Në Kërkim të Lumit - Workshop

NË KËRKIM TË LUMIT

PUNËTORI VERORE PRISHTINË 5-7 SHTATOR 2024 PRISHTINA 42.663423 N / 21.155752 W

PËRMBAJTJA:

• •

•

Mentorët Bardha Meta Muhamet Spahiu Ese-t Omer Aliu - Mjedisi (Ambienti) Endrina Luzha - Identiteti Melika Lohaj - Menagjimi i ujërave Elsa Buzhala - Re-planifikimi urban përgjatë shtatit të lumit Andi Latifaj - Pesazhi Liridona Fetaj - Kualiteti i jetës Projekti Përshkrimi Gjendja aktualle Fotografie nga lokacionet tjera të lumit Punëtoria Koncepti ideor

MENTORËT

Bardha META Bardha Meta është arkitekte dhe hulumtuese me master në Arkitekturën e Qëndrueshme dhe Dizajn të Peizazhit nga Politecnico di Milano. Ajo ka punuar si asistente e ligjërimit dhe aktualisht punon si arkitekte në Prishtinë.

Muhamet SPAHIU

Muhamet Spahiu është arkitekt dhe aktualisht është duke bërë doktoraturaturen në Fakultetin Teknikë të Karslsruhës - Gjermani dhe fusha e tij e hulumtimit është urbanizmi, përkatësisht planifikimi i Prishtinës së periudhës 2000-2025.

Muhamet SPAHIU

Omer ALIU MJEDISI (AMBIENTI ) Prishtina aktualisht po përballet me një degradim të rënsë mjedisor, të shkaktuar nga ndotja ajrit, mungesa e hapësirave të gjelbruara dhe menaxhimi i dobët i ujërave. Një faktor kryesor që ka kontribuar në këtë përkeqësim është mbulimi i dy lumenjve Vellusha dhe Prishtevka. Këta lumenj, dikur ishin jetikë për ekosistemin natyror të qytetit, janë mbuluar me beton për të akomoduar zgjerimin urban për komunikacionin rrugorë. Si rezultat, cilësia e mjedisit është përkeqësuar, dhe mungesa e lumenjve në qytetin e Prishtinës, ka ndikuar në uljen e cilësisë së ajrit duke prekur negativ-isht shëndetin e banorëve të Prishtinës.

Zhdukja e këtyre lumenjve ka reduktuar gjithashtu mundësitë për hapësira të gjelbruara dhe ka hequr zonat natyrore freskuese që mund të kishin ndihmuar në zbutjen e efektit të nxehtësisë urbane. Megjithatë, nëse këta lumenj do të

Fig. 1. Ndotja e ajrit, vrasës i padukshëm në Prishtinë (Ekonomia Online)

Fig. 2. Hapësira e ku bashkohen dy lumenjë

rehabilitoheshin dhe do të riintegroheshin në infrastrukturën e qytetit përmes projekteve mjedisore, ata mund të luanin një rol thelbësor në rigjallërimin e kualitetin e jetës në Prishtinë. Re-planifikimi i lumenjve mund të përmirësonte dukshëm biodiversitetin, cilësinë e ajrit dhe të ofronte hapësira rekreative, duke promovuar një mjedis urban më të shëndetshëm. Mbrojtja e mjedisit njëherë edhe e ajrit, në shekullin e ri duhej të ishte prioritet shtetëror i çdo shoqërie, pasi ajo ndikon direkt në kualitetin e jetës urbane në vendbanimet - qytetet tona. Ky rezultat i tanishëm tregon fatkeqësisht ndërgjegjen e ulët të qytetarëve që kanë për ruajtjen e mjedisit ku edhe ata vet jetojnë.

Endrina LUZHA

IDENDTITETI Lumi Prishtevka dhe Vellusha përfaqësojnë një pjesë të rëndësishme të identitetit historik dhe natyror të qytetit, edhe pse sot janë pothuajse të padukshëm. Në të kaluarën, këto dy lumenj ishin rrjedha të rëndësishme ujore që ndikonin në jetën e përditshme të qytetarëve, duke shërbyer si burime natyrore për ujë dhe duke krijuar një peizazh më të gjelbër dhe më të gjallë mjedisor. Lumi i Prishtevkës, që dikur kalonte përmes qytetit, përbënte një pikë referimi për zhvillimin e Prishtinës, ndërsa Vellusha përshkonte qendrën e saj, duke krijuar një lidhje të ngushtë mes natyrës dhe urbanizmit. Megjithatë, me rritjen e shpejtë urbane dhe ndërtimin e infrastrukturës moderne, këto lumenj janë kanalizuar dhe mbuluar, duke humbur funksionin dhe dukshmërinë e tyre origjinale. Sot, edhe pse janë të padukshëm, këta lumenj mbeten pjesë e trashëgimisë natyrore të qytetit dhe kujtesë e rëndësisë që natyra ka pasur dikur në formësimin e identitetit të peisazhit urban të Prishtinës.

