КАСМІЧНЫЯ
ПАДЛЯШСКАЕ
Узнагароды і фестывалі
КРЭАТАР КУЛЬТУРЫ:
МУЗЫКАНТ ТОМАШ ЛІПІНЬСКІ
Рок-вакаліст і гітарыст, кампазітар, аўтар
тэкстаў і сузаснавальнік знакамітых польскіх рок-гуртоў Brygada Kryzysu , Tilt і Fotoness . На мяжы 1970-х і 1980-х Ліпіньскі быў адным з піянераў панк-рок-руху ў Польшчы і на
працягу кар’еры працягваў эксперыменты з
рознымі музычнымі формамі. Адметная рыса тэкстаў музыканта ― апавяданне пра асобу, яе ідэнтычнасць і свабоду ў супрацьстаянні
безасабовай сістэме. Песні Томаша
Ліпіньскага, які адзначыў летась 70-гадовы юбілей, выгадавалі цэлыя пакаленні
артыстаў.
Ліпіньскі вучыўся ў Акадэміі мастацтваў
у Варшаве, але кінуў вучобу, каб заняцца
музычнай кар’ерай. Дэбютаваў як вакаліст
і гітарыст на сцэне ў Сопаце ў 1978 годзе.
Налета ён заснаваў Tilt, а ў 1981-м разам з
Робертам Брылеўскім стварыў гурт Brygada
Kryzys, які граў музыку, што мяжуе з панкам
і нью-вэйвам. Іх альбом, выпушчаны ў
Вялікабрытаніі ў 1982 годзе, стаў легендай
польскага року. На вокладцы змешчана
выява падаючага Палаца культуры і навукі
― будынка, што сімвалізуе сацыялістычную сістэму і польска-савецкае сяброўства.
Дэбютная плытка гурта лічыцца адным з
найлепшых польскіх рок-альбомаў усіх часоў
― і адным з найлепшых адлюстраванняў Польшчы, ахопленай ваенным становішчам. Томаш Ліпіньскі называе сябе музыкамсамавукам, падарожжа якога заўсёды было «крок за крокам углыб музыкі»: «…гукі ёсць тым, чым яны ёсць, рытмы ёсць тым, чым яны ёсць, ― мы можам толькі навучыцца арыентавацца ў іх або выкарыстоўваць іх,
«Чалавек з залатым вухам» і ўзнагароду
сталічнага горада Варшавы.
Прэмія «Куратар культуры» была ўручана
за «стварэнне канону бунтарскай і антысістэмнай музыкі» і ― за нязгасную
надзею, за веру ў тое, што «jeszcze będzie przepięknie, jeszcze będzie normalnie» ― формула ўзнагароды наўпрост цытуе адну з самых хітовых песень Томаша Ліпіньскага.
ПАШПАРТ ЧЫТАЧА «ПАЛІТЫКІ»: ПІЯНІСТ
конкурсу.
19-гадовы пераможца больш чым 30 нацыянальных і міжнародных конкурсаў фартэпіяна. Сярод ягоных узнагарод ― гран-пры на Нацыянальным піяністычным конкурсе імя Ігнацыя Яна Падэрэўскага ў
Пётркаве-Трыбунальскім, а таксама трэці і спецыяльны прызы на 28-м Міжнародным
конкурсе фартэпіяна імя Фрыдэрыка Шапэна ў Шафарні. Ён атрымаў шосты прыз на
53-м Нацыянальным конкурсе піяністаў імя
Фрыдэрыка Шапэна ў Варшаве (2025) і пяты прыз, разам з прэміяй Шапэна, на 13-м
Міжнародным конкурсе маладых піяністаў
памяці Артура Рубінштэйна ў Быдгашчы (2024). З 2018 па 2024 год Егуда разам з
Эрыкам Кашэлам стаў сузаснавальнікам фартэпіяннага дуэта ProKosz. Акрамя
працы піяніста, Пракаповіч займаецца
кампазіцыяй. Яго творы, многія з якіх
для фартэпіяна, абапіраюцца
Здаецца, страх сцэны маладому піяністу незнаёмы. Як тлумачыць Егуда, доўгія хвіліны цішыні, што папярэднічаюць выступам, ― яго маленькі сакрэт, які дапамагае сканцэнтравацца.
стужак Бухвальд кантрастуе з прозай жыцця, творца тонка і з гумарам разраджае драматычныя, напружаныя сітуацыі.
