1821 - Η Ιστορία σαν παραμύθι

1821 Η ΙΣΤ ΡΙΑ ΣΑΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή Δημητσάνα Γιάννενα Χίος Δράσεις Βιβλιογραφία Συντελεστές

Γεννήθηκα το 1830. Όλοι, όμως, με γνώριζαν από τ’ αρχαία χρόνια. Πριν γεννηθώ, είχα παιδιά σκλαβωμένα. Με έβλεπαν. Με οραματίζονταν. Διάβαζαν για μένα στα βιβλία κι έγραφαν και δικά τους για να μορφώσουν τα σκλαβωμένα αδέρφια τους. Με έφερναν στο μυαλό τους και στην καρδιά τους. Με ζωγράφιζαν με χρώματα, με τραγουδούσαν με λόγια και με ποιήματα. Με χαρτογραφούσαν σπιθαμή προς σπιθαμή. Με απεικόνιζαν με χίλιους τρόπους, μα μ’ ένα μόνο όνομα: Ελλάδα!

Σάλπισμα Πολεμιστήριον Αδαμαντίου Κοραή, Παρίσι 1801 Σελίδα τίτλου και παράσταση της προμετωπίδας

Βιβλιοθήκη ΙΕΕΕ 1910

Έτσι υπήρχα πριν να συγκροτηθώ. Μια ιδέα! Όμως, η ιδέα θέλει απεγνωσμένα να γίνει οντότητα, με σάρκα και οστά. Μέσα στο σκοτάδι και στη σιωπή των πρώτων χρόνων μετά την Άλωση άρχισα να συγκεντρώνω το έργο των παιδιών μου, τις ιδέες και τις σκέψεις τους. Στηρίχθηκα στον Θεόφιλο Κορυδαλέα, τον Κύριλλο Λούκαρη, τον Κοσμά Αιτωλό, στα σχολεία του και τα φλογερά προφορικά του κηρύγματα. Έπειτα, στον Ευγένιο Βούλγαρη, τον Ιώσηπο Μοισιόδακα, τον Δημήτριο Καταρτζή, τον Θεόκλητο Φαρμακίδη, τον Κωνσταντίνο Κούμα και τον Θεόφιλο Καΐρη, ακόμα και στον Ανώνυμο Έλληνα της Ελληνικής Νομαρχίας! Αφέθηκα να μου μεταφέρουν την έμπνευση των ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης, του ευρωπαϊκού και νεοελληνικού Διαφωτισμού. Ένιωσα την ομοψυχία τους στην ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας από τον Εμμανουήλ Ξάνθο, τον Νικόλαο Σκουφά και τον Αθανάσιο Τσακάλωφ και στην ανάληψη της αρχηγίας από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Αφέθηκα να με σηκώσουν στα χέρια τους ο Ρήγας Βελεστινλής και ο Αδαμάντιος Κοραής. Τάιζα τα οράματά τους στον κόρφο μου και ένιωθα τον πόθο τους για λευτεριά να μεγαλώνει στα σπλάχνα μου. Έτσι, πριν καν γεννηθώ, κυοφόρησα μια μεγάλη Επανάσταση.

Πανόραμα των Ιωαννίνων Μελανογραφία αγνώστου, τέλη 18ου/αρχές 19ου αι. ΕΙΜ 11941

Θα σας πω την ιστορία μου, όπως την έπλασαν τρία σημεία στο σώμα μου, που μάτωσαν, υπέφεραν και άντεξαν τα πάντα για να σταθούν στο ύψος της ελευθερίας. Μέσα τους κλείνουν όλα τα υπόλοιπα σημεία μου, πόλεις και χωριά, νέους και νέες, γέρους, γριές και παιδιά, ακόμα και ξένους που με αγάπησαν και με τίμησαν. Συμβολίζουν όλους τους αγώνες, εκείνους που κατατροπώθηκαν και ύστερα βυθίστηκαν στον θρήνο, αλλά κι εκείνους που άναψαν το φως της ελπίδας, σε στεριά και θάλασσα, σε βουνά και κάμπους. Αυτήν την ιστορία θα σας πω, κι εσείς ακούστε την. Όχι σαν παραμύθι, μα ως παράδειγμα κι ευχή!