Fig. 1. Biblioteka Kombëtare

Fig. 2. Hotel Grand

Në kërkim të identitetit të Prishtinës, hulumtohen pjesët që mund të krijojnë identitetin e ardhshëm, përshkak që gjendja e tanishme e qytetit nuk i ka mbetur mjaftueshëm nga veçoritë nga periudhat e kaluara, përveç shpirtit optimist të qytetarëve të saj. Për gjeneratat që kanë jetuar në periudha të mëhershme, periudhën e lumenjëve të Prishtinës e kujtojnë që ka pasur gjallëri dhe ka luajtur një rol të rëndësishëm për jetën e tyre. Shkatërrimi i nostalgjisë “Shpirtit të vendit” për qytetarët prek thellë edhe temën e identitetit të qytetit (arkitektonik dhe urban), që Prishtina këtë e ka humbur. Objektet që i kanë dhënë Prishtinës identitetin arkitektonik në periudhën socialiste janë: Biblioteka Kombëtare, Hotel Grand, Posta e Madhe, Fakulteti Teknik, Ndërtesa e Radio Kosovës, Teatri, Pallati i Rinisë dhe Sportit etj.

Malika LOHAJ

Fig. 1. Prishtina me lumë.

Burimi i panjohur

Fig. 2. “Mbulimi/Varrosja e Lumenjeve” Burimi i panjohur

Fig. 3. Vershimi i qytetit të Prishtinës në kohë të reshjeve. Burimi i panjohur

Në kuadër të ARPL-së, ekzistojnë tri divizione: - Divizioni i Planifikimit të Resurseve Ujore (DPRU); - Divizioni i Menaxhimit të Resurseve Ujore (DMRU); - Divizioni për Pagesa Ujore dhe Projekte (DPUP) Planifikimi përkatësisht planet e menaxhimit të pellgjeve lumore ende janë në fazë të hartimit e miratimit, derisa nuk ka pasur ndonjë përparim të duhur as në zhvillimin e resurseve ujore e monitorimin e tyre dhe publikimin e të dhënave për publikun.

Për të mbrojtur ujërat e Kosovës duhet respektuar parimet e menaxhimit të qëndrueshëm, çka është objektiv edhe i Strategjisë së ujërave të Kosovës. Mbrojtja e ujërave është sfidë për të gjitha institucionet që janë përgjegjëse për menaxhimin e tyre. Gjendja aktuale e trajtimit të ujërave të ndotura në Republikën e Kosovës, është në fazën e investimeve të vazhdueshme, duke filluar nga studimi i fizibiliteteve për shtatë qendrat e mëdha urbane , vazhduar me vendbanime më të vogla, deri te qendrat e bizneseve etj.

Elsa BUZHALA

RE-PLANIFIKIMI URBAN PËRGJATË SHTATIT TË LUMIT Në zemër të Prishtinës, ku dy lumenj dikur pëshpëritnin bashkimin e tyre, tani trazohet një vizion i ri, duke i dhënë jetë ujërave të tyre dhe duke rindezur frymën e qytetit ku ata kanë djep.

Në përpjekje për t’i dhënë qytetit një vitalitet të përtërirë, stadiumi “Fadil Vokrri”, Pallati i Rinisë dhe Sporteve “Boro & Ramizi”, stacioni i trenit dhe lagjja Arbëria qëndrojnë si spiranca kryesore në këtë rilindje urbane. Përmes thurjes delikate të shtegut të lumit, ne kërkojmë të harmonizojmë sfidat e lagjes së izoluar Arbëria me pulsin gjallërues të qytetit. Ky transformim do të shpaloset përmes krijimit të hapësirave të gjelbruara, urave dhe shtigjeve, duke krijuar një lidhje që fton qytetarët të përqafojnë funksionin e restauruar të zonës përreth Pallatit të Rinisë dhe Sporteve dhe stadiumit “Fadil Vokrri”.

