัติ ๘ ประการของยัญ ๔๒๖ คุณสมบัติของคนเลี้ยงโค ๕๕๙, ๘๙๑ คุณสมบัติของพระพรหม ๔๔๓ คุณสมบัติของพระวินัยธร ๗ ๘๔๗ คุณสมบัติของพราหมณ์ปุโรหิต ๔ ๔๒๖ คุณสมบัติของภิกษุผู้แสดงอาหาร ๓๘๐ คุนธา ๖๔๐ คุ้มครองทวาร ๕๙๗ คู้บัลลงก์ ๖๑๑ เคราะห์ ๘๙๖ เคารพธรรม ๒๐๔ เครื่องกระทำ�ำให้ ”มีนิมิต„ ๕๘๐ เครื่องกั้นจิต ๙๐๐ เครื่องแคะหู ๓๗๐ เครื่องทา ๔๐๙ เครื่องทำ�ำให้ ”มีประมาณ„ ๕๗๙ เครื่องนำ�ำความอาฆาตออก ๑๐ ๑๑๖, ๘๖๖ เครื่องประกอบสัตว์ ไว้ในภพ ๔ ๗๖๐ เครื่องประดับ ๓๖๓ เครื่องปูนอน ๑๕๑ เครื่องผูกมัดจิต ๕๔๒, ๕๔๓ เครื่องย้อม ๔๐๙ เครื่องร้อยรัด ๙๐๐ เครื่องลงโทษ ๗๒๒

1176

สารบาญค้นคำ�ำ

เครื่องเศร้าหมองของเงินทอง ๗๔๘ เครื่องเศร้าหมองของสมณพราหมณ์ ๗๖๖ เครื่องสะบัดมีดโกน ๓๗๐ เครื่องหมาย ๕ ๕๔๗ เคี่ยวน้�้ำำมัน ๓๓๒ แคฝอย ๔๔๖ โคกุลิกะ ๑๐๒๔, ๑๐๙๕ โคดมมหามุนี ๙๔๓ โคตมกเจดีย์ ๒๓๖ โคตมพุทธวงศ์ ๙๔๙ โคตมะ ๔๔๘ โคตรภู ๘๖๓, ๘๗๓, ๑๐๑๙ โคตรภู (สงฆ์) ๖๙๐ โคตรภูญาณ ๙๒๗

โคตัวผู้ โคตัวเมีย โคถึก ๔ โคนิสาทิกา โคบาล โคปกโมคคัลลานพราหมณ์ โคปกโมคคัลลานสูตร โคปาลอุโบสถ โครักขกรรม โคลิสสานิ โคลิสสานิสูตร โคสาล โคสิงคสาลวัน

๕๖๐ ๓๒๙ ๕๖๐, ๗๗๕ ๓๓๖ ๙๓๙ ๖๖๘ ๖๖๘ ๗๔๓ ๖๕๕ ๖๒๐ ๖๒๐ ๕๖๓ ๕๕๗, ๕๕๘

ฆ ฆฏิการสูตร ฆฏิการะ ฆ่าพระอรหันต์ ฆ่ามนุษย์ ฆ่าสัตว์ ฆ่าสัตว์ไม่เจริญ

๖๓๗ ๖๓๗ ๑๐๘๑ ๒๒๒ ๒๕๖, ๔๐๘ ๘๒๐

ฆ่าสัตว์อุทิศพระตถาคต ๖๐๐ โฆฏมุขพราหมณ์ ๖๕๑ โฆฏมุขสูตร ๖๕๑ โฆสิตาราม ๒๓๐,

๒๓๓, ๔๒๙,

๕๘๙, ๖๓๐, ๖๘๑ ง

ง้วนดิน งามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด

๔๙๘ ๘๙, ๔๙๖

งูพิษ เงิน เงื้อมือจะทำ�ำร้าย

๕๕๐, ๗๗๕ ๗๙๖ ๒๕๘

สารบาญค้นคำ�ำ

1177

จ จงกรม ๓๖๖ จตุตถฌาน ๘๔, ๑๘๐ จตุตถปาราชิกกัณฑ์ ๒๑๖, ๒๒๓ จตุรังคินีเสนา ๔๖๕ จรณะ ๔๑๙, ๕๙๘ จระเข้ ๗๗๗, ๙๖๐ จริยา ๙๒๖, ๙๓๓, ๙๓๕, ๙๔๒ จริยา ๘ ๙๓๓ จริยาปิฎก ๙๔๒, ๙๕๐ จอบและตะกร้า ๔๑๙ จอมปลวก ๕๕๑ จักกรัตนะ ๔๙๒ จักกวัตติสูตร ๔๘๒, ๔๙๒ จักบังเกิด ๔๙๖ จักร ๔ ๗๖๓ จักร แก้ว ๔๙๒ จักษุ ๓ ๙๐๑, ๑๐๓๘ จังกีพราหมณ์ ๖๕๒, ๖๕๖ จังกีสูตร ๖๕๒ จัณฑกาลีภิกษุณี ๒๗๒, ๒๘๐,

๒๘๓, ๒๘๖, ๒๙๑ จัณฑปัชโชต ๖๖๘ จัณฑาล ๙๕๖, ๙๕๗ จัดการทางเศรษฐกิจ ๔๒๕ จันทกุมาร ๙๒๑ จันทกุมารจริยา ๙๕๓ จันทกุมารชาดก ๙๒๑

จันทิกาบุตร ๘๖๕ จับต้องกายหญิง ๒๒๗ จัมปา ๓๔๓, ๔๒๑,

๔๖๒, ๔๖๙, ๕๑๗, ๕๙๔ จัมเปยยกนาคราช ๙๕๕ จัมเปยยกะ ๙๖๓ จัมเปยยขันธกะ ๓๒๗, ๓๔๓ จัมเปยยจริยา ๙๕๕ จัมมขันธกะ ๓๒๗, ๓๒๘ จาคสัมปทา ๑๑๓ จาคะ ๑๖๐, ๕๑๖, ๖๕๗, ๖๗๗ จาตุมมหาราช ๔๖๖, ๕๗๓ จาตุมสูตร ๖๑๘ จาตุมา ๖๑๘ จำ�ำพรรษา ๓๒๕ จิ้งจอก ๙๕๔ จิญจมาณวิกา ๙๓๙ จิต ๑๖๖, ๔๒๙, ๖๘๗,

๙๗๒, ๑๐๕๓, ๑๐๖๐ จิต ๗ ๑๗๒, ๑๗๙ จิต ๙ ลักษณะ ๗๑๔ จิต ๑๐ ๗๑๕ จิต ๘๙ ชนิด ๙๘๐, ๙๘๑ จิต มโน วิญญาณ ๑๖๖ จิตกาธาน ๔๖๑ จิตของตน ๘๗๗ จิตของบุรุษ ๗๑๓

1178

สารบาญค้นคำ�ำ

จิตของหญิง ๗๑๓ จิตตคหปติปุจฉา ๗๐๗ จิตตฐิติกถา ๑๐๓๓ จิตตยมก ๑๐๙๗, ๑๑๐๗, ๑๑๐๘ จิตตวิปปยุต ๑๐๕๙ จิตตวิปปยุตตันติกถา ๑๐๖๖, ๑๐๗๕ จิตตวิปลาส ๗๖๖ จิตตวิสุทธิ ๕๒๐ จิตตสหภู ๑๒๙ จิตตสังขาร ๕๘๒ จิตตสัมปทา ๗๕๒ จิตตะ คฤหบดี ๓๕๑, ๔๓๕, ๔๓๗,

๗๑๙, ๗๒๙, ๘๐๔, ๑๑๑๕ จิตตานุปริวัตตีติกถา ๑๐๖๔ จิตตารัมมณกถา ๑๐๔๖ จิตทั่วไป ๙๗๗ จิตที่กวัดแกว่ง ๑๔๔ จิตที่กวัดแกว่งดิ้นรนนั้นดัดให้ตรงได้ ๑๔๔ จิตที่คุ้มครอง ๑๔๔ จิตที่คุ้มครองแล้วนำ�ำสุขมาให้ ๑๔๔ จิตที่ตั้งไว้ชอบ ๑๔๘ จิตที่ตั้งไว้ผิด ๑๔๗ จิตที่เป็นกลาง ๆ ๙๗๘ จิตที่เป็นกิริยา ฝ่ายกามาวจร ๑๑ ๙๙๕ จิตที่เป็นกิริยา ฝ่ายรูปาวจร ๕ ๙๙๖ จิตที่เป็นกิริยา ฝ่ายอรูปาวจร ๔ ๙๙๖ จิตที่เป็นวิบาก ฝ่ายกามาวจร ๑๖ ๙๙๒ จิตที่เป็นวิบาก ฝ่ายรูปาวจร ๕ ๙๙๔ จิตที่เป็นวิบาก ฝ่ายโลกุตตระ ๔ ๙๙๔

จิตที่เป็นวิบาก ฝ่ายอรูปาวจร ๔ ๙๙๔ จิตที่ฝึกแล้ว ๑๔๔ จิตที่ฝึกแล้วนำ�ำสุขมาให้ ๑๔๔ จิตในสมาบัติ ๑๐๓๓ จิตเปรียบเหมือนข้าวเปลือก ๗๑๕ จิตเปลี่ยนแปลงเร็วจนอุปมาได้ยาก ๗๑๕ จิตผ่องใส ๙๒, ๗๑๕ จิตผิดปกติ ๗๕๐ จิตฝ่ายกุศล ๙๗๗ จิตฝ่ายอกุศล ๙๗๘ จิตเศร้าหมอง ๕๓๐ จิตหลุดพ้น ๑๐๓๖ จิตอันโทษประทุษร้าย ๗๑๕ จินตากวิ ๗๙๒ จีนวังสะ ๖๘๑ จี้ภิกษุ ๒๕๔ จีวร ๒๖๒, ๓๔๐, ๓๔๓ จีวร ๓ ผืน ๓๔๑ จีวรขันธกะ ๓๒๗, ๓๔๐ จีวรวิเวก ๗๔๗ จุตูปปาตญาณ ๔๑๕, ๕๓๖,

๕๗๑, ๕๙๘, ๕๙๙, ๗๔๙ จุนทสูตร ๙๐๔ จุนทะ กัมมารบุตร ๔๐๖, ๕๑๔,

๘๘๙, ๘๙๙, ๙๐๔ จุนทีราชกุมารี ๗๙๘ จุลลกเสฏฐิชาดก ๙๑๗ จุลลวรรค ๒๑๕ จูฬกัมมวิภังคสูตร ๖๘๕

สารบาญค้นคำ�ำ

จูฬโคปาลสูตร ๕๖๐ จูฬโคสิงคสาลสูตร ๕๕๗ จูฬตัณหาสังขยสูตร ๕๖๗ จูฬทุกขักขันธสูตร ๕๔๑ จูฬธัมมสมาทานสูตร ๕๘๕ จูฬนิทเทส ๙๒๔ จูฬปุณณมสูตร ๖๗๐ จูฬโพธิจริยา ๙๕๕ จูฬโพธิพราหมณ์ ๙๕๕ จูฬมาลุงกโยวาทสูตร ๖๑๓ จูฬราหุโลวาทสูตร ๖๑๐, ๖๙๔ จูฬวัจฉโคตตสูตร ๖๒๔ จูฬวิยูหสูตร ๙๐๙ จูฬเวทัลลสูตร ๕๘๐ จูฬศีล ๔๐๘ จูฬสกุลุทายิสูตร ๖๓๖ จูฬสงคราม ๔๐๐ จูฬสัจจกสูตร ๕๖๑ จูฬสาโรปมสูตร ๕๕๗ จูฬสีหนาทสูตร ๕๓๔ จูฬสุญญตสูตร ๖๗๗ จูฬหัตถิปโทปมสูตร ๕๕๔ จูฬอัสสปุรสูตร ๕๗๑ จูฬันตรทุกะ ๗ คู่ ๑๑๒๙ เจดีย์คือพระธรรม ๖๔๕ เจตนา ๑๐๕๓ เจตนา ๗ ๑๗๒ , ๑๗๙ เจตนาทางกาย วาจา ใจ ๗๘๓ เจตสิก ๙๗๒, ๑๐๕๑, ๑๐๖๔

1179

เจตสิก ๕๒ ๙๘๘ เจตสิกกถา ๑๐๕๑ เจตสิกธรรม ๑๐๕๑ เจตโส วิกเขปะ ๑๘๗ เจตโสวินิพันธะ ๕ ๘๗๐ เจติยวาทะ ๑๐๒๔ เจโตขีลสูตร ๕๔๒ เจโตขีละ ๕ ๘๗๐ เจโตปริยญาณ ๔๑๕, ๗๔๙, ๑๐๔๖ เจโตวิมุติ ๘๖,

๔๒๘, ๔๓๐,

๔๕๕, ๔๙๗, ๕๗๓,

๕๙๙, ๖๑๕, ๗๒๕, ๗๒๘, ๘๑๐ เจโตวิมุติ อันมีความไม่มีอะไรเป็นอารมณ์ ๕๗๙ เจโตวิมุติอันมีความสูญเป็นอารมณ์ ๕๗๙ เจโตวิมุติอันไม่มีนิมิต ๕๗๙ เจโตวิมุติอันไม่มีประมาณ ๕๗๙ เจโตสมถะ ๑๒๐, ๕๓๐, ๗๗๒, ๘๘๐ เจริญด้วยญาติ ๙๑ เจริญด้วยโภคทรัพย์ ๙๑ เจริญทั้งสมถะและวิปัสสนาคู่กัน ๗๘๓ เจริญธรรม ๑๑ อย่าง เพื่อละอุปกิเลส ๑๖ ๘๙๑ เจริญธรรมอย่างเดียว ชื่อว่าเจริญธรรมอย่างอื่นอีกมาก ๑๗๒ เจริญธรรมะ ๕ อย่าง ย่อมหวังผลได้ ๒ อย่าง ๘๑๐ เจริญพรหมวิหาร ๔ ๖๓๙

1180

สารบาญค้นคำ�ำ

เจริญวิปัสสนา มีสมถะเป็นหัวหน้า ๗๘๒ เจริญสติปัฏฐาน ๔ ๘๓๔ เจริญสมถะ มีวิปัสสนาเป็นหัวหน้า ๗๘๒ เจ้าพืช ๒๑๘ เจ้าลัทธิ ๘๑ เจ้าหน้าที่ทำ�ำการสงฆ์ ๓๘๐ แจกขันธ์ ๕ ๑๐๐๓ แจกความเพียรชอบ ๑๐๑๐ แจกฌาน ๑๐๑๑ แจกญาณ ๑๐๑๒ แจกทักษิณา ๖๘๙ แจกธาตุ ๑๐๐๕ แจกปฏิสัมภิทา ๑๐๑๑ แจกปัจจยาการ ๑๐๐๗ แจกพระบรมสารีริกธาตุ ๙๔๗, ๙๕๐ แจกโพชฌงค์ ๑๐๑๐ แจกมรรค ๑๐๑๑

แจกสติปัฏฐาน แจกสัจจะ แจกสิกขาบท แจกหัวข้อธรรม แจกอัปปมัญญา แจกอายตนะ แจกอิทธิบาท แจกอินทรีย์ โจทนากัณฑ์ โจทภิกษุ โจทอาบัติปาราชิก โจรประกอบด้วยองค์ ๘ ย่อมถึงความพินาศ โจรประสงค์จะขโมย โจรมีอาวุธเป็นกำ�ำลัง ใจเป็นหัวหน้า ใจเหมือนขนมหวาน

๑๐๑๐ ๑๐๐๖ ๑๐๑๑ ๑๐๑๒ ๑๐๑๑ ๑๐๐๔ ๑๐๑๐ ๑๐๐๗ ๔๐๐ ๒๕๘ ๒๓๑ ๘๖๑ ๘๒๕ ๘๕๓ ๗๑๕ ๕๔๔

ฉ ฉคติกถา ฉฉักกสูตร ฉลาดในโคจร ฉลาดในฐานะและอฐานะ ฉลาดในธาตุ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท ฉลาดในเรื่องจิต ฉลาดในอายตนะ ฉวิโสธนสูตร

๑๐๕๔ ๖๙๔ ๕๖๐ ๖๗๔ ๖๗๔ ๖๗๔ ๑๑๘, ๑๑๙ ๖๗๔ ๖๗๑

ฉัททันต์ ฉันทปริพพาชก ฉันทราคะ ฉันทะ ฉันนาคาริกะ ฉันโนวาทสูตร ฉันในเวลาวิกาล ฉันมื้อเดียว ฉันแล้วฉันอีก

๙๖๓ ๗๔๔ ๖๖๕ ๘๐๔, ๑๑๑๕ ๑๐๒๔ ๖๙๒ ๔๐๙ ๔๐๙, ๕๔๘ ๒๕๑

สารบาญค้นคำ�ำ

ฉันอาหาร ๒๕๐, ๓๖๗ ฉันอาหารที่เก็บไว้ค้างคืน ๒๕๑ ฉันอาหารที่นางภิกษุณีไปแนะให้ ๒๔๙ ฉันอาหารที่มิได้รับประเคน ๒๕๒ ฉันอาหารในเวลาวิกาล ๒๕๑, ๖๑๗

ฉันอีก ฉัพพัคคีย์

ฉุดคร่าภิกษุ

1181

๒๕๑ ๒๒๑, ๒๒๓, ๒๓๘, ๒๔๘, ๒๕๐, ๒๕๕, ๒๖๓, ๓๗๕ ๒๔๗

ช ชฎา ๕๗๒ ชฎิล ๓ พี่น้อง ๓๐๒ ชฎิล ผู้บูชาไฟ ๑๕๖, ๔๗๙, ๙๕๖ ชตุกัณณี ๙๑๐ ชตุเภสัช ๓๓๑ ชนที่ถือโคตร ๔๑๙ ชนบทชายแดน ๓๓๐ ชนวสภสูตร ๔๔๕, ๔๖๖ ชนวสภะ ๔๖๖ ชนะความชั่วด้วยความดี ๕๑๔ ชมคนทีค่ วรชม ๗๗๓ ชมเชยพระพุทธเจ้า ๒๐๖ ชมผู้ที่ควรติ ๗๕๘ ชมพูทวีป ๘๖๔ ชยทิศะ ๙๕๗ ชยทิสจริยา ๙๕๗ ชยเสนราชกุมาร ๖๗๙, ๖๘๐ ชรามรณกถา ๑๐๗๗ ชรามรณะ ๕๓๓ ชราสูตร ๙๐๙ ชลชุตตมะ ๙๔๓

ชลาพุชะ ๕๓๗ ชวนนางภิกษุณีเดินทาง ๒๔๙ ชวนปัญญา ๙๓๑ ชวนผู้หญิงเดินทาง ๒๕๗ ชักชวนผู้อื่นเพื่อฆ่าสัตว์ ๘๘๙ ชักสะพานเสีย ๗๘๑ ชักสื่อ ๒๒๘, ๔๐๙ ชันตาฆรวัตร ๓๘๘ ชัมพุขาทกสังยุตต์ ๗๐๗ ชัมพุคาม ๔๖๐ ชัยในโลก ๘๕๖ ชัยในโลกหน้า ๘๕๖ ช้างแก้ว ๔๙๒ ช้างของพระราชา ๗๗๖, ๘๑๑ ช้างนาฬาคิรี ๓๘๒ ช่างศรย่างลูกศร ๖๖๒ ช้างสงคราม ๖๑๑ ช่างหม้อ ๖๓๗ ช่างหูกทอจีวร ๒๔๓ ชาณุสโสณิพราหมณ์ ๔๔๑,

๕๒๗, ๕๕๔, ๖๕๘, ๗๒๓,

๗๓๙, ๗๘๖, ๘๒๔, ๘๔๑, ๘๘๘

1182

สารบาญค้นคำ�ำ

ชาดก ๙๑๖ ชาติ ๔๕๐, ๕๓๓ ชาย ๒ คน ชวนกันไปยังชนบทเพื่อหาทรัพย์ ๔๘๐ ชายเลี้ยงหมู ๔๘๐ ชายหนุ่มหญิงสาว ๕๔๗ ชาลิยปริพพาชก ๔๒๘, ๔๒๙ ชาลิยสูตร ๔๒๙ ชาลิยะ ๔๒๙ ชาลี ๙๕๔ ชาวชนบท ๔๓๖ ชาวประมง ๙๑๘, ๙๔๐ ชิงจีวร ๒๔๒ ชิงทรัพย์ ๔๐๙ ชิ้นกระดูก ๕๙๙ ชิ้นเนื้อ ๕๙๙ ชี้ทางแก่คนหลงทาง ๑๕๙ ชี้ทางให้คนไปกรุงราชคฤห์ ๖๖๘ ชีเปลือย ๒๕๒, ๔๒๙, ๖๐๕, ๖๗๙ ชีเปลือยกัสสป ๔๒๙ ชีวก โกมารภัจจ์ ๓๔๐, ๓๖๖,

๔๑๔, ๗๑๙, ๘๕๓ ชีวโลก ๑๖๐ ชีวะ ๔๒๘, ๔๒๙, ๔๓๒, ๔๗๗, ๔๗๘ ชีวิต ๘๙๘, ๙๐๘, ๙๐๙, ๙๙๙ ชีวิตอันประเสริฐ ๙๐๕ ชีวิตินทริยกถา ๑๐๕๗

ชีวิตินทรีย์ ๙๓๔, ๑๐๕๗ ชื่อของพระตถาคต ๘๖๑ ชื่อว่า พราหมณ์ ๘๔๗ ชื่อว่า สมณะ ๘๔๗ ชื่อว่าเป็นภิกษุ ๘๔๗ ชื่อเสียง ๘๒ ชูงวง (ถือตัว) เข้าสู่สกุล ๘๔๔ ชูชก ๙๒๒ เชตวนาราม ๒๓๔, ๒๓๗,

๓๗๕, ๓๗๖, ๔๓๑, ๔๓๗, ๕๒๕,

๕๒๙, ๕๓๐, ๕๓๒, ๕๓๓, ๕๓๔,

๕๔๐, ๕๔๒, ๕๔๔, ๕๔๖, ๕๔๗,

๕๔๘, ๕๕๐, ๕๕๑, ๕๕๒, ๕๕๓,

๕๕๔, ๕๕๖, ๕๕๗, ๕๕๙, ๕๖๘,

๕๗๕, ๕๘๕, ๕๘๖, ๕๘๘, ๕๙๒,

๖๐๘, ๖๑๑, ๖๑๓, ๖๑๕, ๖๒๕,

๖๓๖, ๖๔๒, ๖๔๓, ๖๔๔, ๖๕๔,

๖๕๗, ๖๖๒, ๖๗๑, ๖๗๒, ๖๗๓,

๖๗๕, ๖๗๖, ๖๗๗, ๖๗๘, ๖๘๐,

๖๘๓, ๖๘๔, ๖๘๖, ๖๙๑, ๖๙๓,

๖๙๔, ๖๙๕, ๗๑๓, ๗๒๒, ๙๓๖ เชตะ ๓๗๕ เชี่ยวชาญทางจิต ๖๐๒ โชคลาง ๓๗๓ โชติปาลมาณพ ๔๖๘, ๖๓๗, ๙๔๑ ใช้นางภิกษุณี ๒๓๗, ๒๔๐

สารบาญค้นคำ�ำ

1183

ซ ซบเซา ซากงู ซากศพ

๗๑๔ ๘๖๓ ๙๖๒

ซื้อขาย ซื้อจีวร

๒๔๑ ๒๓๘, ๒๓๙

ฌานที่ ๕ ฌานปัจจัย ฌานวิโมกข์ ฌานสังกันติกถา ฌานสังยุตต์ ฌานันตริกากถา ฌานาทิสังกิเลสาทิญาณ ฌายกะ

๖๘๒ ๑๑๑๕, ๑๑๑๙ ๙๓๕ ๑๐๘๕ ๗๐๘ ๑๐๘๕ ๕๓๖ ๕๐๐

ฌ ฌาน ฌาน ๔ ฌาน ๕ ฌานที่ ๑

ฌานที่ ๒ ฌานที่ ๓ ฌานที่ ๔

๔๖๔, ๑๐๘๕ ๔๓๑, ๖๘๓ ๖๘๓ ๔๓๒, ๕๗๗, ๕๘๔, ๖๘๒, ๗๙๗ ๔๑๕, ๔๓๓, ๖๘๒, ๗๙๗ ๔๑๕, ๔๓๓, ๖๘๒, ๗๙๗ ๔๑๕, ๔๓๓, ๖๘๒, ๗๙๗ ญ

ญัตติจตุตถกัมมอุปสัมปทา ๓๐๖ ญาณ ๙๒๕, ๙๒๖,

๙๒๗, ๙๓๔, ๑๐๖๐, ๑๐๖๖ ญาณ ๔ ๑๐๔๔ ญาณ ๕ ย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตน แก่ผู้เจริญสมาธิ ๗๙๗ ญาณ ๖ ที่มีเฉพาะแก่พระพุทธเจ้า ๙๒๗ ญาณ ๗๓ ๙๒๖ ญาณกถา ๑๐๖๕, ๑๐๘๘, ๑๐๘๙ ญาณของเทวดา ๘๒๑ ญาณจริยา ๙๓๓

ญาณทัสสนวิสุทธิ ๕๒๐ ญาณทัสสนะ ๘๓, ๘๔,

๙๔, ๔๑๕, ๕๐๙,

๕๕๖, ๖๘๒, ๘๒๔ ญาณที่ ๗ ๕๙๐ ญาณที่ทั่วไปแก่พระสาวก ๙๒๗ ญาณที่รู้จิตใจของผู้อื่น ๑๐๔๖ ญาณในการพิจารณา ๙๒๗ ญาณในการพิจารณา ความเกิด ความเสื่อม ๙๒๗ ญาณในการเห็นแจ้ง ๙๒๗

1184

สารบาญค้นคำ�ำ

ญาณในความตั้งอยู่แห่งธรรม ญาณในความวางเฉยในสังขาร ญาณเป็นอริยะ ญาณรู้ปัจจุบัน ญาณรู้ผล ญาณรู้อนาคต ญาณวาทะ

๙๒๗ ๙๒๗ ๑๐๓๖ ๑๐๔๗ ๑๐๔๗ ๑๐๔๗ ๔๘๕

ญาณหยั่งรูค้ วามจุติ ๕๐๔ ญาณอันสำ�ำเร็จด้วยการเจริญสมาธิ ๙๒๗ ญาณอันสำ�ำเร็จด้วยการฟัง ๙๒๖ ญาณอันสำ�ำเร็จด้วยศีล ๙๒๖ ญาติ ๙๑ ญาติพลี ๗๖๘ ญายธรรม ๖๕๗, ๘๘๕

ฐ-ฑ ฐานะ ฐานะ ๔ ฐานะ ๑๐ ฐานะ ๕ ที่ควรพิจารณาเนือง ๆ ฐานะที่ใคร ๆ ไม่พึงได้ในโลก ๕

๑๔๙ ๗๗๖ ๖๖๑ ๑๐๒ ๘๐๑

ฐานะที่เป็นไปได้ ฐานะที่เป็นไปไม่ได้ ฐานะที่อาจเป็นไปได้ ฐานาฐานญาณ ฑีฆชาณุ

๗๒๐ ๗๒๐, ๘๓๒ ๖๖๕ ๕๓๖ ๘๕๖

ดิรัจฉาน ดีบุก ดื่มสุรา ดุ้นฟืนถูกไฟไหม้ ดุสิต ดูกองทัพ ดูการเล่น ดูเขารบกัน ดูลักษณะแก้วมณี เด็กมีการร้องไห้เป็นกำ�ำลัง เด็กเล็ก ๆ เด็กอ่อน

๑๐๘๘ ๗๙๖ ๒๕๔ ๗๗๓ ๕๗๓ ๒๕๓ ๔๐๙ ๒๕๔ ๔๐๙ ๘๕๓ ๖๓๕ ๖๑๔

ด ดอกบัว ๗๖๔, ๘๘๓ ดอกปทุม ๙๔๓ ดอกไม้ ๘๙๕ ดอกไม้ของหอม ๔๐๙ ดอกอุบล ๙๔๖ ดับกาม ๗๒๕ ดับภพ ๗๒๕ ดับวิญญาณ ๔๓๙ ด่า ๒๔๔, ๘๗๖ ดาบส ๔ ๔๑๙ ดาวดึงส์ ๔๖๗, ๕๖๗, ๕๗๓, ๘๔๖, ๘๖๔ ดาวนักษัตร ๔๙๘

สารบาญค้นคำ�ำ

เดาะกฐิน ๒๘๒, ๓๓๙ เดินทางไกลร่วมกับนางภิกษุณี ๒๔๙

เดียรถีย์ เดียรัจฉาน

1185

๓๐๙, ๑๐๒๖ ๕๓๗

ต ตกจากพระธรรมวินัย ๗๕๘ ตกนรก ๘๓๐ ตกลงใจ ๘๗๙ ตครสิขี ๑๖๐ ตติยฌาน ๘๔, ๑๘๐ ตติยปาราชิกกัณฑ์ ๒๑๖, ๒๒๒ ตติยสัญญเวทยิตกถา ๑๐๗๘ ตถตา ๑๐๘๗ ตถาคต ๘๘, ๔๙๘, ๕๑๐ ตถาคตตรัสรู้ ๑๔๖ ตถาคตย่อมแสดงธรรม ด้วยความเคารพ ๘๐๗ ตถาคตวิหาร ๑๗๑ ตทังคนิพพาน ๘๖๙ ตทังคะ ๙๓๒ ต้นกล้วย ๗๖๙ ต้นเกตก์ ๒๙๙ ต้นจิก ๒๙๘, ๘๙๗ ต้นไทร ๒๙๙ ตนเป็นอมิตร ๑๕๕ ต้นไผ่ ๗๖๙ ต้นไม้ ๔ อย่าง ๗๗๕ ต้นเหตุให้เกิดการกระทำ�ำฝ่ายชั่ว ๘๒๒ ต้นเหตุใหญ่ ๔๕๐ ต้นอ้อ ๗๖๙

ตนเองเป็นที่รักยิ่ง ๑๕๘ ตบะ ๖๕๗, ๗๔๔, ๘๘๖ ตบะที่บริสุทธิ์ ๔๙๐ ตบะ ถึงความเป็นยอด ๔๙๐ ตปุสสคฤหบดี ๒๙๙, ๗๑๙, ๘๓๔, ๘๖๘ ตโปชิคุจฉวาทะ ๔๘๘ ตระกูล จะตั้งอยู่ไม่ได้นาน ๗๙๓ ตระกูล ที่ประกอบด้วยองค์ ๗ ๘๓๖ ตระหนี่ ๔๗๐ ตระหนี่สกุล ๒๘๗ ตรัสรู้ ๑๗๑, ๗๔๙, ๘๕๘, ๘๖๑, ๘๖๘ ตรัสรู้ใหม่ ๒๙๘ ตอของจิต ๕๔๒, ๕๔๓ ต้องการนมโค ๖๘๐ ต้องการไฟ ๖๘๐ ตอบปัญหาไม่แยบคาย ๗๓๑ ตะกั่ว ๗๙๖ ตั้งครรภ์ ๕๖๙ ตั้งจิตจะไปเกิด ๖๗๗ ตั้งปัญหาโดยไม่แยบคาย ๗๓๑ ตัชชนียกรรม ๓๔๔, ๓๔๘, ๓๕๗ ตัณหักขยะ ๘๒๕ ตัณหังกร ๙๔๙ ตัณหา ๔๕๑, ๔๗๒, ๕๓๓, ๕๘๐, ๙๓๓ ตัณหา ๔ ๗๙๓

1186

สารบาญค้นคำ�ำ

ตัณหา เสมือนข่ายดักสัตว์ ๗๙๐ ตัณหากาย ๖๙๔ ตัณหาเป็นยางเหนียว ๗๔๕ ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ๗๙๐ ตัดขาดโวหาร ๕๙๘ ตัวตนฝ่ายกาย ๔๑๑ ตัวตนฝ่ายจิต ๔๑๑ ตัสสปาปิยสิกา ๒๖๗, ๓๖๐ ตาทิพย์ ๔๒๘, ๑๐๓๘ ตามประทีปในที่มืด ๑๕๙ ตาย ๑๐๗๘ ตารุกขพราหมณ์ ๔๔๑ ตำ�ำหนักของพระราชา ๒๖๐ ติกัณณพราหมณ์ ๗๓๙ ติคนทีค่ วรติ ๗๗๓ ติฌานที่ควรติ ๖๖๙ ติณฑุกขานุ ๔๘๕ ติณวัตถารกะ ๒๖๗, ๓๖๐ ติดไฟเพื่อผิง ๒๕๕ ติตถชาดก ๙๑๗ ติตถายตนะ (ลัทธิเดียรถีย์) ๓ ๗๔๐ ติเตียนพระพุทธเจ้า ๒๐๕ ติเตียนภิกษุ ๒๔๖ ติเตียนสิกขาบท ๒๕๘ ติผู้ที่ควรชม ๗๕๘ ติรัจฉานกถา ๔๐๙, ๔๘๗, ๑๐๘๘

ติรัจฉานวิชชา ๑๙๘, ๒๘๖,

๓๗๒, ๔๐๙, ๔๑๐ ติโรกุฑฑกัณฑ์ ๘๙๔ ติโรกุฑฑะ ๘๙๔ ติสรณคมนูปสัมปทา ๓๐๒ ติสสพุทธวงศ์ ๙๔๙ ติสสเมตเตยยมาณพ ๙๐๙ ติสสเมตเตยยสูตร ๙๐๙ ติสสเมตเตยยะ ๙๑๐ ติสสะ ๔๔๖, ๔๔๙, ๘๒๑, ๘๔๓ ติสสะ กับภารัทวาชะ ๔๔๗ ติสโสปิกถา ๑๐๙๒ ตื่นข่าว ๘๓๑ ตุมพเจดีย์ ๙๕๐ ตุวฏกสูตร ๙๑๐ เตมิยชาดก ๙๑๙ เตมิยราชกุมาร ๙๑๙, ๙๖๐ เตรสกัณฑ์ ๒๑๖, ๒๒๖ เตวิชชสูตร ๔๔๑ เตียงตั่งหุ้มด้วยนุ่น ๒๖๑ เตียงนอน ๓๗๔ โตเทยยพราหมณ์ ๔๔๑, ๖๕๗, ๖๕๙ โตเทยยะ ๙๑๐ ไตรจีวร ๓๔๑ ไตรลักษณ์ ๑๔๖ ไตรเวท ๔๔๑

สารบาญค้นคำ�ำ

1187

ถ ถมคู ถวายพระเพลิง ถอดกลอน ถอนลิ่ม ถอนสิกขาบทเล็กน้อย ถอนเสาระเนียด ถัมภะ ถ่านไฟร้อน ถามธาตุ ถ่ายยาของหมอ ถ่ายยาแบบอริยะ ถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ถ้�้ำำ ถีนมิทธะ ถือชั้นวรรณะ ถือนิสสัย ถือมงคล ถือวิสสาสะ

๘๐๔ ๔๖๓ ๘๐๔ ๘๐๔ ๓๙๔ ๘๐๔ ๘๒๙ ๑๐๓๓ ๘๒๒ ๘๘๗ ๘๘๗ ๔๓๐ ๓๗๔, ๙๐๙ ๗๑๔ ๙๕๖ ๓๐๗, ๓๑๑ ๘๓๑ ๓๔๓

ถือศาสดาอื่น ๘๓๑ ถุงใส่ของ ๓๖๖ ถุงใส่ยา ๓๖๖ ถุงใส่รองเท้า ๓๖๖ ถุลลโกฏฐิตะ ๖๓๘ ถุลลนันทาภิกษุณี ๒๔๙, ๒๖๙, ๒๗๑,

๒๗๓, ๒๗๔, ๒๗๕, ๒๗๖, ๒๗๘, ๒๗๙, ๒๘๐, ๒๘๒, ๒๘๓,

๒๘๕, ๒๘๖, ๒๙๐, ๒๙๑, ๒๙๒ ถูกจองจำ�ำ ๑๔๕ ถูกตามตัว ๑๔๕ ถูกทวง ๑๔๕ ถูปารหะ ๔๖๑ เถรคาถา ๙๑๑, ๙๑๒ เถรวาท ๑๐๒๓, ๑๐๒๔, ๑๐๙๕ เถระ ๗๒๖, ๘๐๖, ๘๘๖ เถรีคาถา ๙๑๑, ๙๑๓ ไถนา ๙๐๓ ท

ทรัพย์ ทรัพย์ ๔ ทรัพย์ ๗ ทรัพย์ที่ดีของกษัตริย์ ทรัพย์ที่ดีของพราหมณ์ ทรัพย์ที่ดีของแพศย์ ทรัพย์ที่ดีของศูทร

๘๓๕ ๖๕๕ ๘๓๕ ๖๕๕ ๖๕๕ ๖๕๕ ๖๕๕

ทวงจีวร ทวนกระแส ทวยตานุปัสสนาสูตร ทสมคฤหบดี ทสุตตรสูตร ทองกวาว ทองและเงิน

๒๓๙ ๗๕๙ ๙๐๘ ๕๙๖, ๘๙๑ ๔๘๓, ๕๑๗ ๖๑๙ ๔๐๙

1188

สารบาญค้นคำ�ำ

ท้อแท้แห่งจิต ๗๑๔ ทักขิณาคิรี ๓๔๑, ๓๙๕, ๖๕๕ ทักขิณามีองค์ ๖ ๘๒๒ ทักขิณาวิภังคสูตร ๖๘๙ ทักขิณาวิสุทธิกถา ๑๐๘๓ ทักขิเณยยบุคคล ๗๒๕, ๗๓๗ ทักขิเณยยัคคิ ๘๔๐ ทักษิณชนบท ๘๘๗ ทักษิณา มีคุณอันพึงหวังได้ ๖๙๐ ทัณฑ์ ๖๐๑ ทัณฑกี ๖๐๒ ทัณฑปาณิศากยะ ๕๔๔ ทัดทรง ๔๐๙ ทันตปุระ ๔๖๘ ทันตภูมิสูตร ๖๗๙ ทันติกาเถรี ๙๑๕ ทัพพมัลลปุตตเถราปทาน ๙๔๓ ทัพพีไม่รู้รสแกง ๑๕๕ ทัสสนะ ๑๓๘, ๙๓๔ ทัสสนานุตตริยะ ๕๖๒ ทางตรงเพื่อไปสู่พระพรหม ๔๔๒, ๔๔๔ ทางเป็นที่ไปอันเอก ๔๗๓ ทางไปสู่พระนิพพาน ๖๖๘ ทางไม่เรียบ ๕๓๒ ทางเรียบ ๕๓๒ ทางแห่งความตาย ๑๓๕ ทางแห่งถ้อยคำ�ำ ๕๔๙ ทางแห่งบัญญัติ ๙๗๗ ทางแห่งภาษาพูด ๙๗๗