Χαρακτική απεικόνιση της Δημητσάνας και των μονών της Έργο Αρχιμανδρίτη Δοσίθεου Διαμαντακόπουλου της Ιεράς Μονής Φιλοσόφου,1971 Βιβλιοθήκη Δημητσάνας, αρ. 16/60

Χάρτης της Χίου Χαλκογραφία ΕΙΜ 100195 οα (862)

ΔΗΜΗΤΣΑΝΑ

Εκεί, στην Πελοπόννησο, χτυπούσε η καρδιά της καρδιάς μου, η Δημητσάνα, με τα ιστορικά μοναστήρια της, τα σχολεία της και τη βιβλιοθήκη της, να κρατά ζωντανό το πνεύμα μου. Άξια τέκνα της, όπως και τέκνα όλου του Μοριά, όπως ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, ο Γρηγόριος Δικαίος (Παπαφλέσσας), οι αδερφοί Σπηλιωτόπουλοι, ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης, μυούνται στη Φιλική Εταιρεία. Κι όταν ο Αγώνας ξεσπά, η Δημητσάνα προσφέρει, λόγιους, ιεράρχες και πολεμιστές. Από τα σπλάχνα της βγάζει το μπαρούτι, γίνεται το οπλισμένο χέρι της Επανάστασης.

Παπαφλέσσας (Γρηγόριος Δικαίος, 1788-1825) Διονύσιος Τσόκος, ελαιογραφία σε καμβά, τέλος 19ου αι. ΕΙΜ 244

Θεόδωρος Κολοκοτρώνης (1770-1843) Διονύσιος Τσόκος, ελαιογραφία σε καμβά, 1861 ΕΙΜ 230

Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης (1765-1848) Διονύσιος Τσόκος, ελαιογραφία σε καμβά, 1861 ΕΙΜ 229

Ανήσυχη και δραστήρια η Δημητσάνα. Απαλλαγμένη από τους δυσβάσταχτους φόρους ήδη από το 1744, προνομιούχα, χάρη στη μάνα του Σουλτάνου, και με λίγους μουσουλμάνους. Από τον 16ο αιώνα ήξερε να φτιάχνει μπαρούτη, κι έτσι έγινε το σημαντικότερο κέντρο παραγωγής και ανεφοδιασμού στην Πελοπόννησο. Εφοδιάζει τα φρούρια του Μοριά, αλλά και τους κλεφταρματολούς. Δεκατέσσερις μπαρουτόμυλοι οργανώνονται από τους αδερφούς Σπηλιωτόπουλους, αλλά οι Δημητσανίτες φτιάχνουν μπαρούτη ακόμα στα σπίτια τους, νύχτα-μέρα.

Οθωμανικό φιρμάνι του 1803 σχετικό με τα φορολογικά προνόμια της Δημητσάνας

Βιβλιοθήκη Δημητσάνας, αρ. εγγρ. 18

Ακόμα και η Βιβλιοθήκη της πληρώνει μεγάλο τίμημα, θυσιάζοντας τις σελίδες των βιβλίων της για να φτιαχτούν φισέκια.

Έφοροι πρόκριτοι και λοιποί κάτοικοι Δημητζάνης Σας ασπάζομαι αδελφικώς. Άμα όπου λάβετε την παρούσαν μου, αμέσως κατά την διαταγήν του κυρίου Ν. Σπηλιοτόπουλου να δέσετε και να ετοιμάσετε τα φουσέκια, κατά την συνηθισμένην σας προθυμίαν και επιμέλειαν, […] ανάλογον ζήλον των περιστάσεων προσέτι να μαζώξετε και ό,τι παλιόχαρτα ευρίσκονται εις το σχολείον εις Μαθητές και εις άλλο μέρος, διότι έχομεν έλλειψιν χαρτιού. Την 15 Ιουλίου 1822 Άγιος Γεώργιος

Ο Στρατηγός, Θεόδωρος Κολοκοτρώνης

Επιστολή Κολοκοτρώνη προς τους προκρίτους της Δημητσάνας, με θέμα τη συλλογή χαρτιού για την κατασκευή φισεκιών. Άγιος Γεώργιος, 15 Ιουλίου 1822 14522 ΑΙΕ ΙΕΕΕ