Fig. 1 dhe 2. Lokacioni i hulumtuar gjatë workshopit

Kjo lidhje e re do të lidhë hapësirat vitale të Prishtinës, duke i dhënë jetë strukturës së saj urbane. Një hap i duhur ishte që institucionet kyçe të merren me planifikimin e qytetit, të ndërmarrin hapa në re-planfikimin e shtatit të lumit Vellusha dhe Prishtevka. Ata duhet të mendojnë që re-planifikimi i lumenjve, jo vetëm që do kthente identietit e humbur të qytetit por që do ndikonte pozitivisht në ekonomin me prurjen e turisteve dhe shumë përparësi tjera.

Andi LATIFAJ

PEISAZHI Në zemër të Prishtinës, pranë stadiumit “Fadil Vokrri”, bashkohen dy lumenj historikë, Vellusha dhe Prishtevka, duke krijuar një peizazh me rëndësi kulturore dhe ekologjike. Këto lumenj, të cilët dikur kishin një rol të madh në furnizimin e qytetit me ujë, tani janë pjesë e përpjekjeve për t’i rikthyer hapësirat ujore në jetën publike të qytetit. Vellusha, një lumë

me rrjedhje të vogël dhe Prishtevka ishte më i madh dhe më i thellë, ata bashkohen në një zonë ku modernizimi i qytetit ndërlidhet me kujtimet e së kaluarës. dhe natyrës.

Edhe pse urbanizimi ka mbuluar pjesë të lumenjve, ky vend takim i ujërave mbetet simbolik për natyrën e gjallë të Prishtinës, duke përfaqësuar nevojën për integrimin e mjedisit në jetën e përditshme të qytetit. Peizazhi në këtë lokacion

Fig. 1. Peisazhi urban i Prishtinës.

Fig. 2. Peisazhi në kontekst më të gjerë

ofron mundësi për zhvillim urban të qëndrueshëm dhe për rikthimin e hapësirave publike. Peisazhi i qytetit të Prishtinës në 25 vitet e fundit u dëmtua, pasi që tokat bujqësore u shëndrruan në ndërtime, hapësirat e gjelbërta u ndërtuan me rrugë. Kjo ka ndodhur pasi që ligjet që ishin në fuqi nuk ishin të plotëfuqishme. Shtrirja e zonave urbane drejt tokave bujqësore, është një problem i madh në Komunën e Prishtinës dhe në qytetet e tjera të Kosovës, pasi deri më tani planifikimi i zhvillimit të qytetit edhe në tokat bujqësore nuk është ndaluar. Nga shumë njerëz theksohet të jetë një krim kundrejt territorit të Prishtinës.

Liridona FETAJ

KUALITETI I JETËS Në mes të rrokaqiejve prej betoni dhe rrugëve plot zhurmë, është e lehtë të harrojmë rëndësinë e natyrës në jetën tonë të përditshme. Ndërsa qytetet vazhdojnë të rriten dhe bëhen gjithnjë e më të mbipopulluara, nevoja për hapësira të gjelbëruara dhe mjedise natyrore bëhet më urgjente se kurrë. Cilësia e jetës në një qytet të mbipopulluar ndikohet shumë nga prania ose mungesa e natyrës dhe është thelbësore të njihet ndikimi që ka natyra në mirëqenien tonë fizike dhe mendore.

Një nga mënyrat më domethënëse në të cilën natyra ndikon në cilësinë e jetës në një qytet të mbipopulluar është cilësia e ajrit. Qytetet janë të njohura për cilësinë e dobët të ajrit, gjë që mund të çojë në probleme të frymëmarrjes dhe probleme të tjera shëndetësore.

Megjithatë, studimet kanë treguar se prania e hapësirave të gjelbruara dhe pemëve në zonat urbane mund të përmirësojë ndjeshëm cilësinë e ajrit duke thithur ndotës dhe duke prodhuar oksigjen. Për më tepër, përfitimet e shëndetit mendor të natyrës nuk mund të mbivlerësohen. Të qenit i rrethuar nga mjedise natyrore është treguar se redukton nivelet e stresit, përmirëson disponimin dhe madje lehtëson simptomat e depresionit dhe ankthit. Në një qytet të mbipopulluar, ku stresi dhe ankthi janë të shfrenuar, prania e natyrës mund të jetë një shpëtim jetësor.

Përveç përfitimeve të shëndetit fizik dhe mendor, natyra luan gjithashtu një rol vendimtar në formimin e ndjenjës sonë të komunitetit dhe lidhjeve shoqërore. Parqet urbane dhe hapësirat e gjelbra ofrojnë një platformë për njerëzit që të bashkohen, të angazhohen në aktivitet fizik dhe të ndërtojnë marrëdhënie me fqinjët e tyre.