Эмі Бухвальд паходзіць з вялікай сям’і ― у яе пяцёра братоў і сясцёр. Гэты досвед вырашальна паўплываў на тэматыку яе творчасці, асабліва на дэбютную стужку «Няма зданяў у кватэры на Добрай» , якая
распавядае гісторыю чатырох братоў
і сясцёр, што жывуць у Варшаве. Іх
злучаюць таксічныя сувязі, залежнасць, трывога, адрынанне і неабходнасць знайсці
бяспечнае месца. Фільм, сканцэнтраваны
на блізкасці, пяшчоце і цікаўнасці да сямейных адносін, уражвае рэалістычнай, амаль дакументальнай уважлівасцю і
адкрытасцю да метафізікі. «З дзяцінства я слухала гісторыі пра нашых продкаў. Многія, магчыма, нават большасць, мелі духоўныя і метафізічныя тэмы. Мой дзед запісваў звышнатуральныя гісторыі нашай сям’і.
Ён уключыў іх у свой зборнік «Апавяданні
Дамбровіцкія», ― тлумачыць Эмі Бухвальд.
Першая поўнаметражная стужка Бухвальд была абвешчана адкрыццём на кінафестывалі ў Гдыні (падрабязна распавядаем пра фэст у
нумары SZTUKA 19/2025 ) і атрымала «Залаты
кіпцюр», які прысуджаецца за «мужнасць у
форме і змесце», а таксама ўзнагароды
найлепшую рэжысуру і найлепшую жаночую
ролю другога плана. Журналісты таксама выбралі «Няма зданяў у кватэры на
найлепшым фільмам фестывалю
за чуласць і эмпатыю, цудоўную акцёрскую гульню і натуральныя дыялогі.
СЦЭНА:
ТЭАТРАЛЬНАЯ РЭЖЫСЁРКА КАТАЖЫНА МІНКОЎСКА
Топ найцікавейшых спектакляў у
пастаноўцы Катажыны Мінкоўскай
Катажына Мінкоўска навучалася рэжысуры
ў Тэатральнай акадэміі ў Варшаве і сцэнаграфіі ў сталічнай Акадэміі мастацтваў. Рэжысёрка таксама з’яўляецца суаўтаркай сцэнаграфій і сцэнарыяў для ўласных пастановак. Лаўрэатка прэміі
«Залаты пралог» 2024 года, якую маладым
артыстам прысуджае журы прэміі Зыгмунта
Хюбнера «Чалавек тэатра», стыпендыятка
праграмы «Маладая Польшча» Міністэрства
культуры і нацыянальнай спадчыны.
Катажыну Мінкоўску ў першую чаргу
цікавіць мастацтва, якое спалучае рэалізм і
псіхатэрапію, тэмы пераадолення сямейных
траўмаў, страт і жалобы. Яна стварае тэатр
з глытком свежага паветра і грандыёзным размахам і даследуе саму прыроду мастацтва. Знітоўвае сур’ёзныя тэмы з
вельмі даступным падыходам і здзіўляе
публіку адаптацыямі літаратурнай класікі.
У дэбютнай пастаноўцы Мінкоўскай «Stream» у TR Warszawa (2020) грэцкія міфы пераплятаюцца з рэальным забойствам
дзяўчыны-падлетка, што транслюецца ў інтэрнэце. Гэта фармальна сучасны, але
апавядальны і захапляльны спектакль, які канцэнтруецца на адсочванні псіхічных станаў персанажаў, і пры гэтым не
пазбаўлены іроніі.
Шырокае прызнанне Катажына Мінкоўска атрымала дзякуючы пастаноўцы
міжваеннага рамана Марыі Кунцэвіч «Незнаёмка» ў Новым тэатры ў Познані (2021). Тэлевізійную
Гэта ўжо другі «Пашпарт» пісьменніка
2017 годзе журы «Палітыкі» адзначыла кнігу
Лубеньскага «Дванаццаць сарок за хвост»
(выдавецтва «Czarne»), за якую ён таксама атрымаў прэмію чытачоў літаратурнай прэміі
Nike. Узнагарода за 2025 год была ўручана
за кнігу «Другое жыццё чорнага ката»
(выдавецтва «Agora»).
Станіслаў Лубеньскі скончыў аддзяленне ўкраіністыкі і культуралогіі Варшаўскага ўніверсітэта. Ягоная магістарская дысертацыя
пра ўкраінскага анархіста і рэвалюцыянера
Нестара Махно ляжыць у аснове першай
кнігі Лубеньскага ― гістарычнага рэпартажу
«Стэпавы пірат», выдадзенай у 2012 годзе.
Пісьменнік супрацоўнічае з выданнямі
«Gazeta Wyborcza», «Tygodnik Powszechny»
і «Dwutygodnik». Суаўтар серыі фільмаў
«Варшаўскі культурны плавільны кацёл», якая распавядае пра жыццё імігрантаў у Варшаве.
Станіслаў Лубеньскі ― заўзяты натураліст, ён з дзяцінства цікавіцца прыродай, асабліва птушкамі, вядзе блог «Dzika Ochota»,
праграму «Княства птушак» на «Радыё
Тройка» і з’яўляецца прэзідэнтам праўлення
Польскага таварыства аховы птушак.