ทาน ๑๐๕๑, ๑๐๘๓ ทาน ๘ อย่าง ๘๕๔ ทาน ย่อมได้รับผลปัจจุบัน ๔ ๗๙๙ ทานกถา ๑๐๕๑ ทานบารมี ๙๕๒ ทาน้�้ำำมันที่ศีรษะ ๓๓๒ ทายก ๙๓ ทายจันทรุปราคา ๔๑๐ ทายทัก ๔๑๐ ทายนิมิต ๔๐๙ ทายฝนชุก ๔๑๐ ทายฝัน ๔๐๙ ทายหนูกัดผ้า ๔๐๙ ท้าวกุเวร ๕๑๓ ท้าวปหาราทะ ๘๕๐ ท้าวมฆวา ๑๓๘ ท้าวมหาพรหม ๘๔๔ ท้าวมหาราช ๕๑๓ ท้าวเวสสวัณ ๕๑๓, ๕๖๗ ท้าวสักกะ ๔๗๐, ๔๗๒,

๕๖๗, ๗๓๖, ๙๒๑, ๙๕๒, ๙๕๔ ทาส กรรมกร ๔๑๔, ๕๑๓, ๖๕๐ ทาหน้าทาตัว ๓๖๓ ทำ�ำกล่องเข็ม ๒๖๐ ทำ�ำกาละ ๑๐๗๘ ทำ�ำกิจที่ควรทำ�ำก่อนในภายหลัง ๙๑๓ ทำ�ำความสะอาดวิหาร ๑๖๓ ทำ�ำเครื่องหมายเครื่องนุ่งห่ม ๒๕๕ ทำ�ำตนเป็นเดน ๗๕๓

สารบาญค้นคำ�ำ

ทำ�ำตนเหมือนหญิงสาว ๗๗๐ ทำ�ำเตียงตั่ง ๒๖๑ ทำ�ำที่สุดแห่งทุกข์ ๘๒, ๖๒๔, ๗๘๔, ๙๑๒ ทำ�ำนองธรรม ๑๐๔๕, ๑๐๔๘ ทำ�ำร้าย ๔๐๙ ทำ�ำร้ายตัวเอง ๒๘๐ ทำ�ำร้ายร่างกาย ๒๕๘ ทำ�ำลายพืชและต้นไม้ ๔๐๘, ๔๐๙ ทำ�ำลายสงฆ์ ๓๘๔ ทำ�ำสงฆ์ให้แตกกัน ๒๓๒, ๒๓๓ ทำ�ำให้แจ้งความเป็นพระอรหันต์ ๘๒๘ ทำ�ำให้แจ้งซึ่งคุณธรรม ๘๒ ทำ�ำให้แจ้งธรรมอันยิ่งของมนุษย์ ๘๒๙ ทำ�ำให้แจ้งวิมุติทั้งสอง ๘๔๔ ทำ�ำให้แจ้งโสดาปัตติผล ๘๓๒ ทำ�ำให้แจ้งอนาคามิผล ๘๒๘ ทำ�ำให้เสียสี ๒๕๕ ทำ�ำให้เแจ้งความเป็นพระอรหันต์ ๘๓๐ ทำ�ำอัญชลีกรรม ๖๘๙ ทำ�ำอัญชลีดวงอาทิตย์ ๘๘๙ ทิ้งเตียงตั่งของสงฆ์ ๒๔๖ ทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ ๔๑๒, ๘๖๙ ทิฏฐิ ๑๐๐, ๑๓๙,

๖๗๓, ๘๓๕, ๙๐๑, ๙๒๕,

๙๒๘, ๙๓๔, ๑๑๐๔, ๑๑๐๖ ทิฏฐิ ๖ ๑๓๙ ทิฏฐิ ๘ ๙๒๘ ทิฏฐิ ๑๐ ๖๑๓ ทิฏฐิ ๑๖ ๙๒๘

ทิฏฐิ ๑๘ ทิฏฐิ ๖๒ ทิฏฐิกันตาระ ทิฏฐิคตะ ทิฏฐิคหณะ ทิฏฐิปัตตะ ทิฏฐิราคะ ทิฏฐิวิบัติ ทิฏฐิวิปผันทิตะ ทิฏฐิวิปลาส ทิฏฐิวิสุทธิ ทิฏฐิวิสูกะ ทิฏฐิสังยุตต์ ทิฏฐิสังโยชนะ ทิฏฐิสัมปทา ทินนกถา ทิพพจักขุกถา ทิพพจักษุ ทิพพโสต ทิพพโสตกถา ทิพยจักษุญาณ ทิศ ๖ ทิศเบื้องขวา ทิศเบื้องซ้าย ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องหน้า ทิศเบื้องหลัง ทิสัมปติ

1189

๙๒๘ ๔๑๐, ๔๒๙ ๑๔๐ ๑๔๐, ๑๐๗๕ ๑๔๐ ๖๒๒, ๗๓๓, ๑๐๒๑ ๗๒๖ ๑๒๖, ๗๕๒ ๑๔๐ ๗๖๖ ๕๒๐ ๑๔๐ ๗๐๕ ๑๔๐ ๑๒๖, ๗๕๒ ๑๐๕๒ ๑๐๓๘ ๔๑๕, ๙๐๑, ๑๐๓๘ ๔๑๕, ๗๔๙ ๑๐๓๘ ๕๙๙ ๕๑๒, ๕๑๓ ๕๑๓ ๕๑๓ ๕๑๓ ๕๑๓ ๕๑๓ ๕๑๓ ๔๖๘

1190

สารบาญค้นคำ�ำ

ทิสา ๔๑๗ ทีฆการายนอำ�ำมาตย์ ๖๔๕ ทีฆตปัสสีนิครนถ์ ๖๐๐ ทีฆนขสูตร ๖๒๗ ทีฆาวุกุมาร ๓๔๕ ทีฆีติ ๓๔๕ ที่จงกรมแก้ว ๙๔๗ ที่ตั้งแห่งการระลึก ๖ ๘๑๘ ที่ตั้งแห่งความเห็น ๖ ๕๕๐ ที่ตั้งแห่งความอาฆาต ๑๐ ๑๑๕ ที่ตั้งแห่งวิญาณ ๗ ๔๕๓ ที่ตั้งแห่งเหตุของความคิด ๕๔๗ ที่นอน ๓๖๗ ที่นั่ง ๓๖๗ ที่นั่งที่นอน ๓๓๐ ที่นั่งที่นอนสูงใหญ่ ที่เป็นทิพย์ ๔๐๙, ๗๔๑ ทีปังกรพุทธวงศ์ ๙๔๗ ที่พึ่ง ๘๗๒ ที่ลับตา ๒๓๔ ที่ลับหู ๒๓๕ ที่สุดทุกข์ ๑๖๒ ที่สุดเบื้องต้นของภวตัณหา ๘๗๙ ที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ๖๔๑ ที่สุดแห่งโลก ๗๖๕, ๘๖๗ ที่ใส่อาหาร ๓๖๗ ที่อยู่ ๕ ชนิด ๓๗๔ ที่อาบน้�้ำำ ๓๖๗ ทุกกรกิริยา ๖๕๙ ทุกข์ ๑๕๖, ๕๓๓, ๘๕๖, ๑๐๘๒

ทุกข์ของผู้บริโภคกาม ๑๔๕ ทุกข์ของสมณะ ๕ ๘๑๐ ทุกขเวทนา ๕๘๓ ทุกขสมุทโยติกถา ๑๐๗๓ ทุกข์อย่างยิ่ง ๘๙๖ ทุกขันติกถา ๑๐๖๖ ทุกขานุปัสสนา ๙๓๒ ทุกขาหารกถา ๑๐๓๓ ทุกเข อนัตตา ๘๒๑ ทุกอย่างมีอยู่ ๑๐๒๘ ทุคคติ วินิบาต นรก ๔๕๐,

๕๐๑, ๖๐๙, ๙๐๐ ทุคคติกถา ๑๐๖๙ ทุจจริต ๙๔, ๗๒๓, ๗๓๒, ๘๑๗ ทุจจริต ๓ ๗๓๑ ทุจจริตไม่ควรทำ�ำโดยเด็ดขาด ๗๒๔ ทุฏฐัฏฐกสูตร ๙๐๙ ทุติยคาถาสังคณิกะ ๔๐๑ ทุติยฌาน ๘๔, ๑๗๙ ทุติยปาราชิกกัณฑ์ ๒๑๕, ๒๑๙ ทุติยสัญญาเวทยิตกถา ๑๐๗๗ ทุพภาษิต ๒๐๖ ทุพภิกขภัย ๒๑๗, ๒๑๘, ๒๒๓ ทุมมุขะ ๕๖๒ ทุมเมธชาดก ๙๑๘ ทุสสีลยันติกถา ๑๐๖๕ ทูต ประกอบด้วยองค์ ๘ ๓๘๓ ทูตของเทวดา ๗๓๖ ทูสี ๕๙๓

สารบาญค้นคำ�ำ

เทพ ๔๕๓, ๕๓๗, ๗๖๔ เทพชั้นดาวดึงส์ ๗๓๖ เทพที่มีญาณ ๘๔๓ เทพพวกเนวสัญญานาสัญญายตนะ ๑๐๔๐ เทพอยู่ร่วมกับเทพี ๗๖๗ เทพอยู่ร่วมกับศพ ๗๖๗ เทยยธัมมะ ๑๐๕๒ เทวดา ๘๙, ๖๔๗,

๖๕๙, ๘๒๘, ๘๓๘, ๘๖๔ เทวดาคนแรก ๘๙ เทวดาในสวรรค์ ๖ ๘๒๑ เทวดาพวกอื่นเที่ยง ๔๑๑ เทวตาพลี ๗๖๘ เทวตาสังยุตต์ ๗๐๒ เทวทหนิคม ๖๖๐ เทวทหสูตร ๖๖๐ เทวทูต ๖๘๓ เทวทูต ๓ ๗๓๖ เทวทูตสูตร ๖๘๓ เทวธาวิตักกสูตร ๕๔๖ เทวปุตตสังยุตต์ ๗๐๒ เทวลฤษี ๖๕๑ เทวโลก ๑๔๘ เทวสภา ๔๖๙ เท้าล้างเท้า ๔๒๓ เที่ยงแท้ ๑๐๖๙ แทรกแซงในสกุล ๒๕๒ โทณพราหมณ์ ๔๖๓, ๗๖๔, ๘๑๔, ๙๕๐

1191

โทมนัส ๔๗๑ โทวจัสสตา ๑๘๗ โทษ ๙๒๗ โทษ ๒ อย่าง ๗๒๒ โทษ ๑๐ ในการเข้าสู่พระราชวัง ๘๗๖ โทษของกาม ๕๔๐, ๕๔๑, ๙๐๘, ๙๐๙ โทษของกายทุจจริต ๘๕๕ โทษของการเข้าสู่สกุล ๘๑๖ โทษของการจาริกไปนาน ๕ ๘๑๖ โทษของการทะเลาะวิวาท ๙๑๐ โทษของการอยู่ประจำ�ำที่นาน ๕ ๘๑๖ โทษของความชั่ว ๕๔๖ โทษของความติดในทิฏฐิ ๙๐๙ โทษของความไม่อดทน ๑๐๙ โทษของความเลื่อมใสตัวบุคคล ๕ ๘๑๗ โทษของความวิบัติจากศีล ๕ ๔๕๗ โทษของทุจจริต ๕ ๘๑๗ โทษของผู้หลับ โดยไม่มีสติสัมปชัญญะ ๑๑๑ โทษของรูป ๕๔๑ โทษในการกล่าวธรรมด้วยเสียงขับ ๑๑๑ โทษในการไม่เคี้ยวไม้สีฟัน ๑๑๐, ๓๗๒ โทษในขันธ์ ๕ ๖๗๐ โทษในโลก ๗๕๐ โทสะ ๘๕, ๘๗,

๑๒๑, ๑๘๐, ๑๘๕, ๙๐๐ โทสะมีโทษมาก ๗๔๓ ไทยธรรม ๗๓๗, ๑๐๕๒

1192

สารบาญค้นคำ�ำ

ธ ธนวตี ๔๔๗ ธนัญชัย ๙๕๒ ธนัญชัยโกรัพยะ ๙๒๑ ธนัญชานิพราหมณ์ ๖๕๕ ธนัญชานิสูตร ๖๕๕ ธนัญชานี ๖๕๘ ธนิยสูตร ๙๐๓ ธนิยะผู้เลี้ยงโค ๙๐๓ ธนู ๖๕๕ ธรณีสูบ ๙๕๗ ธรรม ๒ อย่าง เพื่อแทงทะลุธาตุเป็นอเนก ๖๒๗ ธรรม ๒ อย่าง มีอุปการะมาก ๕๑๘ ธรรม ๓ อย่าง มีอุปการะมาก ๕๑๘ ธรรม ๔ อย่าง มีอุปการะมาก ๕๑๘, ๗๙๓ ธรรม ๔ อย่าง เป็นไปเพื่อ อันตรธาน แห่งพระสัทธรรม ๗๘๑ ธรรม ๔ อย่าง ที่เป็นไปเพื่อ ความเจริญด้วยปัญญา ๗๙๒ ธรรม ๔ อย่าง ที่ไม่มีรูป ๑๑๑๖ ธรรม ๕ ประการ มีผลเป็น ๒ ๖๖๑ ธรรม ๕ อย่าง เป็นไปเพื่อความเสื่อมของภิกษุ ๘๑๓ ธรรม ๕ อย่าง ทำ�ำให้ถูกรังเกียจ ๘๐๘ ธรรม ๕ อย่าง เป็นไปเพื่อพระนิพพาน ๘๐๔ ธรรม ๕ อย่าง มีอุปการะมาก ๕๑๘ ธรรม ๖ อย่าง มีอุปการะมาก ๕๑๘

ธรรม ๖ อย่าง ที่เป็นไป ในส่วนแห่งวิชชา ๘๒๑ ธรรม ๖ อย่าง ที่เป็นไป เพื่อความไม่เสื่อมของภิกษุ ๘๒๑ ธรรม ๖ อย่าง เป็นไป เพื่อความเสื่อม (ของภิกษุ) ๘๒๐ ธรรม ๖ อย่าง เป็นไป เพื่อความเสื่อมแห่งภิกษุผู้ยังศึกษา ๘๒๑ ธรรม ๖ อย่าง พึงทำ�ำลายขุนเขาหิมพานต์ได้ ๘๒๐ ธรรม ๖ อย่าง ที่เป็นไป เพื่อความไม่เสื่อมของภิกษุ ๘๒๘ ธรรม ๗ ประการ เป็นบริขารของสมาบัติ ๔๖๗ ธรรม ๗ อย่าง มีอุปการะมาก ๕๑๙ ธรรม ๗ อย่าง ที่ศัตรูชอบ ๘๔๔ ธรรม ๘ อย่าง มีอุปการะมาก ๕๑๙ ธรรม ๙ อย่าง มีอุปการะมาก ๕๒๐ ธรรม ๑๐ ประการที่หาได้ยากในโลก ๘๘๑ ธรรม ๑๐ อย่าง มีอุปการะมาก ๕๒๐ ธรรมกถึก ๘๒๓, ๘๗๒ ธรรมเก่าแก่ของพราหมณ์ ๕ ๘๑๔ ธรรมของปริพพาชก ๙๐๗ ธรรมข้อเดียวที่ภิกษุผบำู้ �ำเพ็ญ แล้ว จะสิ้นอาสวะได้ ๘๙๑ ธรรมขันธ์ ๕ ๘๗๓ ธรรมขาว ๙๗๖

สารบาญค้นคำ�ำ

ธรรมชาติที่ไม่เกิด ๙๑ ธรรมดาของพระโพธิสัตว์ ๔๔๘ ธรรมดำ�ำ ๙๗๖ ธรรมทั้งปวง ๘๖๐, ๑๐๙๓ ธรรมทั้งปวงมีฉันทะ เป็นมูล ๘๗๘ ธรรมทั้งปวงมีอะไรเป็นอะไร ๑๒๐ ธรรมทั้งหลายปรากฏ ๘๙๖ ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า ๙๒, ๑๓๑ ธรรมทายาท ๔๙๘ ธรรมที่เกิดพร้อมกับจิต ๑๒๙ ธรรมที่เกิดพร้อมกับจิต และไม่เกิดพร้อมกับจิต ๑๒๙ ธรรมที่เข้าใจได้ยาก ๕๒๑ ธรรมที่ควรกำ�ำหนดรู้ ๕๒๐, ๖๙๕ ธรรมที่ควรเจริญ ๕๒๐, ๖๙๕ ธรรมที่ควรตั้งไว้ในใจ ๔ ๖๘๘ ธรรมที่ควรทำ�ำให้เกิดขึ้น ๕๒๑ ธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้ง ๕๒๑, ๖๙๕, ๗๘๗ ธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้งด้วยจักษุ ๗๘๗ ธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้งด้วยนามกาย ๗๘๗ ธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้งด้วยปัญญา ๗๘๗ ธรรมที่ควรทำ�ำให้แจ้งด้วยสติ ๗๘๗ ธรรมที่ควรระลึก ๕ ๘๙๐ ธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ๕๒๑ ธรรมที่ควรละ ๕๒๐, ๖๙๕ ธรรมที่ตัดรอนอายุ ๕ ๘๑๐ ธรรมที่ถูกยึดถือ ๙๗๓ ธรรมที่ทำ�ำให้เป็นสมณะ ๕๗๐ ธรรมที่ประกอบกัน ๑๐๕๑

1193

ธรรมที่ประกอบกับจิต ๑๒๘, ๙๘๗ ธรรมที่ประกอบด้วยความสุข ๙๗๓ ธรรมที่ประกอบด้วยปีติ ๙๗๓ ธรรมที่ประกอบด้วยเวทนา ๙๗๓ ธรรมที่ประกอบด้วยอุเบกขา ๙๗๓ ธรรมที่ประกอบและไม่ประกอบกับจิต ๑๒๘ ธรรมที่เป็นกุศล ๑๓๐, ๙๗๓ ธรรมที่เป็นของพระอริยบุคคล ผู้ยังศึกษา ๙๗๔ ธรรมที่เป็นของเล็กน้อย ๙๗๔ ธรรมที่เป็นคู่ ๘๗๙ ธรรมที่เป็นคู่กัน ๒ อย่าง ๗๒๘ ธรรมที่เป็นจิต ๑๒๗, ๙๗๖ ธรรมที่เป็นเจตสิก ๑๒๗ ธรรมที่เป็นไปในภายนอก ๑๒๙ ธรรมที่เป็นไปในภายใน ๑๒๙ ธรรมที่เป็นฝ่ายผิด ๙๗๔ ธรรมที่เป็นวิบาก ๙๗๓ ธรรมที่เป็นสังขตะ ๙๗๕ ธรรมที่เป็นสัญโญชน์ ๙๗๕ ธรรมที่เป็นเหตุ ๙๗๕ ธรรมที่เป็นใหญ่ ๑๗๐ ธรรมที่เป็นใหญ่คือปัญญา ๑๗๐ ธรรมที่เป็นอกุศล ๑๓๐, ๙๗๓ ธรรมที่เป็นอสังขตะ ๙๗๕ ธรรมที่เป็นอัพยากฤต ๑๓๐, ๙๗๓ ธรรมที่เป็นอาสวะ ๙๗๕ ธรรมที่ไปสูค่ วามสั่งสมกิเลส ๙๗๔ ธรรมที่มิใช่จิต ๑๒๗, ๙๗๖

1194

สารบาญค้นคำ�ำ

ธรรมที่มิใช่เหตุ ธรรมที่มิใช่อาสวะ ธรรมที่มีความทะยานอยากเป็นมูล ธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ธรรมที่มีตัณหาเป็นมูล ๙ ธรรมที่มีปัจจัย ธรรมที่มีมรรคเป็นอารมณ์ ธรรมที่มีวิตก ธรรมที่มีศีร์ษะรวม ๑๓ ธรรมที่มีส่วนแห่งความเจริญ ธรรมที่มีส่วนแห่งความเสื่อม ธรรมที่มีเหตุ ธรรมที่มีอารมณ์ ธรรมที่มีอารมณ์เล็กน้อย ธรรมที่มีอาสวะ ธรรมที่ไม่เกิดพร้อมกับจิต ธรรมที่ไม่ใช่เจตสิก ธรรมที่ไม่ถูกยึดถือ ธรรมที่ไม่ประกอบกับจิต ธรรมที่ไม่เป็นข้าศึก ธรรมที่ไม่เป็นคันถะ ธรรมที่ไม่เป็นโยคะ ธรรมที่ไม่เป็นสัญโญชน์ ธรรมที่ไม่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ธรรมที่ไม่มีปัจจัย ธรรมที่ไม่มีวิตก ธรรมที่ไม่มีเหตุ ธรรมที่ไม่มีอารมณ์ ธรรมที่ไม่มีอาสวะ

๙๗๕ ๙๗๕ ๑๖๕ ๑๒๘ ๘๖๔ ๙๗๕ ๙๗๔ ๙๗๓ ๙๓๓ ๕๒๑ ๕๒๐ ๙๗๕ ๑๒๗ ๙๗๔ ๙๗๕ ๑๒๙ ๑๒๗ ๙๗๓ ๑๒๘ ๖๘๗ ๙๗๕ ๙๗๕ ๙๗๕ ๑๒๙ ๙๗๕ ๙๗๓ ๙๗๕ ๑๒๗ ๙๗๕

ธรรมที่ไม่ระคนกับจิต ๑๒๘ ธรรมที่ไม่เศร้าหมอง ๙๗๓ ธรรมที่ไม่หมุนเวียนไปตามจิต ๑๒๙ ธรรมที่ระคนกับจิต ๑๒๘ ธรรมที่ละได้ด้วยทัสสนะ ๙๗๓ ธรรมที่ละได้ด้วยภาวนา ๙๗๓ ธรรมที่เศร้าหมอง ๙๗๓ ธรรมที่หมุนเวียนไปตามจิต ๑๒๙ ธรรมที่เห็นได้และถูกต้องได้ ๙๗๔ ธรรมที่เห็นไม่ได้แต่ถูกต้องได้ ๙๗๔ ธรรมที่เห็นไม่ได้และถูกต้องไม่ได้ ๙๗๔ ธรรมที่ให้ระลึกถึงกัน ๖ ๘๑๙ ธรรมเทพบุตร ๙๕๗ ธรรมเทศนา ๒ ๘๗ ธรรมเทศนาของพระตถาคต มี ๒ อย่าง ๗๒๓ ธรรมเป็นของประเสริฐสุด ๒๐๓, ๒๐๔ ธรรมเป็นที่พึ่งที่ระลึก ๖๖๘ ธรรมเป็นอัพยากฤต ๑๐๗๒ ธรรมฝ่ายขาวทีค่ ุ้มครองโลก ๗๒๓ ธรรมฝ่ายชั่ว ๕ ของภิกษุผู้เป็นเถระ ๘๐๖ ธรรมฝ่ายดำ�ำ ๒ ๗๒๓ ธรรมมีอุปการะมาก ๕๒๐ ธรรมมีอุปมาด้วยเเพ ๕๕๐ ธรรมราชา ๙๓๖ ธรรมและวินัย จักเป็นพระศาสดา ๔๖๒ ธรรมวาที ๖๔๙ ธรรมวินัยมีความอัศจรรย์ ๘ ๘๕๐ ธรรมสภา ๔๖๖

สารบาญค้นคำ�ำ

ธรรมหมวด ๒ ๑๑๒๘ ธรรมอย่างหนึ่ง มีอุปการะมาก ๕๑๘ ธรรมอันเป็นกำ�ำลัง ๗๙๕ ธรรมอันเป็นกิเลส ๙๗๖ ธรรมอันเป็นคันถะ ๙๗๕ ธรรมอันเป็นนีวรณ์ ๙๗๕ ธรรมอันเป็นปรามาส ๙๗๕ ธรรมอันเป็นโยคะ ๙๗๕ ธรรมอันเป็นใหญ่ ๗๘๐ ธรรมอันเป็นอุปาทาน ๙๗๖ ธรรมอันเป็นโอฆะ ๙๗๕ ธรรมอันไม่เป็นกิเลส ๙๗๖ ธรรมอันไม่เป็นนีวรณ์ ๙๗๕ ธรรมอันไม่เป็นปรามาส ๙๗๕ ธรรมอันไม่เป็นอุปาทาน ๙๗๖ ธรรมอันไม่เป็นโอฆะ ๙๗๕ ธรรมอันยอดเยี่ยม ๘๒๐ ธรรมอันเลว ๙๗๔ ธรรมะ ๒ อย่างที่ทำ�ำให้เดือดร้อน ๗๒๒ ธรรมะ ๘ ที่เป็นไปเพื่อตัดขาดโวหาร ๕๙๘ ธรรมะ ๑๐ อย่าง ที่บรรพชิตควรพิจารณาเนือง ๆ ๘๗๖ ธรรมะ ๙๕๗, ๑๐๗๓ ธรรมะของพราหมณ์ ๙๐๖ ธรรมะที่ทำ�ำให้แกล้วกล้า ๕ ๘๐๘ ธรรมะที่เทียมคู่ ๖๙๕ ธรรมะที่น่าเลื่อมใส ๑๐ ๖๖๘ ธรรมะที่เป็นคู่ ๙๗๑ ธรรมะที่ไม่ผิด ๖๐๘

1195

ธรรมะที่หาได้ยาก ๔ ๗๖๗ ธรรมะที่เห็นได้ด้วยตนเอง ๗๓๙ ธรรมะผู้ครองเรือน ๔ ๙๐๕ ธรรมะฝ่ายชั่ว ๓ ๗๕๗ ธรรมาธรรมสงคราม ๙๕๗ ธัมมกถา ๑๐๙๑ ธัมมกาย ๔๙๘ ธัมมคุตติกะ ๑๐๒๔ ธัมมจริยสูตร ๙๐๖ ธัมมจริยา ๑๘๗ ธัมมจักกะ ๙๒๖, ๙๓๐ ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ๒๙๙ ธัมมเจติยสูตร ๖๔๕ ธัมมตัณหา ๑๐๗๓ ธัมมทัสสิพุทธวงศ์ ๙๔๙ ธัมมทายาท ๕๒๕ ธัมมทายาทสูตร ๕๒๕ ธัมมทินนาภิกษุณี ๕๘๐, ๗๑๙ ธัมมเทวปุตตจริยา ๙๕๗ ธัมมเทสนากถา ๑๐๘๔ ธัมมเทสนาปฏิสังยุต ๒๖๖ ธัมมธาตุ ๙๘๗, ๑๑๐๒ ธัมมบท ๘๙๕ ธัมมปทคาถา ๘๙๓, ๘๙๕ ธัมมปราสาท ๔๖๕ ธัมมยมก ๑๐๙๗, ๑๑๐๗ ธัมมวาร ๑๑๐๗ ธัมมวิจยะ ๕๑๙ ธัมมวิปัสสนา ๗๗๒

1196

สารบาญค้นคำ�ำ

ธัมมสังคณี ๙๗๑, ๙๗๒ ธัมมหทยวิภังค์ ๑๗๒ ธัมมัฏฐิตตา ๑๐๖๗ ธัมมัฏฐิตตากถา ๑๐๖๗ ธัมมัฏฐิติญาณ ๙๒๗ ธัมมาเถรี ๙๑๔ ธัมมาธิปไตย ๗๓๗ ธัมมานุสารี ๕๖๐, ๖๒๒, ๑๐๒๑ ธัมมาภิสมยกถา ๑๐๙๒ ธัมมายตนะ ๙๙๙ ธัมมิกสูตร ๙๐๗ ธัมมิกอุบาสก ๙๐๗ ธัมมุตตริยะ ๑๐๒๔ ธัมมุทเทส ๔ ๖๓๙ ธาตุ ๑๔๖, ๗๑๔, ๙๗๑, ๑๑๐๒ ธาตุ ๒ ๖๗๔, ๑๐๐๖ ธาตุ ๓ ๖๗๔, ๙๐๑ ธาตุ ๔ ๗๘๔

ธาตุ ๔ จะดับโดยไม่เหลือในที่ไหน ๔๓๙ ธาตุ ๖ ๖๗๔, ๖๘๘,

๗๔๐, ๘๒๒, ๑๐๐๕ ธาตุ ๑๖ ๑๐๐๖ ธาตุ ๑๘ ๑๗๒, ๑๗๔, ๖๗๔, ๑๐๐๕ ธาตุกถา ๙๗๑, ๑๐๑๓, ๑๐๑๔ ธาตุดิน ๑๐๕๐ ธาตุบรรพ ๔๗๔ ธาตุเป็นอเนก ๔๗๒ ธาตุยมก ๑๐๙๗, ๑๑๐๒ ธาตุวาร ๑๑๐๔, ๑๑๐๖ ธาตุวิภังคสูตร ๖๘๗ ธาตุสงเคราะห์ ๑๐๑๗ ธาตุสังยุตต์ ๗๐๔ ธิติธาตุ ๘๒๒ ธุตวาทะ ๑๖๘ โธตกะ ๙๑๐ โธวนะ ๘๘๗ น

น เหตุสเหตุกทุกะ นก นกกระจาบ นกกระสา นกไส้ นกหาฝั่ง นกุลมาณพ นครโสเภณี

๑๑๒๗ ๙๑๘ ๙๑๘, ๙๖๐ ๙๖๐ ๔๑๖ ๘๒๕ ๗๑๙, ๗๖๗, ๘๕๖ ๔๕๘

นมส้ม นมุจิ นโม ตสฺส

นรก นรกคูถ นรกที่ตา หู เป็นต้น นวด

๕๘๗ ๙๐๗ ๔๗๓, ๕๕๔, ๖๔๔, ๖๔๘, ๖๕๘ ๕๐๑, ๕๓๗, ๑๐๘๘ ๖๘๓ ๑๕๓ ๒๙๔

สารบาญค้นคำ�ำ

นวสีวถิกาบรรพ ๔๗๔ นฬกปานสูตร ๖๑๙ นฬกปานะ ๖๑๙ นอนแทรกภิกษุ ๒๔๗ นอนร่วมกับผู้หญิง ๒๔๕ นอนร่วมกับอนุปสัมบัน ๒๔๕ น้อมลาภสงฆ์ ๒๔๓, ๒๕๙ นอแรด ๙๐๓ นักการทูต ๘๕๐ นักคิด ๖๕๙ นักเดา ๔๑๑, ๖๕๙ นักตรึก ๙๑๗ นักบวชศาสนาอื่น ๘๓๙ นักปราชญ์ ๘๙๘ นักมวยปล้�้ำำ ๙๔๐ นักรบ ๗๘๕, ๘๐๔ นักรบ ๕ ๘๐๕ นักรบทางธรรม ๑๔๗ นักรบประกอบด้วยองค์ ๓ ๗๕๔ นักรบประกอบด้วยองค์ ๔ ๗๘๕ นักเลงสกา ๔๘๐, ๖๔๓ นั่งต่�่ำำนั่งสูง ๓๗๘ นั่งนอนทับเตียง ๒๔๗ นั่งในที่ลับ ๒๕๐, ๒๕๓ นั่งปรินิพพาน ๖๗๙ นัตถิกทิฏฐิ ๖๐๙ นัตถิกวาทะ ๖๓๑ นัตถิปัจจัย ๑๑๑๕, ๑๑๒๐ นันทโกวาทสูตร ๖๙๓

1197

นันทมาณพ ๗๒๙, ๘๒๒, ๘๔๒ นันทมาตา ๗๒๙ นันทะ วัจฉโคตร ๕๖๓,

๖๓๒, ๙๑๐, ๙๓๙ นันทาเถรี ๗๑๙ นันทิยศากยะ ๘๙๐ นันทิวิสาลชาดก ๙๑๘ นาค ๕๑๓ นาคกัญญา ๙๔๖ นาคสังยุตต์ ๗๐๕ นาคะ ๘๒๓ นาคิตะ ๔๒๘ นางแก้ว ๒๖๐ นางแก้ว ๔๙๒ นางนกไส้ ๖๑๖ นางลิง ๒๑๙ นาถกรณธรรม ๑๐ ๕๑๗, ๘๗๓ นาทิกคาม ๔๕๗, ๔๖๖, ๕๕๗ นานาธาตุญาณ ๕๓๖ นานาธาตุปฏิเวธ ๙๕ นานาธาตุปฏิสัมภิทา ๙๕ นานาธิมุตติกญาณ ๕๓๖ นานาสังวาส ๙๗ นาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก ๗๗๖, ๘๔๙ นามกาย ๕๖๓, ๖๒๒, ๗๗๒, ๑๐๑๙ นามมูล ๑๐๙๘ นามรูป ๕๓๓ นายบ้าน ๘๒๐ นายประตู ๕๐๒

1198

สารบาญค้นคำ�ำ

นายพราน ๕๕๒ นารทชาดก ๙๒๑ นารทพุทธวงศ์ ๙๔๘ นาลกสูตร ๙๐๘ นาวาสูตร ๙๐๖ นาฬันทา ๔๐๘, ๔๓๘, ๔๕๖, ๖๐๐ นาฬาคิรี ๓๘๒ นาฬิชังฆพราหมณ์ ๖๔๓ น้�้ำำดื่ม ๓๖๗ นำ�ำทุกข์มาให้ ๗๑๕ น้�้ำำนม ๕๖๙ น้�้ำำปานะ ๘ ๓๓๗ น้�้ำำผึ้ง ๕๘๗ น้�้ำำฝาด ๑๓๓ น้�้ำำมัน ๒๙๔ น้�้ำำมีตัวสัตว์ ๒๕๖ น้�้ำำมีตัวสัตว์รดหญ้า ๒๔๘ น้�้ำำมูตรเน่า ๕๘๗ น้�้ำำลาย ๙๓ นำ�ำสุขมาให้ ๗๑๕ น้�้ำำหนอง ๙๓ น้�้ำำหอม ๒๙๔ น้�้ำำอสุจิ ๒๒๖ น้�้ำำอ้อย ๕๘๗ นิกกมธาตุ ๘๒๒ นิกายโคกุลิกะ ๑๐๓๔ นิกายปุพพเสลิยะ ๑๐๓๒ นิกายมหิสาสกะ ๑๐๓๕ นิกายวัชชีปุตตกะ ๑๐๒๖

นิกายสมิติยะ ๑๐๒๖, ๑๐๒๗, ๑๐๒๘ นิกายอันธกะ ๑๐๓๓, ๑๐๓๕, ๑๐๓๖,

๑๐๓๗, ๑๐๓๘, ๑๐๓๙, ๑๐๔๓, ๑๐๔๙, ๑๐๕๘, ๑๐๖๑, ๑๐๘๐, ๑๐๘๑ นิกายอุตตราปถกะ ๑๐๗๑ นิคคหกถา ๑๐๗๙ นิคคัณฐอุโบสถ ๗๔๓ นิครนถ์ ๕๐๕, ๕๔๒, ๖๐๒, ๖๖๐ นิครนถ์เกิดแตกกัน ๕๐๕ นิครนถ์ถูกติเตียนโดยฐานะ ๑๐ ๖๖๑ นิครนถนาฏบุตร ๘๑, ๕๐๕,

๕๖๖, ๖๐๐, ๖๐๓, ๖๐๔,

๖๐๖, ๖๖๐, ๗๔๔, ๘๖๗ นิครนถนาฏบุตรถึงแก่กรรม ๖๖๔ นิโครธ ๔๔๗ นิโครธปริพพาชก ๔๘๗, ๔๙๑ นิโครธาราม ๕๔๑, ๕๔๔, ๕๙๗, ๖๗๘, ๖๘๙ นิจจทาน ๗๖๔ นิชชรวัตถุ ๑๐ ๘๘๗ นิชชราวิสุทธิ ๗๔๔ นิททสวัตถุ ๘๓๗, ๘๓๙ นิทเทส ๑๑๐๘ นิทเทสวาร ๑๐๙๙ นิทาน ๗๐๔, ๗๒๘, ๑๐๙๗ นิทานวรรค ๗๐๑ นิธิกัณฑ์ ๘๙๔ นินทา ๘๙๖ นิพพาน ๕๘๔, ๖๓๐, ๖๖๘,

๘๖๙, ๘๙๙, ๙๓๑, ๑๐๔๘

สารบาญค้นคำ�ำ

นิพพานที่เห็นได้ด้วยตนเอง ๗๓๙ นิพพานธาตุ ๒ ๙๐, ๑๐๘๗ นิพพานในปัจจุบัน ๔๑๓ นิพพิทา ๗๙๖, ๘๒๔ นิพเพธิกปัญญา ๙๓๒ นิพเพธิกะ ๘๒๗ นิมนต์พระ ๔ รูป ๗๙๙ นิมมานรดี ๕๗๓ นิมิ ๖๓๙, ๙๖๓ นิมิต (เครื่องหมายในจิตใจ) ๓ อย่าง ๗๒๘, ๗๓๖, ๗๔๙ นิยสกรรม ๓๔๔, ๓๔๙, ๓๕๗ นิยามกถา ๑๐๔๕, ๑๐๔๘, ๑๐๗๑ นิยามะ ๑๐๔๘ นิยาโมกกันติกถา ๑๐๔๓ นิรมิตร่างกาย ๔๑๕ นิรยบาล ๔๗๕, ๖๕๖, ๖๘๓, ๑๐๘๘ นิรยปาลกถา ๑๐๘๘ นิรัตตา ๙๐๙, ๙๑๐ นิโรธ ๘๖๙, ๙๐๑, ๙๓๒, ๙๓๔ นิโรธกถา ๑๐๓๕, ๑๐๖๒ นิโรธธาตุ ๙๐๑ นิโรธวาร ๑๑๐๐ นิโรธสมาบัติ ๑๐๔๙, ๑๐๗๘ นิโรธสมาปัตติกถา ๑๐๔๙ นิโรธสัญญา ๘๒๑, ๘๗๙ นิวตรอน ๕๐๒ นิวาปสูตร ๕๕๒ นิสสยปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๗