Πόλεμος της Τριπολιτζάς και των πέριξ αυτής χωρίων Μακρυγιάννης/Ζωγράφος Από την έκδοση του Boissonnas ΕΙΜ 8984-8

Ο Αρχιεπίσκοπος Παλαιών Πατρών Γερμανός υψώνει τη σημαία της Επανάστασης Λιθογραφία του M. Fontana από πίνακα του Ludovico Liparini, μέσα 19ου αι. ΕΙΜ 11559

Σε λίγο, ολόκληρος ο Μοριάς και οι γύρω περιοχές θα πάλλονται στον ρυθμό της Επανάστασης. Ο λαός οπλίζεται με ό,τι έχει και συσπειρώνεται γύρω από τους κλεφταρματολούς. Άτακτοι οπλισμένοι αιφνιδιάζουν και αποδιοργανώνουν τον εχθρό. Ο πόλεμος γίνεται ζήτημα προσωπικής ανδρείας. Τα βουνά γίνονται οχυρά, οι εκκλησίες και οι πύργοι προμαχώνες. Τι να πρωτοθυμηθώ; Βαλτέτσι, Τριπολιτσά, Δερβενάκια! Ο λαός κάνει τις ηρωικές μάχες τραγούδι, ο Μακρυγιάννης τις φορτίζει με τα Απομνημονεύματά του και ο Παναγιώτης Ζωγράφος τις χρωματίζει με τους πίνακές του. Η προκήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης Γενικό Στρατόπεδο Ιασίου, 24 Φεβρουαρίου 1821 ΕΙΜ

Προτομή Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ Ιωάννης Κόσσος, 1867 ΕΙΜ 2320

Στην αυγή του Αγώνα, ο Αθανάσιος Διάκος πεθαίνει μαρτυρικά καθυστερώντας την κάθοδο των Τούρκων στην Πελοπόννησο. ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄, παιδί της Δημητσάνας, θανατώνεται μαρτυρικά στην Κωνσταντινούπολη. Ο θρήνος μου συσπείρωσε κι άλλο τα παιδιά μου, αλλά και άλλους φιλέλληνες. Τράβηξε το βλέμμα Δυνάμεων που αργότερα θα έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην αναγέννησή μου. Στη λήξη του Αγώνα, ο Μοριάς πρωταγωνιστεί και πάλι. Εκεί, στην Πύλο, από τον κόλπο του Ναβαρίνου γεννιέμαι ξανά.

Στην τάξη των εμπόρων οφείλουμε έναν μεγάλο αριθμό συγγραμμάτων και την εμφάνιση πολιτικών και λογοτεχνικών εφημερίδων. […] Η μεγάλη ωφέλεια ήταν μια πολυάριθμη μορφωμένη τάξη, των λογιστών και των εμπόρων. Αποτελούνταν από φλογερούς ευφυείς νέους οι οποίοι δεν είχαν κλασική παιδεία αλλά γνώριζαν ευρωπαϊκές γλώσσες και είχαν εντρυφήσει αρκετά στη λογοτεχνία και στα ευρωπαϊκά ήθη και έθιμα.

ΓΙΑΝΝΕΝΑ Αν η καρδιά μου χτυπούσε στον Μοριά και στη Δημητσάνα, το μυαλό μου και τα δυνατά μου πόδια τα είχε η Ήπειρος. Οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης και του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού αρχίζουν να διαποτίζουν και το ελληνικό χώμα, διαμορφώνουν τον νεοελληνικό Διαφωτισμό και ξυπνούν την εθνική συνείδηση των παιδιών μου. Οι σπόροι τους βρίσκουν πρόσφορο έδαφος στην Ήπειρο. Γιάννενα, πρώτα στ’ άρματα, στα γρόσια και τα γράμματα! Από τα σπλάχνα της βγαίνουν άξια παιδιά: ο Τσακάλωφ και ο Σκουφάς, οι δύο από τους τρεις της Φιλικής Εταιρείας, ο Κατσαντώνης, οι Τζαβελλαίοι, οι Μποτσαραίοι, οι Μποτσαίοι και οι γυναίκες τους, οι Δράκοι, οι Ζερβαίοι και οι Γκικαίοι, και τόσοι ακόμα! Από τον 17ο αιώνα μέχρι τη γέννησή μου, οι απόδημοι Έλληνες, που δεν με ξεχνούν, κάνουν δωρεές και φτιάχνουν πολλά σχολεία στην Ήπειρο. Θέλουν να βλέπουν τα αδέρφια τους να μορφώνονται και να διαπρέπουν. Το εμπόριο και η βιοτεχνία ακμάζουν. Έμποροι και βιοτέχνες ενώνουν τις δυνάμεις τους και επηρεάζουν τα κοινά στην πόλη. Η ανεξιθρησκία του Αλή πασά δίνει μιαν ανάσα ακόμα. Ναυμαχία Ναβαρίνου Louis Ambroise Garneray Λιθογραφία, 1827 ΕΙΜ 925