Гатэль «Чорны Кот» быў самай вядомай
незаконнай пабудовай Варшавы, яго
канчаткова знеслі некалькі гадоў таму. «Другое жыццё чорнага ката» ― кніга,
ВІЗУАЛЬНАЕ МАСТАЦТВА: АНТ ЛАКАМСК
Маладая выпускніца Акадэміі мастацтваў у Варшаве Ант Лакамск паспела зрабіць
значны ўплыў на сучаснае польскае
мастацтва. Ант Лакамск займаецца жывапісам, лепіць і стварае інсталяцыі. Яна фіналістка конкурсаў Young Art Prize
(Уроцлаў, 2024) і Bielska Jesień / «Бельская
восень» (2023 і 2025). Творы мастачкі былі прадстаўлены як на персанальных, так і на
групавых выставах ― напрыклад, падчас
Warsaw Gallery Weekend , а таксама на
выставе і дабрачынным аўкцыёне «Refugees Welcome» для людзей, якія апынуліся ў
крызісе бежанцаў. Вясной 2026-га Ант
Лакамск выставіць свае карціны ў галерэі
Brunette Coleman у Лондане.
Упершыню Ант Лакамск стала вядомая шырокай аўдыторыі як студэнтка трэцяга
курса факультэта медыямастацтва, што
ўдзельнічае ў найважнейшым конкурсе жывапісу Польшчы «Бельская Восень» у 2023-м. У фінал увайшла серыя з трох твораў «Чытанне ўслых» . У гэтых
стрыманых працах фігуры, акрэсленыя
бледнымі контурамі, накладваюцца на
размытыя фоны, нібы натхнёныя карцінамі
Герхарда Рыхтара і Каспара Давіда
Фрыдрыха. Яны існуюць па-за пейзажным
фонам і нагадваюць малюнак пальцам
па запацелым акне цягніка, за якім
пралятаюць манатонныя віды.
Ідэі для жывапісу мастачка фармавала
ў студыях Паўла Сусіда і Войцеха
Банькоўскага : «Я адчула, што жывапіс ― гэта форма, з якой для мяне ўсё
пачынаецца. Прамая, зведзеная да
плоскасці, якую нельга моцна змяніць
на роўных умовах, з’яўляюцца аднолькава
суб’ектыўнымі і аўтаномнымі, і гэта вельмі рамантычнае бачанне свету, пазбаўленага іерархічнай структуры. Пачуццё настальгіі
ў маіх карцінах вынікае ў асноўным з
тэхнікі, да якой я прызвычаілася. Яна
прадугледжвае пастаяннае зняцце слаёў, даданне новых і іх памнажэнне. Часцей за
ўсё гэты механізм для мяне важнейшы за
яго эфект».
Летась асаблівую ўвагу крытыкаў і публікі
прыцягнула выстава Ант Лакамск «Каміль»
у галерэі «Турнус» ― серыя карцін,
натхнёная творчасцю французскага мастака
Марка Каміля Хаймовіча, у якой чытанне кніг становіцца метафарай самааналізу
і жаночага досведу. Чытанню надаецца вельмі асабісты, таямнічы і меланхалічны характар. Размытыя рысы твару і контуры, складаныя адносіны паміж фігурай і фонам інтрыгуюць і не паддаюцца выразнай інтэрпрэтацыі. Мастачка стварае для сваіх герояў цёмную, рамантычную
Лакамск укаранілася ў традыцыі, але адначасова асвяжальныя і новыя.
Мастачка паслядоўна звяртаецца да
мінулага, спасылаецца на старое японскае мастацтва і еўрапейскі жывапіс апошніх дзесяцігоддзяў
Тым не менш яе далікатныя, часта на мяжы паміж выяўленчага
ў нявызначанасці, уздымаюць пытанні
ідэнтычнасці, памяці і часу. У свеце вульгарнага літаралізму і радыкалізацыі сродкаў
КЛАСІЧНАЯ МУЗЫКА:
Альбом A Vibrant Touch Альбом GHSTING
Кампазітарка, музыкантка, саўндінжынерка Аляксандра Слыж пачынала вучобу на спецыяльнасці «гукарэжысура» ва
Універсітэце імя Адама Міцкевіча ў Познані,
дзе навучылася ствараць і апрацоўваць
запісы ― і гэта дало ёй іншы погляд на стварэнне музыкі. Пасля яна падала
дакументы ў Музычную акадэмію ў Познані на
спецыяльнасць «кампазіцыя».