1199

นิสสยวาร ๑๑๒๒ นิสสยะ ๑๑๑๗ นิสสรณะ ๕๔๐, ๗๕๐, ๙๓๒, ๙๓๕ นิสสรณิยธาตุ ๙๐๑ นิสสัคคิยกัณฑ์ ๒๓๖ นิสสัย ๔ ๓๐๗, ๓๑๗ นิสสัยระงับ ๓๐๘ นิสสารณธาตุ ๘๑๕ นิสสารณียธาตุ ๘๑๙ นีวรณ์ ๕ ๔๙๐, ๕๗๑, ๘๐๒, ๙๐๐ นีวุตกถา ๑๐๗๑ นุ่งห่มแบบคฤหัสถ์ ๓๗๑ นุ่นหรือสำ�ำลี ๔๐๙ เนกขัมมธาตุ ๑๘๖ เนกขัมมบารมี ๙๑๙ เนกขัมมวิตก ๑๘๖ เนกขัมมสัญญา ๑๘๖ เนกขัมมะ ๖๗๙, ๘๒๕, ๙๐๑, ๙๓๕ เนกขัมมะ (คือออกจากกามหรือออกบวช) เปรียบเหมือนเหว ๘๖๘ เนมิ ๙๖๓ เนมิราชกุมาร ๙๒๐ เนมิราชจริยา ๙๕๓ เนมิราชชาดก ๙๒๐ เนยใส ๕๘๗ เนรัญชรา ๒๙๘, ๗๖๑, ๙๐๗, ๙๑๓ เนวสัญญานาสัญญายตนกถา ๑๐๔๐ เนวสัญญานาสัญญายตนะ ๘๔,

๑๖๒, ๑๘๑, ๔๕๔, ๖๖๗

1200

สารบาญค้นคำ�ำ

เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ เน่าใน เนิ่นช้า เนื้อ ๔

๔๑๒ ๑๙๐ ๗๘๔ ๕๕๒

เนื้อดิบ เนื้อที่บริสุทธิ์โดยส่วน ๓ เนื้อที่ไม่ควร เนื้อสัตว์ดิบ

๔๐๙ ๒๓๓ ๓๓๔ ๓๓๒

บ บท ๔๔ ๕๓๓ บทตั้งฝ่ายพระสูตร ๙๗๖ บทตั้งฝ่ายอภิธรรม ๙๗๓ บทธรรม ๔ เป็นของเก่า ๗๖๒ บรรพชา ๑๒๓ บรรลือสีหนาท ๔๒๙, ๕๐๒,

๕๓๔, ๕๓๕, ๗๕๙, ๘๒๘ บรรลุกุศลธรรมที่ยังมิได้บรรลุ ๘๓๐ บรรลุความเป็นเทพ ๗๘๘ บรรลุความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ๗๘๘ บรรลุความเป็นพรหม ๗๘๘ บรรลุความยิ่งใหญ่ไพบูลในธรรม ๘๓๐ บรรลุฌานที่ ๑ ๔๑๔ บรรลุสิ่งเป็นสาระ ด้วยบริโภคกายคตาสติ ๙๖ บรรลุโอกาส ๘๖๗, ๘๖๘ บริขาร ๔๖๗ บริขารของสมาธิ ๔๖๗, ๘๔๐ บริบูรณ์ในปัญญา ทำ�ำให้บริบูรณ์ ทั้งในศีล สมาธิ และปัญญา ๗๗๙ บริบูรณ์ในศีล ๗๗๙ บริบูรณ์ในศีล สมาธิ ๗๗๙ บริโภคอมตะ ๙๖

บริโภคอาหารในเวลากลางคืน ๖๒๑ บริษัท ๖๐๔ บริษัท ๒ ๗๒๖ บริษัท ๘ ๕๓๗, ๘๕๙ บริสุทธิ์มีได้ด้วยการบำ�ำเรอไฟ ๕๓๙ บริสุทธิ์มีได้ด้วยสงสาร ๕๓๙ บริหารตนให้ถูกขุด ๗๕๘ บริหารภิกษุสงฆ์ ๖๑๘ บ่วงดักสัตว์ ๕๕๓ บ่วงมาร ๑๔๔ บวช ๘๒ บวชในสงฆ์ ๒ ฝ่าย ๓๙๑ บวชบุคคลอายุไม่ถึง ๒๐ ๒๕๖ บวชเมื่อแก่ ๑๑๒, ๘๐๓ บ้วนน้�้ำำลาย ๑๕๐ บอกคุณวิเศษที่มีจริง ๒๔๕ บอกฤดู ๓๑๗ บอกสังคีติ ๓๑๗ บอกอาบัติชั่วหยาบ ๒๔๕ บัญญัติ ๙๗๗ บัญญัติขันธ์ ๑๐๑๘ บัญญัติธาตุ ๑๐๑๘ บัญญัติบคค ุ ล ๑๐๑๘

สารบาญค้นคำ�ำ

บัญญัติผัสสะ ๕๔๕ บัญญัติเพิ่มเติมในการบวช ๓๐๗ บัญญัติวิตก ๕๔๕ บัญญัติเวทนา ๕๔๕ บัญญัติสัจจะ ๑๐๑๘ บัญญัติสิกขาบท ๖๑๖ บัญญัติอายตนะ ๑๐๑๘ บัญญัติอินทรีย์ ๑๐๑๘ บัณฑิต ๑๓๗, ๑๕๕, ๖๗๔, ๗๒๘, ๗๕๗, ๗๕๙, ๗๘๗, ๙๗๖ บัณฑิต ๒ ๗๒๔ บัณฑิตบัญญัติ ๓ ๗๓๗ บัณฑิตมีการเพ่งโทษตนเองเป็นกำ�ำลัง ๘๕๓ บัณฑิตมีลักษณะ ๓ ๖๘๓ บัณเฑาะก์ ๙๗ บันไดขึ้นสู่ปราสาท ๔๔๒ บัลลังก์ ๒๘๔, ๓๗๖ บัว ๓ ชนิด ๒๙๙ บารมี ๙๒๒ บารมี ๓ ขั้น ๙๕๑ บารมี ๓๐ ๙๓๖ บาตร ๒๔๑, ๓๖๕ บำ�ำเรอ ๔ ๖๕๔ บำ�ำเรอตนด้วยกาม ๒๒๘ บำ�ำเรอพวกพราหมณ์ ๔๑๗ บำ�ำเรอไฟ ๔๑๙, ๘๘๙ บิณฑบาต ๒๕๒ บิณฑบาตในเวลากลางคืน ๖๑๗ บุคคล ๑๐๒๖

1201

บุคคล ๒ ๗๒๗ บุคคล ๓ ๗๕๑, ๗๕๔, ๘๒๓, ๙๐๒ บุคคล ๓ ประเภท หาได้ยากในโลก ๗๕๑ บุคคล ๓ ประเภท ที่มีอุปการะมาก ๗๓๔ บุคคล ๔ ๕๒๙, ๕๙๕, ๖๑๐,

๖๑๗, ๖๕๑, ๖๘๕, ๗๖๕, ๗๖๙,

๗๗๑, ๗๗๒, ๗๗๓, ๗๗๗, ๗๗๘, ๗๗๙, ๗๘๒, ๗๘๔, ๗๙๐ บุคคล ๕ ๘๑๑ บุคคล ๕ ประเภท ที่จะต้องไปอบาย ๘๑๑ บุคคล ๖ ๘๒๔, ๘๒๗ บุคคล ๗ ๖๒๒ บุคคล ๗ ประเภท ควรแก่ของคำ�ำนับ ๘๓๖ บุคคล ๘ ๘๕๗, ๘๖๐ บุคคล ๙ ๘๖๓ บุคคล ๑๐ ๘๗๓, ๘๘๒ บุคคลที่เกิดมาในโลก เพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก ๗๑๖ บุคคลที่ภิกษุไม่พึงไหว้ ๙๗ บุคคลที่มจำี �ำนวน ๑ ๑๐๑๙ บุคคลที่มจำี �ำนวน ๒ ๑๐๑๙ บุคคลที่มจำี �ำนวน ๓ ๑๐๑๙ บุคคลที่มจำี �ำนวน ๔ ๑๐๒๐ บุคคลที่มจำี �ำนวน ๕ ๑๐๒๐ บุคคลที่มจำี �ำนวน ๖ ๑๐๒๐ บุคคลที่มจำี �ำนวน ๗ ๑๐๒๑ บุคคลที่มจำี �ำนวน ๘ ๑๐๒๑ บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๙ ๑๐๒๑

1202

สารบาญค้นคำ�ำ

บุคคลที่มีจำ�ำนวน ๑๐ ๑๐๒๑ บุคคลที่หา้ มบวช ๓๑๔ บุคคลเปรียบด้วยน้�้ำำ ๗ ๘๓๖ บุคคลผู้ควรแก่สตูป ๔ ๗๙๒ บุคคลผู้ควรไหว้ ๓ ๓๗๖ บุคคลผู้เป็นอนิยต ๑๐๔๕ บุคคลผู้ไม่ควรไหว้ ๑๐ ๓๗๕ บุญ ๘๙๙, ๑๐๕๒ บุญกิริยาวัตถุ ๓ ๘๕๔ บุญเป็นชื่อของความสุข ๘๔๔ บุญมาก เพราะพร้อมหน้าธรรมะ ๓ ๗๓๗ บุณฑรีก ๔๔๖ บุตรของพรหม ๔๙๗, ๖๔๐ บุตรภรรยา ๕๑๓ บุถุชน ๑๘๑, ๕๒๔,

๕๘๑, ๕๘๖, ๗๕๑,

๘๖๓,๑๐๒๘, ๑๐๗๘,

๑๐๘๗, ๑๐๘๘, ๑๐๘๙, ๑๑๐๖ บุถุชนกับอริยสาวกต่างกันอย่างไร ๑๘๑ บุถุชนผู้มิได้สดับ ๗๑๕ บุปผวดี ๙๕๓ บุพพการี ๗๒๙

บุพพาราม ๑๕๖, ๑๙๘, ๔๙๗, ๕๖๗,

๖๖๗, ๖๖๙, ๖๗๐, ๖๗๕, ๖๗๗ บุรุษ ๒๙๒ บุรุษที่มีโทษ ๘ ๘๕๐ บุรุษที่สตรีชอบ ๑๘๓ บุรุษที่สตรีไม่ชอบ ๑๘๓ บุรุษประกอบด้วยอะไร จึงครอบงำ�ำสตรีได้ ๑๘๔ บุรุษมีธาตุ ๖ ๖๘๗ บุรุษอาชาไนย ๗๕๖, ๗๗๖ บูชาโคผู้ ๕๖๐ บูชาไฟ ๖๔๙, ๙๑๓ บูชายัญ ๔๒๕, ๘๔๐,

๙๐๘, ๙๑๓, ๙๒๑, ๙๕๓ บูชายัญใหญ่ ๘๓๙ บูรพเทวดา ๘๙ บูรพาจารย์ ๘๙ เบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ ๑๖๙, ๘๔๗ ใบตะเคียน ๑๗๐ ใบตาล ๑๗๐ ใบทองกวาว ๑๗๐ ใบมะขามป้อม ๑๗๐ ใบประดู่ลายที่ทรงถือไว้ ๑๖๙ ป

ปกปิด ปกปิดอาบัติ ปกิณณกะ ปกุธะ กัจจายนะ

๕๑๒ ๒๕๖ ๒๖๗ ๘๑, ๕๖๖

ปชหนวาร ปฏาจารา ปฏาจาราเถริยาปทาน ปฏิกัสสนา

๑๑๐๔, ๑๑๐๕ ๗๑๙ ๙๔๖ ๙๘

สารบาญค้นคำ�ำ

ปฏิกูลมนสิการบรรพ ๔๗๔ ปฏิกูลและไม่ปฏิกูล ๘๑๒ ปฏิคคัณหาตีติกถา ๑๐๘๒ ปฏิคาหก ๙๓ ปฏิฆนิมิต ๗๑๔, ๗๒๙, ๗๔๓ ปฏิฆะ ๘๓๕, ๑๑๐๔, ๑๑๐๖ ปฏิฆะมีส่วนเปรียบด้วยทุกขเวทนา ๕๘๔ ปฏิจจวาร ๑๑๒๐ ปฏิจจสมุปบาท ๔๔๙, ๔๕๐, ๗๐๔, ๑๐๔๘ ปฏิจจสมุปปาทกถา ๑๐๔๘ ปฏิญญา ๓๔๘ ปฏิญญาตกรณะ ๒๖๗, ๓๕๙ ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ๔๖๗ ปฏิบัติมิใช่เพื่อประโยชน์ ๗๓๑ ปฏิปทา ๓ ๗๕๗ ปฏิปทา ๔ ๗๘๒ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ๕๒๐ ปฏิปทานุตตริยะ ๕๖๒ ปฏิปัสสัทธิ ๙๓๒ ปฏิภาณกวิ ๗๙๒ ปฏิภาณสมควร ๗๗๘ ปฏิโลม ๔๕๕ ปฏิสนธิ ๑๐๕๕ ปฏิสัมภิทา ๔ ๗๘๓, ๘๓๙,

๙๒๖, ๙๓๐, ๙๔๔ ปฏิสัมภิทากถา ๑๐๔๖ ปฏิสัมภิทามรรค ๙๒๕ ปฏิสารณียกรรม ๓๔๕, ๓๕๑, ๓๕๗ ปฏิเสวนะ ๑๓๘

1203

ปฐมฌาน ๘๔, ๑๗๙ ปฐมปาราชิกกัณฑ์ ๒๑๕, ๒๑๘ ปฐมสมโพธิกถา ๕๑๑ ปทุมนรก ๘๘๕ ปทุมพุทธวงศ์ ๙๔๘ ปทุมุตตรพุทธเจ้า ๙๔๒, ๙๔๓, ๙๔๔, ๙๔๖ ปทุมุตตรพุทธวงศ์ ๙๔๘ ปธานสูตร ๙๐๗ ปธานอย่างละ ๔ ๗๖๐ ปธานิยังคะ ๖๔๑ ปปัญจสัญญาสังขานิทาน ๔๗๑ ปปัญจิตะ ๘๔๒ ปภพ ๑๐๙๘ ปภาวตี ๔๔๖ ปมาทะ ๑๘๗ ปยาคะ ๒๑๗ ปรนิมมิตวสวัตตี ๔๖๖, ๕๗๓ ปรมัฏฐกสูตร ๙๐๙ ปรมัตถบารมี ๙๕๑ ปรมาณู ๕๐๒ ประกอบกันได้ ๑๐๑๔ ประกอบกันไม่ได้ ๑๐๑๔ ประกอบด้วยธรรม ๔ อย่าง ไม่ควรอยู่ปา่ ๗๙๓ ประกอบด้วยธรรม ๕ จะบรรลุธรรมที่ไม่กำ�ำเริบ ๘๐๗ ประกอบด้วยประโยชน์ ๑๖๙ ประกอบยา ๔๑๐ ประคดเอว ๓๗๑

1204

สารบาญค้นคำ�ำ

ประคองจิต ๑๐๗๙ ประโคม ๔๐๙ ประชุมสงฆ์ ๒๕๙ ประณาม ๓๐๕, ๓๐๘ ประดับประดา ๔๐๙ ประดู่ลาย ๑๖๙ ประทุษร้ายต่อคนผู้มิได้ประทุษร้าย ๘๙๕ ประทุษร้ายสกุล ๒๓๔ ประธานของยัญ ๖๔๙ ประพฤติพรหมจรรย์ ๖๘๐ ประพฤติมานัตต์ ๙๘, ๓๕๓ ประพฤติวัตร ๓๕๕ ประพฤติอนาจาร ๓๗๔ ประเพณีนิยม ๔๑๗ ประโยชน์ ๕๗๖, ๖๐๗, ๘๕๖ ประโยชน์ ๑๐ ในการที่ทรงบัญญัติสิกขาบท ๘๗๖ ประโยชน์อนาคต ๔ ๘๕๖ ปรักกมธาตุ ๘๒๒ ปราบโจรผู้รา้ ย ๔๒๕ ปราภวสูตร ๙๐๔ ปราศจาก ๘๖๑ ปราศจากไตรจีวร ๒๓๗ ปราสาท ๓๗๘ ปริญญาวาร ๑๐๙๙,

๑๑๐๐, ๑๑๐๔, ๑๑๐๕ ปริณายกรัตนะ ๔๙๒ ปริตตสุภะ ๕๗๓ ปริตตาภะ ๕๗๓

ปรินิพพาน ๗๗๐, ๘๖๙, ๑๐๙๑ ปรินิพพาน เฉพาะตน ๕๖๗ ปริพพาชก ๔๐๘, ๖๘๕ ปริพพาชกโบราณ ๔๙๑ ปริโภคมยปุญญกถา ๑๐๕๒ ปริยาย ๑๑๙ ปริยุฏฐานะ ๑๐๗๕ ปริเยสนา ๔๗๒ ปริวัชชนะ ๑๓๘ ปริวาร ๒๑๕, ๓๙๘ ปริวาส ๙๘, ๓๐๙ ปริวาสิกขันธกะ ๓๕๒ ปรุงมโนสังขาร ๗๓๔ ปรุงวจีสังขาร ๗๓๔ ปรูปหารกถา ๑๐๓๑ ปล้น ๔๐๙ ปลอมแปลง ๔๐๙ ปล่อยที่นอนไว้ ไม่เก็บงำ�ำ ๒๔๗ ปลาเข้าไปในปากไซ ๘๙๘ ปลาติดข่าย ๔๑๓ ปลาร้าย ๗๗๗ ปลาสะ ๑๒๑, ๘๖๙ ปลิโพธ ๓๔๐ ปวัตตินี ๒๙๐ ปวัตติวาร ๑๐๙๙ ปวารณา ๑๙๘, ๓๒๕ ปวารณาขันธกะ ๒๙๗, ๓๒๕ ปวารณาในสงฆ์สองฝ่าย ๒๘๗ ปวิเวก ๓ ประการ ๗๔๗

สารบาญค้นคำ�ำ

ปวิเวกในพระธรรมวินัย ๓ ๗๔๗ ปวิเวกะ ๘๒๕, ๙๓๕ ปสาทกรธัมมาทิปาลิ ๗๑๒, ๗๒๑ ปสูรสูตร ๙๐๙ ปสูระ ๙๐๙ ปเสนทิโกศล ๑๕๖, ๑๕๗, ๒๐๒,

๒๐๓, ๒๕๓, ๒๖๐, ๒๗๕,

๓๗๘, ๔๑๖, ๔๒๐, ๔๓๙, ๔๗๕, ๔๙๘, ๖๔๒, ๖๔๔, ๖๔๕, ๖๔๖, ๖๕๘, ๘๐๑, ๘๗๕, ๘๙๘, ๙๔๐ ปหานสัญญา ๘๒๑, ๘๗๘ ปหีนวาร ๑๑๐๔, ๑๑๐๖ ปักขันทิกะ ๙๔๐ ปัคคหกถา ๑๐๗๙ ปัคคาหนิมิต ๗๔๙ ปังกธา ๗๔๗ ปัจจนียปัฏฐาน ๑๑๑๓, ๑๑๔๐ ปัจจนียานุโลมปัฏฐาน ๑๑๑๔, ๑๑๔๐ ปัจจยตากถา ๑๐๗๕ ปัจจยนาค ๙๕๔ ปัจจยวาร ๑๑๒๒ ปัจจยวิภังควาร ๑๑๑๕ ปัจจลกัปปะ ๖๕๘ ปัจจเวกขณญาณ ๑๐๔๔ ปัจจันตชนบท ๓๓๐ ปัจจัย ๑๐๐๘, ๑๐๙๘ ปัจจัย ๔ ๕๐๘ ปัจจัย ๒๔ ๙๗๑

1205

ปัจจัย ๔ ทีค่ วรเสพและไม่ควรเสพ ๘๗๗ ปัจจัยแห่งการกระทำ�ำบาปกรรม ๘๗๖ ปัจจุบัน ๔ ๘๕๖ ปัจจุปปันนญาณกถา ๑๐๔๗ ปัจเจกพุทธาปทาน ๙๓๗ ปัจเจกโพธิ ๙๓๗ ปัจฉาชาตปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๘ ปัจฉาสมณะ ๖๙๑, ๘๐๙ ปัจฉิมโอวาท ๔๖๓ ปัชชเนละ ๗๖๗ ปัญจกังคะ ๖๘๐ ปัญจโครส ๓๓๖ ปัญจวัคคีย์ ๒๙๙, ๕๕๔ ปัญจสติกขันธกะ ๓๖๒, ๓๙๓ ปัญจสิขะ ๔๖๗, ๔๖๙, ๔๗๐ ปัญจังคะ ๖๐๘, ๖๓๕ ปัญจัตตยสูตร ๖๖๒ ปัญจาลจัณฑเทพบุตร ๘๖๘ ปัญจาละ ๙๕๗ ปัญญา ๙๑, ๙๕, ๑๑๗, ๑๖๐, ๑๗๐,

๑๘๕, ๕๑๖, ๖๗๗, ๙๒๖, ๙๓๔ ปัญญา กับ วิญญาณ ๕๗๖ ปัญญา พึงทราบได้ ด้วยการถาม การตอบ ๗๘๘ ปัญญาจักษุ ๕๗๖, ๙๐๑, ๑๐๓๘ ปัญญาชำ�ำระศีล ๔๒๓ ปัญญาบารมี ๙๒๐ ปัญญาไม่รู้จักบริบูรณ์ ๑๔๔ ปัญญาวิมุต ๖๒๒, ๘๖๘, ๑๐๒๑

1206

สารบาญค้นคำ�ำ

ปัญญาวิมุติ ๘๖, ๔๒๘, ๔๓๐,

๔๕๕, ๔๙๗, ๕๗๓, ๕๙๙,

๖๑๕, ๗๒๕, ๗๒๘, ๘๑๐ ปัญญาวิสุทธิ ๕๒๐ ปัญญาวุฑฒิ ๙๑ ปัญญาสัมปทา ๑๑๓ ปัญหา ๘๗๔ ปัญหาของท้าวสักกะ ๔๗๐ ปัญหาของเทวดา ๕๕๑ ปัญหาของมานพ ๑๖ ๙๑๐ ปัญหาของสามเณร ๘๙๔ ปัญหาไตรเพท ๔๒๒ ปัญหาวาร ๑๑๒๒ ปัญหาสังคม ๕๑๓ ปัฏฐาน ๙๗๑, ๑๑๑๓, ๑๑๒๕,

๑๑๒๖, ๑๑๓๓, ๑๑๓๘, ๑๑๔๐ ปัณฑเทวี ๒๓๒ ปัณฑวบรรพต ๙๐๗ ปัณฑิตกุมารกะ ๗๔๔ ปัณฑุกะ ๓๔๘ ปัณณเภสัช ๓๓๑ ปัณณัตติวาทะ ๑๐๒๔ ปัณณัตติวาร ๑๐๙๙ ปัตติกถา ๑๐๘๗ ปัตติจริยา ๙๓๓ ปัพพัชชาสูตร ๙๐๗ ปัพพาชนียกรรม ๓๔๕, ๓๕๐, ๓๕๗ ปัสสตีติกถา ๑๐๘๖ ปัสสัทธิ ๕๑๙, ๘๖๙, ๙๓๔

ปัสสาวะอุจจาระ ๙๓, ๒๗๘, ๓๗๓ ป่า ๘๑๔ ป่างาม ๕๕๘ ปากทางแห่งความเสื่อม ๔๑๙ ป่าโคสิงคสาลวันนี้งามแก่ภิกษุเช่นไร ๕๕๘ ปาจิตติยกัณฑ์ ๒๓๖ ป่าชัฏ ๕๙๕ ปาฏลิคาม ๓๓๔, ๔๕๗ ปาฏิกบุตร ๔๘๕ ปาฏิกสูตร ๔๘๒, ๔๘๓ ปาฏิเทสนียกัณฑ์ ๒๓๖ ปาฏิเทสนียะ ๒๖๒ ปาฏิโมกข์ ๓๑๘, ๔๙๗, ๕๓๐ ปาฏิโมกขฐปนขันธกะ ๓๖๒, ๓๙๐ ปาฏิโมกข์และสังฆกรรม ๓๙๒ ปาฏิโมกข์สมบูรณ์ ๗๖๐ ปาฏิหาริย์ ๓ ๔๓๘, ๗๔๐, ๙๓๓ ปาฏิหาริยะ ๙๒๖, ๙๓๓ ปาฐา ๓๓๘, ๓๙๗ ปาตลิบุตร ๕๙๖, ๕๙๗, ๘๐๑ ป่าติกัณฑกี ๘๑๑ ปาปมิตตตา ๑๘๗ ป่ามหาวัน ๓๗๕, ๔๕๙ ป่ามะม่วง ๔๑๔, ๔๕๘ ปายาสิราชัญญสูตร ๔๔๕, ๔๗๕ ปาราสิริยพราหมณ์ ๖๙๘ ปาริฉัตตกะ ๘๔๖ ปาริเลยยกะ ๓๔๖ ปาริวาสิกขันธกะ ๓๔๗

สารบาญค้นคำ�ำ

ปาริสุทธิศีล ๗๔๕ ปาวา ๔๖๐, ๕๐๕, ๕๑๔, ๙๕๐ ปาวาริกะ ๔๓๘ ปาวาริกัมพวัน ๕๐๒ ปาวาลเจดีย์ ๔๕๘ ปาสราสิสูตร ๕๕๓ ปาสาทิกสูตร ๔๘๒, ๕๐๕ ปาหุนะ ๔๑๘ ปิงคลโกจฉะ ๘๑ ปิงคิยานี ๘๑๔ ปิฏฐิทุกะ ๑๘ คู่ ๑๑๓๕ ปิณฑจาริกวัตร ๓๘๗ ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร ๖๙๖ ปิณฑปาตวิเวก ๗๔๗ ปิดแผล ๕๕๙ ปิยชาติกสูตร ๖๔๓ ปิยทัสสิพุทธวงศ์ ๙๔๙ ปีของมนุษย์ ๔๗๖ ปีติ ๑๘๐, ๕๑๙ ปีทิพย์ ๔๗๖ ปีศาจ ๙๖๑ ปุกกุสะ มัลลบุตร ๔๖๐ ปุคคลกถา ๑๐๒๖ ปุคคลธัมมวาร ๑๑๐๗ ปุคคลบัญญัตติ ๙๗๑, ๑๐๑๘, ๑๐๑๓ ปุคคลวาร ๑๑๐๗ ปุญญูปจโยติกถา ๑๐๘๑ ปุณณกยักษ์ ๙๒๑ ปุณณกะ ๙๑๐

1207

ปุณณะโกลิยบุตร ๖๐๔ ปุณณาเถรี ๙๑๔ ปุณโณวาทสูตร ๖๙๓ ปุนาลิ ๙๓๙ ปุพพกัมมปิโลติกะ ๙๓๘ ปุพพเสลิยะ ๑๐๓๑, ๑๐๔๘, ๑๐๕๕, ๑๐๕๘, ๑๐๕๙, ๑๐๖๑, ๑๐๖๖, ๑๐๖๙, ๑๐๗๑, ๑๐๗๓, ๑๐๗๕, ๑๐๘๐, ๑๐๘๖, ๑๐๘๗, ๑๐๘๙, ๑๐๙๓, ๑๐๙๖ ปุพพันตกัปปิกะ ๔๑๐ ปุพเพนิวาส ๔๔๖ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ๔๑๕, ๕๗๑,

๕๙๗, ๕๙๙, ๗๔๙ ปุพฺพเปตพลี ๗๖๘ ปุพฺเพนิวาสานุสสติญาณ ๕๓๖ ปุราณะ ๖๔๖ ปุราเภทสูตร ๙๐๙ ปุเรชาตปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๘ ปุสสพุทธวงศ์ ๙๔๙ ปูรณะ กัสสปะ ๘๑,

๕๖๖, ๘๒๖, ๘๖๗ เปขุณิยเศรษฐี ๗๔๒ เปตวัตถุ ๙๑๑ เป็นทุกข์ ๑๕๒ เป็นสมณะเป็นพราหมณ์ ๔๓๐ เป็นหัวหน้า ๙๒ เปรต ๕๓๗, ๙๑๑

1208

สารบาญค้นคำ�ำ

เปิดของที่ปิด ๑๕๙ เปรียบพระโมคคัลลานะด้วยผู้เลี้ยงดู ๖๘๘ เปรียบพระสาริบุตรด้วยผู้ให้กำ�ำเนิด ๖๘๘ เปลวสัตว์ ๓๓๑ เปลือก ๘๑ เปลือกไม้ ๘๔, ๕๕๖ เปลือยกาย ๓๔๒ เปลือยกายอาบน้�้ำำ ๒๘๐ เปสสะ ๕๙๔, ๕๙๕ แป้ง ๒๙๔

โปกขรสาติพราหมณ์ โปฏฐปาทปริพพาชก โปฏฐปาทสูตร โปตนะ โปตลิยคฤหบดี โปตลิยปริพพาชก โปตลิยสูตร โปรตอน โปสาละ ไปตามกระแส

๔๑๖, ๔๒๐, ๔๔๑ ๔๓๑ ๔๓๑ ๔๖๘ ๕๙๘ ๗๗๓ ๕๙๘ ๕๐๒ ๙๑๐ ๗๕๙

ผัสสะ ๓ ผัสสะ ๖ ผัสสะ ๗ ผัสสะเป็นเหตุปัจจัย ให้บัญญัติเวทนาขันธ์ ผัสสาหาร ผ้ากรองน้�้ำำ ผ้ากาสี ผ้าเก่า ผ้าขนเเกะ ผ้าจำ�ำนำ�ำพรรษา ผ้าเช็ดเท้า ผ้าเช็ดหม้อ ผ้าซ้อนนอก ผ่าตัด ผาติกรรม

๕๘๓ ๖๘๖ ๑๗๒, ๑๗๗

ผ ผม ๓๖๓ ผลของกรรม ๑๐๕๓ ผลของการด่าสมณพราหมณ์ ๙๑๒ ผลของความเป็นสมณะ ๔๑๔ ผลของทานที่เห็นได้ด้วยตนเอง ๘๔๓ ผลของผล ๑๐๕๔ ผลของสุจริตและทุจจริต ๙๔ ผลของอริยธรรม ๑๐๕๔ ผลญาณ ๑๐๔๔ ผลญาณกถา ๑๐๔๗ ผลในพระธรรมวินัย ๕๕๑ ผลเภสัช ๓๓๑ ผลไม้ ๓๖๔, ๕๙๙ ผลร้ายของการวิวาทกัน ๙๐๙ ผัสสกาย ๖๙๔ ผัสสะ ๑๗๗, ๔๕๑, ๕๓๓, ๕๔๕, ๑๐๕๓

๖๗๐ ๑๗๗, ๕๖๘ ๓๖๖ ๗๔๘ ๗๔๘ ๓๖๔ ๒๔๓ ๑๕๐ ๗๔๘ ๒๘๑ ๓๓๔ ๓๗๙

สารบาญค้นคำ�ำ

ผ้าที่ย้อมสี ๕๓๐ ผ้าปิดฝี ๒๖๑ ผ้าปูนั่ง ๒๖๑ ผ้าเปลือกไม้ ๗๔๘ ผ้าเปื้อนฝุ่น ๙๐๒ ผ่าฝี ๓๓๒ ผ้าพันเท้าเตียง ๑๕๑ ผ้าโพก ๓๔๒ ผ้ารัด ๒๙๕ ผาสุก ๘๐๘, ๘๐๙ ผ้าหยักรั้ง ๒๙๓ ผ้าอาบน้�้ำำ ๒๔๒ ผ้าอาบน้�้ำำฝน ๒๖๑ ผ้าโอบ ๒๙๕ ผุสสดีเถรี ๙๕๔ ผู้เกียจคร้าน ๙๓ ผู้ข้ามฝั่งได้ ๗๕๙ ผู้ขึ้นสวรรค์ ๑๐๕, ๘๑๒ ผู้เข้าเจโตวิมุติ ๗๘๔ ผู้เข้าฌาน ๑๐๗๒, ๑๐๘๖ ผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ ๕๗๘ ผู้คงที่ ๗๖๒ ผู้ควรแก่ตน ควรแก่คนอื่น ๘๕๗ ผู้ควรของคำ�ำนับ ๘๑๘, ๘๔๖, ๘๗๓ ผู้ฆ่าภายใน ๘๕ ผู้จะตกนรกหรือขึ้นสวรรค์ ๗๙๔ ผู้แจกอาหาร ๗๖๑ ผู้ชนะโลกทั้งสาม ๑๔๘ ผู้ชื่นชมทุกข์ ๑๕๒

1209

ผู้เช่นไร บรรลุสุขอันไพบูล ๑๓๗ ผู้เช่นไรไม่มีภัย ๑๔๔ ผู้เฒ่า ๘๐๖ ผู้ตกนรก ๑๐๕, ๘๑๒ ผู้ตรึก ตรอง เพ่งด้วยใจ ซึ่งธรรม ๘๐๕ ผู้ต้องการแก่นไม้ ๘๑ ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ๘๒๓ ผู้ถาวร ๙๐๑ ผู้ถึงเวท ๘๖๑ ผู้ทวนกระแส ๗๕๙ ผูทำ้ �ำสมาธิ ๕๔๗ ผู้ทุศีล ๗๙๖, ๘๔๖ ผู้บริโภคกาม ๑๐ ๘๘๕ ผู้บันเทิง ๑๓๔ ผูบำ้ �ำเพ็ญตบะ ๔๒๙ ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่เพื่อประโยชน์ผู้อื่น ๗๗๓ ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน และประโยชน์ผู้อื่น ๗๗๓ ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ไม่เพื่อประโยชน์ตน ๗๗๓ ผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ชื่อว่าอยู่ใกล้พระนิพพาน ๗๖๔ ผู้ประมาณได้งา่ ย ๗๕๑ ผู้ประมาณไม่ได้ ๗๕๑ ผู้ประมาณยาก ๗๕๑ ผู้ปรารภความเพียร ๙๓ ผู้ปราศจากความหวัง ๗๓๑ ผู้ปรุงกายสังขาร ๗๓๔

1210

สารบาญค้นคำ�ำ

ผู้ไปตามกระแส ๗๕๙ ผู้พร้อมหน้า ๑๐๗๒ ผู้ฟังธรรมที่ไม่ดี และที่ดี ๘๑๓ ผู้มีความหวัง ๗๓๑ ผู้มีญาณ ๘๖๑ ผู้มีตนให้ตั้งอยู่ได้ ๗๕๙ ผู้มีปฏิภาณทั้งไม่สมควร ๗๗๘ ผู้มีปัญญา ๑๓๘, ๕๗๕ ผู้มีปัญญาทราม ๕๗๕ ผู้มีปัญญาเหมือนหม้อคว่�่ำำ ๗๓๕ ผู้มีฤทธิ์ ๖๐๒ ผู้มีฤทธิ์ อาจอธิษฐานให้ท่อนฟืนเป็นดิน เป็นน้�้ำำ เป็นไฟ เป็นลม ให้งาม ให้ไม่งาม อย่างใดอย่างหนึ่งได้ ๘๒๓ ผู้มีวิชชา จรณะ เป็นผู้ประเสริฐสุด ๕๐๑ ผู้มีศรัทธา มีอานิสงส์ ๕ ๘๐๐ ผู้มีสัญโญชน์ภายนอก ๗๒๕ ผู้มีสัญโญชน์ภายใน ๗๒๕ ผู้มืดมามืดไป ๗๗๑ ผู้ไม่ปฏิบัติ เพื่อประโยชน์ตนประโยชน์ผู้อื่น ๗๗๓ ผู้ไม่มีความหวัง ๗๓๑ ผู้ไม่ละธรรม ๖ อย่าง ไม่ควรเป็นพระอรหันต์ ๘๒๙ ผู้ไม่หลง ๕๖๖ ผู้รู้ ๑๓๘

ผู้เรียนธรรม ๘๐๕ ผู้ละสัญโญชน์ได้ ๒ ๑๐๕๘ ผู้ศึกษา ๑๔๘ ผู้เศร้าโศก ๑๓๔ ผู้สดับน้อย ๗๕๙ ผู้สดับมาก ๗๕๙ ผู้สดับมากมีการพิจารณาเป็นกำ�ำลัง ๘๕๓ ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิ ๗๒๐, ๘๓๑,

๘๗๙, ๑๐๖๙, ๑๐๗๐ ผู้สะอาด ๑๕๖ ผู้แสดงธรรม ๘๐๕ ผู้หลง ๕๖๖ ผู้หลับน้อยตื่นมาก ๕ ประเภท ๘๑๑ ผู้หลับน้อยตื่นมากในราตรี ๑๐๔ ผู้หลุดพ้น ๘๖๑ ผู้เห็น ๑๓๘ ผู้เห็นธรรม ย่อมเห็นเรา ๘๕ ผู้ใหญ่ ๔ ๗๖๑ ผู้ให้โภชนะ ชื่อว่าให้อายุ ๘๐๐ ผู้ให้สิ่งที่นา่ พอใจ ย่อมได้สิ่งที่นา่ พอใจ ๘๐๑ ผู้อบรมกาย อบรมจิต ๕๖๔ เผาป่า ๓๗๒ แผ่นดิน ๑๐๕๓ แผ่นดินไหว ๔๖๓, ๘๕๙ แผ่เมตตา ๓๖๔, ๙๐๔ แผ่เมตตาจิต ๖๐๐, ๗๖๙

สารบาญค้นคำ�ำ

1211

ฝ ฝน ฝน ๔ ฝนรั่วรด ฝักมีดโกน

๗๗๔ ๗๗๔ ๑๓๔ ๓๗๐

ฝักยาตา ฝัน ฝันเห็น ฝี

๓๗๐ ๔๗๗, ๑๐๙๒, ๑๐๙๓ ๕๙๙ ๘๒๐, ๘๖๓

พ พกาพรหม ๕๙๒ พญาช้างอุโบสถ ๔๖๕ พญานาค ๙๒๒, ๙๖๓ พญาปลา ๙๖๐ พญามาร ๑๔๘, ๗๖๑, ๙๐๗ พญาม้าวลาหก ๔๖๕ พญาลิง ๙๖๐, ๙๖๓ พญาหงส์ ๙๑๘ พยัญชนะ ๕๐๗, ๖๘๑ พยับแดด ๑๔๘ พยากรณ์ ๖๑๓, ๖๗๑ พยากรณ์พระอรหันต์ ๗๘๒ พยากรณ์อรหัตตผล ๖๖๕ พยาบาท ๑๑๘, ๖๑๔, ๖๖๕, ๗๑๔ พยาปาทธาตุ ๑๘๖ พยาปาทวิตก ๑๘๖ พยาปาทสัญญา ๑๘๖ พร ๘ ๓๔๑ พรหม ๔๕๓, ๕๗๓,

๗๗๗, ๘๔๓, ๑๐๕๗ พรหม ๓ ๕๗๕

พรหมกาย ๔๙๘ พรหมกุตตะ ๔๘๖ พรหมจรรย์ ๘๔, ๕๙๖, ๖๕๗,

๗๖๒, ๘๓๖, ๘๔๑, ๑๐๒๗ พรหมจรรย์ชื่อว่าบริบูรณ์ ๖๒๖ พรหมจรรย์ตั้งมั่น ๒๑๗ พรหมจรรย์ที่ไม่น่าพอใจ ๔ ๖๓๑ พรหมจรรย์บริบูรณ์ ๕๐๖ พรหมจรรย์มีองค์ ๔ ๕๓๗ พรหมจริยกถา ๑๐๒๗ พรหมจริเยสนา ๙๐๑ พรหมจักร ๕๓๖ พรหมจารี ๔๗๒, ๖๘๘ พรหมชาลสูตร ๔๐๘ พรหมทัตตะ ๓๔๕, ๔๔๗ พรหมทายาท ๖๔๐ พรหมนารทะ ๙๒๑ พรหมนิมันตนิกสูตร ๕๙๒ พรหมโลก ๔๔๔, ๕๙๒,