Έλληνας έμπορος Négotiant Grec O.M. de Stackelberg Επιχρωματισμένη λιθογραφία, 1828 ΕΙΜ 10137

Τα βουνά της Ηπείρου γαλουχούν τους μαχητές και τις μαχήτριες της ελευθερίας, με ψυχή ανυπότακτη, που αρνιέται να συμβιβαστεί με την εξουσία και καταφεύγει ακόμα και στην αρπαγή για να επιβιώσει. Πολλές φορές, οι Τούρκοι προσπαθούν να τους δελεάσουν, να τους εκμηδενίσουν, χωρίς όμως να τα καταφέρνουν. Ο Αλή Πασάς είναι ένας από τους μεγαλύτερους διώκτες των κλεφταρματολών. Η ορεινή και άγρια περιοχή του Σουλίου γίνεται εστία της αντίστασης. Οι Σουλιώτες και οι Σουλιώτισσες έχουν μόνον τ’ άρματά τους. Μ’ αυτά τρώνε, μ’ αυτά κοιμούνται, μ’ αυτά ξυπνούν. Γίνονται πονοκέφαλος για τον Αλή Πασά.

Το Σούλι αποτελείτο από έναν μικρό πυρήνα ορεινών χωριών (το Τετραχώρι: Σούλι, Κιάφα, Αβαρίκο, Σαμονίβα) και τους γύρω οικισμούς που συγκροτούσαν το Επταχώρι.

Το Σούλι, στους ορεινούς όγκους του Ολύτσικα και της Μολοσσαίας Ασπρόμαυρη χαλκογραφία, 1812 ΕΙΜ 4550

Κι εκεί όμως, πριν από την Επανάσταση μού πήραν τα παιδιά μου: ο Κατσαντώνης γνωρίζει μαρτυρικό θάνατο, ο μοναχός Σαμουήλ δεν δέχεται να συνθηκολογήσει κι ανατινάζεται μαζί με τα παλικάρια του, η Λένω πνίγεται στο ποτάμι, η Δέσπω ανατινάζεται μαζί με τα παιδιά της, οι ένδοξες Σουλιώτισσες πέφτουν από το Ζάλογγο να γλιτώσουν την ατίμωση. Όταν μ’ ελευθέρωσαν, η Ήπειρος έμεινε σκλαβωμένη. Όμως, οι αγώνες δεν πάνε χαμένοι. Την ξαναπήρα κοντά μου, τον Φεβρουάριο του 1913, κι ένα ακόμα κομμάτι μου πήρε τη θέση του στο κορμί μου.

Η είσοδος του ελληνικού στρατού στα Ιωάννινα, 21 Φεβρουαρίου 1913 Έγχρωμη λιθογραφία ΕΙΜ 4951-81

ΧΙΟΣ Τα νησιά είναι τα χέρια μου και τ’ ακροδάχτυλά μου. Μ’ αυτά χαϊδεύω τη θάλασσα, καλλιεργώ και καλοπιάνω τη δύσκολη γη μου, νιώθω την αιολική φύση μου. Στη ναυτιλία στηριζόμουν πάντα για την ευημερία μου και τη δύναμή μου. Στα νησιά μου ανήκει η αντίσταση από θάλασσα! Η Χίος, σταυροδρόμι πολιτισμών και θαλάσσιων δρόμων, είναι το πρόσωπο όλων των νησιωτικών μου δυνάμεων. Οι περιπέτειές της ντύνουν πολλές θαλασσινές ιστορίες, από τις κατακτήσεις των Γενουατών και των Βενετών, μέχρι τη σκλαβιά των Οθωμανών, την Καταστροφή και την προσφυγιά.