Ад самага пачатку Аляксандра цікавілася
электроннай музыкай, яе спалучэннем з
музычнымі інструментамі і ўзаемасувязямі
гукаў з выявай і прасторай. Падчас
навучання ў Каралеўскім каледжы
музыкі ў Стакгольме яе прыцягнула электраакустычная сцэна, эстэтыка drone ―
мінімалістычных, статычных, але паступова развіваючыхся гукаў, і glitch ― электронных гукаў, якія ўзнікаюць у выніку сістэмных памылак, што нагадвае сінтэзатарную музыку 1990-х.
Кампазіцыі Аляксандры Слыж выконваліся
на фестывалях «Варшаўская восень» , «Ad Libitum», «Sacrum Profanum», «Unsound», «Sanatorium Dźwięku», а таксама на міжнародных фэстах Between (Стакгольм), CTM (Берлін), «Idealistic Festival» (Капенгаген) і ORF Musikprotokoll (Грац).
Творчасць Аляксандры Слыж ― гэта гульня з часам і з узаемадзеяннем гуку і руху.
У яе дэбютным альбоме «Human Glory» (2020, Pointless Geometry) прадстаўлены трэкі, створаныя з дапамогай датчыкаў руху. На другім альбоме «A Vibrant Touch» (2022, Warm Winters Ltd.) электронныя гукі суправаджаюцца інструментамі. Кампазітарка
«SYNESTE7JA.1» і «Under/Water»: «Я надзвычай зачараваная ўзаемасувяззю
ПАПУЛЯРНАЯ МУЗЫКА:
ДУЭТ SW@DA X NICZOS
Sw@da ― гэта музычны прадзюсар Віктар
Шчыгел, Niczos ― вакалістка, рэперка і
скрыпачка Ніка Юрчук, абодва паходзяць
з Падляшша. Дуэт быў адзначаны прэміяй
«Палітыкі» за фантазію, арыгінальнасць і за
тое, што яны ідуць сваім шляхам да масавай
аўдыторыі і ствараюць сучаснае музычнае
бачанне, абапіраючыся на традыцыі.
Творчасць Sw@da x Niczos адлюстроўвае
дух танцавальнай музыкі, якая развіваецца
па ўсім свеце, іх поспех можна разглядаць
праз прызму адкрыцця новых нацыянальных
меншасцей і малых радзім.
Віктар мае і калумбійскія карані, таму,
натхнёны лацінаамерыканскай танцавальнай
музыкай, ён уяўляў сабе, якой магла б быць
музыка беларускага рэгіёна Гайнаўка, калі б там даўно выкарыстоўваліся электронныя
інструменты. У 2019 годзе ён атрымаў
ганаровую ўзнагароду на фестывалі народнай музыкі «Новая традыцыя», а пазней ―
намінацыю на прэмію «Фрыдэрык» за альбом «Sad» (2022), запісаны з Каралінай Ціхай.
Niczos паглыбілася ў музычныя традыцыі
рэгіёна, вывучаючы скрыпку і так званы
«белы спеў» , а з 2021 года актыўна
ўдзельнічае ў гурце «Hajda Banda» і
выконвае заходнебеларускую, палескую
і падляшскую музыку. Паступова Niczos
зацікавілася і мясцовай падляшскай
гаворкай. Яны супрацоўнічалі са Sw@da
некалькі гадоў, але альбом, які музыкі
заснавалі як дуэт, «#InDaWoods» , што выйшаў у 2024 годзе, аб’яднаў усе найбольш важныя для іх тэмы: сучасную танцавальную музыку ў сімбіёзе з мясцовымі традыцыямі, з
• Sw@da x Niczos. Фота © POLITYKA / Лешак Зых. • Sw@da x Niczos.
ЛІЧБАВАЯ КУЛЬТУРА: 11BIT STUDIOS
Камп’ютарныя гульні сапраўды з’яўляюцца
найважнейшым слупам сучаснай польскай
культуры. Гейм-дырэктар «11 bit studios»
Томаш Кісілевіч атрымаў узнагароду за
гульню «The Alters» . Гэта трэці «Пашпарт»
для стваральнікаў з варшаўскай студыіраспрацоўшчыка (у мінулыя гады былі
адзначаны гульні «This War of Mine» і «Frostpunk» ).
Паводле Томаша Кісілевіча, у геймдызайне
студыя аддае прыярытэт спалучэнню
механічнай глыбіні з глыбінёй апавядання: «Гульні ― нешта большае, чым інтэрактыўны фільм ці кніга. Гэта цалкам нелінейнае
асяроддзе, якое павінна даць гульцам
максімальную свабоду самавыяўлення праз
гульнявыя сістэмы».
Пераможныя «The Alters» распавядаюць гісторыю Яна Дольскага, які, каб
выжыць і знайсці дарогу дадому пасля
караблекрушэння на чужой планеце, вымушаны стварыць альтэрнатыўныя
іншыя
выніку чаго іх лёс складваецца па-рознаму.
навыкамі, неабходнымі
выжывання, але гэта асобы, якіх