๖๑๐, ๖๓๙, ๖๕๖, ๘๔๖ พรหมวัฒนะ ๙๕๙

1212

สารบาญค้นคำ�ำ

พรหมวิหาร ๑๗๑, ๔๖๔,

๔๙๗, ๗๔๑, ๗๗๗, ๙๙๐ พรหมสังยุตต์ ๗๐๒ พรหมายุ ๖๔๗ พรหมายุสูตร ๖๔๗ พระกฏโมรกติสสกะ ๒๓๒ พระกังขาเรวตะ ๗๑๗ พระกัปปิตกะ ๒๘๖ พระกัสสปพุทธเจ้า ๔๔๗, ๖๓๗,

๙๔๖, ๙๔๗, ๙๔๙ พระกาฬุทายี ๗๑๘ พระกิมพิละ ๓๘๐, ๕๕๗,

๖๑๙, ๖๘๑, ๘๑๖ พระกิมมิละ ๘๒๒ พระกิมิละ ๑๙๐, ๘๔๔ พระกุกกุสันธพุทธเจ้า ๔๔๗, ๙๔๙ พระกุณฑธานะ ๗๑๗ พระกุมารกัสสป ๔๗๕, ๕๕๑, ๗๑๗, ๙๔๔ พระเกศ ๙๕๐ พระโกกาลิกะ ๒๓๒, ๒๓๓,

๓๘๒, ๓๘๓, ๘๘๔, ๙๐๘ พระโกณฑัญญพุทธเจ้า ๓๐๐, ๖๑๙, ๙๔๘ พระโกนาคมนพุทธเจ้า ๔๔๗, ๙๔๙ พระขีณาสพ ๕๒๔ พระเขมะ ๘๒๔ พระคิริมานนท์ ๘๗๘ พระโคดมพุทธเจ้า ๔๔๘, ๙๔๓, ๙๔๙ พระโคดมสรรเสริญธรรมอะไร ๔๓๗ พระจันทร์ ๔๗๕, ๔๙๘, ๗๔๕

พระจันทร์พระอาทิตย์ถึงพัน ๘๗๕ พระจิตตหัตถิสาริบุตร ๘๒๗ พระจุนทะ ๒๐๐, ๕๐๕, ๖๖๔ พระจูฬปันถก ๒๔๘, ๗๑๗ พระเจ้าจักรพรรดิ ๔๖๑, ๔๙๒, ๘๑๑ พระเจ้าทัพพเสนะ ๙๖๒ พระฉันนะ ๒๓๐, ๒๓๓,

๒๔๖, ๒๔๘, ๒๕๘, ๓๕๒ พระฉันนะฆ่าตัวตาย ๖๙๓ พระชินะ ๙๔๓ พระตถาคต ๕๖๙, ๗๕๕,

๗๖๑, ๗๘๑, ๘๑๑ พระตถาคต เป็นธรรมราชา อาศัยธรรม เคารพธรรม ๗๓๑ พระตถาคตพ้นจากธรรม ๑๐ อย่าง ๘๘๓ พระติสสพุทธเจ้า ๙๔๙ พระทนต์ ๙๕๐ พระทัพพมัลลบุตร ๒๓๑, ๒๔๖, ๒๕๙,

๓๕๘, ๓๖๘, ๗๑๗, ๙๔๓ พระทีปังกรพุทธเจ้า ๙๔๗ พระเทวทัต ๑๖๗, ๒๓๒, ๒๔๙, ๒๕๐,

๒๙๒, ๓๘๐, ๖๐๖, ๗๖๙, ๘๔๘ พระธนิยะ ๒๑๙ พระธรรมเทศนาของพระตถาคต ๘๘๔ พระธรรมเทศนาของพระตถาคต บางครั้งก็แจ่มแจ้ง บางครั้งก็ ไม่แจ่มแจ้ง (แก่คนบางคน) ๘๘๔ พระธัมมทัสสีพุทธเจ้า ๙๔๙ พระธัมมิกราชา ๖๓๙

สารบาญค้นคำ�ำ

พระธัมมิกะ ๘๒๕ พระนทีกัสสปเถระ ๓๐๒, ๙๑๓ พระนนทะศากยะ ๒๖๒, ๘๔๘ พระนยานติโลกเถระ ๑๐๐๑, ๑๐๑๓ พระนันทกะ ๖๙๓, ๗๑๘, ๗๔๒, ๘๖๒ พระนันทะ ๗๑๘, ๘๙๗ พระนันทิยะ ๕๕๗, ๖๘๑ พระนาคสมาละ ๕๓๙ พระนาคิตะ ๗๙๗, ๘๒๓ พระนายก ๙๔๓ พระนารทพุทธเจ้า ๙๔๘ พระนารทะ ๘๐๑ พระนาลกะ ๙๐๘ พระนิพพานเป็นสุข ๘๖๖ พระนิพพานมีอยู่ ๖๖๘ พระนิพพานไม่มีเวทนา ๘๖๖ พระนีตเถระ ๙๑๒ พระปชาบดี ๔๔๒ พระปทุมพุทธเจ้า ๙๔๘ พระปทุมุตตรสัมมาสัมพุทธเจ้า ๙๔๓,

๙๔๖, ๙๔๗, ๙๔๘ พระปัจจเจกพุทธเจ้า ๖๗๔, ๙๓๖ พระปิยทัสสีพุทธเจ้า ๙๔๙ พระปิลินทวัจฉะ ๒๔๒,

๗๑๖, ๗๑๗, ๘๙๗ พระปุณณมันตานีบุตร ๑๖๗, ๑๙๖,

๕๕๒, ๖๙๓, ๗๑๖, ๙๑๒ พระปุณณมาสเถระ ๙๑๓ พระปุนัพพสุกะ ๒๓๔, ๓๕๐

1213

พระปุราณะ ๓๙๕ พระปุสสพุทธเจ้า ๙๔๙ พระผัคคุณะ ๘๒๖ พระผุสสพุทธเจ้า ๙๔๐ พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ๑๐๘๔ พระพรหม ๘๙, ๔๑๖,

๔๔๑, ๔๔๒, ๔๘๖, ๖๐๐ พระพรหมเที่ยง ๔๑๑ พระพักกุละ ๖๗๙, ๗๑๘ พระพาหิยะ ๗๑๗ พระพุทธเจ้า ๑๙๘, ๓๘๑,

๑๐๔๒, ๑๐๙๐, ๑๐๙๑ พระพุทธเจ้า ๗ พระองค์ ๔๔๖, ๕๑๔ พระพุทธเจ้า ๒๕ พระองค์ ๙๔๒, ๙๔๗ พระพุทธเจ้าทรงปวารณาพระองค์ ๑๙๘ - ทรงพยาบาลภิกษุอาพาธ ๑๓๖, ๓๔๒ - ทรงแสดงธรรมด้วยความเคารพ ๘๐๗ - ทรงเคารพธรรม ๗๓๑, ๗๖๑ - ทรงเคารพในสงฆ์ ๗๖๑ - ทรงบัญญัติทุกข์ และความดับทุกข์ ๕๕๑ - ทรงบัญญัติโลก ๗๖๕ - ทรงพยากรณ์เรื่องทุกข์ ๔๓๕ - ทรงสรรเสริญยัญ ๗๖๔ - ประทับพิงเสากลาง ๕๙๗ - พระฉวีวรรณผ่องใส เป็นพิเศษ ๒ คราว ๔๖๐ - ทรงพยากรณ์ ๕๑๐ - ไม่ทรงพยากรณ์ ๕๑๐, ๘๔๒

1214

สารบาญค้นคำ�ำ

- ทรมานพระองค์ ๕๓๘ - ข้อทีค่ นเหล่าอื่นติเตียน ๒๔๒ - คุณของพระพุทธเจ้า ๘ ๔๖๗ - ไม่ทรงอนุมัติทิฏฐิต่างๆ ๕๑๐ - ลงพระโลหิต ๔๖๐ - พ้นจากธรรม ๑๐ ๘๘๓ - อาศัยธรรม ๗๓๑ - เป็นธรรมราชา ๗๓๑ - ทรงยืนคอยนอกซุ้มประตู ๘๖๒ - ส่งพระสาวกไปประกาศ พระศาสนา ๓๐๑ - รูปกายของ ๑๐๘๔ - พระอังคารของ ๙๕๐ - พระธาตุของ ๙๕๐ - อุจจาระปัสสาวะของ ๑๐๘๕ - พระชนมายุ ๘๐ ๕๓๙ - ปลงอายุสังขาร ๔๕๘ - ปรินิพพาน ๔๕๕, ๔๖๓ พระพุทธเจ้าในอดีต ๔๔๖ พระพุทธบริขาร ๙๕๐ พระโพธิสัตว์ ๕๒๗, ๕๕๓,

๗๔๙, ๘๕๘, ๑๐๔๒ พระภคุ ๖๘๑ พระภัคคุ ๓๘๐, ๖๑๙ พระภัททาลิ ๖๑๕ พระภัททิยะ ๑๖๑, ๓๐๐, ๖๑๙, ๗๑๖ พระภัททิยะผู้ค่อม ๘๙๘ พระภุมมชกะ ๒๔๖ พระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว ๙๕๗

พระมหากัจจานเถระ ๕๔๕, ๖๘๖,

๖๔๐, ๖๘๔, ๗๑๗, ๗๒๕,

๗๒๖, ๘๒๐, ๘๗๔, ๙๔๒ พระมหากัสสปะ ๑๖๗, ๒๓๐, ๔๖๓, ๕๕๘,

๗๑๖, ๗๑๘, ๘๘๔, ๑๐๒๓ พระมหาโกฏฐิตะ ๕๗๕, ๕๘๐,

๗๑๗, ๗๓๒, ๗๘๓,

๘๒๗, ๘๖๓, ๙๑๒, ๙๔๔ พระมหาจุนทะ ๕๓๒, ๖๙๒,

๘๒๓, ๘๗๔, ๘๘๔ พระมหานามะ ๓๐๐ พระมหาปันถกะ ๗๑๗ พระมหาโมคคัลลานะ ๑๖๗, ๕๔๒,

๕๕๘, ๕๖๗, ๕๙๓, ๖๒๑,

๖๘๘, ๗๑๖, ๗๘๒, ๗๘๙, ๘๐๘,

๘๒๑, ๘๔๓, ๘๔๔, ๘๕๑, ๘๘๔ พระมหินทร์ ๔๔๒ พระมาลุงกยะ ๖๑๓ พระเมฆิยะ ๘๖๒, ๘๙๗ พระเมตติยะ ๒๓๑, ๒๔๖, ๓๖๘ พระเมตไตรยพุทธเจ้า ๔๙๖ พระโมคคลีบุตร ติสสเถระ ๑๐๒๓, ๑๐๒๖ พระโมคคัลลานะ ๒๑๗, ๓๐๔,

๓๕๐, ๓๘๑, ๓๘๓,

๓๙๐, ๔๔๘, ๕๒๙, ๖๑๘,

๖๘๘, ๗๒๙, ๗๘๔, ๘๘๔, ๙๑๑ พระโมฆราช ๗๑๘, ๙๑๐ พระยสะ ๓๐๑, ๑๐๔๐ พระยสะ กากัณฏกบุตร ๓๙๖

สารบาญค้นคำ�ำ

พระรัฏฐปาละ ๖๓๘, ๗๑๗ พระรัตนตรัย ๔๐๘ พระราชา ๘๑๑, ๘๒๐ พระราชาตั้งอยู่ในธรรม ๗๖๙ พระราชามีอิสริยะ เป็นกำ�ำลัง ๘๕๓ พระราชาไม่ตั้งอยู่ในธรรม ๗๖๙ พระราธะ ๓๐๖, ๗๑๘ พระราหุล ๓๑๒, ๖๑๐, ๖๑๑,

๖๙๔, ๗๑๗, ๗๘๔, ๙๐๖ พระเรวตพุทธเจ้า ๙๔๘ พระเรวตะ ๕๕๘, ๖๑๙ พระเรวตะ ขทิรวนิยะ ๗๑๗ พระลกุณฏกะ ๗๑๖ พระโลมสกังคิยะ ๖๘๔ พระโลมา ๙๕๐ พระวรุณ ๔๔๒ พระวักกลิ ๗๑๗ พระวังคีสะ ๑๙๙, ๒๐๐, ๗๑๗, ๙๐๖ พระวัปปะ ๓๐๐ พระวาสภะคามิกะ ๓๙๗ พระวิปัสสีพุทธเจ้า ๔๔๖, ๙๔๖, ๙๔๙ พระวิสาขะ ปัญจาลิบุตร ๗๖๖ พระเวลัฏฐสีสะ ๒๕๑ พระเวสสภูพุทธเจ้า ๔๔๗, ๙๔๙ พระเวสสันดร ๙๖๓ พระสกทาคามี ๗๔๖ พระสงฆ์ที่แท้จริง ๑๐๘๓ พระสมณโคดม ๒๐๕ พระสมิทธิ ๑๕๓, ๖๘๕, ๘๖๓

1215

พระสมุทรทัต ๒๓๒ พระสวิฏฐะ ๗๓๒ พระสังคามชิ ๘๙๗ พระสัทธรรม จะตั้งอยู่ไม่นาน ๑๐๗, ๘๑๖, ๘๔๔ พระสัทธรรมตั้งอยู่ได้นาน ๑๐๗ พระสัพพกามี ๓๙๗ พระสัพพัญญุตญาณ ๙๕๓ พระสาคตะ ๒๕๔, ๗๑๘ พระสาริบุตร ๑๕๖,

๑๖๗,๑๙๙,

๒๑๗, ๓๐๔, ๓๐๖,

๓๑๒, ๓๕๐, ๓๘๓, ๔๔๘, ๔๕๖, ๕๐๒, ๕๐๓, ๕๑๕, ๕๑๘, ๕๒๕, ๕๒๙, ๕๓๓, ๕๕๒, ๕๕๘, ๕๗๕, ๕๘๐, ๖๑๘, ๖๒๐, ๖๒๑, ๖๒๘, ๖๔๙, ๖๕๕, ๖๗๑, ๖๗๓, ๖๘๘, ๖๙๑, ๖๙๒, ๖๙๖, ๗๑๖, ๗๒๙, ๗๓๒, ๗๕๓, ๗๗๑, ๗๘๑, ๗๘๒, ๗๘๓, ๗๘๔, ๗๘๕, ๘๑๑, ๘๑๓, ๘๑๙, ๘๒๓, ๘๒๔, ๘๒๘, ๘๓๙, ๘๔๒, ๘๔๖, ๘๕๐, ๘๕๓, ๘๖๐, ๘๖๒, ๘๖๓, ๘๖๕, ๘๖๖, ๘๗๑, ๘๗๗, ๘๗๙, ๘๘๐, ๘๘๔, ๘๙๐, ๙๑๐, ๙๒๓, ๙๒๔, ๙๒๕, ๙๒๖, ๙๒๘, ๙๓๑, ๙๓๒, ๙๓๓ พระสาวก ๙๓๖ พระสาฬหะ ๓๙๗ พระสิขี ๔๔๖

1216

สารบาญค้นคำ�ำ

พระสิขีพุทธเจ้า ๙๔๙ พระสิทธัตถพุทธเจ้า ๙๔๙ พระสีวลี ๗๑๗ พระสุชาตพุทธเจ้า ๙๔๙ พระสุธัมมะ ๓๕๑ พระสุภัททะ ๔๖๓ พระสุภูติ ๗๑๗, ๘๙๐, ๙๑๒ พระสุมนพุทธเจ้า ๘๒๔, ๙๔๘ พระสุเมธพุทธเจ้า ๙๔๘ พระสูตร ๒๐๔ พระเสขะ ๕๒๔, ๕๕๑ พระโสณะ ๔๔๗ พระโสณะ กุฏิกัณณะ ๓๓๐, ๗๑๗ พระโสณะ โกลิวิสะ ๓๒๘, ๗๑๗, ๘๒๕ พระโสดาบัน ๗๔๖, ๑๐๙๒ พระโสปากเถระ ๙๑๒ พระโสภิตพุทธเจ้า ๗๑๘, ๙๔๘ พระโสมะ ๔๔๒ พระหัตถกะ ๒๔๔ พระหาริตเถระ ๙๑๓ พระอชิตะ ๓๙๗ พระอนาคามี ๗๔๖ พระอนุรุทธ์ ๑๖๗, ๒๔๕, ๓๘๐,

๕๕๗, ๕๕๘, ๖๑๙, ๖๘๐, ๖๘๑,

๗๑๖, ๗๕๓, ๘๕๔, ๘๕๕, ๗๕๓ พระอนุรุทธาจารย์ ๙๘๘ พระอโนมทัสสีพุทธเจ้า ๙๓๘, ๙๔๘ พระอภิยะกัจจานะ ๖๘๑ พระอรหันต์ ๑๒๑, ๑๔๙, ๑๗๒, ๓๕๘,

๗๔๗, ๑๐๒๗, ๑๐๓๑, ๑๐๓๒, ๑๐๔๐, ๑๐๔๑, ๑๐๕๘, ๑๐๘๑, ๑๐๙๒ พระอรหันต์ ไม่ควรก้าวล่วงฐานะ ๙ ๕๐๙,

๖๓๒, ๘๖๒, ๑๐๘๑ พระอรหันต์เป็นคฤหัสถ์ ๑๐๔๐ พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเกิดขึ้น พร้อมกัน ๒ พระองค์ ๕๐๕, ๗๒๑ พระอริฏฐะ ๒๕๗, ๕๕๐, ๙๕๔ พระอริยบุคคล ๑๐๒๘, ๑๐๘๕ พระอลัชชี ๓๕๐ พระอัญญาโกณฑัญญะ ๗๑๖ พระอัตถทัสสีพุทธเจ้า ๙๔๙ พระอัสสชิ ๒๓๔, ๓๐๐,

๓๐๔, ๓๕๐, ๕๖๑ พระอาทิตย์ ๔๗๕, ๔๙๘, ๗๔๕ พระอานนท ๑๒๓, ๑๓๖, ๑๖๗,

๑๙๖, ๒๕๒, ๓๔๑, ๓๘๐, ๓๙๐, ๓๙๑, ๓๙๔, ๓๙๕, ๔๓๗, ๔๔๘, ๔๕๐, ๔๕๕, ๔๕๘, ๔๖๐, ๔๖๑, ๔๖๔, ๔๖๖, ๕๐๕, ๕๔๕, ๕๕๘, ๕๙๖, ๕๙๗, ๖๑๔, ๖๑๙, ๖๓๐, ๖๔๔, ๖๔๗, ๖๖๔, ๖๖๗, ๖๖๘, ๖๗๓, ๖๗๘, ๖๘๕, ๖๘๙, ๖๙๑, ๗๑๗, ๗๒๔, ๗๓๖, ๗๔๔, ๗๔๕, ๗๗๐, ๗๘๑, ๗๘๔, ๗๘๕, ๗๘๙, ๗๙๒, ๘๐๙, ๘๑๐, ๘๒๐, ๘๒๖, ๘๒๗, ๘๕๑, ๘๕๖, ๘๕๙, ๘๖๗, ๘๖๘, ๘๖๙, ๘๗๑, ๘๗๔, ๘๗๘, ๘๘๒, ๘๘๔, ๘๘๖, ๘๘๗, ๘๙๐, ๘๙๑, ๘๙๙, ๙๓๖, ๙๓๗, ๙๓๙, ๑๐๒๓

สารบาญค้นคำ�ำ

พระอานนท์ถูกปรับอาบัติ ๓๙๔ พระอินทร์ ๑๓๘, ๔๔๒, ๙๒๑ พระอิศวร สร้าง ๔๘๖ พระอีสาน ๔๔๒ พระอุชชโสภิตะ ๓๙๗ พระอุตตรเถระ ๙๑๓ พระอุทายี ๒๒๖, ๒๒๗, ๒๒๘, ๒๓๔, ๒๓๕,

๒๓๗, ๒๔๕, ๒๕๖, ๓๕๖,

๕๐๕, ๖๐๘, ๖๑๖, ๘๒๐,

๘๒๓, ๘๖๖, ๘๖๘, ๘๖๙ พระอุบาลี ๑๖๗, ๒๘๖,

๓๕๕, ๓๘๐, ๓๙๑,

๗๑๘, ๘๔๗, ๘๗๖, ๑๐๒๓ พระอุปทานะ ๕๑๐ พระอุปนนทะ ๒๓๘, ๒๔๑,

๒๔๓, ๒๔๕, ๒๕๒,

๒๕๓, ๒๕๕, ๒๕๖, ๒๖๑ พระอุปวานะ ๗๘๔ พระอุปวาฬะ ๓๖๐ พระอุปเสนะ ๑๕๗, ๓๐๗, ๗๑๗, ๘๙๘ พระอุรุเวลกัสสป ๓๐๒,

๓๗๔, ๘๖๘, ๗๑๘ พราหมณ์ ๒๐๕, ๔๑๖, ๔๙๗,

๕๐๐, ๕๗๑, ๘๑๔, ๘๖๑ พราหมณ์เกิดจากปากพรหม ๒๐๒ พราหมณธัมมิกสูตร ๙๐๖ พราหมณ์ประสงค์ทรัพย์ ๘๒๔ พราหมณ์ผู้กระด้าง ๒๐๔ พราหมณฤษี ๖๕๑

1217

พราหมณ์เลวกว่า ๔๑๘ พราหมณสังยุตต์ ๗๐๒ พลกถา ๑๐๓๖ พลสังยุตต์ ๗๐๘ พละ ๘๖, ๔๕๙, ๖๓๔, ๙๒๖, ๙๓๑ พละ ๗ ๑๓๑ พลี ๕ ๗๖๘ พหุธาตุกสูตร ๖๗๓ พหุลิยะ ๑๐๒๔ พหุเวทนิยสูตร ๖๐๘ พหุสสุติกะ ๑๐๒๔ พอกหลังคาวิหาร ๒๔๘ พ่อค้า ๔๒๕, ๗๓๒, ๘๒๕ พ่อค้าเกวียน ๔๗๙, ๙๑๗ พ่อค้าที่ขาดทุน ๗๗๑ พ่อค้าผู้หนีภาษี ๒๕๗ พ่อฬา ๖๕๐ พักกุลัตเถรัจฉริยัพภูตธัมมสูตร ๖๗๙ พักอยู่ในกองทัพ ๒๕๔ พัด ๓ ๓๖๙ พัดทีทำ่ �ำด้วยขนจามรี ๓๖๙ พัดใบตาล ๓๖๙ พันธุมตี ๔๔๖, ๔๔๙ พันธุมา ๔๔๖, ๔๔๙ พาราณสี ๒๑๗, ๔๔๗,

๔๖๒, ๔๖๙, ๔๙๖,

๕๕๔, ๖๓๗, ๖๕๑, ๖๘๘ พาล ๗๒๘, ๗๓๐,

๗๕๗, ๗๕๘, ๗๕๙, ๙๗๖

1218

สารบาญค้นคำ�ำ

พาล ๒ ๗๒๔ พาลกโลณการคาม ๖๘๑ พาลบัณฑิตสูตร ๖๘๓ พาลประกอบด้วยธรรมะ ๓ ๗๓๑ พาลและบัณฑิตประกอบด้วยธรรม ฝ่ายละ ๔ ๗๙๔ พาวรีพราหมณ์ ๙๑๐ พาหิติ ๖๔๕ พาหิติยสูตร ๖๔๔ พิงฝา ๑๕๑ พิจารณาตน ๕๔๒ พิจารณาธรรม ๔ อย่างในตน ๗๘๑ พิณ ๓๒๘, ๔๗๐ พิธีถาลิปากะ ๔๑๘ พิฑีปัจโจโรหณีของพราหมณ์ ๘๘๗ พิธีปัจโจโรหณีในอริยวินัย ๘๘๘ พิธีสารท ๔๑๘, ๖๕๐ พิมพิสาร ๒๒๐, ๒๕๕,

๓๐๓, ๓๑๘, ๓๒๘,

๓๔๐, ๓๘๑, ๔๑๖, ๔๒๑,

๔๒๕, ๔๖๖, ๕๔๒, ๖๖๘, ๙๐๗ พืชของสงฆ์ ๓๓๗ พุทธกถา ๑๐๙๐ พุทธวังสะ ๙๔๒, ๙๔๗ พุทธอุปฐาก ๔๒๘ พุทธะ ๔๗๐, ๔๗๓, ๗๖๔ พุทธาปทาน ๙๓๖, ๙๓๘ พุทโธติกถา ๑๐๔๒ พูดกด ๔๐๙ พูดเกี้ยวหญิง ๒๒๗

พูดแก้ตัว ๒๕๘ พูดแข่งดี ๔๐๙ พูดคำ�ำหยาบ ๔๐๘ พูดเฉไฉ ๒๔๖ พูดซัดส่ายไม่ตายตัว ๔๑๐, ๔๑๑ พูดด้วยปัญญา ๑๐๘ พูดไถล ๒๕๘ พูดน้อยแต่ทำ�ำ ๑๓๕ พูดปด ๘๗,

๒๔๔, ๔๐๘, ๔๐๙ พูดปดทั้ง ๆ รู้ ๘๗, ๖๑๑ พูดประจบ ๔๐๙ พูดเพ้อเจ้อ ๔๐๘ พูดมากมีโทษ ๕ ๑๐๘ พูดมากไม่ทำ�ำ ๑๓๕ พูดส่อเสียด ๔๐๘ พูดอ้อมค้อม ๔๐๙ พูดเอาลาภ ๔๐๙ เพชร ๙๗๖ เพศหญิงเพศชาย ๔๙๙ เพิง ๓๗๔ เพียร ๙๐๗ เพียร ๒ ๗๒๒ เพียร ๔ ๗๖๙ แพศย์ ๔๑๗, ๕๐๐ โพชฌงค์ ๘๖, ๑๗๒, ๔๕๙,

๖๓๔, ๙๒๕, ๙๓๐, ๙๓๑ โพชฌงคสังยุตต์ ๗๐๘ โพชฌาอุบาสิกา ๘๕๕ โพธิ ๑๐๔๒

สารบาญค้นคำ�ำ

โพธิปักขิยธรรม โพธิราชกุมาร

๘๖, ๕๐๑ ๓๖๘, ๖๔๐

1219

โพธิราชกุมารสูตร ๖๔๐ ไพศาลี ๓๓๕, ๓๔๐, ๓๗๕, ๔๒๗ ฟ

ฟองน้�้ำำ ฟ้อนรำ�ำขับร้อง ฟุ้งซ่านรำ�ำคาญใจ ฟูก ไฟ

๑๔๘ ๓๖๔, ๔๐๙ ๗๑๔ ๓๗๔ ๖๕๐, ๘๙๖

ไฟ ๓ ไฟ ๗ ไฟกองน้อย ไฟไปทางทิศไหน ไฟลุกโพลง

๘๔๐ ๘๔๐ ๙๑๗ ๖๒๕ ๖๒๕

ภ ภคุ ๔๒๐ ภพ ๙๓, ๔๕๐,

๕๓๓, ๙๑๓, ๑๐๕๖ ภพเปรียบเหมือนอุจจาระ ๙๓ ภยเภรวสูตร ๕๒๗ ภริยา ๗ ๘๔๔ ภวตัณหา ๕๑๕ ภวทิฏฐิ ๕๑๕, ๕๓๔, ๗๒๘ ภวโยคะ ๘๕ ภวราคะ ๘๓๖, ๑๑๐๖ ภวังคจิต ๑๐๓๓ ภวาสวะ ๑๓๙ ภเวสนา ๙๐๑ ภเวสีอุบาสก ๘๑๓ ภัคควโคตรปริพพาชก ๔๘๓ ภัคคะ ๕๔๒, ๖๔๐, ๖๘๗ ภัณฑคาม ๔๖๐, ๗๕๘

ภัณฑุกัมม์ ๓๑๑ ภัตตัคควัตร ๓๘๖ ภัตตุทเทสกะ ๒๓๑, ๓๕๘, ๗๖๑ ภัททวัคคียกุมาร ๓๐ ๓๐๒ ภัททา กาปิลานี ๒๗๙, ๗๑๙ ภัททากาปิลานีภิกษุณี ๒๘๓ ภัททาเทวี ๘๐๑ ภัททาลิสูตร ๖๑๕ ภัททิยราชา ๓๘๐, ๗๘๙ ภัทเทกรัตตสูตร ๖๘๔ ภัทรยานิกะ ๑๐๒๔, ๑๐๓๔, ๑๐๙๖ ภัทลิกะ ๘๓๔ ภัย ๔ ๖๑๘, ๗๗๖,

๗๓๐, ๗๗๗, ๘๒๐, ๘๕๖ ภัยแห่งอาบัติ ๗๙๒ ภัลลาติ ๙๖๓ ภัลลิกะ ๒๙๙, ๗๑๙

1220

สารบาญค้นคำ�ำ

ภารทวาชโคตร ๖๒๘ ภารทวาชพราหมณ์ ๙๐๓, ๙๐๔ ภารทวาชะ ๒๐๓,

๔๒๐, ๔๔๑, ๔๙๗ ภาวนา ๑๓๘, ๖๑๒, ๑๐๗๘ ภาวนาธิฏฐานชีวิต ๙๓๕ ภาวนาวาทะ ๘๗๔ ภาษาพูด ๙๗๗ ภาษิตของพระเถระ ๙๑๒ ภาษิตของพระเถรี ๙๑๓ ภิกขาจาร ๖๕๕ ภิกขุนีขันธกะ ๓๖๒, ๓๙๑ ภิกขุนีวิภังค์ ๒๑๕ ภิกขุนีวิภังค์โสฬสมหาวาร ๓๙๙ ภิกขุนีสังยุตต์ ๗๐๒ ภิกขุวิภังค์ ๒๑๕ ภิกขุสังยุตต์ ๗๐๔ ภิกษุ ๕ ประเภท ไม่ต้องอาบัติ ๒๑๙ ภิกษุ ๖ ประเภท ๘๒๖ ภิกษุกับคฤหัสถ์อาศัยกัน ๘๙ ภิกษุคบมิตรชั่ว ๘๒๘ ภิกษุฉัพพัคคีย์ ๒๓๖,

๒๔๐, ๒๔๑,

๒๔๕, ๒๔๗, ๒๔๘,

๒๕๑, ๒๕๓, ๒๕๔, ๒๕๗,

๒๕๘, ๒๕๙, ๒๖๐, ๒๖๑, ๓๕๗,

๓๕๙, ๓๗๐, ๓๗๔, ๓๗๖, ๓๙๓ ภิกษุชั่ว ๗๒๖ ภิกษุชั่วประกอบด้วยองค์ ๓ ๗๓๘ ภิกษุชั่วเปรียบเหมือนโจร ๘๐๘

ภิกษุณี ๑๒๒, ๒๑๕,

๒๖๘, ๓๙๑, ๘๑๐, ๙๒๙ ภิกษุณีฉัพพัคคีย์ ๓๙๓ ภิกษุดา่ บริภาษเพื่อนพรหมจารี ๘๑๖ ภิกษุที่ภิกษุด้วยกันไม่พึงไหว้ ๙๖,

๙๗, ๙๘ ภิกษุบวชใหม่ ๘๑๐, ๘๒๐ ภิกษุผู้เก็บจีวร ๓๔๐ ภิกษุผู้คลุกคลีด้วยหมู่ ๘๒๘ ภิกษุผู้ควรเป็นอุปัชฌายะ ๙๘ ภิกษุผู้แจกจีวร ๓๔๐ ภิกษุผู้ทุศีล ๗๔๘ ภิกษุผู้เป็นเจ้าถิ่น ๘๑๗ ภิกษุผู้มีศีล ๗๔๘ ภิกษุผู้ไม่ควรอยู่ตามลำ�ำพัง ๘๑๐ ภิกษุผู้รักศีล ๗๒๖ ภิกษุผู้รักษาเรือนคลัง ๓๔๐ ภิกษุผู้รับจีวร ๓๔๐ ภิกษุผู้อยู่ชายบ้าน ๖๒๑ ภิกษุผู้อยู่ปา่ ๕ ๘๑๔ ภิกษุวัชชีบุตร ๓๙๖, ๑๐๒๓ ภิงสจริยา ๙๕๙ ภิยโยสะ ๔๔๗ ภุญชตีติกถา ๑๐๘๓ ภุมมชกะ ๒๓๑, ๓๖๘ ภูเขาศิลา ๑๕๗ ภูตคาม ๒๔๖ ภูตผีปีศาจ ๕๑๔ ภูตะ ๕๖๘

สารบาญค้นคำ�ำ

ภูมิ ๔ ภูมิของฤทธิ์ ๔ ภูมิของสัตบุรุษ ภูมิของอสัตบุรุษ ภูมิชสูตร ภูมิชะ ภูมิบุถุชน ภูมิพระขีณาสพ ภูมิพระศาสดา ภูมิพระเสขะ ภูริทัตต์

๑๒๗ ๙๓๒ ๗๒๕ ๗๒๕ ๖๘๐ ๖๘๐ ๕๒๔ ๕๒๔ ๕๒๕ ๕๒๔ ๙๖๓

1221

ภูริทัตตจริยา ๙๕๕ ภูริทัตตชาดก ๙๒๑ ภูริทัตตนาคราช ๙๕๕ เภสกฬา ๕๔๒, ๕๙๓, ๖๔๐ เภสัช ๕ ๓๓๑, ๓๓๓ เภสัชชขันธกะ ๓๒๗, ๓๓๑ โภคทรัพย์ ๙๑ โภคนคร ๔๖๐, ๗๘๕ โภคานํ อปายมุขานิ ๖ ๕๑๑ โภชนปฏิสังยุต ๒๖๕ โภชนะประณีต ๘ ๒๙๕ ม

มคธ ๔๒๕, ๔๕๕,

๔๗๐, ๔๙๒, ๖๘๗, ๗๘๖ มฆเทพ ๖๓๙, ๖๔๘ มฆเทวสูตร ๖๓๙ มฆเทวะ ๙๖๓ มงคล ๗๕๖, ๙๐๖ มงคลสูตร ๘๙๔, ๙๐๖ มณฑป ๓๗๖ มณีรัตนะ ๔๙๒ มณีรัตนะอันวิเศษ ๙๒๑ มตกภัตตชาดก ๙๑๗ มตชะ ๕๗๒ มธุปิณฑิกสูตร ๕๔๔ มธุรราช อวันตีบุตร ๖๔๐ มธุรสูตร ๖๔๐

มธุรา มนต์ มนต์ของพราหมณ์ มนสากตะ มนินทรีย์ มนุษย์ มนุษย์ ๔ วรรณะ มนุษย์กินคน มนุสสโลกกถา มนุสสสัญญา มโน มโนทัณฑ์ มโนทุจจริต มโนธาตุ มโนปโทสิกะ

๗๖๗ ๔๑๘ ๗๕๔ ๔๔๑ ๙๘๗ ๕๓๗, ๕๙๕, ๘๖๔ ๔๙๘ ๙๕๘, ๙๖๑ ๑๐๘๔ ๖๗๗ ๑๖๖ ๖๐๒ ๙๔, ๑๘๖ ๙๙๕, ๑๑๐๒ ๔๘๖

1222

สารบาญค้นคำ�ำ

มโนปวิจาร ๑๘ ๖๘๖, ๖๘๘, ๗๔๐ มโนมยิทธิ ๔๑๕ มโนวิญญาณ ๕๗๖ มโนวิญญาณธาตุ ๙๘๗, ๙๙๕, ๑๑๐๒ มโนสังขาร ๗๘๓ มโนสัญเจตนาหาร ๑๗๗, ๕๖๘ มโนสัตตะ ๖๐๒ มโนสุจริต ๙๔, ๑๘๖ มมังการ ๖๗๐, ๖๗๒ มรณสติ ๘๖๐ มรณะ ๔๕๑ มรณัสสติ ทุกลมหายใจเข้าออก ๘๒๐ มรดกธรรม ๕๒๕ มรตุคาม ๔๙๒ มรรค ๘ ๘๖, ๔๒๘, ๔๕๙,

๔๖๙, ๕๘๐, ๕๘๑, ๙๓๑ มรรคเบื้องต่�่ำำ ๕๓๑ มรรคมีองค์ ๘ สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓ ๕๘๑ มรรคาปฏิปทา เพื่อละสัญโญชน์ ๖๑๕ มฤตยู ๑๔๘ มลทิน ๗๓๑ มลทินของสมณะ (๑๒ อย่าง) ๕๗๒ มลทินภายใน ๘๕ มหัคคตะ ๖๖๖ มหันตรทุกะ ๑๔ คู่ ๑๑๓๓ มหัปผลันติกถา ๑๐๘๓ มหากรุณาสมาปัตติญาณ ๙๒๗ มหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร ๖๘๔

มหากัจจายนเถราปทาน ๙๔๒ มหากัปปินเถราปทาน ๙๔๓ มหากัมมวิภังคสูตร ๖๘๕ มหากัสสปเถราปทาน ๙๓๘ มหาโกฏฐิตเถราปทาน ๙๔๔ มหาขันธกะ ๒๙๗, ๒๙๘ มหาโคปาลสูตร ๕๕๙ มหาโควินทจริยา ๙๕๓ มหาโควินทพราหมณ์ ๔๖๗,

๙๕๓, ๙๖๓ มหาโควินทสูตร ๔๔๕, ๔๖๗ มหาโคสิงคสาลสูตร ๕๕๘ มหาจัตตาฬีสกสูตร ๖๗๕ มหาโจร ๕ ๒๒๔ มหาโจรประกอบด้วยองค์ ๓ ๗๓๘ มหาชนก ๙๑๙ มหาชนกชาดก ๙๑๙ มหาตัณหาสังขยสูตร ๕๖๘ มหาทุกขักขันธสูตร ๕๔๐ มหาธัมมสมาทานสูตร ๕๘๖ มหานรก ๖๘๓ มหานาม ศากยะ ๒๕๓, ๗๑๙,

๕๔๑, ๕๙๗, ๗๔๔,

๗๕๓, ๘๑๙, ๘๕๓, ๘๙๐, ๙๔๐ มหานามะลิจฉวี ๘๐๓ มหานิทเทส ๙๒๓ มหานิทานสูตร ๔๔๕, ๔๕๐ มหานิบาตชาดก ๙๑๙ มหาบุรุษ ๖๙๖, ๗๖๓