Η φήμη για την τέχνη και τις γνώσεις των ναυτικών του νησιού απλώνεται μέχρι τη Δύση ήδη πριν από την εποχή των Μεγάλων Ανακαλύψεων. Σύνεση και διορατικότητα τα ψυχικά γνωρίσματα των Χιωτών. Βαμβάκι, μετάξι και μαστίχα η παραγωγή και το εμπόριο. Η σπορά του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού ευδοκιμεί και δίνει καρπούς. Στο όμορφο νησί ζουν μαζί Έλληνες, Τούρκοι και λίγοι εβραίοι. Πριν από την Επανάσταση, οι Χιώτες κυριαρχούν στο θαλάσσιο εμπόριο, μαζί με τους Υδραίους και τους Σπετσιώτες. Το νησί ευημερεί. Οι Χιώτες από την Ευρώπη και τον ελλαδικό χώρο ενισχύουν οικονομικά το εμπόριο και τη ναυτιλία του έθνους, που προσπαθεί να συγκροτηθεί. Η λαχτάρα να λευτερωθεί το νησί είναι μεγάλη. Η ανησυχία ακόμα μεγαλύτερη. Οι Χιώτες γνωρίζουν πως, συμμετέχοντας στον ξεσηκωμό, προεξοφλούν τη δική τους καταδίκη.

Ο σουλτάνος θεωρεί την εξέγερση στο νησί αποστασία. Οι Τούρκοι σφάζουν τα παιδιά μου χωρίς έλεος στη Χίο, το 1822. Σαράντα χιλιάδες αθώες ψυχές στον Άδη και άλλες πενήντα δύο χιλιάδες στην αιχμαλωσία, στην ατίμωση, στα σκλαβοπάζαρα. Ακολουθούν τα Ψαρά και η Κάσος, το 1824. Τα παιδιά μου εκδικούνται για τη Χίο: ο Κανάρης και ο Πιπίνος ανατινάζουν τη ναυαρχίδα του Καρά Αλή.

Η καταστροφή των Ψαρών Έγχρωμη λιθογραφία ΕΙΜ 4948-35

Η Μεγάλη Σφαγή γίνεται σημαία και ξεσηκώνει Έλληνες και φιλέλληνες. Ο Διονύσιος Σολωμός γράφει για τα Ψαρά, ο Βικτόρ Ουγκό θρηνεί για την Καταστροφή της Χίου και ο Κωστής Παλαμάς μεταφράζει τα λόγια του. Ο Ντελακρουά ζωγραφίζει τη φρίκη της σφαγής. Το νησί μπορεί να αφανίστηκε, όχι όμως και όλοι οι κάτοικοι. Οι Χιώτες συσπειρώνονται, ενώνονται ακόμα πιο πολύ. Φτιάχνουν ένα ισχυρό εμπορικό δίκτυο στη θάλασσα και συνεχίζουν τον Αγώνα για να ενωθούν μαζί μου. Το 1914 η Χίος και τα νησιά του Αιγαίου επέστρεψαν στην αγκαλιά μου. Οι Έλληνες. Σκηνή Σφαγής. Ελληνίδα υπερασπίζεται την κόρη της.

Les Grecs. Scène de Carnage. Femme grecque défendant sa fille. Σχ. Jean-Auguste Dubouloz, χαρ. Achille Moreau., τυπ. Cotteret, εκδ. Garnison et Dauty. ΕΙΜ 14792

ΔΡΑΣΕΙΣ

Οι προτεινόμενες δράσεις είναι εμπνευσμένες από αντικείμενα των εκθέσεων στις τρεις περιοχές ενδιαφέροντος και απευθύνονται κατά κύριο λόγο σε ομάδες, πολύ μικρές, μικρές ή μεγαλύτερες, αλλά και σε όσους επιθυμούν να δραστηριοποιηθούν με οποιονδήποτε τρόπο σχετικά με την αφήγηση της Ελλάδας και την ιστορία της.