Si përfundim, cilësia e jetës në një qytet të mbipopulluar është thellësisht e ndërthurur me praninë e natyrës. Nga përmirësimi i cilësisë së ajrit dhe shëndetit mendor, tek nxitja e komunitetit dhe lidhjeve sociale, natyra luan një rol jetik në formësimin e jetës sonë të përditshme.

PROJEKTI I WORKSHOPIT

Lokacioni i hulumtimit përfshinë sipërfaqe prej 7.1 Ha dhe gjendet në Qendër në Prishtinë. E rrethuar nga hapësirat e banimit kryesisht shtëpi individuale dhe në pjesën kryesore që gjendet pranë lokacionit, është pozicionuar Stadiumi i qytetit dhe Pallati i Rinisë dhe Sportit. Potenciali i këtij lokacioni qëndron në rikthimin e dy burimeve të lumenjëve Prishtevka dhe Vellusha në funksion dhe mbi sipërfaqe, lidhjen e lagjës Arbëri me pjesën tjetër të qytetit, inkuadrimin e gjelbërimit si hapësira rekreative dhe pushuese. Pjesa më kritike mbetet lidhja e Pallatit të Rinisë dhe daljeve të stadiumit, ku dy prej këtyre daljeve kanë dalje direkt në lokacionin e hulumtimit. Parkingjet që gjenden mbi sipërfaqen e tokës do të inkuadrohen si parkingje nëntokësore, ndërsa hapësira e parkingut mbitokësor do të shndërrohet në gjelbrim me qëllime funksionale dhe ekologjike. Daljet kryesore të lokacionit që përfshinë lidhjen me stacionin e trenit, që luan një rol të rëndësishëm për mobilitet dhe rruga që ndan lagjen e Arbërisë dhe Lakrishtës do jenë si projekte tjera që duhet të trajtohet në të ardhmën së bashku me pjesën tjetër urbanistike që përfshinë ky lokacion.

GJENDJA AKTUALE

Në këto marrje fotografike shihet pikëtakimi i dy lumenjëve, Prishtevka dhe Vellusha, kjo zonë është lëne mbas dore nga institucionet kyçe. Megjithatë potencialit që e ka kjo zonë, hapësirat janë të shfrytëzueshme për parkingje (të betonizuara) dhe pjesët e mbetura janë të gjelbruara.

FOTOGRAFI NGA LOKACIONET TJERA KU KA KALUAR LUMI VELLUSHA

Rr. Bajram Kelmendi Kordinatat: 42°39’48.4”N 21°09’54.7”E

Projekti: Ish-Shtëpia e Mallrave - Gërmia Prerja e Ndërteses

Rr. Fazli Grajqveci Kordinatat: 42°39’50.3”N 21°09’44.2”E

Teatri Kombetar Kordinatat: 42°39’48.3”N 21°09’20.6”E

Ish-Shtëpia e Mallrave - Gërmia

PUNËTORIA 1. Prezantimi i problemit dhe çështjes së hulumtimit; 2. Dalja në terren dhe përballja me gjendjen aktuale. (marrjet fotografike, diskutime rreth lokacioneve); 3. Diskutime rreth lokacionit të zgjedhur dhe projektit ideor; 4. Projekti vendimtar dhe prezantimi.

PUNËTORIA

KONCEPTI IDEOR

4

1

8

2

86

3 4

1 2

7 7

6

5 5

3

1. STADIUMI “Fadil Vokrri” 2. PALLATI I RINISË DHE SPORTEVE “Boro dhe Ramizi 3. ISH-HOTEL “Unioni” 4. ISH-SHTËPIA E MALLRAVE “Gërmia” 5. KAMPUSI UNIVERSITAR 6. SHESHE 7. STACIONI I TRENIT 8. LAGJIA ARBËRIA HEKURUDHA LUMI VELLUSHA LUMI PRISHTEVKA BASHKIMI I DY LUMENJËVE

KONCEPTI IDEOR

RILINDJA E LUMIT BREZ GJELBËRIMI TRAJTIMI I PARKINGUT NËNTOKËSOR PËR STADIUMIT DHE PALLATIN E RINISË DHE SPORTIT REKREACIONI PËR LAGJET

Lum i Pr

ish tevk a

Lu m iP rish te

vk

a

KONCEPTI IDEOR

Lumi Vellush

i Vellus Lum

a

ha

Lumi

Parku

Shtigjet e ecjes dhe

P Parking nëntokësor

GSEducationalVersion GSPublisherVersion 21.0.80.100

KONCEPTI IDEOR

NË KËRKIM TË LUMIT PUNËTORI VERORE PRISHTINË 5-7 SHTATOR 2024