สารบาญค้นคำ�ำ

มหาปชาบดี โคตมี ๑๒๒, ๓๙๑,

๖๘๙, ๖๙๓, ๗๑๘, ๘๕๖ มหาปชาบดีโคตมีเถริยาปทาน ๙๔๕ มหาปทานสูตร ๔๔๕, ๔๔๖ มหาปเทส สำ�ำหรับตัดสิน พระธรรมวินัย ๔ ๔๖๐, ๗๘๕ มหาปรินิพพานสูตร ๔๔๕, ๔๕๕ มหาปัญญา ๙๒๖, ๙๓๑, ๙๓๒ มหาปุญญวาทะ ๑๐๙๕ มหาปุณณมสูตร ๖๖๙ มหาปุริสลักขณะ ๓๒ ๔๑๖,

๔๒๒, ๔๔๙, ๕๑๑ มหาปุริสวิตก ๘ ๘๕๔ มหาภูตรูป ๕๕๖, ๖๖๖,

๙๙๗, ๑๐๗๔, ๑๑๑๗, ๑๑๑๖ มหามาลุงกโยวาทสูตร ๖๑๓ มหาโมคคัลลานเถราปทาน ๙๓๘ มหายักษ์ ๙๕๗ มหายัญ ๔๒๕ มหายาน ๑๐๙๕ มหาราหุโลวาทสูตร ๖๑๑ มหาฤษี ๙๖๑ มหาลิ ๔๒๗, ๔๒๘ มหาลิสูตร ๔๒๗ มหาโลมหังสจริยา ๙๖๒ มหาวรรค ๒๑๕ มหาวัจฉโคตตสูตร ๖๒๖ มหาวัน ๒๑๗, ๒๒๒,

๒๒๓, ๔๒๗, ๔๖๙, ๕๖๑, ๙๔๕

1223

มหาวารวรรค ๗๐๑ มหาวิชิตะ ๔๒๕, ๔๒๖ มหาวิภังค์ ๒๑๕ มหาวิภังค์โสฬสมหาวาร ๓๙๘ มหาวิยูหสูตร ๙๐๙ มหาวิยูหะ ๔๖๕ มหาเวทัลลสูตร ๕๗๕ มหาศาล ๕๗๔ มหาศีล ๔๐๙ มหาสกุลุทายิสูตร ๖๓๒ มหาสงคราม ๔๐๐ มหาสติปัฏฐานสูตร ๔๔๕, ๔๗๓ มหาสมมต ๔๙๙ มหาสมยสูตร ๔๔๕, ๔๖๙ มหาสมุทร ๙๔ มหาสังฆิกะ ๑๐๒๓, ๑๐๒๗, ๑๐๖๒, ๑๐๖๓, ๑๐๖๔,

๑๐๖๕, ๑๐๖๖, ๑๐๖๗, ๑๐๖๘,

๑๐๗๓, ๑๐๗๖, ๑๐๗๗, ๑๐๗๙,

๑๐๘๖, ๑๐๙๐, ๑๐๙๑, ๑๐๙๕ มหาสัจจกสูตร ๕๖๓ มหาสาโรปมสูตร ๕๕๖ มหาสีหนาทสูตร ๔๒๙, ๕๓๕ มหาสุญญตสูตร ๖๗๘ มหาสุญญตาวาทะ ๑๐๘๓, ๑๐๙๕ มหาสุทัสสนจริยา ๙๕๓ มหาสุทัสสนจักรพรรดิ์ ๙๕๓ มหาสุทัสสนสูตร ๔๔๕, ๔๖๔ มหาสุทัสสนะ ๔๖๒, ๔๖๕

1224

สารบาญค้นคำ�ำ

มหาสุบิน ๕ ๘๑๕ มหาหัตถิปโทปมสูตร ๕๕๖ มหาอัสสปุรสูตร ๕๗๐ มหิสราชจริยา ๙๕๖ มหิสาสกะ ๑๐๒๔, ๑๐๔๘,

๑๐๔๙, ๑๐๕๗, ๑๐๖๒, ๑๐๘๐,

๑๐๘๕, ๑๐๘๘, ๑๐๘๙, ๑๐๙๕ มโหสธชาดก ๙๒๐ มโหสธบัณฑิต ๙๒๐ มะขามป้อม ๖๑๘ มะม่วง ๔ อย่าง ๗๗๔ มักขลิ โคสาล ๘๑, ๕๖๓, ๕๖๖, ๖๓๒ มักขะ ๑๒๑, ๘๖๙, ๙๐๐ มัคคกถา ๑๐๘๙ มัคคจริยา ๙๓๓ มัคคชินะ ๙๐๔ มัคคชีวี ๙๐๔ มัคคญาณ ๑๐๔๔ มัคคญาณ ๔ ๑๐๔๒ มัคคทูสี ๙๐๔ มัคคเทสกะ ๙๐๔ มัคคปัจจัย ๑๑๑๕, ๑๑๑๙ มัคคภาวนา ๑๐๒๗ มัคคภาวนากถา ๑๐๖๒ มัคคสังยุตต์ ๗๐๘ มัคคะ ๙๒๕, ๙๒๙ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ๕๒๐ มัคโคติกถา ๑๐๖๒ มังคลพุทธวงศ์ ๙๔๘

มังสจักษุ ๙๐๑, ๑๐๓๘ มังสวณิชชา ๑๐๘ มัจจุราชมองไม่เห็น ๑๔๘ มัจฉราชจริยา ๙๖๐ มัจฉริยะ ๑๒๑, ๘๖๙ มัจฉิกา ๓๕๑ มัชชวณิชชา ๑๐๘ มัชฌิมศีล ๔๐๙ มัชฌิมาปฏิปทา ๓๐๐ มัญญิตะ ๘๔๒ มัณฑเปยยะ ๙๒๕, ๙๒๙ มัณฑัพยะ ๙๖๑ มัณฑิกา ๗๘๗ มัณฑิยปริพพาชก ๔๒๘, ๔๒๙ มัททรูปี ๔๑๗ มัทรี ๙๒๒, ๙๕๔ มันธาตุราช ๗๖๑ มัลลกษัตริย์ ๔๖๐, ๔๖๓,

๔๘๓, ๕๑๔, ๘๖๘ มัลลิกาเทวี ๑๕๗, ๒๐๐,

๖๔๓, ๗๙๐, ๘๐๑, ๘๙๘ มัลลิการาม ๔๓๑ ม้ากระจอก ๗๕๖ ม้าแก้ว ๔๙๒ มาคัณฑิยปริพพาชก ๖๒๘, ๙๐๙ มาคัณฑิยสูตร ๖๒๘, ๙๐๙ มาฆมาณพ ๙๐๘ มาฆสูตร ๙๐๘ ม้าด้อย ๗๕๕

สารบาญค้นคำ�ำ

ม้าดี ๗๕๕, ๘๖๔ มาตังคจริยา ๙๕๖ มาตังคดาบส ๙๕๗ มาตังคฤษี ๙๕๖ มาตังคะ ๖๐๒ มาติกา ๙๒๖, ๙๓๔, ๙๗๒, ๑๐๐๙ มาตุคาม ๙๗, ๑๒๓, ๒๔๕,

๔๖๑, ๗๕๓, ๗๕๔, ๗๙๐ มาตุคามสังยุตต์ ๗๐๗ ม้าที่มีโทษ ๘ ๘๕๐ มานะ ๑๒๑, ๖๗๐, ๖๗๒, ๘๒๙,

๘๓๕, ๙๐๐, ๙๓๓, ๑๑๐๖ มานัตต์ ๙๘ ม้ามีฝีเท้าเร็ว ๑๓๘ มายา ๔๔๘, ๗๘๙ มายากลับใจ ๖๐๔ มาร ๑๓๓, ๑๕๓,

๔๕๙, ๕๔๖, ๕๕๒ มาร ๓ ๕๕๒ มารดาบิดา ๘๙, ๕๑๓ มารดาบิดามีอุปการะมาก ๗๒๕ มารดาบิดาเห็นฐานะ ๕ จึงปรารถนาบุตร ๘๐๐ มารตัชชนียสูตร ๕๙๓ มารผู้มีบาปสิงพรหมปาริสัชชะ ๕๙๒ มารมี ๑๕๓ มารสังยุตต์ ๗๐๒ มารเอาชนะไม่ได้ ๘๔๖ ม้าเลว ๘๖๔

1225

มาสก ๒๒๑ มาหิสสติ ๔๖๘ ม้าอัสดร ๗๖๙ ม้าอาชาไนย ๖๑๖, ๗๔๘, ๗๕๖, ๗๗๕,

๗๙๓, ๘๑๘, ๘๔๙, ๘๖๔ มิคสัญญา ๔๙๖ มิคสาลาอุบาสิกา ๘๘๒ มิคาจีระ ๖๓๘ มิคารเศรษฐี ๗๔๒ มิจฉัตตะ ๕๓๒, ๖๗๕, ๘๘๗, ๘๘๙ มิจฉาชีพ ๔๐๙ มิจฉาทิฏฐิ ๙๓, ๑๒๖, ๑๘๗ มิได้เชื่อต่อพระผู้มีพระภาค ๘๔๓ มิตถาเถรี ๙๑๔ มิตร ๘๓๙ มิตรที่ไม่ควรคบและควรคบ ๗๕๔,

๘๑๒, ๘๓๘ มิตรเทียม ๔ ๕๑๒ มิตรแท้ ๔ ๕๑๒ มิตรอำ�ำมาตย์ ๕๑๓ มิถิลา ๔๖๙, ๖๓๙, ๙๒๐, ๙๕๓ มิสสกวาร ๑๑๐๗ มีดโกน ๓๗๐ มีดตัดเล็บ ๓๗๐ มีดและเข็ม ๓๖๕ มีธรรมะเป็นเครื่องอยู่ ๘๐๕ มีบูรพาจารย์ ๗๓๖ มีปัญญา ๙๑๒ มืดมาสว่างไป ๗๗๑

1226

สารบาญค้นคำ�ำ

มือล้างมือ ๔๒๓ มุ้ง ๓๖๖ มุจลินท์ ๒๙๘ มุณฑะ ๘๐๐, ๘๐๑ มุทิตา ๑๘๗ มุทิตาภาวนา ๖๑๒ มุนิสูตร ๙๐๕ มุนี ๙๐๕, ๙๐๘, ๙๑๗ มุนี ๓ ๗๕๒ มุนีทางกาย ๗๕๒ มุนีทางใจ ๗๕๒ มุนีทางวาจา ๗๕๒ มูคผักขจริยา ๙๖๐ มูรธาภิเษก ๕๙๖ มูล ๑๐๙๗ มูลปริยายสูตร ๕๒๔ มูลเภสัช ๓๓๑ มูลยมก ๑๐๙๗, ๑๑๐๘ มูลรากแห่งอกุศล ๘๗ มูลเหตุแห่งการทะเลาะวิวาท ๖ ๖๖๔,

๘๒๑, ๘๗๖ มูลแห่งธรรมทั้งปวง ๕๒๔ มูลายปฏิกัสสนา ๓๕๓ เมฆฝนใหญ่ ๑๑๔ เมชฌะ ๖๐๒ เมณฑกคฤหบดี ๓๓๖ เมตตสูตร ๙๐๔ เมตตา ๑๘๕, ๗๑๔, ๙๒๕, ๙๓๐ เมตตา ๑๑ ๙๓๐

เมตตาจิต ๙๒ เมตตาจิตชั่วเวลาลัดนิ้วมือเดียว ๙๒ เมตตาบารมี ๙๒๐ เมตตาภาวนา ๖๑๒ เมตติยาภิกษุณี ๒๓๑ เมถุน ๗๘๑ เมถุนธรรม ๑๐๙๔ เมถุนสังโยค ๗ ๘๔๑ เมทฬุปนิคม ๖๔๕ เมธังกร ๙๔๙ เมาอาหาร ๗๑๔ เมื่อไม่รู้ก็ไม่ควรจะยืนยัน ๖๖๐ แม่ไก่กกไข่ดี ๕๔๓, ๕๙๗ แม่ไก่ไม่กกไข่ ๘๔๖ แม่โคที่ไม่ฉลาด ๘๖๖ แม่ทัพธรรม ๖๔๙ แม่น้�้ำำ ๘๙๖ แม่บท ๙๗๒, ๙๗๓ แม่มา้ ๖๕๐ โมคคัลลานสังยุตต์ ๗๐๗ โมฆบุรุษ ๖๑๗ โมเนยยปฏิบัติ ๙๐๘ โมริยกษัตริย์ ๙๕๐ โมลิยผัคคุ ๕๔๘ โมหะ ๘๕, ๘๗,

๑๒๑, ๑๘๐, ๑๘๕ , ๙๐๐ โมหะมีโทษมาก ๗๔๓ โมฬิยสิวกะ ๘๒๔ ไม่เกิดเป็นสุข ๘๗๙

สารบาญค้นคำ�ำ

ไม่ควรเข้าฌานที่ ๑ ๘๒๙ ไม่ควรเข้าสัมมาสมาธิ ๘๐๙ ไม่ควรเชื่อโดยฟังตามกันมา เป็นต้น ๗๘๙ ไม่ควรเสพ ๖๗๓ ไม้คาน ๓๖๙ ไม้แคะหู ๓๗๐ ไม่ฉลาด ย่อมไม่สามารถเข้ารูปฌาน ๘๖๖ ไม่ชมคนทีค่ วรชม ๗๗๓ ไม่ใช่ตัวตน ๑๕๒ ไม้ซึก ๔๔๗ ไม่ตกจากพระธรรมวินัย ๗๕๘ ไม่ต้องอาบัติ ๒๒๘, ๒๒๙,

๒๓๑, ๒๓๒, ๒๓๓, ๒๓๔ ไม่ติคนทีค่ วรติ ๗๗๓ ไม่ติดขัดใน ๔ ทิศ ๘๐๙ ไม่เที่ยง ๑๕๒ ไม้แบบ ๓๖๖ ไม้ประดู่ลาย ๑๖๙ ไม่ประมาท ๘๒๐ ไม่ประมาทในฐานะ ๔ ๗๗๖ ไม้ป้ายยาตา ๓๗๐ ไม่เป็นที่รักที่พอใจ ๘๓๕, ๘๔๘

1227

ไม้โพธิ ๒๙๘ ไม่มีความอิ่ม ในการเสพของ ๓ อย่าง ๗๕๐ ไม่มีธรรม ๓ อย่างในโลก ก็จะไม่เกิดพระตถาคต ๘๘๒ ไม่มีปาฏิหาริย์ ๔๓๖, ๔๔๒ ไม่มีมลทิน ๘๖๑ ไม้ราชายตนะ ๒๙๙ ไม่รีดนมจนหมด ๕๖๐ ไม่เลื่อมใสในฐานะที่ควรเลื่อมใส ๗๕๘ ไม่โศกในท่ามกลางแห่งความโศก ๑๕๗ ไม้สดชุ่มด้วยยาง แช่ในน้�้ำำ ๕๖๕ ไม้สดชุ่มด้วยยาง วางอยู่บนบก ๕๖๕ ไม้สะดึง ๓๖๖ ไม้สีฟัน ๑๑๐, ๓๗๒ ไม้สีไฟ ๔๗๙ ไม่เสื่อม ๘๘ ไม่เห็นธรรม ๘๕ ไม่เห็นเรา ๘๕ ไม้แห้งวางอยู่บนบก ๕๖๕ ไม้อชปาลนิโครธ ๒๙๘ ไม่เอื้อเฟื้อในวินัย ๒๕๔ ย

ยกโทษ ยกเสียจากหมู่ ยถากัมมูปคตญาณกถา ยถาภูตญาณ

๓๐๘ ๓๕๒ ๑๐๓๘ ๘๗๔

ยถาภูตญาณทัสสนะ ๗๙๖, ๘๔๕ ยมก ๙๗๑, ๑๐๙๗, ๑๑๐๗ ยมกปาฏิหิรญาณ ๙๒๗ ยมตัคคี ๔๒๐

1228

สารบาญค้นคำ�ำ

ยมโลก ๑๔๘ ยมุนา ๙๒๑ ยศ ๙๑, ๑๓๕ ยศเจริญแก่คนเช่นไร ๑๓๕ ยสวตี ๔๔๗ ยักขสังยุตต์ ๗๐๓ ยักษ์ ๗๖๔, ๙๕๖, ๑๐๕๕ ยักษิณี ๙๕๙ ยัญ ๓ ๔๒๕ ยัญ ๑๖ ๔๒๖ ยัญญทัตตะ ๔๔๗ ยัญญพิธี ๔๑๘, ๔๒๕, ๕๙๖, ๖๕๐ ยัญญสัมปทา ๔๒๕ ยัญที่มีการริเริ่มน้อย แต่มีผลมาก ๔๒๗ ยัดนุ่น ๓๗๖ ยา ๓๓๑ ยา ๔ ๓๓๒ ยาคู ๓๓๑, ๓๓๔ ยางไม้ ๒๗๗ ยาดองด้วยน้�้ำำมูตรเน่า ๙๐๒ ยาตา ๓๓๒ ยาทาเท้า ๓๓๒

ยาน ๒๙๓, ๓๒๙ ยาผง ๓๓๑ ยามกาลิก ๓๓๘ ยามะ ๕๗๓ ยาวกาลิก ๓๓๘ ยาวชีวิก ๓๓๘ ยึดถือ ๒๐๐ ยึดถือ ชื่อว่าไม่มีโทษไม่มี ๒๐๐ ยื่นอาหารด้วยมือให้ชีเปลือย ๒๕๒ ยืมเขามา ๕๙๙ ยุคนัทธะ ๙๒๕, ๙๒๙ ยุธัญชยจริยา ๙๕๘ ยุธัญชยราชบุตร ๙๕๘, ๙๖๓ เย็บจีวรให้นางภิกษุณี ๒๔๙ เยภุยยสิกา ๒๖๗, ๓๕๙ โยคะ ๙๔ โยคักเขมี ๔๗๒ โยชน์ของผู้เมื่อยล้า ยาว ๑๕๔ โยนก ๖๔๙ โยนิโสมนสิการ ๑๓๘,

๓๐๒, ๗๑๔, ๙๐๐ โยนิโสสัมมัปปธาน ๓๐๒

ร-ฤ รกชัฏ รตนสูตร รถ ๗ ผลัด รถวินีตสูตร

๕๙๕ ๘๙๔, ๙๐๕ ๕๕๒ ๕๕๒

รถเวชยันต์ ร่ม รสดิน รองเท้า

๔๖๕ ๒๙๓ ๔๙๘ ๑๕๐, ๒๙๓, ๓๒๘

สารบาญค้นคำ�ำ

รองเท้าที่ไม่ควร ๓๒๘ รองเท้าใบไม้ ๓๒๘ รอยขีดบนดิน ๗๕๔ รอยขีดบนน้�้ำำ ๗๕๔ รอยขีดบนหิน ๗๕๔ รอยเท้าช้าง ๕๕๔, ๕๕๖ ระลึกชาติ ๔๑๕ รักขา ๕๑๔ รักษาจิต ๗๕๐ รังดุม ๓๗๑ รัฏฐปาลสูตร ๖๓๘ รัดเข่า ๓๗๑ รัตติเฉท ๓๕๕ รัตนะ ๕ ๘๑๒, ๘๑๔ รัตนะ ๗ ๔๖๔, ๔๙๒ รับจีวร ๒๓๘ รับทองเงิน ๒๔๑ รับทาสี ๔๐๙ รับนา สวน ๔๐๙ รับนิมนต์ ๒๕๐ รับนิมนต์แล้วไปที่อื่น ๒๕๓ รับบิณฑบาต ๒๕๑ รับแพะ แกะ ๔๐๙ รับหญิง ๔๐๙ รับอาหารที่เขาไม่ได้จัดไว้ก่อน ๒๖๓ รัมมกะ ๕๕๓ รากขวัญ ๒๖๙ รากเหง้าแห่งกุศล ๓ ๕๑๕, ๑๐๐๐ ราคะ ๑๒๑, ๑๘๐, ๑๘๕

1229

ราคะมีโทษน้อย ๗๔๓ ราคะมีส่วนเปรียบด้วยสุขเวทนา ๕๘๔ ร่างกาย ๙๗๒ ราชคฤห์ ๓๒๓, ๓๒๘, ๓๔๐,

๓๙๕, ๔๑๔, ๔๖๒, ๔๖๗,

๔๗๐, ๔๘๗, ๕๑๑, ๕๑๓, ๕๕๖,

๕๘๐, ๖๐๖, ๖๑๐, ๖๒๐, ๖๒๖,

๖๓๖, ๖๕๕, ๖๖๘, ๖๗๙, ๖๘๕,

๖๘๗, ๖๙๒, ๖๙๖, ๙๐๗, ๙๕๐ ราชคิริกะ ๑๐๕๑, ๑๐๕๒,

๑๐๗๐, ๑๐๗๘, ๑๐๘๑, ๑๐๙๖ ราชพลี ๗๖๘ ราชฤษี ๔๙๒ ราชสีห์ ๑๗๐, ๘๐๗ ราชา ๔๙๙ ราตรีของผู้ที่ตื่น ยาวนาน ๑๕๔ ราตรีเดียวที่ดี ๖๘๔ ราธสังยุตต์ ๗๐๕ รามคาม ๙๕๐ ราหุลสังยุตต์ ๗๐๔ ราหุลสูตร ๙๐๖ ริดส์ เดวิดส์ ๔๒๔ ริษยา ๔๗๐, ๘๖๙ รุกขเทวดา ๕๑๓ รุรุ ๙๕๖ รุรุมคิ จริยา ๙๕๖ รู้จักท่าน้�้ำำ ๕๕๙ รู้จักน้�้ำำดื่ม ๕๕๙ รู้จักรูป ๕๕๙

1230

สารบาญค้นคำ�ำ

รู้จักลักษณะ ๕๕๙ รู้ทาง ๕๕๙ รูป ๗๐๕, ๙๙๗,

๑๐๕๗, ๑๐๕๙, ๑๐๘๑ รูปกถา ๑๐๕๗ รูปที่เห็นไม่ได้และถูกต้องไม่ได้ ๙๙๙ รูปที่อาศัย ๙๙๘ รูปทุกชนิด มิใช่เหตุ ๙๙๗ รูปธาตุ ๙๐๑, ๑๐๕๖, ๑๐๗๕ รูปธาตุกถา ๑๐๕๖ รูปธาตุปริยาปันโนติกถา ๑๐๘๑ รูปนาม ๔๕๑ รูปนิมิต ๖๘๒ รูปประกอบด้วยเหตุ ๑๐๘๐ รูปเป็นเหตุ ๑๐๘๐ รูปพรหม ๑๖ ๕๗๔ รูปภพ ๑๐๕๖ รูปมีเหตุ ๑๐๘๐ รูปราคะ ๑๐๗๕ รูปาวจร ๙๗๘, ๙๘๙ รูปาวจรกุศลจิตมี ๕ เท่านั้น ๙๘๙ รูปาวจรจิต ๗๔๕, ๙๘๑ รูปาวจรภูมิ ๑๒๗ รูปาวจรารูปาวจรันติกถา ๑๐๘๑ รูปิยะ ๒๔๑ รู้สาธยาย (ท่องบ่น) ธรรม ๘๐๕ เรณุราชกุมาร ๔๖๘ เรวตพุทธวงศ์ ๙๔๘ เรียนธรรม ๕๕๐

เรือข้ามน้�้ำำ ๙๐๖ เรื่องที่ตรัสบอกคืออะไร ๑๖๙ เรื่องที่มิได้ตรัสบอกมีมากกว่า ๑๖๙ เรื่องที่ไม่ควรคิด (อจินไตย) ๔ ๗๗๐ เรือนที่มุงดี ๑๓๔ เรือนที่มุงไม่ดี ๑๓๔ เรือนเป็นชั้น ๆ ๓๗๔ เรือนไฟ ๓๖๖, ๓๘๘ เรือนยอดที่มุงไม่ดี ๗๕๐ เรือนโล้น ๓๗๔ แร้ง ๙๖๐ โรค ๔๗๒, ๘๒๐ โรค ๒ ๗๘๐ โรค ๓ ๔๙๖ โรคของบรรพชิต ๔ ๗๘๑ โรคทางกาย ๗๘๐ โรคทางจิต ๗๘๐ โรคน้อย ๖๒๑ โรงบูชาไฟ ๔๑๙ โรงไม้แบบ ๓๖๖ โรชะ ๓๓๗ โรรุกะ ๔๖๙ โรสิกะ ๔๓๙ โรหนะ ๗๔๒ โรหิตัสสเทพบุตร ๗๖๔, ๗๖๕ ฤกษ์งามยามดี ๑๔๗ ฤทธิ์ ๑๐๖๖, ๑๐๙๐ ฤทธิ์ ๔ ๔๖๔ ฤทธิ์ ๑๐ ๙๓๒

สารบาญค้นคำ�ำ

1231

ล ลกุณฏกภัททิยะ ๑๖๑ ลงโทษนางภิกษุณี ๓๙๓ ลงพรหมทัณฑ์พระฉันนะ ๓๙๕, ๔๖๒ ลงโลหิต ๙๔๐ ลฑุกิโกปมสูตร ๖๑๖ ลมหายใจเข้าออก ๑๘๐ ล่วงพรหมจรรย์ ๔๐๘ ล่วงส่วน ๔๗๒ ล้อรถ ล้อธรรม ๗๖๓ ละกิเลส ๑๐๒๘ ละธรรม ๓ อย่างไม่ได้ ไม่ควรที่จะละ ความเกิด ความแก่ ความตายได้ ๘๘๒ ละหุ่ง ๕๔๙ ละองค์ ๕ ประกอบด้วยองค์ ๕ ๘๗๓ ลักขณสังยุตต์ ๗๐๔ ลักขณสูตร ๔๘๒, ๕๑๑ ลักขณากถา ๑๐๔๒ ลักทรัพย์ ๔๐๘ ลักษณะของคนพาล ๓ ๖๘๓ ลักษณะของสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง ๓ ๗๓๗ ลักษณะตัดสินธรรมวินัย ๗ ๘๔๗ ลักษณะตัดสินธรรมวินัย ๘ ๓๙๒ ลักษณะที่ไม่ควรให้บรรพชา ๓๑๕ ลักษณะที่ไม่ต้องอาบัติ ๘ ๒๒๑ ลักษณะพระโพธิสัตว์ ๑๐๔๒ ลักษณะอันสุขุม ๔ ๗๖๑ ลังเลสงสัย ๗๑๔

ลัทธินอกพระพุทธศาสนา ๑๐๒๓ ลาภสักการสังยุตต์ ๗๐๔ ลาภสักการะ ๘๒, ๘๔, ๕๕๖ ลำ�ำเอียง ๕๑๒ ลิง ๙๕๔, ๙๕๖ ลิจฉวี ๔๒๗, ๘๐๓ ลิ้นรู้รสแกง ๑๕๕ ลุ้ง ๓๖๗ ลุทท ๕๐๐ ลูกไก่ ๕๔๓ ลูกไก่ททำี่ �ำลายกะเปาะไข่ออกมาก่อน ๘๔๙ ลูกคลีหนัง ๙๖๑ ลูกโค ๘๙๘ ลูกโคอ่อนกำ�ำลัง ๕๖๐ ลูกดุม ๓๗๑ ลูกถวิน ๓๗๑ ลูกศร ๔๗๒ ลูกศรคือตัณหา ๖๖๕ ลูบคลำ�ำแผ่นดิน ๘๘๙ ลูบคลำ�ำมูลโคสด ๘๘๙ ลูบคลำ�ำหญ้าสด ๘๘๙ เล่นซ่อนบริขาร ๒๕๖ เล่นแร่แปรธาตุ ๑๐๑๓ เลือด ๙๓ เลื่อมใสในฐานะที่ไม่ควรเลื่อมใส ๗๕๘ เลื่อมใสในพระรัตนตรัย ๗๙๘ เลื่อย ๕๔๙

1232

สารบาญค้นคำ�ำ

โลกธรรม ๘ โลกธาตุ โลกนิรุติ โลกนี้ โลกบัญญัติ โลกพันโลก โลกมีที่สุด โลกไม่มีที่สุด โลกร้อน โลกลุกเป็นไฟอยู่เป็นนิตย์ โลกวาทะ โลกโวหาร โลกสมัญญา โลกสูญ โลกหน้า โลกอันจิตย่อมนำ�ำไป โลกอันตถาคตตรัสรู้ โลกอื่น โลกัตถจริยา โลกาธิปไตย โลกามิส

๘๔๘, ๘๗๕ ๗๔๕ ๔๓๗ ๔๗๕ ๔๓๗ ๘๗๕ ๔๑๑ ๔๑๑ ๗๓๙ ๘๙๖ ๕๓๒ ๔๓๗ ๔๓๗ ๙๓๑ ๖๐๙, ๗๔๒ ๗๘๖ ๙๐๒ ๔๗๕, ๔๗๗ ๙๓๓ ๗๓๗ ๕๕๒

โลกายตะ ๓๗๒, ๘๖๗ โลกิยศีล ๗๔๕, ๑๐๖๓ โลกิยะ ๑๐๗๘ โลกุตตรจิต ๙๘๑ โลกุตตรจิต ๒๐๐ ดวง ๙๙๑ โลกุตตรญาณ ๑๐๘๙ โลกุตตรธรรม ๙๓๑ โลกุตตรภูมิ ๑๒๗ โลกุตตรศีล ๗๔๕, ๑๐๖๓ โลกุตตระ ๙๒๖, ๙๗๘,

๙๙๑, ๑๐๗๕, ๑๐๗๘ โลณเภสัช ๓๓๑ โลภเกินไป ๙๑๘ โลภะ ๘๕, ๘๗ โลมสกังคิยสูตร ๖๘๔ โลหะ ๗๙๖ โลหิจจพราหมณ์ ๔๓๙ โลหิจจสูตร ๔๓๙ โลหิตดิบ ๓๓๒ โลหิตกะ ๓๔๘ ไล่นางภิกษุณี ๒๖๒ ว

วงศ์ของพระอริยะ ๗๖๒ วจนปถา ๕๔๙ วจีทุจจริต ๙๔, ๑๘๖, ๗๘๐, ๗๙๒ วจีเภทกถา ๑๐๓๒

วจีวิญญัติ วจีสมาจาร วจีสังขาร วจีสุจริต

๑๐๘๐ ๔๗๒ ๕๘๒, ๗๘๓ ๙๔, ๑๘๖, ๗๘๐

สารบาญค้นคำ�ำ

วชิรา ๖๔๔ วนปัตถสูตร ๕๔๔ วนสังยุตต์ ๗๐๒ วรตรปริพพาชก ๖๓๒ วรรค ๗๐๒ วรรณะ ๔ ๒๐๒ วรรณะอันยอดเยี่ยม ๖๓๖ วรุณะ ๙๓๘ วลาหกสังยุตต์ ๗๐๖ วสลสูตร ๙๐๔ วัคคุมุทา ๒๒๓ วังกีสพราหมณ์ ๔๔๑ วังคีสสังยุตต์ ๗๐๒ วังคีสสูตร ๙๐๖ วังวน ๗๗๗ วัจจกุฎี ๓๘๘ วัจจกุฎีวัตร ๓๘๘ วัจฉโคตตปริพพาชก ๖๒,

๖๒๔, ๖๒๖, ๗๓๙ วัจฉโคตตสังยุตต์ ๗๐๖ วัจฉโคตร ๕๖๓ วัชชิยมาหิตคฤหบดี ๘๘๖ วัชชี ๒๑๘, ๒๒๓, ๓๓๕,

๔๕๕, ๕๕๘, ๕๖๐, ๘๐๓, ๘๓๗ วัชชีคาม ๔๘๔, ๔๘๕ วัชชีบุตร ๗๔๖ วัชชีปุตตกะ ๑๐๒๔, ๑๐๒๗, ๑๐๙๕ วัชชีอปริหานิยธรรม ๔๕๖ วัฏฏกโปตกจริยา ๙๖๐

1233

วัฏฏะ ๔๕๒ วัฑฒะลิจฉวี ๓๖๘ วัณณุปถชาดก ๙๑๗ วัดเงาแดด ๓๑๗ วัตตขันธกะ ๓๖๒, ๓๘๕ วัตตเภท ๓๕๕ วัตถุ ๑๐ ซึ่งผิดพระธรรมวินัย ๓๙๕ วัตถูปมสูตร ๕๓๐ วัตร ๙๔ ข้อของผู้อยู่ปริวาส ๓๕๔ วัตรเกี่ยวกับส้วม ๓๘๘ วัตรของพระเจ้าจักรพรรดิ ๔๙๓ วัตรของภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต ๓๘๗ วัตรของภิกษุผู้อยู่ป่า ๓๘๗ วัตรในเรือนไฟ ๓๘๘ วัตรในโรงฉัน ๓๘๖ วัตรและจรรยามารยาท ๒๖๓ วันจำ�ำพรรษา ๓๒๓ วันปวารณา ๓๒๖ วันหนึ่งของเทพชั้นดาวดึงส์ ๔๗๖ วัปปศากยะ ๗๘๙ วัมมิกสูตร ๕๕๑ วัสสการพราหมณ์ ๒๒๐, ๔๕๕, ๔๕๗,

๖๖๘, ๗๖๓, ๗๘๖, ๗๘๗ วัสสูปนายิกาขันธกะ ๒๙๗, ๓๒๓ วาจา ๑๗๙, ๑๐๖๑ วาจาติกถา ๑๐๖๑ วาจาสุภาษิต ๑๐๖, ๘๑๕, ๘๙๕ วาทะของมักขลิเลวที่สุด ๗๕๕ วามกะ ๔๒๐, ๔๔๒

1234

สารบาญค้นคำ�ำ

วามเทพ ๔๒๐ ว่ายน้�้ำำเล่น ๒๕๔ ว่ายากสอนยาก ๒๓๓ วาลิการาม ๓๙๗ วาสภขัตติยา ๖๔๔, ๙๔๐ วาสิษฐะ ๒๐๓ วาเสฏฐมาณพ ๖๕๖ วาเสฏฐสูตร ๖๕๖, ๙๐๘ วาเสฏฐอุบาสก ๘๕๕ วาเสฏฐะ ๔๒๐, ๔๔๑, ๔๙๗ วิกขัมภนะ ๙๓๒ วิกัป ๓๖๗ วิกัปจีวร ๒๕๕ วิคตปัจจัย ๑๑๑๕, ๑๑๒๐ วิจาร ๑๗๙ วิจิกิจฉา ๑๔๑, ๖๑๔,

๗๑๔, ๘๓๕, ๑๑๐๔, ๑๑๐๖ วิชชา ๘๘, ๙๔, ๔๑๙,

๕๘๔, ๕๙๘, ๙๓๔, ๙๗๖ วิชชา ๓ ๖๒๔, ๖๕๙, ๗๓๙ วิชชา ๘ ๔๑๕, ๔๓๑ วิชชาภาคิยะ ๙๐ วิชยสูตร ๙๐๕ วิชิตาวี ๙๔๘ วิญญัติ ๑๐๖๔ วิญญาณ ๑๖๖, ๔๑๕, ๔๕๑,

๕๓๓, ๕๔๕, ๕๗๖, ๖๘๗, ๗๐๕ วิญญาณ ๕ ๑๐๖๓ วิญญาณ ๖ ๖๘๖

วิญญาณกาย ๖๙๔ วิญญาณฐิติ ๗ ๔๕๓,

๔๕๕, ๘๓๙, ๘๗๕ วิญญาณเที่ยง ๕๖๘ วิญญาณเป็นพืช ๗๔๕ วิญญาณและนามรูป ๔๕๕ วิญญาณัญจายตนะ ๘๔, ๑๖๒, ๑๘๑,

๔๓๓, ๔๕๓, ๕๗๓ วิญญาณาหาร ๑๗๗, ๕๖๘ วิญญูชน ๑๕๕ วิฏฏุภะ (วิฑูฑภะ) ๙๔๐ วิฑูฑภเสนาบดี ๖๔๔ วิดน้�้ำำเรือรั่ว ๙๐๘ วิตก ๑๗๙, ๔๗๑, ๕๔๕, ๕๔๖ วิตกวิจาร ๕๔๖ วิตักกวิปผารกถา ๑๐๖๐ วิตักกสัณฐานสูตร ๕๔๗ วิตักกานุปติตกถา ๑๐๖๐ วิตัณฑาศาสตร์ ๓๗๒ วิติกกมะ ๑๒๖ วิทยาศาสตร์ ๑๐๕๐ วิเทหะ ๔๖๙, ๙๒๐ วิธีการสั่งสอน ๕๐๔ วิธีแก้ง่วง ๗ ๘๔๔ วิธีเจริญสติ ๖๑๒ วิธีเจริญอานาปานสติ ๖๑๑ วิธีดักใจคน (อาเทศนาวิธี) ๕๐๓ วิธีตัดจีวร ๓๔๑ วิธนำี �ำออกซึ่งความอาฆาต ๕ ๘๑๓

สารบาญค้นคำ�ำ

วิธีบำ�ำเพ็ญตบะ ๔๙๐ วิธีบูชายัญ ๔๘๑ วิธีปฏิบัติต่อพระพุทธสรีระ ๔๖๑ วิธีปฏิบัติในสตรี ๔๖๑ วิธีประณาม ๓๐๖ วิธีระงับอธิกรณ์ ๒๓๖, ๓๕๗ วิธีสอบสวนพระธรรม ๕๐๗ วิธีออกจากอาบัติสังฆาทิเสส ๓๕๖ วิธุรชาดก ๙๒๑ วิธุรบัณฑิต ๙๒๑ วิธูระ ๔๔๗ วินทะ ๖๙๕ วินเทยยะ ๖๙๕ วินัย ๒๑๕, ๘๔๗ วินัยของพระตถาคต ๗๘๑ วินัยปิฎก ๙๖๙ วินิบาต ๔๕๐, ๕๐๑, ๗๓๔ วินีตวัตถุ ๒๑๙, ๒๒๒,

๒๒๓, ๒๒๕, ๒๒๖ วิโนทนะ ๑๓๘ วิบัติ ๓ ๗๕๑, ๗๕๒ วิบัติของอุบาสก ๘๓๘ วิบัติแห่งจิต ๗๕๒ วิบัติแห่งทิฏฐิ ๗๕๒ วิบัติแห่งศีล ๗๕๑ วิบาก ๑๒๗, ๑๐๐๐, ๑๐๕๓ วิบากจิต ๙๗๘, ๙๘๒, ๙๘๘ วิบากจิต ๓๖ ๙๙๒ วิบากจิตฝ่ายกุศล ๙๙๒