Λάβαρο από τη Βόρειο Ήπειρο με χαρακτηριστικά από τα φλάμπουρα των αρματολών Βαμβακερό υφαντό ΕΙΜ 2744

1

Εμπνεόμαστε από τις σημαίες, τα λάβαρα και τα μπαϊράκια του Αγώνα και φτιάχνουμε τη δική μας επαναστατική σημαία. Η δράση αυτή μπορεί να είναι και ομαδική. Επιλέγουμε την πρώτη ύλη που μας αρέσει.

• Χρώματα ζωγραφικής • Παλιά περιοδικά ή παλιές εφημερίδες για κολάζ • Κομμάτια ύφασμα Με ζωγραφική ή κολάζ ξεκινάει να δημιουργεί ένα έργο ο πρώτος της παρέας. Σε εύλογο χρόνο, ακολουθεί ο δεύτερος, ο τρίτος, κ.ο.κ. Αυτός που ακολουθεί δεν χρειάζεται να συνεχίσει με το υλικό που έχει χρησιμοποιήσει ο προηγούμενος. Μπορεί να επιλέξει άλλο υλικό. Έπειτα, συζητάμε: 1. Πώς μας φάνηκε η εξέλιξη και το αποτέλεσμα αυτής της δουλειάς; 2. Πώς νιώσαμε συνεχίζοντας τη δουλειά του προηγούμενου; 3. Πώς μας φάνηκε που κάποιος άλλος συνέχισε/άλλαξε αυτό που κάναμε; Και συνεχίζουμε λίγο παραπέρα. Η Επανάσταση σήμερα. Αν η Επανάσταση γινόταν σήμερα, τι αιτήματα θα είχε; Από ποιους θα διεκδικούσαμε, τι; Ποια θα ήταν η σημαία της; Ποιο/α θα ήταν το/τα μήνυμα/μηνύματά της; Από ποια σύμβολα εκφράζονται αυτές οι ιδέες; Τι συναισθήματα θα θέλαμε να γεννιούνται σε κάποιον που βλέπει την σημαία;

Σημαία Γεωργίου Σισίνη (Γαστούνη Ηλείας) Ιστότυπο σε μετάξι, 1821 ΕΙΜ 4146

2

Το φόρεμα της κυρα-Φροσύνης γίνεται αφορμή για να μιλήσουμε για τη θέση της γυναίκας την εποχή εκείνη. Ποιες γυναίκες ηρωίδες της Ελληνικής Επανάστασης γνωρίζετε; Μπορείτε να βρείτε από δημοτικά τραγούδια επεισόδια που να αφορούν ηρωικές πράξεις γυναικών της εποχής; Μιλώ/ζωγραφίζω/αναπαριστώ την αγαπημένη μου ηρωίδα της Ελληνικής Επανάστασης, με χρώματα και υλικά της αρεσκείας μου, με όποιον τρόπο επιθυμώ.

Modon (Μαντώ Μαυρογένους), Adam Friedel, Λονδίνο, Ιανουάριος 1829 ΕΙΜ 7802

Το φόρεμα της κυρα-Φροσύνης Αντερί από βελούδο, με χρυσοκλωστή κορδόνι και μεταξωτό κέντημα. Συνοδεύεται από πουκάμισο, φέσι και πασούμια. Τέλη 18ου αι. ΕΙΜ 1379

Bobolina, Μπουμπουλίνα, Adam Friedel, Λονδίνο και Παρίσι, 1827 ΕΙΜ 15676/20

Ο ηρωισμός των Σουλιωτισσών Έργο A.-M.-A. de Neuville, λιθογραφείο Lemercier, 1865 ΕΙΜ 11146

3

Το πορτοφόλι της κυρα-Βασιλικής γίνεται αφορμή για μια περιδιάβαση στο εμπορικό κέντρο των Ιωαννίνων. Ανιχνεύουμε στον εμπορικό χάρτη της πόλης, τις στοές, τα προϊόντα, τις συνοικίες, τις εθνικότητες που κατοικούσαν στην πόλη, καθώς και τα επαγγέλματα που υπήρχαν τότε. Αφού ερευνήσουμε τα προεπαναστατικά Γιάννενα, μπορούμε: •

Να γράψουμε για μια μέρα στην πόλη των Ιωαννίνων την εποχή του Αλή πασά (ποιους συναντάμε, τι βλέπουμε στον δρόμο, πού πάμε για να βρούμε τα προϊόντα που θέλουμε, κ.λπ.).