1235

วิบากจิตฝ่ายอกุศล ๙๙๔ วิบากจิตอย่างพิสดารประมาณ ๒๐๐ ๙๙๔ วิปปฏิสาร ๘๔๒ วิปปยุตตปัจจัย ๑๑๑๕, ๑๑๑๙ วิปริต ๑๐๔๕ วิปรีตกถา ๑๐๔๕ วิปลาส ๔ ๗๖๖, ๙๒๕, ๙๒๙ วิปัตติวาร ๓๙๘ วิปัสสนา ๙๐, ๕๖๓,

๗๒๔, ๗๘๐, ๙๒๖, ๙๓๔ วิปัสสนาญาณ ๔๑๕, ๙๒๗,๑๐๔๔ วิปัสสนูปกิเลส ๗๘๓ วิปัสสิพุทธวงศ์ ๙๔๙ วิปัสสีกุมาร ๔๔๙ วิปากญาณ ๕๓๖ วิปากติกะ ๑๑๒๔ วิปากธัมมธัมโมติกถา ๑๐๕๔ วิปากปัจจัย ๑๑๑๕, ๑๑๑๘ วิปาโกติกถา ๑๐๖๘, ๑๐๘๐ วิภชวาทะ ๖๕๗ วิภวทิฏฐิ ๕๑๕, ๕๓๔, ๗๒๘ วิภังค์ ๖๘๔, ๙๗๑ วิมังสา ๘๐๔, ๑๑๑๕ วิมานวัตถุ ๙๑๑ วิมุจจติกถา ๑๐๓๖ วิมุตตกถา ๑๐๔๔ วิมุตตานุตตริยะ ๕๖๒ วิมุตตายตนะ ๗๙๖ วิมุตติญาณ ๑๐๔๔

1236

สารบาญค้นคำ�ำ

วิมุตติญาณทัสสนะ ๙๘, ๗๙๖,

๘๒๔, ๘๔๕, ๘๗๑ วิมุตติวิสุทธิ ๕๒๐ วิมุติ ๙๔, ๙๘, ๕๘๔, ๖๘๑, ๙๓๔ วิโมกข์ ๖๓๔, ๙๒๕,

๙๒๘, ๙๓๔, ๙๙๐, ๑๐๑๙ วิโมกข์ ๓ ๙๒๘ วิโมกข์ ๘ ๘๕, ๔๕๔ วิราคสัญญา ๘๒๑, ๘๗๙ วิราคะ ๗๙๖, ๘๒๔, ๙๒๖, ๙๓๐, ๙๓๒ วิริยบารมี ๙๑๙ วิริยพละ ๑๓๑ วิริยะ ๕๑๙, ๘๐๔, ๙๓๔, ๑๑๑๕ วิวัฏฏกัปป์ ๗๘๐ วิวัฏฏโลก ๘๔๔ วิวัฏฏัฏฐายีกัปป์ ๗๘๐ วิวาทาธิกรณ์ ๓๖๐ วิวาหะ ๔๑๙ วิเวก ๙๒๖, ๙๓๒ วิศวามิตร ๔๒๐ วิสวณิชชา ๑๐๘ วิสาขอุบาสก ๕๘๐ วิสาขา ๒๓๔, ๒๓๕,

๓๖๙, ๔๔๗, ๘๕๕, ๘๕๖ วิสาขา มิคารมารดา ๑๕๖, ๗๒๐ วิสุทธิ ๕๕๒ วิโสเธตีติกถา ๑๐๘๓ วิหาร ๓๗๔ วิหารธรรม ๘๙๐

วิหิงสา ๘๓๓ วิหิงสาธาตุ ๑๘๖ วิหิงสาวิตก ๑๘๖ วิหิงสาสัญญา ๑๘๖ วิเหสา ๘๑๕ วีมังสกสูตร ๕๘๘ วีสติวาร ๓๙๙ วุฏฐานสมมติ ๒๘๙ วุฑฒิ ๗๕๕ วุฑฒิชะ ๔๔๗ เวขณสสูตร ๖๓๖ เวขณสะ ๖๓๖ เวชยันต์ ๕๖๗ เวฏฐทีปกะ ๙๕๐ เวตุลลกะ ๑๐๘๓,

๑๐๘๔, ๑๐๙๔, ๑๐๙๖ เวทนา ๑๒๗, ๔๕๑, ๕๓๓, ๕๔๕,

๕๗๖, ๗๐๕, ๙๗๐, ๑๐๕๓ เวทนา ๒ ๑๘๘ เวทนา ๓ ๑๘๘, ๕๓๘, ๖๐๘, ๖๒๘ เวทนา ๔ ๖๐๘ เวทนา ๕ ๑๘๘, ๖๐๘ เวทนา ๖ ๑๘๘, ๖๐๘ เวทนา ๗ ๑๗๒, ๑๗๘ เวทนา ๑๘ ๑๘๘, ๖๐๘ เวทนา ๓๖ ๑๘๘, ๖๐๘ เวทนา ๑๐๘ ๑๘๘, ๑๙๐, ๖๐๘ เวทนา สัญญา วิญญาณ ๕๗๖ เวทนากาย ๖๙๔

สารบาญค้นคำ�ำ

เวทนาติกะ เวทนาสังยุตต์ เวทนาอันไม่มีอาสวะ เวทิยกบรรพต เวเทหมุนี เวเทหิกา เวนาคปุระ เวไนยสัตว์ เวบุลลบรรพต เวปจิตติ เวยยากรณ์ เวร เวร ๕ เวรัญชกสูตร เวรัญชกัณฑ์ เวรัญชพราหมณ์ เวรัญชา

เวลัฏฐะ กัจจานะ เวลามพราหมณ์ เวสสภูพุทธวงศ์ เวสสะ เวสสันดร เวสสันดรชาดก เวสสันตรจริยา

๑๑๒๓ ๗๐๗ ๖๖๒ ๔๗๐ ๙๓๖ ๕๔๙ ๗๔๐ ๙๔๓ ๘๖ ๑๐๕๕ ๘๗๔ ๑๓๑, ๘๙๙ ๘๖๕ ๕๗๕ ๒๑๕, ๒๑๖ ๒๑๖, ๘๔๙ ๒๑๖, ๕๗๕, ๗๖๗, ๙๔๐ ๓๓๔, ๙๔๓ ๘๖๔ ๙๔๙ ๕๐๐ ๙๒๒, ๙๕๔ ๙๒๒, ๙๔๗ ๙๕๔

1237

เวสสามิตต์ ๔๒๐ เวสารัชชะ ๔ ๕๓๖ เวสาลี ๑๒๓, ๒๑๗, ๒๒๒,

๒๒๓, ๒๓๖, ๔๕๘, ๔๕๙, ๔๘๔,

๔๘๕, ๕๓๕, ๕๖๑, ๕๖๓, ๕๙๖,

๖๒๔, ๖๖๕, ๘๓๗, ๙๔๕, ๙๕๐ เวหัปผลพรหม ๗๗๗ เวหัปผละ ๕๗๓ เวฬุกัณฏกิยา ๗๒๙ เวฬุกัณฏกี ๘๒๒, ๘๔๒ เวฬุวคาม ๔๕๘, ๕๙๖ เวฬุวนาราม ๓๒๓, ๓๗๔, ๓๙๕, ๕๑๑, ๕๘๐, ๖๐๖, ๖๑๐, ๖๒๐, ๖๒๖, ๖๓๒, ๖๓๖, ๖๕๕, ๖๖๘, ๖๗๙, ๖๘๐, ๖๘๕, ๖๙๒, ๖๙๖ เวียนว่ายตายเกิด ๑๕๔ แว่น ๑๙๖, ๖๑๑ แว่นธรรม ๙๑๓ โวโรปนกถา ๑๐๖๙ โวสสัคคะ ๙๓๕ โวหาร ๑๐๓๕ โวหาร ๔ ๖๗๒ โวหารกถา ๑๐๓๕ โวหารที่ไม่ประเสริฐและประเสริฐ ๗๙๓ ศ

ศพอยู่ร่วมกับเทพี ศพอยู่ร่วมกับศพ

๗๖๗ ๗๖๗

ศรัทธา ๙๙, ๑๖๐, ๕๑๖, ๖๗๗, ๙๓๔ ศรัทธา ศีล ปัญญาเสมอกัน ๗๙๘

1238

สารบาญค้นคำ�ำ

ศักดิ์สิทธิ์ ๒๓๐, ๕๒๘ ศัตรูภายใน ๘๕ ศัสตรา ๕๕๑ ศากยะ ๔๑๖, ๙๔๐ ศาสดา ๕๐๕ ศาสดา ๓ ๔๔๐, ๗๕๓ ศาสดา ๕ ๓๘๒, ๘๐๘ ศาสดาใดหนักในอามิส ๖๒๓ ศาสดาที่ไม่ควรติ ๔๔๐ ศาสนาเชน ๕๐๕ ศาสนานิครนถ์ ๕๐๕, ๖๐๑ ศาสนาพราหมณ์ ๕๐๒ ศีรษะถูกไฟไหม้ ๑๑๙ ศีล ๑๖๐, ๒๑๕, ๔๙๗,

๕๑๖, ๖๗๗, ๙๑๒, ๑๐๖๔

ศีล ๓ ชั้น ๔๒๓, ๔๓๑ ศีล ๑๐ ของสามเณร ๓๑๒ ศีล ๓๑๑ ข้อของนางภิกษุณี ๒๖๘ ศีล พึงทราบได้ด้วยการอยู่ร่วมกัน ๗๘๘ ศีลชำ�ำระปัญญา ๔๒๓ ศีลบารมี ๙๒๑, ๙๕๕ ศีลพรต ๕๓๕ ศีลวิบัติ ๑๒๖ ศีลสมบูรณ์ ๗๖๐ ศีลสัมปทา ๑๒๖ ศีลอย่างกลาง ๔๐๙ ศีลอย่างเล็กน้อย ๔๐๘ ศีลอย่างใหญ่ ๔๐๙ ศีลอันชั่ว ๙๐๑ ศูทร ๔๑๗, ๕๐๐ ส

สกทาคามิผล ๙๕ สกทาคามี ๔๖๖ สกสมัย ๑๐๗๑ สกุลที่ไม่ควรเข้าไป ๘๖๔ สกุลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นเสขะ ๒๖๒ สกุลพญางูทั้งสี่ ๗๖๙ สกุลวสิษฐะ ๔๔๑ สกุลา ๗๑๙ สกุลุทายิปริพพาชก ๖๓๒, ๖๓๖ สคาถวรรค ๗๐๑ สคารวมาณพ ๖๕๘

สคารวสูตร สงครามระหว่างเทพกับอสูร สงเคราะห์เข้ากันได้ สงเคราะห์เข้ากันไม่ได้ สงฆ์ ๔ รูป สงฆ์ ๕ รูป สงฆ์ ๗ ประเภท สงฆ์ ๑๐ รูป สงฆ์ ๒๐ รูป สงฆ์เกิน ๒๐ รูป สงฆ์ฉัน

๖๕๘ ๘๖๘ ๑๐๑๔ ๑๐๑๔ ๓๔๔ ๓๔๔ ๖๙๐ ๓๔๔ ๓๔๔ ๓๔๔ ๑๐๘๓

สารบาญค้นคำ�ำ

สงฆ์รับทักษิณา ๑๐๘๒ สงสาร ๑๕๔, ๔๕๐ สงสารของคนพาล ยาว ๑๕๔ สตรีที่บุรุษชอบ ๑๘๒ สตรีที่บุรุษไม่ชอบ ๑๘๒ สตรีประสงค์บุรุษ ๘๒๕ สตรีมีความโกรธเป็นกำ�ำลัง ๘๕๓ สติ ๕๑๘, ๕๑๙, ๙๓๔ สติ ๔ ๔๗๓ สติจริยา ๙๓๓ สติปัฏฐาน ๘๖, ๔๕๘,

๔๕๙, ๔๖๗, ๕๑๕,

๖๓๓, ๙๒๖, ๙๓๑, ๙๓๔ สติปัฏฐาน ๔ ๑๗๒, ๕๘๑, ๕๙๕, ๘๖๙ สติปัฏฐานกถา ๑๐๓๐ สติปัฏฐานสังยุตต์ ๗๐๘ สติปัฏฐานสูตร ๕๓๔ สติพละ ๑๓๑ สติวินัย ๒๖๗, ๓๕๘ สติสัมปชัญญะ ๙๔, ๘๖๐ สตูป ๔๖๑ สถานที่ควรสังเวช ๔ ๗๗๖ สนธิ ๕ ๕๓๓ สนังกุมารพรหม ๔๖๖, ๔๖๘, ๕๐๑ สนับนิ้ว ๓๖๖ สนิทัสสนันติกถา ๑๐๕๐ สนิทัสสนาตยาทิกถา ๑๐๕๐ สนิทัสสโนติกถา ๑๐๔๙ สภิยปริพพาชก ๙๐๘

1239

สภิยสูตร ๙๐๘ สมณจีวร ๒๘๒ สมณพราหมณ์ ๔๑๓, ๕๑๓ สมณพราหมณ์ ๔ ๕๕๒ สมณพราหมณ์ที่ควรสักการะ เคารพนับถือบูชา ๖๙๖ สมณพราหมณ์มีขันติ เป็นกำ�ำลัง ๘๕๓ สมณมณฑล ๕๐๑ สมณมุณฑิกสูตร ๖๓๔ สมณสัญญา ๓ ๘๘๖ สมณะ ๔ ๗๗๒, ๙๐๔ สมณะ ๖๓๔, ๗๔๕, ๘๖๑ สมณะดอกบัวขาว ๗๗๑ สมณะดอกปทุม ๗๗๑ สมณะทะเลาะกันเพราะเหตุไร ๗๒๖ สมณะที่ ๑ ๗๙๒ สมณะที่ ๒ ๗๙๒ สมณะที่ ๓ ๗๙๒ สมณะที่ ๔ ๗๙๒ สมณะประสงค์ขันติและโสรัจจะ ๘๒๕ สมณะผู้ไม่หวั่นไหว ๗๗๑ สมณะผู้ละเอียด ๗๗๒, ๘๐๘ สมณะและพราหมณ์เป็นผู้ที่รู้ได้ยาก ๔๓๑ สมณะศากยบุตร ๔๙๘, ๕๐๘ สมถขันธกะ ๓๔๗, ๓๕๗ สมถวาร ๓๙๘ สมถะ ๙๐, ๑๘๗,

๕๖๓, ๗๒๔, ๗๘๐ สมนันตรปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๖

1240

สารบาญค้นคำ�ำ

สมบัติทิพย์ ๖๘๓ สมภพ ๑๐๙๗ สมภวะ ๔๔๖ สมมติญาณ ๑๐๔๖ สมมติสัจจะ ๑๐๔๖ สมสีสะ ๙๒๖, ๙๓๓ สมสีสี ๖๙๓, ๑๐๑๙ สมะ ๙๓๓ สมันนาคตกถา ๑๐๔๑ สมันนาคโตติกถา ๑๐๖๓ สมัย ๒๕๓ สมัยที่ไม่สมควรตั้งความเพียร ๕ ๘๐๒ สมัยอันไม่สมควร เพื่ออยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ๘๕๓ สมาทานเหตุกกถา ๑๐๖๔ สมาธิ ๕๑๙, ๕๘๑, ๗๙๑, ๙๓๔, ๑๐๖๗ สมาธิกถา ๑๐๖๗ สมาธิกับญาณ ๗๔๔ สมาธิจริยา ๙๓๓ สมาธินิมิต ๕๘๑, ๗๓๒, ๗๔๙ สมาธิปริกขาร ๕๘๑ สมาธิพละ ๑๓๒ สมาธิภาวนา ๕๘๑ สมาธิภาวนา ๔ ๗๖๔ สมาธิสังยุตต์ ๗๐๖ สมาธิสัมปทา ๘๓ สมาบัติ ๑๐๗๗ สมิติยะ ๑๐๓๔, ๑๐๓๗, ๑๐๓๘, ๑๐๓๙,

๑๐๕๒, ๑๐๕๕, ๑๐๕๗, ๑๐๕๘, ๑๐๖๒, ๑๐๖๔, ๑๐๖๕, ๑๐๗๕, ๑๐๗๙,

๑๐๘๐, ๑๐๘๒, ๑๐๘๕, ๑๐๙๕ สมุจจยขันธกะ ๓๔๗, ๓๕๖ สมุจจยวาร ๓๙๙ สมุจเฉท ๙๓๒ สมุฏฐาน ๔๐๑, ๑๐๙๘ สมุฏฐานของความดำ�ำริ ๖๓๕ สมุฏฐานของศีล ๖๓๕ สมุฏฐานวาร ๓๙๘ สมุฏฐานสีสสังเขป ๓๙๙ สมุทัย ๑๐๙๘ สโมธานกถา ๙๕๐ สรณะ ๔๖๖ สรณังกร ๙๔๙ สรภปริพพาชก ๗๔๑ สรรเสริญฌานทีค่ วรสรรเสริญ ๖๖๙ สรรเสริญพระผู้มีพระภาค ๑๐ ข้อ ๘๗๕ สรรเสริญพระอานนท์ ๘๒๔ สรวมรองเท้าเข้าบ้าน ๓๓๐ สร้างกุฎี ๒๒๙ สร้างวิหารใหญ่ ๒๓๐ สรีระ ๔๒๘, ๔๒๙ สละส่วนน้อย เพื่อประโยชน์ส่วนใหญ่ ๙๒๒ สลาก ๓๕๙ สวดประกาศกฐิน ๓๓๙ สวดปาฏิโมกข์ ๒๑๗, ๓๑๘,

๓๔๖, ๓๙๐, ๖๖๘, ๗๔๖

สารบาญค้นคำ�ำ

สวนตาลหนุ่ม ส่วนสุด ๒ สวรรค์ที่ตา หู สว่างไปสว่างมา สว่างมามืดไป สสปัณฑิตจริยา สสังขารปรินิพพายี สหชาตปัจจัย สหชาตวาร สหชีวินี สหธัมมิก สหัมบดีพรหม สเหตุกันติกถา สเหตุทุกะ สฬายตนกถา สฬายตนวรรค สฬายตนวิภังคสูตร สฬายตนสังยุตต์ สฬายตนะ ส่องกระจก สอนธรรมแก่อนุปสัมบัน สอนนางภิกษุณี สอนให้เจริญกุศล สอนให้ละอกุศล ส่อเสียด สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ สะเก็ด สะเก็ดดิน สะเก็ดไม้

๓๐๓ ๘๒๗ ๑๕๔ ๗๗๑ ๗๗๑ ๙๕๔ ๗๔๖, ๘๔๓ ๑๑๑๔, ๑๑๑๖ ๑๑๒๒ ๒๘๓, ๒๙๐ ๓๒๔ ๒๙๙, ๕๕๔ ๑๐๘๐ ๑๑๒๖ ๑๐๖๘ ๗๐๑ ๖๘๖, ๖๙๕ ๗๐๗ ๕๓๓ ๓๖๓ ๒๔๔ ๒๔๘ ๗๒๔ ๗๒๔ ๒๔๔ ๙๐ ๘๑ ๔๙๙ ๘๑, ๘๔, ๕๕๖

1241

สะดึง ๓๖๖ สะดุ้งดิ้นรน ๕๕๐ สะเดา ๒๑๖ สะสมอาหาร ๔๐๙, ๔๙๙ สะอาด ๑๕๖ สะอาดกาย ๗๕๒ สะอาดใจ ๗๕๒ สะอาดวาจา ๗๕๒ สักกปัญหสูตร ๔๔๕, ๔๗๐ สักกสังยุตต์ ๗๐๓ สักกะ ๔๖๙, ๕๔๑, ๕๔๔, ๕๙๗, ๖๔๕, ๖๖๐, ๖๖๔, ๖๘๙ สักกายทิฏฐิ ๑๔๑, ๕๘๑, ๖๑๔, ๖๗๐ สักกายทิฏฐิ ๒๐ ๗๙๑ สักกายะ ๕๘๐, ๖๖๗, ๗๖๓, ๘๑๕ สังกัจฉิกะ ๒๘๑, ๒๙๕ สังกันติกะ ๑๐๒๔ สังกัสส์ ๒๑๗ สังกิจจโคตร ๕๖๓ สังกิลิฏฐติกะ ๑๑๒๔ สังขตธาตุ ๖๗๔ สังขตะ ๕๘๑ สังขปาลจริยา ๙๕๘ สังขปาละ ๙๖๓ สังขพราหมณจริยา ๙๕๒ สังขะ ๔๙๖ สังขาร ๕๓๓, ๗๐๕,

๙๑๓, ๑๐๗๖, ๑๐๘๒ สังขาร ๓ ๕๘๒

1242

สารบาญค้นคำ�ำ

สังขารทั้งปวง เป็นเหมือนถ่านไฟร้อน ๑๐๓๓ สังขารเป็นทุกข์อย่างยิ่ง ๘๙๖ สังขารยมก ๑๐๙๗ สังขารอะไรเกิดก่อน ๕๘๒ สังขารอะไรดับก่อน ๕๘๒ สังขารุเปกขาสุ ญาณ ๙๒๗ สังขารูปปัตติสูตร ๖๗๗ สังคมสงเคราะห์ ๔๙๔ สังคหวัตถุ ๔ ๗๙๓ สังคหิตกถา ๑๐๕๐ สังคหิตวาร ๓๙๘ สังคายนา ๑๐๒๓ สังคายนา ๓ คราว ๑๐๘๙ สังคายนาครั้งที่ ๑ ๓๙๔ สังคายนาครั้งที่ ๒ ๓๙๕, ๑๐๒๓ สังคายนาคำ�ำสอน ๕๑๔ สังคายนาพระธรรม ๕๐๗ สังคายนาพระธรรมวินัย ๒๐๐ สังคารวพราหมณ์ ๗๔๐, ๘๑๔ สังคีติสูตร ๔๘๓, ๕๑๔ สังฆกรรม ๓๔๘ สังฆกรรมที่เป็นธรรม และไม่เป็นธรรม ๓๔๔ สังฆเภท ๓๘๔ สังฆเภทขันธกะ ๓๖๒, ๓๘๐ สังฆราชิ ๓๘๔ สังฆสามัคคี ๓๔๖ สังฆาฏิ ๒๘๑

สังฆาฏิ ๔ ชั้น สังฆาณี สังฆาเถรี สังยุตต์ สังโยชน์ สังวร สังวร ๔ สังวรกถา สังวระ สังวัฏฏกัปป์ สังวัฏฏโลก สังวัฏฏวิวัฏฏกัปป์ สังวัฏฏัฏฐายีกัปป์ สังเวช สังเวชนียสถาน สังสัฏฐวาร สังสารสุทธิ สังเสทชะ สัจจกถา สัจจกนิครนถ์ สัจจกิริยา สัจจบารมี สัจจยมก สัจจวาจา สัจจวิภังคสูตร สัจจสวหยปัณฑิตจริยา สัจจสังยุตต์ สัจจะ สัจจะ ๔

๕๑๕, ๕๖๖ ๒๙๓ ๙๑๕ ๗๐๒ ๑๔๑ ๑๓๘ ๔๙๐ ๑๐๓๙ ๑๘๗ ๗๘๐ ๘๔๔ ๘๔๔ ๗๘๐ ๗๗๖ ๔๖๑ ๑๑๒๒ ๖๓๑, ๙๒๑ ๕๓๗ ๑๐๔๘ ๕๖๑, ๕๖๓ ๙๒๐ ๙๒๑ ๑๐๙๗, ๑๑๐๒ ๖๔๓ ๖๘๘ ๙๖๐ ๗๐๙ ๙๒๕, ๙๓๐ ๑๗๒, ๑๗๕

สารบาญค้นคำ�ำ

สัจจะของพราหมณ์ ๔ ๗๘๖ สัจจะเฉพาะอย่าง ๙๐๙ สัญชัย เวลัฏฐบุตร ๘๑, ๕๖๖ สัญชัย, พระเจ้า ๙๒๒, ๙๕๔ สัญชัยปริพพาชก ๓๐๔ สัญชิกาบุตร ๖๔๒ สัญชีวะ ๔๔๗ สัญญา ๑๐ ๘๗๗ สัญญา ๑๒๗, ๑๘๐, ๔๓๒, ๕๔๕,

๕๗๖, ๖๗๓, ๗๐๕, ๑๐๕๓ สัญญา ๑๗๒, ๑๗๘, ๘๔๐ สัญญา ๕ ๘๐๓ สัญญา ๙ ๘๖๓ สัญญากับอัตตาก็คนละอัน ๔๓๔ สัญญาเกิดก่อน ญาณเกิดทีหลัง ๔๓๔ สัญญาชั้นสูง ๔๓๓ สัญญาวิปลาส ๗๖๖ สัญญาเวทยิตกถา ๑๐๗๗ สัญญาเวทยิตนิโรธ ๘๔, ๑๘๐,

๕๗๘, ๘๖๖, ๑๐๗๘ สัญญาเวทยิตนิโรธ ๒ ๑๐๗๘ สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ๑๐๗๗ สัญญาสมาบัติ ๘๖๖ สัญญาใหญ่ ๔๓๓ สัญญาอันเลิศ ๔๓๔ สัญญาอันสุขุม ๔๓๓ สัญญาอันหนึ่งย่อมเกิดขึ้นเพราะสิกขา ๔๓๒ สัญญาอันหนึ่งย่อมดับไปเพราะสิกขา ๔๓๒ สัญญีวาทะ ๔๑๒

1243

สัญโญควิสัญโญค ๘๔๑ สัญโญชน์ ๙๕, ๑๐๔,

๖๑๔, ๘๓๕, ๘๗๓, ๑๐๕๘ สัญโญชนกถา ๑๐๙๐ สัญโญชนโคจฉกะ ๖ คู่ ๑๑๓๐ สัณฐาคาร ๕๑๔ สัตตบท ๓๖ ๖๘๖ สัตตปุโรหิต ๔๖๙ สัตตมภวิกกถา ๑๐๗๐ สัตตรสวัคคีย์ ๒๕๕ สัตตวณิชชา ๑๐๗ สัตตสติกขันธกะ ๓๖๒, ๓๙๕ สัตตะ ๔๓๒ สัตตักขัตตุปรมกถา ๑๐๖๘ สัตตาวาส ๙ ๘๖๕, ๘๗๕ สัตตาหกรณียะ ๓๒๔ สัตตาหกาลิก ๓๓๘ สัตตุก้อนและสัตตุผง ๒๙๙ สัตถวณิชชา ๑๐๗ สัตถันตรกัปป์ ๔๙๖ สัตบุรุษ ๖๗๑, ๗๗๐, ๙๐๔ สัตว์ ๕๙๕ สัตว์เข้ากันได้ ลงกันได้โดยธาตุ ๑๖๗ สัตว์ผู้นอนในครรภ์ ๑๐๙๒ สัทธรรม ๗ ๕๙๗, ๘๑๓ สัทธรรมอันตรธาน ๗๒๔, ๗๒๖, ๘๒๒ สัทธานุสารี ๕๖๐, ๖๒๒, ๑๐๒๑ สัทธาปทาน ๘๙๐ สัทธาพละ ๑๓๑

1244

สารบาญค้นคำ�ำ

สัทธาวิมุต ๖๒๒, ๗๓๓, ๑๐๒๑ สัทธาวิมุติ ๑๐๒๑ สัทธาสัมปทา ๑๑๓ สัทธิวิหาริก ๑๐๐, ๓๐๕, ๓๘๙ สัทธิวิหาริกที่ควรประณาม ๓๐๖ สัทธิวิหาริกวัตร ๓๐๕, ๓๘๙ สัทธิวิหารินี ๒๙๑ สันตติมหาอำ�ำมาตย์ ๑๐๔๐ สันติบท ๙๑๐ สันติวรบท ๕๖๔, ๖๔๑ สันตุฏฐิตา ๑๘๗ สันถวะ ๙๐๔ สันถัต ๒๓๙ สันถาคาร ๕๙๗ สันทกปริพพาชก ๖๓๐ สันทกสูตร ๖๓๐ สันทิฏฐิกธรรม ๘๖๙ สันทิฏฐิกนิพพาน ๘๖๙ สันโทสะ ๘๒๔ สันธานคฤหบดี ๔๘๗, ๔๙๑ สันสกฤต ๓๗๒ สัปปุริสทาน ๘๑๒ สัปปุริสทาน ๕ ๑๐๕ สัปปุริสทาน ๘ ๘๕๕ สัปปุริสธรรม ๖๗๒ สัปปุริสธัมมสูตร ๖๗๒ สัปปุริสะ ๗๙๑, ๘๕๕ สัพพทิสากถา ๑๐๙๑ สัพพมัตถิกถา ๑๐๒๘

สัพพมิตตะ ๔๔๗ สัพพโลเกอนภิรตสัญญา ๘๗๙ สัพพสังขาเรสุอนิจจสัญญา ๘๗๙ สัพพสัญโญชนปหานกถา ๑๐๔๓ สัพพัญญุตญาณ ๙๒๘, ๑๐๔๒ สัพพัญญุตา ๖๔๖ สัพพัญญู ๖๓๖, ๖๖๑ สัพพัตถคามินีปฏิปทาญาณ ๕๓๖ สัพพัตถิกวาทะ ๑๐๒๔, ๑๐๒๗,

๑๐๓๔, ๑๐๖๗, ๑๐๙๕ สัพพาสวสังวรสูตร ๕๒๕ สัมปชัญญบรรพ ๔๗๔ สัมปชัญญะ ๑๘๗, ๕๑๘ สัมปทา ๑๑๓, ๗๕๕, ๘๐๗ สัมปทา ๓ ๗๕๒ สัมปทา ๕ ๑๑๓ สัมปทา ๘ ๘๖๐ สัมปยุตตกถา ๑๐๕๑ สัมปยุตตปัจจัย ๑๑๑๕, ๑๑๑๙ สัมปยุตตวาร ๑๑๒๒ สัมปสาทนียสูตร ๔๘๒, ๕๐๒ สัมโพชฌงค์ ๑๔๓ สัมมติกา ๓๓๖ สัมมติญาณกถา ๑๐๔๖ สัมมสเน ญาณ ๙๒๗ สัมมัตตะ ๑๐ ๗๗๒, ๘๘๗, ๘๘๙ สัมมัปปธาน ๘๖, ๔๕๙, ๕๑๕,

๕๘๒, ๖๓๓, ๙๓๑ สัมมัปปธานสังยุตต์ ๗๐๘

สารบาญค้นคำ�ำ

สัมมาทิฏฐิ ๑๒๖, ๑๘๗, ๕๗๖, ๗๙๖ สัมมาทิฏฐิ ๒ ๖๗๕ สัมมาทิฏฐิสูตร ๕๓๓ สัมมาปริพพาชนิยสูตร ๙๐๗ สัมมาวิมุติ ๖๑๖ สัมมาสมาธิ ๖๗๕ สัมมาสมาธิอันเป็นอริยะมีองค์ ๕ ๗๙๗ สัมมุขาวินัย ๒๖๗, ๓๕๗ สัมมุขีภูตกถา ๑๐๗๒ สัมโมทมานชาดก ๙๑๘ สัลลสูตร ๙๐๘ สัลเลขสูตร ๕๓๒ สัสสตทิฏฐิ ๔๒๙ สัสสตวาทะ ๔๑๐, ๕๐๔ สาเกต ๒๕๕, ๓๘๘ สาตาคิรยักษ์ ๙๐๔ สาติ ๕๖๘ สาธยายมนต์ ๕๗๒ สาธุนรธรรม ๙๒๒ สานุสยวาร ๑๑๐๔, ๑๑๐๕ สาปแช่ง ๒๘๐, ๙๕๖, ๙๕๗ สาปุคนิคม ๗๘๙ สาโภคาติกถา ๑๐๖๓ สามคาม ๕๐๕, ๖๖๔ สามคามสูตร ๖๖๔ สามเณร ๓๑๑, ๓๑๓, ๖๗๙ สามเณรรับใช้ ๓๑๒ สามเณรี ๒๙๐ สามะ ๖๖๔

1245

สามัญญผล ๔ ๙๓๑ สามัญญผลกถา ๑๐๘๖ สามัญญผลสูตร ๔๑๔ สามัณฑกานิปริพพาชกบุตร ๘๗๙ สามาวดี ๗๒๐ สามีจิกรรม ๖๘๙ สายคล้องบ่า ๓๖๖ สายฟ้า ๙๗๖ สารถีฝึกม้า ๗๗๕ สาระ ๑๓๔ สาระ ๔ ๗๘๐ สาระของกาย ๘๐๓ สารันทเจดีย์ ๔๕๖, ๘๓๗ สารัมมณันติกถา ๑๐๕๙ สาราณิยธรรม ๕๙๐, ๖๖๔ สาราณิยธรรม ๑๐ ๘๗๗ สาริปุตตเถราปทาน ๙๓๗ สาริปุตตสังยุตต์ ๗๐๕ สาริปุตตสูตร ๙๑๐ สารีริกธาตุ ๔๖๓ สารูป ๒๖๓ สาลวติกา ๔๓๙ สาลวตี ๓๔๐ สาละ ๔๔๗, ๔๖๐,

๕๔๘, ๕๗๓, ๖๐๘ สาเลยยกสูตร ๕๗๓ สาวัตถี ๒๓๔, ๒๔๐,

๒๕๕, ๓๓๗, ๔๓๑,

1246

สารบาญค้นคำ�ำ

๔๓๗, ๔๔๖, ๔๖๒, ๔๙๗, ๕๑๑, ๕๒๕, ๕๖๗, ๖๖๗,

๖๖๙, ๖๗๐, ๖๗๕, ๖๗๗, ๘๗๒ สาวิตติฉันท์ ๖๔๙ สาสนกถา ๑๐๘๙ สาแหรก ๓๖๙ สาฬหะ ๒๖๙, ๗๔๒, ๗๙๐ สำ�ำเนียก ๖๙๑ สำ�ำรวมปาฏิโมกข์ ๔๗๒ สำ�ำรวมอินทรีย์ ๔๑๔, ๔๗๒ สำ�ำเร็จล่วงส่วน ๗๕๖ สิกขมานา ๒๗๔, ๒๘๙, ๒๙๐ สิกขาบท ๑๐ ๘๙๓ สิกขาบท ๑๕๐ ๗๔๖ สิกขาสมมติ ๒๘๙ สิขิพุทธวงศ์ ๙๔๙ สิคาลมาตา ๗๑๙ สิ่ง ๔ ประการ ที่พระตถาคตไม่ต้องรักษา ๘๔๓ สิ่ง ๖ สิ่งหาได้ยากในโลก ๘๓๑ สิงคาลกมาณพ ๕๑๑ สิงคาลกสูตร ๔๘๒, ๕๑๑ สิ่งต่าง ๆ มีขึ้นเอง ๔๑๑ สิ่งที่ไกลกันยิ่ง ๔ ๗๖๖ สิ่งที่จะสละ (ให้ใคร ๆ) ไม่ได้ ๕ ๓๗๙ สิ่งที่ได้โดยยาก ๕ ๘๐๑ สิ่งที่น่ากลัว ๕๒๗, ๕๒๘ สิ่งที่ประเสริฐ ๘๘๘ สิ่งที่พึงได้จากโภคทรัพย์ ๕ ๘๐๐

สิ่งทีเ่ ลิศ ๔๘๔, ๔๙๗ สิ่งที่เลิศ ๔ ๗๖๑, ๗๗๐ สิ่งที่ให้เป็นไปอย่างใจไม่ได้ ๑๑๔ สิ่งเป็นที่รัก ๔๗๑ สิ่งมิใช่บุญ ๖๐๐ สิ่งยอดเยี่ยม ๖ ๘๑๘ สิ่งศักดิ์สิทธิ์ ๘๙ สิ่งอันไม่เป็นที่รัก ๔๗๑ สิทธัตถพุทธวงศ์ ๙๔๙ สิทธัตถิกะ ๑๐๕๑,

๑๐๕๒, ๑๐๘๑, ๑๐๙๖ สิ้นกรรม ๖๖๐ สิ้นทุกข์ ๖๖๐ สิ้นเวทนา ๖๖๐ สิวิราชจริยา ๙๕๔ สิ​ิวิราช ๙๖๓ สีพี ๙๕๔ สีย้อมจีวร ๖ ๓๔๑ สีลวนาค ๙๖๓ สีลวนาคจริยา ๙๕๕ สีลวิสุทธิ ๕๒๐ สีลสัมปทา ๘๒, ๑๑๓ สีลันติกถา ๑๐๖๔ สีลัพพตปรามาส ๑๔๑, ๖๑๔ สีหเสนาบดี ๓๓๕, ๗๘๙,

๗๙๙, ๘๔๓, ๘๔๙ สีหไสยา ๕๑๕ สีหะ ๔๒๘ สุข ๑๕๖, ๘๙๗, ๘๙๘, ๙๐๕,

๙๑๒, ๙๑๓, ๙๗๐, ๑๐๓๔

สารบาญค้นคำ�ำ

สุข ๕ ๘๐๗ สุขกายสุขใจ ๕๔๑ สุขของผู้ครองเรือน ๔ ๗๖๘ สุขชั้นเวทนา ๑๙๕ สุขโดยส่วนเดียว ๘๗๖ สุขใดอันเป็นทิพย์ ๘๙๗ สุขทางกาม ๘๙๗ สุขที่เป็นขั้น ๆ ๑๐ ๖๐๘ สุขที่อยู่เหนือเวทนา ๑๙๕ สุขทุกข์ภายใน ๗๘๓ สุขในกามคุณ ๘๖๖ สุขในรูปฌาน ๘๖๖ สุขในสัญญาเวทยิตนิโรธ ๘๖๖ สุขในอรูปฌาน ๘๖๖ สุขเพราะสิ้นตัณหา ๘๙๗ สุขเวทนา ๕๘๓ สุขอย่างยิ่ง ๖๓๐, ๘๙๖ สุขอันไพบูล ๑๓๗, ๘๙๖ สุขัลลิกานุโยค ๔ ๒๐๑ สุขานุปปทานกถา ๑๐๗๙ สุคติเป็นที่หวังได้ ๘๘ สุคติโลกสวรรค์ ๔๗๖, ๕๐๑ สุงสุมาคิระ ๕๔๒, ๕๙๓, ๖๔๐ สุจริต ๙๔ สุจิโลมยักษ์ ๙๐๖ สุชาดา ๗๒๐ สุชาตพุทธวงศ์ ๙๔๙ สุชาตะ ๙๔๘ สุญญตผัสสะ ๕๘๓

1247

สุญญตวิโมกข์ ๙๒๘ สุญญตสมาธิ ๗๕๗ สุญญตา ๖๗๘ สุญญตากถา ๑๐๘๖ สุญญตาภายนอก ๖๗๘ สุญญตาภายใน ๖๗๘ สุญญตาวิหาร ๖๗๗, ๖๙๖ สุญญะ ๙๒๖, ๙๓๑ สุณาตีติกถา ๑๐๘๕ สุตกวิ ๗๙๒ สุตตนิบาต ๘๙๓, ๙๐๓ สุตตวาทะ ๑๐๒๔ สุตตันตปิฎก ๙๖๙ สุตตันตมาติกา ๙๗๒ สุตสัมปทา ๑๑๓ สุตโสมจริยา ๙๖๑ สุตะ ๑๖๐, ๕๑๖, ๖๗๗ สุทท (ศูทร) ๕๐๐ สุทธัฏฐกสูตร ๙๐๙ สุทธาวาส ๕ ๒๐๒, ๕๓๙, ๕๙๖, ๗๗๗ สุทธิ ๙๓๔ สุทโธทนะ ๓๒๑, ๔๔๘ สุทัตตะ ๘๓๔ สุทัสสะ ๕๗๓ สุทัสสี ๕๗๓ สุทินนะ ๒๑๘ สุธัมมสภา ๔๖๗ สุนทริก ภารทวาชพราหมณ์ ๕๓๑, ๙๐๗ สุนทริกสูตร ๙๐๗

1248

สารบาญค้นคำ�ำ

สุนทริกา ๙๓๙ สุนทรีนันทาภิกษุณี ๒๖๙, ๒๗๒ สุนักขัตตลิจฉวี ๕๓๕, ๖๖๕ สุนักขัตตสูตร ๖๖๕ สุนักขัตตะ ๔๘๓ สุนาปรันตะ ๖๙๓ สุนิธพราหมณ์ ๔๕๗ สุนีธวัสสการะ ๓๓๕ สุเนตตศาสดา ๘๔๖ สุปปตีตะ ๔๔๗ สุปปวาสา ๗๒๐, ๗๖๗ สุปปิยะ ๔๐๘ สุปปิยา ๗๒๐ สุปพุทธะ ๑๕๘, ๑๕๙ สุปัณณสังยุตต์ ๗๐๕ สุภกิณหกะ ๕๗๓ สุภกิณหพรหม ๔๕๓, ๗๗๗ สุภควัน ๕๙๒ สุภคะ ๕๒๔ สุภนิมิต ๗๑๓, ๗๒๙, ๗๔๓ สุภมาณพ โตเทยยบุตร ๔๓๗, ๖๕๗, ๖๘๕ สุภวิโมกข์ ๔๘๖ สุภสูตร ๔๓๗, ๖๕๗ สุภัททปริพพาชก ๔๖๒ สุภัททา ๔๖๕ สุภาษิต ๒๐๖, ๙๐๗ สุภาสิตสูตร ๙๐๗ สุภูติ ๖๘๗ สุมควัน ๕๕๙

สุมนพุทธวงศ์ สุมนาเถรี สุมนาราชกุมารี สุเมธดาบส สุเมธพุทธวงศ์ สุรา สุริยะระบบ สุรุจิ สุวรรณสาม สุวัณณสามจริยา สุวัณณสามชาดก สุวัณณหังสชาดก สูกรขาตา สูกรมัททวะ สูจิมุขี สูจิโลมสูตร สูระ อัมพัฏฐะ เสกขะ เสขปฏิปทาสูตร เสขะ เสขิยกัณฑ์ เสฏฐมาณพ เสตัพยนคร เสทโมจนคาถา เสนาบดี เสนามาร เสนารักษ์ เสนาสนขันธกะ เสนาสนคาหะ

๙๔๘ ๙๑๔ ๗๙๘ ๙๔๗ ๙๔๘ ๑๘๘ ๕๐๒ ๙๓๗, ๙๔๘ ๙๒๐, ๙๖๓ ๙๖๒ ๙๒๐ ๙๑๘ ๖๒๗ ๔๖๐ ๑๙๗ ๙๐๖ ๗๑๙ ๑๗๑, ๑๐๔๔ ๕๙๗ ๙๘, ๕๙๔, ๗๔๖ ๒๓๖, ๒๖๓ ๙๐๘ ๔๗๕ ๔๐๒ ๘๒๐ ๙๐๗ ๕๑๓ ๓๖๒, ๓๗๔ ๓๗๘

สารบาญค้นคำ�ำ

เสนาสนคาหาปกะ ๒๓๑, ๓๕๘, ๓๗๗ เสนาสนปวิเวก ๗๔๗ เสนาสนวัตร ๑๖๓, ๓๘๘ เสนาสนะ ๑๖๒, ๑๖๓, ๑๖๔ เสนาสนะประกอบด้วยองค์ ๕ ๘๗๒ เสนาสนะป่า ๘๐๙, ๘๘๖ เสนิยะ ๖๐๔ เสพเมถุน ๒๑๘, ๔๙๙, ๕๐๐ เสพเสนาสนะอันสงัด ๕๒๘ เสพเสนาสนะอันสมควร ๖๒๑ เสยยสกะ ๒๒๖, ๓๔๙ เสร็จธุระ ๘๖ เสลพราหมณ์ ๖๔๘, ๙๐๘ เสลสูตร ๖๔๘, ๙๐๘ เสละ ๖๔๙ เสวยวิมุติสุข ๒๙๘ เสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร ๖๗๓ เสียดอกเบี้ย ๑๔๕ เสี้ยนหนาม ๑๐ ๘๘๑ เสื้อ ๓๔๒ เสื่อมจากญาติ ๙๑, ๘๑๑ เสื่อมจากปัญญา ๙๑ เสื่อมจากโภคทรัพย์ ๙๑, ๘๑๑ เสื่อมจากยศ ๙๑ เสื่อมแท้ ๘๘ เสื่อมเพราะทิฏฐิ ๘๑๑ เสื่อมเพราะโรค ๘๑๑ เสื่อมศีล ๘๑๑ แสงสว่าง ๔ ๗๗๙

แสดงธรรม เพื่อความรู้ยิ่ง มีเหตุ มีปาฏิหาริย์ แสดงธรรมครั้งแรก แสดงธรรมพูดน้อย แสดงธรรมพูดมาก แสดงธรรมสอง แสดงปาฏิโมกข์ แสดงฤทธิ์ แสดงอิทธิปาฏิหาริย์ แสวงหาทักขิเณยยบุคคล นอกพระพุทธศาสนา โสจิระ โสณฑัณฑพราหมณ์ โสณทัณฑสูตร โสณนันทบัณฑิตจริยา โสณา โสดาปัตติผล โสตถิชะ โสตถิยะ โสตาปัตติยังคะ โสตาปัตติสังยุตต์ โสภวตีนคร โสภะ โสภิตพุทธวงศ์ โสมนัส โสมนัสสจริยา โสรัจจะ โสเรยยะ โสวจัสสตา

1249

๗๕๓ ๒๙๙ ๗๗๙ ๗๗๙ ๒๔๕ ๘๕๑ ๔๑๕ ๔๘๓ ๘๓๑ ๔๖๙ ๔๒๑ ๔๒๑ ๙๕๙ ๗๑๙ ๙๕ ๔๔๗ ๙๕๙ ๘๖๕ ๗๐๘ ๔๔๗ ๔๔๗ ๙๔๘ ๔๗๑ ๙๕๘ ๔๙๓ ๒๑๗ ๑๘๗

1250

สารบาญค้นคำ�ำ

ห หงายของทีคว่ ่ �่ำำ ๑๕๙ หงายบาตร ๓๖๘, ๘๖๑ หญิงงาม ๔๓๖, ๔๔๒ หญิงชายผูกพันกันด้วยอาการ ๘ ๘๕๐ หญิงที่มีสามีแล้ว ๒๙๐ หญิงแพศยา ๒๗๖, ๒๘๘ หญิงมีครรภ์ ๖๔๓ หดหู่ง่วงงุน ๗๑๔ หนัง ๓๒๘ หนังแมว ๕๔๙ หน้าที่ของศาสดา ๕๔๗ หนู ๔ ประเภท ๗๗๔ หมวก ๓๔๒ หมอ ๘๖๑, ๙๔๐ หม้อ ๔ ๗๗๔ หมองู ๙๒๑, ๙๕๕ หมอน ๓๗๔ หม้อน้�้ำำมันรั่ว ๘๖๓ หมอผ่าตัด ๖๖๐ หมุนธรรมจักร ๖๗๑ หมุนพรหมจักร ๘๒๘ หมู่สัตว์ถูกอะไรผูกมัด ๔๗๐ หลงวันหลงคืน ๕๒๘ หล่ม ๘๒๐ หลอกภิกษุ ๒๕๕ หลอกลวง ๔๐๙ หล่อเครื่องปูนั่ง ๒๓๙

หลักทางพระพุทธศาสนา ๔๗๐ หลังคา ๕ ๓๗๕ หลับโดยมีสติสัมปชัญญะ ๑๑๑ หลับโดยไม่มีสติสัมปชัญญะ ๑๑๑ หลิททวสนะ ๖๐๔ หลุมถ่านเพลิง ๕๙๙ ห้วงน้�้ำำ ๔ ๗๗๔ ห้วงน้�้ำำใหญ่ ๑๔๘ หวงแหน ๕๕๑ หังสนคร ๙๔๓ หังสวตี ๙๔๓, ๙๔๔, ๙๔๖ หัตถกเทพบุตร ๗๕๓ หัตถกะ อาฬวกะ ๗๑๙,

๗๒๙, ๗๓๖, ๘๕๓ หัตถิคาม ๔๖๐ หัตถิรัตนะ ๔๙๒ หัวฝี ๔๗๒ หัวหน้าฝูง ๗๖๙ หัวหน้าอกุศลธรรมและกุศลธรรม ๘๗ หาบของ ๓๗๑ หาบบริขาร ๔๑๙ ห้ามถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ให้ ตั้งแต่ราคา ๕ มาสกขึ้นไป ๒๑๙ ห้ามบวชบุคคลที่ไม่สมควร ๓๑๐ ห้ามบวชให้ขา้ ราชการ ๓๑๐ ห้ามบวชให้คนทุกปี ๒๙๓ ห้ามบวชให้คนเป็นโรค ๓๐๙

สารบาญค้นคำ�ำ

ห้ามบวชให้โจร ๓๑๐ ห้ามบวชปีละ ๒ คน ๒๙๓ ห้ามผู้ให้ทาน ชื่อว่าทำ�ำอันตราย แก่คน ๓ ประเภท ๗๓๙ ห้ามยกพุทธวจนะขึ้นโดยฉันท์ ๓๗๒ ห้ามเหยียบผ้าขาว ๓๖๙ ห้ามเหยียบเสนาสนะ ๑๕๐ หินลับมีด ๓๗๐ หิมวันตประเทศ ๙๓๗, ๙๔๒ หิรัญญวดี ๔๖๐ หิริ ๙๙, ๕๑๖ หิริพละ ๑๓๑ หิริสูตร ๙๐๖ หุงต้มเอง ๒๗๗ หู ๒ ๑๐๓๘ หูทิพย์ ๔๑๕, ๔๒๘, ๑๐๓๘ เหตุ ๑๐๐๘, ๑๐๙๗ เหตุ ๙ ๑๗๒, ๑๗๖ เหตุโคจฉกะ ๖ คู่ ๑๑๒๘ เหตุที่ทรงอนุญาตให้หยุด สวดปาฏิโมกข์ได้ ๑๐ ๓๙๐ เหตุที่ทำ�ำให้พระธรรมเทศนา ของพระตถาคตบางครั้งก็แจ่มแจ้ง บางครั้งก็ไม่แจ่มแจ้ง ๘๖๐ เหตุที่เป็นกุศล ๑๗๖ เหตุที่เป็นอกุศล ๑๗๖ เหตุที่เป็นอัพยากฤต ๑๗๖ เหตุที่ให้เกิดการกระทำ�ำ ๗๕๑ เหตุที่ให้มีภพ ๗๔๕

1251

เหตุทุกะ ๑๑๒๖ เหตุปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๕ เหตุปัจจัยที่ให้บัญญัติขันธ์ ๕ ๖๗๐ เหตุเป็นเครื่องทำ�ำให้สงฆ์แตกกัน ๓๘๔ เหตุผลทีค่ วรพิจารณาฐานะ ๕ เนือง ๆ ๑๐๓ เหตุไรสัตว์บางเหล่าจึงไม่นิพพาน ๗๘๕ เหตุวาทะ ๑๐๗๗,

๑๐๗๘, ๑๐๗๙,

๑๐๘๒, ๑๐๘๘, ๑๐๙๖ เหตุสเหตุกทุกะ ๑๑๒๗ เหตุสัมปยุตตทุกะ ๑๑๒๗ เหตุแห่งการทะเลาะวิวาท ๙๐๙ เหตุแห่งแผ่นดินไหว ๔๕๙ เหตุให้กษัตริย์ พราหมณ์ทะเลาะกัน ๗๒๕ เหตุให้เกิดกรรม ๗๓๖ เหตุให้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ๕๗๓, ๗๒๓ เหตุให้เข้าถึงอบาย ๕๗๓, ๗๒๓ เหตุให้ตกนรกขึ้นสวรรค์ ๗๗๑ เหตุให้มาตุคามไม่ได้นั่งในสภา ๗๗๑ เหตุให้สมณะทะเลาะกัน ๗๒๖ เหตูติกถา ๑๐๘๐ เห็นแง่เดียว ๘๙๘ เห็นว่าขาดสูญ ๔๑๓ เห็นว่าเที่ยง ๔๑๐ เห็นว่าบางอย่างเที่ยง บางอย่างไม่เที่ยง ๔๑๐ เห็นว่ามีที่สุดและไม่มีที่สุด ๔๑๐ เห็นว่ามีสัญญา ๔๑๒ เห็นว่ามีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ๔๑๒

1252

สารบาญค้นคำ�ำ

เห็นว่าไม่มีสัญญา เห็นว่าสิ่งต่าง ๆ มีขึ้นเอง เห็นสัตว์อื่นตายเกิด เหมวตยักษ์ เหมวตสูตร เหยียบเสนาสนะ เหยี่ยว เหยื่อ เหล็ก

๔๑๒ ๔๑๐ ๔๑๕ ๙๐๔ ๙๐๔ ๑๕๐ ๙๖๐ ๕๕๒ ๗๙๖

เหล็กที่เผาไฟ เหวัตถิกถา แหงนหน้ากิน ให้จีวรแก่นางภิกษุณี ให้จีวรแก่ภิกษุ ให้ฉันทะ ให้นิสสัย ให้โอวาทนางภิกษุณี

๔๗๘ ๑๐๓๑ ๑๙๗ ๒๔๙ ๒๕๙ ๒๕๙ ๓๑๖ ๓๙๓

อ-ฮ อกเขาอกเรา ๑๕๗ อกนิฏฐกะ ๕๗๓ อกรณียกิจ ๓๑๗ อกาลจีวร ๒๓๗ อกาลมัจจูติกถา ๑๐๘๑ อกิตติจริยา ๙๕๒ อกิตติดาบส ๙๕๒ อกิริยทิฏฐิ ๖๐๙ อกิริยวาทะ ๖๓๑, ๘๔๙ อกิริยวาที ๗๒๕ อกุปปา เจโตวิมุติ ๕๕๖ อกุศล ๙๒ อกุศล ๓ ๖๒๖ อกุศล ๑๐ ๖๒๖ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ๕๓๒,

๕๗๓, ๘๗๕, ๘๘๘ อกุศลจิต ๙๗๘, ๙๗๙, ๙๘๐, ๙๘๘

อกุศลจิต ๑๒ ๙๙๒ อกุศลมูล ๗๔๓, ๑๐๙๘ อกุศลราศี ๑๑๒, ๘๐๒ อกุศลละได้ ๗๒๔ องค์ ๕ ทำ�ำให้แจ้ง เจโตวิมุติ ปัญญาวิมุติ ๘๗๒ องค์ ๕ ทำ�ำให้พระเจ้าจักรพรรดิ ทรงหมุนจักรไปได้ ๘๑๑ องค์ ๘ ควรไปทำ�ำการทูต ๘๕๐ องค์ของภิกษุผู้มคี วามเพียร ๕ ๘๐๒ องคชาต ๓๖๔ องคุลิมาล ๖๔๒ อจิรวดี ๔๔๑, ๖๖๔ อเจตสิกันติกถา ๑๐๖๓ อชปาลนิโครธ ๒๙๙ อชาตศัตรู ๓๘๐, ๔๑๖,

๔๕๕, ๖๖๘, ๗๘๗

สารบาญค้นคำ�ำ

อชิตเถระ ๙๑๒ อชิตะ ๙๑๐ อชิตะ เกสกัมพล ๘๑, ๕๖๖ อดีต อนาคต ปัจจุบัน ๕๐๙ อดีตมีอยู่ ๑๐๒๙, ๑๐๓๐ อดีตานาคตปัจจุปปันนกถา ๑๐๖๑ อตัปปะ ๕๗๓ อติถิพลี ๗๖๘ อติทิฏฐิ ๑๐๐ อติเทวะ ๙๔๘ อตินิปาตะ ๘๒๙ อติมานะ ๘๒๙ อติเรกจีวร ๒๓๗ อตีตารัมมณกถา ๑๐๖๐ อตุลนาคราช ๙๔๘ อทุกขมสุขเวทนา ๕๘๓ อธรรม ๘๘๗ อธรรมเทพบุตร ๙๕๗ อธัมมจริยา ๑๘๗, ๘๓๓ อธิกรณ์ ๗๒๓ อธิกรณ์ ๔ ๓๖๐ อธิกรณ์ ๗ ๒๖๗ อธิกรณเภท ๔๐๐ อธิกรณวาร ๓๙๘ อธิกรณสมถะ ๒๙๖ อธิการ ๙๓๖, ๙๓๗, ๙๔๓ อธิคคัยหมนสิการกถา ๑๐๗๙ อธิจจสมุปปันนะ ๔๑๐, ๔๘๖ อธิจิต ๗๔๕, ๙๓๔

1253

อธิฏฐานบารมี ๙๒๐ อธิเทพ ๖๔๖ อธิเทวญาณทัสสนะ ๘๕๘ อธิปติปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๕ อธิปไตย (ความเป็นใหญ่) ๓ ๗๓๗ อธิปัญญา ๑๒๐, ๗๔๕, ๗๗๒, ๙๓๔ อธิพรหม ๖๔๖ อธิมานะ ๘๒๙ อธิวาสนะ ๑๓๘ อธิศีล ๗๔๕, ๙๓๔ อธิษฐาน ๓๖๗ อนภิรติ ๘๗๙ อนมตัคคสังยุตต์ ๗๐๔ อนริยโวหาร ๘๕๙ อนังคณสูตร ๕๒๙ อนัตตลักขณสูตร ๓๐๐ อนัตตสัญญา ๑๘๖, ๘๗๘ อนัตตา ๙๐๙, ๙๑๐ อนัตตานุปัสสนา ๙๓๒ อนัตถะ ๗๑๔, ๘๘๗ อนัตถะใหญ่ ๗๑๔ อนันตรปัจจยกถา ๑๐๗๔ อนันตรปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๕ อนันตราปยุตตกถา ๑๐๗๐ อนันตริยกรรม ๘๓๑,

๑๐๗๐, ๑๐๗๑, ๑๐๘๘ อนาคตญาณกถา ๑๐๔๗ อนาคตภัย ๕ ๘๐๖ อนาคตารัมมณกถา ๑๐๖๐

1254

สารบาญค้นคำ�ำ

อนาคามิผล ๙๕ อนาคามี ๘๕ อนาคาริยะ ๑๒๓ อนาจาร ๒๓๓ อนาถปิณฑิกคฤหบดี ๓๗๕, ๖๙๑,

๗๑๙, ๗๒๕, ๗๕๐,

๗๖๗, ๘๖๔, ๘๖๕, ๘๘๕ อนาถปิณฑิโกวาทสูตร ๖๙๑ อนาบัติ ๑๐๑, ๒๒๓, ๒๒๕, ๒๒๖ อนารัมมณันติกถา ๑๐๖๐ อนารัมมณาติกถา ๑๐๕๙ อนาวรณญาณ ๙๒๘ อนาสวกถา ๑๐๔๑ อนิจจ ๘๒๑ อนิจจตา ๑๐๖๗ อนิจจตากถา ๑๐๖๗ อนิจจสัญญา ๑๘๖, ๘๗๘ อนิจจสัญญาภาวนา ๖๑๒ อนิจจานุปัสสนา ๙๓๑ อนิจเจ ทุกขสัญญา ๘๒๑ อนิมิตตเจโตสมาธิ ๘๔๓ อนิมิตตผัสสะ ๕๘๓ อนิมิตตวิโมกข์ ๙๒๘ อนิมิตตสมาธิ ๗๕๗ อนิยตกัณฑ์ ๒๑๖, ๒๓๔ อนุกุลยัญ ๗๖๔ อนุญาตเรื่องการฉัน ๓๓๔ อนุญาตให้มีอาจารย์ ๓๐๗ อนุญาตให้มีอุปัชฌายะ ๓๐๕

อนุตตรวิมุติ ๓๐๒ อนุตตริยะ ๕๖๒, ๘๒๑ อนุบัญญัติ ๒๑๙, ๒๒๑,

๒๒๓, ๒๒๕, ๒๒๖ อนุบุพพนิโรธ ๘๖๖, ๘๖๙ อนุบุพพนิโรธสมาบัติ ๘๖๘ อนุบุพพปัสสัทธิ ๘๖๙ อนุบุพพวิหาร ๘๖๖, ๙๔๕ อนุบุพพวิหารสมาบัติ ๘๖๘ อนุบุพพิกถา ๔๒๑, ๖๐๓ อนุปทสูตร ๖๗๑ อนุปปิยะ ๔๘๓ อนุปสัมบัน ๒๔๕ อนุปาทาปรินิพพาน ๘๔๓ อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ๙๐ อนุปุพพปฏิปทา ๖๖๗ อนุปุพพสิกขา ๖๖๗ อนุปุพพาภิสมยกถา ๑๐๓๔ อนุปุพพิกถา ๓๐๔, ๓๒๘, ๖๔๘ อนุมาน ๕๔๒ อนุมานสูตร ๕๔๒ อนุโมทนา ๗๓๑ อนุรุทธสังยุตต์ ๗๐๘ อนุรุทธสูตร ๖๘๐ อนุโลม ๔๕๕ อนุโลมติกติกปัฏฐาน ๑๑๓๘ อนุโลมติกทุกปัฏฐาน ๑๑๓๘ อนุโลมติกปัฏฐาน ๑๑๑๓, ๑๑๒๐ อนุโลมทุกติกปัฏฐาน ๑๑๓๘

สารบาญค้นคำ�ำ

อนุโลมทุกทุกปัฏฐาน ๑๑๓๙ อนุโลมทุกปัฏฐาน ๑๑๑๓, ๑๑๒๖, ๑๑๓๓ อนุโลมปัจจนียปัฏฐาน ๑๑๑๓, ๑๑๔๐ อนุโลมปัญจกะ ๑๐๒๖ อนุวาทาธิกรณ์ ๓๖๐ อนุสยกถา ๑๐๖๕ อนุสยยมก ๑๐๙๗, ๑๑๐๔ อนุสยวาร ๑๑๐๔, ๑๑๐๕ อนุสโยติกถา ๑๐๗๔ อนุสสติ ๘๑๙ อนุสัย ๕๘๓, ๖๑๔, ๖๗๒,

๑๐๕๙, ๑๐๖๕, ๑๐๗๔, ๑๑๐๔ อนุสัย ๗ ๑๑๐๖ อนุสัยคือกามราคะ ๑๑๐๔ อนุสัยคือทิฏฐิ ๑๑๐๕ อนุสัยคือปฏิฆะ ๑๑๐๔ อนุสัยคือภวราคะ ๑๑๐๕ อนุสัยคือมานะ ๑๑๐๕ อนุสัยคือวิจิกิจฉา ๑๑๐๕ อนุสัยคืออวิชชา ๑๑๐๕ อนุสาสนี ๖๖๗ อนุสาสนีปาฏิหาริย์ ๔๓๘, ๗๔๐,

๗๕๖, ๙๓๓ อเนกธาตุปฏิเวธ ๙๕ อเนกังสิกะ ๔๓๖ อเนญชา ๑๐๔๙ อโนดาด ๙๓๘ อโนมทัสสิพุทธวงศ์ ๙๔๘ อโนมทัสสี ๙๓๗

1255

อโนมนคร ๔๔๗ อบรมกาย ๕๖๓ อบรมวิปัสสนา ๗๒๔ อบรมสมถะ ๗๒๔ อบาย ๔๕๐, ๕๐๑ อบายมุข ๖ ๕๑๒ อปรคาถาสังคณิกะ ๔๐๐ อปรเสลิยะ ๑๐๓๑, ๑๐๗๑, ๑๐๗๓,

๑๐๘๙, ๑๐๙๓, ๑๐๙๖ อปรันตกัปปิกะ ๔๑๐ อปรา เอกธัมมาทิปาลิ ๗๑๒ อปราปิสมันนาคตกถา ๑๐๔๓ อปริยาปันนกถา ๑๐๗๕ อปริยาปันนะ ๑๐๗๕ อปริหานิยธรรม ๘๓๗ อปริหานิยธรรมของภิกษุ ๗ ๘๓๘ อุปสมาเถรี ๙๑๔ อปัณณกชาดก ๙๑๗ อปัณณกสูตร ๖๐๘ อภยมาตาเถรี ๙๑๕ อภยราชกุมาร ๖๐๖ อภยราชกุมารสูตร ๖๐๖ อภยะ ๗๙๐ อภัพพฐาน ๘๓๑ อภัย ๘๖๙ อภัยทาน ๑๐๕๒ อภัยลัจฉวี ๗๔๔ อภิชฌา ๑๑๘ อภิชาติ ๖ ๘๒๖

1256

สารบาญค้นคำ�ำ

อภิชาติขาว ๘๒๖ อภิชาติดำ�ำ ๘๒๖ อภิญญา ๖ ๗๔๙, ๗๙๖ อภิญญาเทสิตธรรม ๔๕๙ อภิธรรม ๑๐๑, ๖๖๓, ๙๖๙ อภิธรรม ๗ คัมภีร์ ๙๗๑ อภิธัมมกถา ๘๒๗ อภิธัมมปิฎก ๑๗๙, ๙๖๙ อภิธัมมมาติกา ๙๗๒ อภิธัมมัตถสังคหะ ๙๘๘, ๙๘๙, ๙๙๐ อภิภายตนะ ๔๕๙, ๖๓๔,

๘๕๘, ๘๕๙, ๙๙๐ อภิภู ๔๔๖ อภิวินัย ๑๐๑ อภิเษก ๔๑๘ อภิสมยสังยุตต์ ๗๐๔ อภิสมยะ ๙๓๒ อภิสมัย ๙๒๖ อภิสมาจาริกธรรม ๘๒๘ อภิสัญญา ๔๓๓ อภิสัญญานิโรธ ๔๓๒ อมตธาตุ ๗๕๔ อมตะ ๙๖, ๖๖๗, ๘๖๙, ๑๐๕๘ อมตารัมมณกถา ๑๐๕๘ อมราวิกเขปิกะ ๔ ๔๑๐ อมาตาปุตติกภัย ๗๔๐ อมิตร ๑๕๕ อมิตรภายใน ๘๕ อมูฬหวินัย ๒๖๗, ๓๕๘

อย่าโกรธเมื่อใครติเตียนพระพุทธเจ้า ๒๐๕ อย่าดีใจเมื่อใครชมเชยพระพุทธเจ้า ๒๐๖ อยู่จบพรหมจรรย์ ๘๖, ๘๖๕ อยู่ได้ตลอดกัปป์ ๑๐๖๖, ๑๐๗๐ อยู่ปริวาส ๓๕๒ อยู่ปา่ เก็บจีวรไว้ในบ้าน ๒๔๓ อยู่เป็นทุกข์ในปัจจุบัน ๘๒๙ อโยฆรจริยา ๙๕๙ อโยฆระ ๙๖๓ อโยนิโสมนสิการ ๑๓๘, ๗๔๓, ๘๗๖ อรกศาสดา ๘๔๖ อรณวิภังคสูตร ๖๘๗ อรติ ๑๘๗, ๘๓๓ อรรณพ ๙๐๕ อรรถกถา ๖๐๕ อรรถะ ๕๐๗, ๖๘๑ อรหัตตผล ๙๕, ๖๗๑, ๑๐๙๐ อรหันต์ ๘๕ อรัญญสัญญา ๖๗๗ อริยจักษุ ๖๓๐ อริยทรัพย์ ๕๑๖ อริยธรรม ๔๖๗ อริยธัมมวิปากกถา ๑๐๕๔ อริยบุคคล ๘๖๓ อริยบุคคล ๖ ๗๓๓ อริยบุคคล ๗ ๖๒๓ อริยบุคคล ๘ ๘๖๓ อริยปัญญา ๘๘ อริยมรรค ๔ ๖๓๔, ๙๓๑

สารบาญค้นคำ�ำ

อริยมัคคันติกถา ๑๐๘๒ อริยรูปกถา ๑๐๗๔ อริยวาสะ ๑๐ ๘๗๓ อริยวินัย ๕๓๒, ๖๙๘ อริยวิโมกข์ ๖๖๗ อริยวิหาร ๑๗๑ อริยโวหาร ๘๕๙ อริยสมาธิ ๔๖๗ อริยสัจจ์ ๔ ๑๖๙, ๓๐๐,

๔๕๗, ๑๐๐๖, ๑๐๔๘ อริยสาวก ๑๑๕, ๑๘๑,

๕๑๑, ๕๖๔, ๕๘๑, ๗๕๑ อริยอุโบสถ ๗๔๓ อริยันติกถา ๑๐๓๖ อรุณวตีนคร ๔๔๖ อรุณะ ๔๔๖, ๙๔๖ อรูป ๑๐๔๘, ๑๐๕๗ อรูปฌาน ๕๙๖ อรูปฌานที่ ๑ ๔๓๓ อรูปฌานที่ ๒ ๔๓๓ อรูปฌานที่ ๓ ๔๓๓ อรูปธาตุ ๙๐๑, ๑๐๕๖ อรูปธาตุกถา ๑๐๕๖ อรูปพรหม ๔ ๕๗๕ อรูปสมาบัติ ๖๖๕ อรูปาวจร ๙๗๘, ๙๙๐ อรูปาวจรจิต ๗๔๕, ๙๘๑ อรูปาวจรภูมิ ๑๒๗ อลคัททูปมสูตร ๕๕๐

1257

อลีนสัตตะ ๙๕๗ อวดคุณวิเศษที่ไม่มีในตน ๒๒๓ อวันตี ๔๖๘ อวิคตปัจจัย ๑๑๑๕, ๑๑๒๐ อวิชชา ๘๗, ๕๑๕, ๕๓๔, ๕๘๔, ๘๓๖, ๙๓๔, ๙๗๖, ๑๐๓๒, ๑๐๗๖, ๑๑๐๖ อวิชชามีนีวรณ์ ๕ เป็นอาหาร ๘๗๙ อวิชชามีส่วนเปรียบด้วย อทุกขมสุขเวทนา ๕๘๔ อวิชชาสวะ ๑๓๙ อวิญญัติ ๑๐๖๕ อวิวิตตกถา ๑๐๘๙ อวิหะ ๕๗๓ อวิหิงสา ๑๘๗ อวิหิงสาธาตุ ๑๘๖ อวิหิงสาวิตก ๑๘๖ อวิหิงสาสัญญา ๑๘๖ อสังขตธาตุ ๖๗๔ อสังขตสังยุตต์ ๗๐๗ อสังขตะ ๕๘๑, ๑๐๔๘, ๑๐๘๗ อสังขารปรินิพพายี ๗๔๖, ๘๔๓ อสังวระ ๑๘๗ อสัญจิจจกถา ๑๐๘๘ อสัญญกถา ๑๐๓๙ อสัญญภพ ๑๐๔๐ อสัญญสมาบัติ ๑๐๗๘ อสัญญสัตตุปิกากถา ๑๐๗๘ อสัญญสัตว์ ๑๐๓๙, ๑๐๗๘ อสัญญีวาทะ ๔๑๒

1258

สารบาญค้นคำ�ำ

อสัญญีสัตตายตนะ ๔๕๔ อสัญญีสัตว์ ๔๕๔, ๕๗๕, ๑๐๓๙ อสัตบุรุษ ๖๗๑, ๗๗๐, ๙๐๔ อสัทธรรม ๔ ๗๖๕ อสัทธรรม ๗ ๖๗๑ อสัทธรรม ๑๐ ๘๘๓ อสัทธรรมของพวกนิครนถ์ ๘๘๓ อสันตุฏฐิตา ๑๘๗ อสัปปุริสทาน ๘๑๒ อสัปปุริสธรรม ๖๗๒ อสัปปุริสะ ๗๙๑ อสัมโมหะ ๘๒๕ อสาตราคกถา ๑๐๗๒ อสิตดาบส ๙๐๘ อสิตะ ๖๕๑ อสุจิ ๑๐๓๑ อสุภกถา ๒๒๒ อสุภกัมมัฏฐาน ๒๒๒ อสุภนิมิต ๗๑๔ อสุภภาวนา ๒๒๒, ๖๑๒ อสุภสัญญา ๘๗๘ อสุภะ ๑๘๕, ๙๙๐ อสุรินทราหู ๗๖๑ อสูร ๗๗๒, ๘๕๐ อเสกขกถา ๑๐๔๔ อเสกขะ ๑๐๔๔ อเสขะ ๙๘ อเสขิยธรรม ๘๘๗ อโสกะ ๔๔๖

อหังการ ๖๗๐, ๖๗๒ อเหตุกทิฏฐิ ๖๑๐ อเหตุกวาทะ ๖๓๑ อเหตุกะ ๑๐๕๙ ออกซิเยน ๕๐๒ อ้อนวอน ๔๔๒ อัคคัญญสูตร ๔๘๒, ๔๙๗ อัคคาฬวเจดีย์ ๒๓๐ อัคคิทัตตะ ๔๔๗ อัคคิวัจฉโคตตสูตร ๖๒๕ อัคนีเทพ ๔๑๙ อังคณะ ๕๒๙ อังคติราช ๙๒๑ อังคะ ๔๒๑, ๔๖๙, ๕๑๗, ๕๗๑ อังคารสตูป ๙๕๐ อังคาส ๓๐๔ อังคีรส ๔๒๐ อังคุตตราปะ ๕๙๘, ๖๑๖, ๖๔๘ อังคุลิมาลสูตร ๖๔๒ อัจจันตนิยามกถา ๑๐๘๗ อัจฉริยมนุษย์ ๗๒๗ อัจฉริยัพภูตธัมมสูตร ๖๗๘ อัชฌายกะ ๕๐๐ อัชเฌนะ ๖๕๗ อัญชลีกรรม ๒๐๔ อัญญมัญญปัจจยกถา ๑๐๗๖ อัญญมัญญปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๗ อัญญาณ ๑๐๖๕ อัญญาณกถา ๑๐๓๒

สารบาญค้นคำ�ำ

อัญญาปฏิเวธ ๘๖๗ อัฏฐกนาครสูตร ๕๙๖ อัฏฐกะ ๔๒๐, ๔๔๒, ๕๙๖, ๘๙๑ อัฏฐบาน ๓๓๗ อัฏฐมกกถา ๑๐๓๗ อัฏฐานปาลิ ๗๑๒, ๗๒๐ อัณฑชะ ๕๓๗ อัตตกิลมถานุโยค ๓๐๐ อัตตทัณฑสูตร ๙๑๐ อัตตภาพ ๖๗๓ อัตตภาพในกามภพ ๔๓๖ อัตตภาพในรูปภพ ๔๓๖ อัตตภาพในอรูปภพ ๔๓๖ อัตตวาทะ ๕๓๒ อัตตา ๔๒๙, ๔๓๒,

๔๓๔, ๔๕๒, ๙๐๙ อัตตา ๓ ๔๓๖ อัตตาและโลกเที่ยง ๔๑๐ อัตตาเกิดจากใจ ๔๓๔ อัตตาที่ไม่มีรูป ๔๓๖ อัตตาธิปไตย ๗๓๗ อัตตานุทิฏฐิ ๑๘๖ อัตตามีรูป ๔๓๖ อัตตาอย่างหยาบ ๔๓๔ อัตถกวิ ๗๙๒ อัตถทัสสิพุทธวงศ์ ๙๔๙ อัตถวเสปกรณ์ ๔๐๐ อัตถสาลินี ๙๙๐ อัตถะ ๗๑๔

1259

อัตถะใหญ่ ๗๑๔ อัตถิปัจจัย ๑๑๑๕, ๑๑๑๙ อัตรปถกะ ๑๐๕๕ อัตราภพ ๑๐๕๕ อัทธากถา ๑๐๗๖ อันตรวาสก ๒๓๘, ๒๘๑ อันตราปรินิพพายี ๗๔๗, ๘๔๓ อันตราภวกถา ๑๐๕๕ อันตราย ๑๐ ๘๘๑ อันตรายแห่งการประพฤติ พรหมจรรย์ ๖๗๘ อันตรายิกธรรม ๓๑๗ อันตานันติกะ ๔๑๐ อันเตวาสิก ๑๐๐, ๓๐๗ อันเตวาสิกวัตร ๓๐๘, ๓๙๐ อันโตชน ๗๓๘, ๘๐๐ อันธกวินทะ ๘๐๙ อันธกะ ๑๐๓๑,

๑๐๓๔, ๑๐๓๘,

๑๐๓๙, ๑๐๔๕, ๑๐๔๖,

๑๐๔๗, ๑๐๕๐, ๑๐๕๓,

๑๐๕๔, ๑๐๕๖, ๑๐๕๗,

๑๐๕๙, ๑๐๖๒, ๑๐๖๖, ๑๐๖๗,

๑๐๗๒, ๑๐๗๔, ๑๐๗๕, ๑๐๗๙,

๑๐๘๕, ๑๐๘๖, ๑๐๘๗, ๑๐๘๘,

๑๐๙๐, ๑๐๙๑, ๑๐๙๔, ๑๐๙๖ อันธวัน ๘๗๒ อันนภารปริพพาชก ๖๓๒ อัปปณิหิตผัสสะ ๕๘๓

1260

สารบาญค้นคำ�ำ

อัปปณิหิตวิโมกข์ อัปปณิหิตสมาธิ อัปปมาณสุภะ อัปปมาณาเจโตวิมุติ อัปปมาณาภะ อัปปมาทะ อัปปิจฉตา อัพโพหาริก อัพภาน อัพยากตกถา อัพยากตจิต ๕๖

อัพยากตมูล อัพยากตสังยุตต์ อัพยากตาติกถา อัพยากฤต อัพยาปัชฌะ อัพยาปาทธาตุ อัพยาปาทวิตก อัพยาปาทสัญญา อัมพคาม อัมพปาลี อัมพลัฏฐิกา อัมพสณฑ์ อัมพัฏฐมาณพ อัมพัฏฐสูตร อัยยะ อัลลกัปปะ อัสมิมานะ

๙๒๘ ๗๕๗ ๕๗๓ ๖๘๑ ๕๗๓ ๑๘๗ ๑๘๗ ๒๒๖ ๙๘, ๓๕๓ ๑๐๗๕, ๑๐๙๓ ๙๗๘, ๙๗๙, ๙๘๐, ๙๘๒, ๙๘๘, ๙๙๒ ๑๐๙๘ ๗๐๗ ๑๐๗๒ ๑๐๕๙ ๘๒๕ ๑๘๖ ๑๘๖ ๑๘๖ ๔๖๐ ๓๓๕, ๓๔๐, ๔๕๘ ๔๒๕ ๔๗๐ ๔๑๖ ๔๑๖ ๖๕๐ ๙๕๐ ๘๙๗

อัสสกะ ๔๖๘ อัสสปุระ ๕๗๐, ๕๗๑ อัสสรัตนะ ๔๙๒ อัสสลายนสูตร ๖๔๙ อัสสลายนะ ๖๔๙ อัสสัตถะ ๔๔๘ อัสสาททิฏฐิ ๑๘๖ อัสสาทะ ๕๔๐, ๗๕๐ อัสสาทะ ของกาม ๕๔๐ อัสสาทะ ในขันธ์ ๕ ๖๗๐ อัสสาเทติกถา ๑๐๗๒ อากังเขยยสูตร ๕๓๐ อาการ ๓๒ ๘๙๓ อากาศ ๑๐๔๙ อากาสกถา ๑๐๔๙ อากาสานัญจายตนะ ๘๔, ๑๖๒,

๑๘๑, ๔๓๓,

๔๕๓, ๕๗๓, ๑๐๔๙ อากิญจัญญายตนะ ๘๔, ๑๖๒,

๑๘๑, ๔๓๓,

๔๕๓, ๕๗๓, ๖๖๗ อาคันตุกวัตร ๓๘๕ อาคันตุกะ ๓๘๕ อาคามี ๘๕ อาคารอันวิจิตร ๒๘๔ อาฆาต ๕๑๖, ๘๑๓, ๘๖๖ อ้างเลส ๒๓๑ อาจริยวัตร ๓๐๘, ๓๙๐ อาจริยวาท ๑๐๒๔

สารบาญค้นคำ�ำ

อาจารย์ ๕๑๓ อาจารย์คนแรก ๘๙ อาจาระ ๑๐๐ อาเจียน ๓๖๙ อาชีวก ๒๒๙ อาชีวก ตายไปจะทำ�ำที่สุดทุกข์ ๖๒๔ อาชีวกตายไปจะเข้าถึงสวรรค์ ๖๒๔ อาชีววิบัติ ๗๕๒ อาฏานาฏานคร ๕๑๓ อาฏานาฏิยสูตร ๔๘๒, ๕๑๓ อาตุมา ๓๓๗ อาทิตตปริยายสูตร ๓๐๒ อาทิตย์ขึ้น ๒ ดวง จนถึง ๗ ดวง ๘๔๕ อาทิตยวงศ์ ๒๐๐ อาทีนวสัญญา ๘๗๘ อาทีนวะ ๕๔๐, ๗๕๐ อาทีนเว ญาณ ๙๒๗ อาเทสนาปาฏิหาริย์ ๔๓๘,

๗๔๐, ๗๕๖, ๙๓๓ อานันทภัทเทกรัตตสูตร ๖๘๔ อานาปานบรรพ ๔๗๓ อานาปานสติ ๑๗๐, ๑๗๑,

๑๘๗, ๖๗๕, ๘๗๙ อานาปานสติสมาธิ ๑๗๒, ๒๒๒ อานาปานสติสูตร ๖๗๕ อานาปานสังยุตต์ ๗๐๘ อานาปานะ ๙๒๕, ๙๒๘ อานิสงส์ (ในฌาน ๔) ๕๐๘ อานิสงส์ ๓๗๒,

๕๔๖, ๙๓๐, ๑๐๕๘

1261

อานิสงส์ ในการฟังธรรมตามกาล ๘๒๖ อานิสงส์ ๔ แห่งธรรมที่ได้สดับ ๗๘๘ อานิสงส์ ๕ ของภิกษุผู้ได้กราลกฐิน ๓๓๘ อานิสงส์ของกายคตาสติ ๑๐ ๖๗๖ อานิสงส์ของข้าวยาคู ๑๐๙, ๑๑๐ อานิสงส์ของความอดทน ๑๐๙ อานิสงส์ของทาน ๕ ๗๙๙ อานิสงส์ของผู้หลับ โดยมีสติสัมปชัญญะ ๑๑๑ อานิสงส์ของเมตตา ๘ ๘๔๗ อานิสงส์ของเมตตาเจโตวิมุติ ๘๙๑ อานิสงส์ของศีล ๘๙๐ อานิสงส์ตา่ ง ๆ ของกายคตาสติ ๙๕ อานิสงส์ในการเคี้ยวไม้สีฟัน ๑๑๐, ๗๙๗ อานิสงส์ในการเดินจงกรม ๕ ๗๙๗ อานิสงส์ในการฟังธรรม ๑๐๙, ๘๖๒ อานิสงส์สติปัฏฐาน ๔๗๕ อานิสงส์แห่งการศึกษา ๗๙๒ อานิสงส์แห่งความสมบูรณ์ด้วยศีล ๕ ๔๕๗ อานิสงส์แห่งศีล ๘๗๑ อาเนญชกถา ๑๐๙๒ อาเนญชสัปปายสูตร ๖๖๖ อาเนญชะ ๖๖๕, ๖๖๖ อาบน้�้ำำ ๒๕๕, ๓๖๗ อาบน้�้ำำภายใน ๕๓๑ อาบน้�้ำำวันละ ๓ เวลา ๘๘๙ อาบัติมีส่วนเหลือ ๗๒๙ อาบัติไม่มีส่วนเหลือ ๗๒๙ อาปณะ ๕๙๘, ๖๑๖, ๖๔๙

1262

สารบาญค้นคำ�ำ

อาปัตตาธิกรณ์ ๓๖๐ อาปุจฉา ๒๙๔ อาพาธน้อย ๖๒๑ อาภะ ๕๗๓ อาภัสสรพรหม ๔๕๓, ๔๙๘, ๗๗๗ อาภัสสระ ๕๗๓ อามคันธสูตร ๙๐๕ อามรมณ์ ๑๐๙๘ อามิสทายาท ๕๒๕ อายตนกถา ๑๐๕๖ อายตนจริยา ๙๓๓ อายตนยมก ๑๐๙๗, ๑๑๐๐ อายตนสงเคราะห์ ๑๐๑๗ อายตนะ ๔๑๓, ๑๐๕๕, ๑๑๑๕ อายตนะ ๒ ๔๕๔, ๘๖๗ อายตนะ ๖ ๖๘๖, ๖๙๕,

๗๐๗, ๗๔๐, ๑๐๗๓ อายตนะ ๑๒ ๑๗๒, ๑๗๓, ๑๐๐๔ อายตนะนั้นมีอยู่ ๑๖๒, ๘๙๙ อายตนะภายนอก ๕๔๕, ๖๘๖ อายตนะภายใน ๕๑๖, ๕๔๕, ๖๘๖ อายุ ๕๗๗, ๑๐๕๗ - อายุขัย ๑๐๗๐ - อายุสังขาร ๕๗๘ - อายุยืน ๑๐๖๖ - อายุยืนอยู่ได้ถึงกัปป์ ๔๕๙ - อายุของเทพชั้นดาวดึงส์ ๔๗๖ - อายุลด อธรรมเพิ่ม ๔๙๔ - อายุ ๑๐ ปี เกิดมิคสัญญี ๔๙๕

- อายุเพียง ๑๐๐ ปี ๔๙๕ - อายุลดลงมาถึง ๒๕๐ ปี ๔๙๕ - อายุลดลงมาถึง ๕๐๐ ปี ๔๙๕ - อายุลดลงมาถึง ๑ พันปี ๔๙๕ - อายุลดลงมาถึง ๒๕๐๐ ปี ๔๙๔ - อายุลดลงเหลือ ๕ พันปี ๔๙๔ - อายุ ๕ พันปี ๔๙๖ - อายุเพียง ๔ หมื่นปี ๔๙๔ - อายุ ๘ หมื่นปี ๔๙๔, ๔๙๖ อารมณ์ ๑๑๑๕ อารมณ์ของฌาน ๙๙๐ อารักขาอันเป็นธรรม ๔๙๓ อารัญญกวัตร ๓๘๗ อารัพภธาตุ ๘๒๒ อารัมมณปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๕ อาราม ๓๐๔ อารามทัณฑะ ๗๒๕ อารุปปกถา ๑๐๔๘ อารุปปะ ๙๐๑ อาโลกสัญญา ๘๒๐ อาวาส ๕๓๙ อาวาสิกวัตร ๓๘๕ อาวาหะ ๔๑๙ อาวุธคือปัญญา ๑๔๗ อาวุโส ๓๗๕, ๓๗๗ อาศัยตัณหา ละตัณหา ๗๘๑ อาศัยมานะ ละมานะ ๗๘๑ อาศัยอาหาร ละอาหาร ๗๘๑ อาสภัณฐานะ ๘๒๘

สารบาญค้นคำ�ำ

อาสยานุสยญาณ ๙๒๗ อาสวโคจฉกะ ๖ ๑๑๒๙ อาสวะ ๑๓๘, ๕๐๗, ๕๓๔, ๖๑๖ อาสวะ ๔ ๑๐๗๗ อาสวะที่พึงละได้ด้วยทัสสนะ ๑๓๘ อาสวะที่พึงละได้ด้วยปฏิเสวนะ ๑๔๑ อาสวะที่พึงละได้ด้วยปริวัชชนะ ๑๔๒ อาสวะที่พึงละได้ด้วยภาวนา ๑๔๓ อาสวะที่พึงละได้ด้วยวิโนทนะ ๑๔๒ อาสวะที่พึงละได้ด้วยสังวร ๑๔๑ อาสวะที่พึงละได้ด้วยอธิวาสนะ ๑๔๒ อาสวักขยญาณ ๔๑๕, ๕๓๖,

๕๗๑, ๕๙๘, ๗๔๙, ๑๐๓๖ อาสันทิ ๒๘๔, ๓๗๖ อาสันทิกะ ๓๗๔ อาสา ๗๒๙ อาเสวนปัจจยตากถา ๑๐๙๓ อาเสวนปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๘ อาหาร ๕๓๓, ๑๐๙๘ อาหาร ๔ ๑๗๒, ๑๗๗, ๕๘๖, ๘๗๕ อาหารชั้นแรก ๔๙๘ อาหารที่หามาด้วยลำ�ำแข้ง ๙๐๒ อาหารประณีต ๒๕๑ อาหารปัจจัย ๑๑๑๕, ๑๑๑๘ อาหุเนยยะ ๘๙ อาหุเนยยัคคิ ๘๔๐ อาฬวกยักษ์ ๙๐๕ อาฬวกสูตร ๙๐๕ อาฬวี ๒๒๙, ๒๔๘

1263

อาฬารดาบส กาลามโคตร ๒๙๙,

๕๕๓, ๕๖๔ อำ�ำนาจทาน ๘๕๔ อำ�ำมาตย์ ๕๑๓ อิจฉานังคละ ๔๑๖, ๖๕๖, ๘๒๓ อิตถีรัตนะ ๔๙๒ อิติวุตตกะ ๘๙๓, ๘๙๙ อิทธาภิสังขาร ๖๔๗ อิทธิ ๙๒๖, ๙๓๒ อิทธิกถา ๑๐๙๐ อิทธิบาท ๘๖, ๔๕๙,

๔๖๖, ๔๙๗, ๕๔๓,

๖๓๔, ๘๗๐, ๙๓๑ อิทธิบาทภาวนา ๑๐๖๖ อิทธิปาฏิหาริย์ ๔๓๘, ๗๔๐, ๗๕๖, ๙๓๓ อิทธิปาทสังยุตต์ ๗๐๘ อิทธิพลกถา ๑๐๖๖ อิทธิวิธิ ๔๑๕, ๗๔๙ อินทโคปกะ ๒๒๐ อินทปัตถ์ ๙๕๒, ๙๕๘ อินทริยกถา ๑๐๓๘, ๑๐๘๗ อินทริยปโรปริยัตตญาณ ๕๓๖, ๙๒๗ อินทริยปัจจัย ๑๑๑๕, ๑๑๑๙ อินทริยพัทธกถา ๑๐๘๒ อินทริยภาวนาสูตร ๖๙๘ อินทริยยมก ๑๑๐๗, ๑๑๑๑ อินทรีย์ ๔ ๗๘๐, ๑๐๐๗ อินทรีย์ ๕ ๕๗๗ อินทรีย์ ๖ ๑๐๐๗

1264

สารบาญค้นคำ�ำ

อินทรีย์ ๑๐ ๑๐๐๗ อินทรีย์ ๒๒ ๑๗๒, ๑๗๕, ๑๐๐๗ อินทรีย์ ๘๖, ๔๕๙, ๖๑๕,

๖๓๔, ๙๒๕, ๙๒๘,

๙๓๑, ๙๙๙, ๑๐๓๘, ๑๐๕๐ อินทรียยมก ๑๐๙๗ อินทรียสังยุตต์ ๗๐๘ อินทสาละ ๔๗๐ อิริยาปถจริยา ๙๓๓ อิริยาปถบรรพ ๔๗๓ อิสระ ๑๕๖ อิสสรกุตตะ ๔๘๖ อิสสรชน ๑๘๕ อิสสรนิมมานเหตุ ๗๔๐ อิสสริยพละ ๑๘๔ อิสสา ๑๒๑, ๘๖๙ อิสิคิลิ ๒๑๙, ๖๗๔ อิสิคิลิสูตร ๖๗๔ อิสิทันตะ ๖๔๖ อิสิปตนมฤคทายวัน ๒๙๙, ๖๘๘, ๖๓๗ อีเล็กตรอน ๕๐๒ อุกกเวลา ๕๖๐ อุกกัฏฐา ๔๑๖, ๔๕๐, ๕๒๔, ๕๙๒ อุกเขปนียกรรม ๓๔๔, ๓๕๒, ๓๕๗ อุคคคฤหบดี ๘๕๒, ๘๕๓ อุคคตสรีรพราหมณ์ ๘๔๐

อุคคตะ คฤหบดี ๗๑๙ อุคคหะ ๗๙๙ อุคคะ คฤหบดี ๗๑๙, ๘๓๕ อุคคาหมานะ ๖๓๔ อุจจาระ ๙๓, ๒๗๘, ๓๗๓ อุจจาระปัสสาวะ ๗๙๘ อุจเฉทวาทะ ๔๑๒ อุชชยพราหมณ์ ๗๖๔ อุชุญญา ๔๒๙ อุฏฐานสูตร ๙๐๖ อุณหิส ๖๔๕ อุดมบุรุษ ๘๖, ๘๗๓ อุตตรกุรุทวีป ๘๖๔ อุตตรมาณพ ๖๔๘, ๖๙๘ อุตตระ ๔๔๗ อุตตรา ๔๔๗, ๗๒๐ อุตตราเถรี ๙๑๔ อุตตราปถกะ ๑๐๔๐,

๑๐๔๑, ๑๐๔๒, ๑๐๔๕, ๑๐๔๙, ๑๐๕๔, ๑๐๕๙, ๑๐๖๐, ๑๐๖๗, ๑๐๖๙, ๑๐๗๐, ๑๐๗๔,

๑๐๗๕, ๑๐๘๐, ๑๐๘๓, ๑๐๘๔,

๑๐๘๕, ๑๐๘๖, ๑๐๘๗, ๑๐๘๙,

๑๐๙๑, ๑๐๙๒, ๑๐๙๓, ๑๐๙๖ อุตตราสงค์ ๒๘๑

สารบาญค้นคำ�ำ

อุตตริมนุสสธรรม ๕๓๕ อุตติยปริพพาชก ๘๘๖ อุทกสาฏิกา ๒๘๑ อุททกดาบส รามบุตร ๒๙๙, ๕๕๓, ๕๖๔ อุทเทส ๖๘๔, ๖๘๖, ๗๔๖, ๘๗๔ อุทเทสวาร ๑๐๙๙ อุทเทสวิภังค์ ๖๘๖ อุทเทสวิภังคสูตร ๖๘๖ อุทธมาฆตนิกา ๔๑๓ อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี ๗๔๖, ๘๔๓ อุทธัจจกุกกุจจะ ๗๑๔ อุทธัจจะ ๑๘๗ อุทยะ ๙๑๐ อุทยัพพยานุปัสสเน ญาณ ๙๒๗ อุทัญญา ๖๔๖ อุทาน ๘๙๓, ๘๙๖ อุทายิพราหมณ์ ๗๖๔ อุทุมพริกสูตร ๔๘๒, ๔๘๗ อุทุมพริกา ๔๘๗ อุเทนะ ๖๕๑ อุบลวัณณา ๒๓๘ อุบาลีคฤหบดี ๖๐๐, ๗๘๙ อุบาสก ๑๖๒, ๘๑๓ อุบาสกคนแรกที่ถึงพระรัตนตรัย ๓๐๑ อุบาสกชุดแรก ๒๙๙ อุบาสกที่ควรคว่�่ำำบาตร ๓๖๘

1265

อุบาสิกาชุดแรกในโลก ๓๐๑ อุเบกขา ๔๗๑, ๕๑๙ อุเบกขานิมิต ๗๔๙ อุเบกขาบารมี ๙๒๑, ๙๖๒ อุเบกขาภาวนา ๖๑๒ อุโบสถ ๓ ๗๔๓ อุโบสถขันธกะ ๒๙๗, ๓๑๘ อุโบสถประกอบด้วย องค์ ๙ มีผลมาก ๘๖๔ อุโบสถมี องค์ ๘ ๘๕๕ อุปกะ ๗๘๗ อุปกาชีวก ๒๙๙, ๕๕๔ อุปกิเลส ๕๒๖, ๕๓๑, ๖๘๒, ๗๔๘ อุปกิเลส ที่จรมา ๙๒ อุปฐากภิกษุสงฆ์ ๗๖๗ อุปฐานศาลา ๖๕๒, ๖๘๔ อุปธิ ๖๑๗ อุปนนทเสนาบดี ๖๖๙ อุปนาหะ ๑๒๑, ๘๖๙ อุปนิสสยปัจจัย ๑๑๑๔, ๑๑๑๗ อุปนิสสยะ ๑๑๑๗ อุปนิสัย ๔๖๗, ๘๖๑ อุปบัติ ๕๓๙ อุปบารมี ๙๕๑ อุปปลวัณณา ๗๑๙, ๗๒๙, ๙๔๖, ๙๔๗ อุปปลวัณณาเถริยาปทาน ๙๔๖

1266

สารบาญค้นคำ�ำ

อุปปัชชนวาร ๑๑๐๔, ๑๑๐๖ อุปปาติกะ ๒๐๒, ๔๗๗, ๕๙๖ อุปปาทนิโรธวาร ๑๑๐๐ อุปปาทวาร ๑๐๙๙ อุปปาทสังยุตต์ ๗๐๕ อุปมา ๓ ๕๖๕ อุปมาด้วยสายพิณ ๘๒๕ อุปสมบทกุลบุตรในชนบทชายแดน ๓๓๐ อุปสัค ๗๓๐ อุปสัคเกิดจากคนพาล ๖๗๓ อุปสันตะ ๔๔๗ อุปสีวะ ๙๑๐ อุปหัจจปรินิพพายี ๗๔๗, ๘๔๓ อุปักกมธาตุ ๘๒๒ อุปักกิเลสสูตร ๖๘๑ อุปัชฌายวัตร ๓๐๕, ๓๘๙ อุปัชฌายะ ๓๐๕, ๓๘๙ อุปัทวะ ๖๗๘, ๗๓๐ อุปาทาน ๔๕๐, ๕๓๓,

๕๓๕, ๖๗๐, ๘๔๒ อุปาทาน ๔ ๕๓๕ อุปาทานขันธ์ ๕ ๖๖๙ อุปาทานโคจฉกะ ๖ คู่ ๑๑๓๔ อุปาทานักขยะ ๘๒๕ อุปาทายรูป ๕๕๖,

๖๖๖, ๙๙๗, ๑๑๑๗

อุปาทินนติกะ ๑๑๒๔ อุปาลิปัญจกะ ๔๐๑ อุปาลิวาทสูตร ๖๐๐ อุเปกขาสมันนาคตกถา ๑๐๔๒ อุโปสถาทิปุจฉาวิสัชชนา ๓๙๙ อุภโตภัฏฐชาดก ๙๑๘ อุภโตภาควิมุต ๔๕๕,

๖๒๒, ๘๖๘, ๑๐๒๑ อุรคสูตร ๙๐๓ อุรุเวลาเสนานิคม ๒๙๘, ๕๕๔, ๕๖๔, ๗๖๑ อุสสาวนันติกา ๓๓๖ อุสโสฬหิ ๘๐๔ เอกธัมมาทิปาลิ ๗๑๒, ๗๑๓, ๗๒๑ เอกนิบาต ๗๑๓ เอกปุคคลปาลิ ๗๑๒, ๗๑๖ เอกพโยหาริกะ ๑๐๒๔ เอกมัคคกถา ๑๐๘๕ เอกราช ๙๖๒ เอกราชจริยา ๙๖๒ เอกังสวาทะ ๖๕๗ เอกังสิกะ ๔๓๖ เอกัจจมัตถีติกถา ๑๐๓๐ เอกัจจสัสสติกะ ๔๑๐ เอกัจจอสัสสติกะ ๔๑๐ เอกาธิปปายกถา ๑๐๙๔ เอกุตตริกะ ๓๙๙

สารบาญค้นคำ�ำ

เอตทัคคปาลิ เอตทัคคะ เอตทัคคะฝ่ายภิกษุ เอตทัคคะฝ่ายภิกษุณี เอตทัคคะฝ่ายอุบาสก เอตทัคคะฝ่ายอุบาสิกา เอสุการีพราหมณ์ เอสุการีสูตร เอหิภิกขุอุปสัมปทา แอบฟังความ โอกกันตสังยุตต์ โอกกากราช โอกาส ๓

๗๑๒, ๗๑๖ ๗๑๖ ๗๑๖ ๗๑๘ ๗๑๙ ๗๒๐ ๖๕๕ ๖๕๔ ๓๐๒, ๓๐๕ ๒๕๙ ๗๐๕ ๔๑๗ ๔๖๖

โอฏฐัทธะ โอตตัปปพละ โอตตัปปะ โอธิโสกถา โอปปาติกะ โอปัมมสังยุตต์ โอปาสาทะ โอภาสนิมิต โอมานะ โอวาท ๕ โอวาทปาฏิโมกข์ ไออุ่น ไฮโดรเยน

จบสารบาญค้นคำ�ำ

1267

๔๒๗ ๑๓๑ ๙๙, ๕๑๖ ๑๐๒๘ ๑๒๖, ๕๓๗ ๗๐๔ ๖๕๒ ๖๘๒ ๘๒๙ ๗๙๙ ๔๔๙ ๕๗๗ ๕๐๒

ประวัติสังเขป อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ มีชื่อเดิมว่า บุญรอด สงวนเชื้อ เป็นบุตรนายอ่วม นางทองคำ� ำ สงวนเชื้ อ เกิ ด ณ บ้ า นตลาดบางไทรป่ า ตำ� ำ บลบางไทรป่ า อำ� ำ เภอบางปลา (อำ�ำเภอบางเลน ในปัจจุบัน) จังหวัดนครปฐม เมื่อวันที่ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๐ เมื่อจบการศึกษาชั้นประถมปีที่ ๕ จากโรงเรียนประชาบาลวัดสัมปทวน ตำ�ำบลวัดแค อำ�ำเภอนครชัยศรี จังวัดนครปฐม แล้ว ได้บรรพชาเป็นสามเณรเมื่ออายุ ๑๒ ปี ณ วัดสัมปทวน โดย พระปฐมนคราจารย์ (วงศ์ โอทาตวณฺโณ) เจ้าอาวาสวัดสัมปทวน เจ้าคณะจังหวัดนครปฐม เป็นพระอุปัชฌาย์ บรรพชาแล้วได้เข้ามาอยู่เพื่อศึกษาพระปริยัติธรรม ณ วัดกันมาตุยาราม ถนนมังกร อำ�ำเภอสัมพันธวงศ์ จังหวัดพระนคร โดยได้ไปศึกษาพระปริยัติธรรม ณ สำ�ำนักเรียน วัดเทพศิรินทราวาส สอบได้เปรียญธรรม ๗ ประโยค เมื่อยังเป็นสามเณร พ.ศ. ๒๔๘๐ อายุครบอุปสมบท ได้อุปสมบท ณ วัดกันมาตุยาราม โดยสมเด็จ พระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) วัดเทพศิรินทราวาส เป็นพระอุปัชฌาย์ ได้นามฉายาว่า สุชีโว หลังจาก อุปสมบทแล้ว ได้สอบพระปริยัติธรรมต่อ และได้เป็นเปรียญธรรม ๙ ประโยค เมื่อพ.ศ. ๒๔๘๒ อายุ ๒๒ ปี อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ ได้เริ่มทำ�ำงานทางพระพุทธศาสนาและคณะสงฆ์มาตั้งแต่ เป็นเปรียญธรรม ๘ ประโยค โดยเริ่มทำ�ำหน้าที่จัดทำ�ำนิตยสารธรรมจักษุ ของมูลนิธิมหามกุฏ ราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์ เป็นสมาชิกสังฆสภา ท่านเป็นผู้ริเริ่มก่อตั้งมหาวิทยาลัย

พระพุทธศาสนา คือ สภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัย (ปัจจุบันเรียกว่า มหาวิทยาลัยมหา มกุฏราชวิทยาลัย) การก่อตัง้ สภาการศึกษามหามกุฏฯ ในขณะนัน้ อาจารย์ตอ้ งใช้ความพยายาม และต่อสู้อุปสรรคปัญหาอันเนื่องมาจากการต่อต้านทั้งจากฝ่ายคณะสงฆ์ และฝ่ายบ้านเมือง ไม่น้อย แต่ด้วยความมุ่งมั่นและสนับสนุนของพระมหาเถระองค์สำ�ำคัญในคณะธรรมยุต ความพยายามของอาจารย์ จึงประสบความสำ�ำเร็จในที่สุด ท่านได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ เป็นพระราชาคณะที่ พระศรีวิสุทธิญาณ เมื่ออายุ ๓๐ ปี นับเป็นพระราชาคณะอายุน้อยสุด ในขณะนั้น ท่านเป็นผู้สนับสนุนให้ก่อตั้งยุวพุทธิกสมาคม เป็นผู้แทนคณะสงฆ์ไทยไปร่วม ประชุมกับ องค์กรพระพุทธศาสนาในต่างประเทศ และยังเป็นพระภิกษุไทยรูปแรกที่สามารถ แสดงพระธรรมเทศนาและบรรยายเรื่องพระพุทธศาสนาเป็นภาษาอังกฤษทั้งในประเทศและ ต่างประเทศ ทั้งยังเป็นผู้ริเริ่มการเผยแผ่พระพุทธศาสนาแนวใหม่ คือในแนวธรรมนิยายขึ้น เป็นครั้งแรกในประเทศไทย รวมทั้งเป็นผู้ริเริ่มการอธิบายพระพุทธศาสนาแนวประยุกต์กับ วิชาการสมัยใหม่ เนื่องจากเป็นผู้มีความสามารถในการเขียน การพูด หรือการเทศน์ ซึ่งเป็นการ อธิ บ ายพระพุ ท ธศาสนาในแนวใหม่ ทั้ ง ในภาษาไทย และในภาษาอั ง กฤษ จึ ง ทำ� ำ ให้ อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ เป็นพระภิกษุหนุ่มที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันทั่วประเทศในนามว่า สุชีโวภิกขุ ในปีพ.ศ. ๒๔๙๕ อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ ได้ลาสิกขา ขณะเมื่ออายุ ๓๕ ปี มีสมณศักดิ์เป็นที่ พระศรีวิสุทธิญาณ เมื่อลาสิกขาแล้วจึงได้เปลี่ยนชื่อจาก บุญรอด สงวนเชื้อ เป็น สุชีพ ปุญญานุภาพ เมื่อลาสิกขาแล้ว ได้เข้ารับราชการเป็นเลขานุการรัฐมนตรีกระทรวงวัฒนธรรม เป็นที่ปรึกษา ผู้อำ�ำนวยการ องค์การส่งเสริมการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (อ.ส.ท.) ผู้ช่วย ผูอำ้ ำ� นวยการ อ.ส.ท. รองผูอำ้ ำ� นวยการ อ.ส.ท. (ซึง่ ต่อมาได้เปลีย่ นเป็นการท่องเทีย่ วแห่งประเทศไทย) จนเกษียณอายุราชการ ในระหว่างรับราชการอยู่นั้นได้เป็นอาจารย์พิเศษสอนในมหาวิทยาลัย ต่าง ๆ คือ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำ�ำแหง มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย รวมทัง้ สถาบันการศึกษา และหน่วยงานราชการอืน่ ๆ อีกมาก โดยเฉพาะงานด้านพระพุทธศาสนา อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ ได้อุทิศตนให้แก่ พระพุทธศาสนาในทุกด้าน นับตั้งแต่ดำ�ำรงอยู่ในสมณเพศ เริ่มแต่ดำ�ำริและเป็นกำ�ำลังสำ�ำคัญ ในการก่อตัง้ สภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัย มหาวิทยาลัยพระพุทธศาสนาแห่งประเทศไทย โดยเป็นผูร้ า่ งหลักสูตร ร่างระเบียบต่าง ๆ ตลอดจนเป็นผูบ้ ริหารการศึกษา จัดการเรียนการสอน รวมทั้งเป็นอาจารย์สอนในสภาการศึกษามหามกุฏราชวิทยาลัย จนกระทั่งลาสิกขา แม้เมื่อ

ลาสิกขาแล้ว ยังเป็นที่ปรึกษา และเป็นอาจารย์สอนวิชาต่าง ๆ มาโดยตลอดจวบจนวาระสุดท้าย ของชีวิต ด้านองค์กรพระพุทธศาสนาทัง้ ระดับชาติและระดับนานาชาติ อาจารย์สชุ พี ปุญญานุภาพ ได้ทำำ� หน้าทีแ่ ละช่วยเหลืองานด้านต่าง ๆ มาโดยตลอด โดยเฉพาะอย่างยิง่ องค์การพุทธศาสนิก สัมพันธ์แห่งโลก (พ.ส.ล.) อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ ก็ได้เกี่ยวข้องช่วยเหลือมาตั้งแต่เริ่ม ก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๓ และตลอดมาจนถึงวาระสุดท้ายของชีวิต ผลงานสร้างสรรค์ในเชิงวิชาการทางพระพุทธศาสนา อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ เป็นผู้ริเริ่มและสร้างสรรค์ไว้ในหลายด้านหลายสาขา คือ ตำ�ำราวิชาการ ปาฐกถา ทั้งภาษาไทย ภาษาอังกฤษ คำ�ำบรรยาย บทความ ธรรมนิยาย เรื่องแปล บันทึกเบ็ดเตล็ด รวมแล้วมากกว่า ๒๐๐ เรื่อง ตัวอย่างผลงานชิ้นสำ�ำคัญ ๆ เช่น พระไตรปิฎกฉบับสำ�ำหรับประชาชน คุณลักษณะ พิเศษแห่งพระพุทธศาสนา ประวัติศาสตร์ศาสนา ศาสนาเปรียบเทียบ หลักพระพุทธศาสนา ใต้รม่ กาสาวพัสตร์ กองทัพธรรม นันทะ - ปชาบดี ลุม่ น้�ำ้ำ นัมมทา เชิงผาหิมพานต์ อาทิตย์ขนึ้ ทาง ทิศตะวันตก พจนานุกรมศัพท์ พระพุทธศาสนา ไทย - อังกฤษ อังกฤษ - ไทย เป็นต้น อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ สมรสกับนางสาวเพ็ญสุข ศิวะดิตถ์ มีบุตรธิดา ๔ คน คือ ๑. นางดนูนาถ สุวรรณานนท์ ๒. นางสมัญญา ผ่องไพบูลย์ ๓. นายฐานันตร์ ปุญญานุภาพ ๔. นายชัญญพัฒน์ ปุญญานุภาพ อาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ ถึงแก่กรรม เมื่อวันที่ ๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๔๓ ณ โรงพยาบาลกรุงเทพ สิริอายุได้ ๘๓ ปี ๒๑ วัน

.

พระไตรปิฎก ฉบับสำ�ำหรับประชาชน ย่อความจากพระไตรปิฎกฉบับภาษาบาลี ๔๕ เล่ม สุชีพ ปุญญานุภาพ ฉบับวาระ ๑๐๐ ปีชาตกาลอาจารย์สุชีพ ปุญญานุภาพ พุทธศักราช ๒๕๖๐ พิมพ์เผยแพร่เป็นธรรมทาน โดย มูลนิธิพระไตรปิฎกเพื่อประชาชน ๔๕/๔ ถนนอรุ​ุณอมริ​ินทร์​์ ซอย ๓๙ แขวงอรุ​ุณอมริ​ินทร์​์ เขตบางกอกน้​้อย กทม. ๑๐๗๐๐ โทร. ๐๒-๘๘๖-๐๘๘๐ ที่​่�ปรึ​ึกษา พระมหาพจน์ สุวโจ ดร. พระไพศาล วิสาโล ดนูนาถ สุวรรณานนท์ บรรณาธิการ รศ.สุ​ุเชาวน์​์ พลอยชุ​ุม สุ​ุชิ​ิน ทองหยวก ประเสริ​ิฐ เลิ​ิศอั​ัศวลั​ักษณ์​์ กองบรรณาธิการ พระวินย์ สิริวฑฺฒโน ทิพย์ เพ็ญธิสาร สุชิน ทองหยวก สันติสุข โสภณสิริ ธวัชชัย โตสิตระกูล พรทิพย์ ฝนหว่านไฟ กันยนาถ สวัสดี

วัดระฆังโฆสิตาราม กรุงเทพมหานคร มูลนิธิมหามกุฏราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์ มูลนิธิมหามกุฏราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์ มูลนิธิพระไตรปิฎกเพื่อประชาชน มูลนิธิพระไตรปิฎกเพื่อประชาชน มูลนิธิพระไตรปิฎกเพื่อประชาชน มูลนิธิพระไตรปิฎกเพื่อประชาชน

คณะทำ�ำงานพิสูจน์อักษร พระครูศรีสังวราภิรม พระดุษฎี เมธํกุโร พระมหาพงศ์นรินทร์ ฐิตวํโส พระมหาวิชัย ยติชโย ดร. พันเอกวิสิทธิ์ วิไลวงศ์ พันเอกเกรียงไกร เทพนิมิตร พันเอกเสน่ห์ เขียวมณี พันเอกสุรินทร์ อ้วนศรี พันเอกอัครินทร์ กำ�ำใจบุญ พันโทบวรวิทย์ ไชยศิลป์ พรรณทอง หุโลประการกุล ดาวนภา ธรรมณุวัตต์

วัดระฆังโฆสิตาราม กรุงเทพมหานคร วัดทุ่งไผ่ จ.ชุมพร วัดสุทัศน์เทพวราราม กรุงเทพฯ วัดนาค จังหวัดเพชรบุรี ผ.อ. กองอนุศาสนาจารย์ กรมยุทธศึกษาทหารบก ผ.อ. กองอนุศาสนาจารย์ กรมเสมียนตรา ที่ปรึกษากองอนุศาสนาจารย์ กรมยุทธศึกษาทหารบก รองที่ปรึกษากองอนุศาสนาจารย์ กรมยุทธศึกษาทหารบก หน.ผ.อบรม กองอนุศาสนาจารย์ กรมยุทธศึกษาทหารบก หน.ผ.วิชาการและการศึกษา กองอนุศาสนาจารย์ ยส.ทบ.

ฝ่ายประสานงานต่างประเทศ HUANG XUEJUN ผู้สนับสนุนการพิมพ์ วีระชัย เอื้อสถาพรชัย เนาวรั​ัตน์​์ สั​ันตศิ​ิริ​ิ ISBN 978-616-93047-0-8 พิ​ิมพ์​์ครั้​้�งที่​่� ๔ ธั​ันวาคม ๒๕๖๘ จำนวน ๕,๐๐๐ เล่​่ม PRINTED IN CHINA ติ​ิดต่​่อสอบถาม โครงการ-กิ​ิจกรรม มู​ูลนิ​ิธิ​ิพระไตรปิ​ิฎกเพื่​่�อประชาชน ได้​้ที่​่� ๐๘๑-๙๗๑-๐๘๘๑ @ptipitaka facebook.com/ptipitaka สนั​ับสนุ​ุน ร่​่วมพิ​ิมพ์​์เผยแพร่​่ บริ​ิจาค บั​ัญชี​ีเลขที่​่� 162-4-37491-2

tptk.org

มูลนิธิพระไตรปิฎกเพื่อประชาชน ทะเบียนเลขที่ กท ๒๗๕๕

มูลนิธิพระไตรปิฎกเพื่อประชาชน ได้จดทะเบียนก่อตั้งเมื่อ ๒๐ เมษายน ๒๕๖๐ มีชื่อย่อคือ ม.พ.ป. ภาษาอังกฤษคือ THE PEOPLE’S TRIPITAKA FOUNDATION ชื่อย่อ คือ ”PTF„ วัตถุประสงค์ คือ • เพื่อศึกษาค้นคว้าเกี่ยวกับพระไตรปิฎก • เพื่อส่งเสริมและสนับสนุนให้พุทธบริษัทได้ศึกษาพระไตรปิฎกอย่างทั่วถึง • เพื่อส่งเสริมพุทธบริษัทให้ได้ประพฤติปฏิบัติ ตามหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา • เพื่อเผยแพร่พุทธศาสนาให้กว้างไกล รวมถึงการอนุรักษ์พระไตรปิฎกและเอกสาร

ที่เกี่ยวข้อง • เพื่อปกป้องและอุปถัมภ์พระพุทธศาสนา • เพื่ อ ดำ�ำเนิ น การด้ า นสาธารณกุ ศ ล หรื อ ร่ ว มมื อ กั บ องค์ ก รการกุ ศ ลอื่ น ๆ เพื่อสาธารณประโยชน์ โดยมิได้แสวงหากำ�ำไรแบ่งปันกัน สำนั​ักงานของมู​ูลนิ​ิธิ​ิฯ ๔๕/๔ ถนนอรุณอมรินทร์ ซอย ๓๙ แขวงอรุณอมรินทร์ เขตบางกอกน้อย กรุ​ุงเทพมหานคร ๑๐๗๐๐ โทร. ๐๒-๘๘๖-๐๘๘๐, ๐๘๑-๙๗๑-๐๘๘๑ www.tptk.org