•

Να φτιάξουμε ένα σενάριο ή μικρό θεατρικό δρώμενο με το ίδιο θέμα, να μοιράσουμε ρόλους και να παίξουμε με τους συμμαθητές μας ή με φίλους ένα μικρό θεατρικό έργο με στόχο ν’ αναδείξουμε στοιχεία της έρευνάς μας.

•

Να ζωγραφίσουμε φιγούρες χαρακτηριστικών εμπόρων και ανθρώπων του μόχθου ή σημεία κομβικά για τα εμπορικά Γιάννενα του 18ου και 19ου αιώνα.

•

Να φανταστούμε και να περιγράψουμε μια τυπική ημέρα ενός αργυροτεχνίτη εκείνης της εποχής (εργασία, εμπορική δραστηριότητα, διαφορετικούς τύπους ανθρώπων που συναναστρέφεται στο πλαίσιο της εργασίας του ή/και της καθημερινότητάς του).

Πορτοφόλι της κυρα-Βασιλικής Δέρμα με βελούδινη υφασμάτινη επένδυση και χρυσοκέντητο διάκοσμο, α΄ τέταρτο 19ου αι. ΕΙΜ 1411

4

Εμπνεόμαστε από την εικόνα του Ρήγα και του Αδαμάντιου Κοραή που στηρίζουν την υπόδουλη Ελλάδα να ανορθωθεί. Ποιους δύο ήρωες που πολέμησαν κατά την Επανάσταση του ’21 θα βάζατε να σηκώνουν την Ελλάδα; Υπάρχουν σήμερα ήρωες που θα τους φανταζόσασταν να σηκώνουν ξανά την Ελλάδα στα χέρια τους; Εμπνεόμαστε από το κέντημα και φτιάχνουμε δύο ακόμα απεικονίσεις: μια με δύο ήρωες του ’21 και μια με δύο σύγχρονους ήρωες (οι απεικονίσεις μπορούν να γίνουν με διάφορες τεχνικές: παγωμένη εικόνα, ζωγραφική, πηλός, σχέδια, ψηφιακά μέσα, κ.ά.).

Ο Ρήγας και ο Κοραής στηρίζουν την υπόδουλη Ελλάδα να ανορθωθεί

ΕΙΜ 2482

5

Εμπνεόμαστε από το αναμνηστικό μετάλλιο για τον Μάρκο Μπότσαρη. Φτιάχνουμε το δικό μας μετάλλιο με τον αγαπημένο μας ήρωα του ’21. Η δράση αυτή μπορεί να είναι είτε ατομική είτε ομαδική. Επιλέγουμε την πρώτη ύλη που μας αρέσει.

•

Πηλός

•

Χρώματα ζωγραφικής (ξυλομπογιές, κηρομπογιές, κ.ά.)

•

Όποια άλλα υλικά μπορούμε να φανταστούμε.

Αναμνηστικό μετάλλιο για τον Μάρκο Μπότσαρη K. Lange, κράμα χαλκού, Αθήνα 1836 ΕΙΜ 2218

6

Το σκάκι του Αλέξανδρου Υψηλάντη ως αφορμή • να μελετήσουμε τις στρατηγικές που ακολουθήθηκαν σε σημαντικές μάχες: αν μας αρέσει η στρατηγική, παρακολουθούμε τις μάχες του Δραγατσανίου και του Πέτα και συζητάμε.

•

να φτιάξουμε το δικό μας σκάκι με πιόνια από πηλό ή χαρτί (κατασκευή):

1. Φτιάχνουμε τετράγωνο ταμπλό, το οποίο χωρίζεται σε 64 όμοια σε μέγεθος τετράγωνα, 32 από τα οποία είναι ανοιχτόχρωμα και 32 σκουρόχρωμα, με τρόπο ώστε κανένα τετράγωνο να μην έχει ίδιο χρώμα με τα διπλανά του, παρά μόνο με τα διαγώνιά του.

2. Φτιάχνουμε όλα τα πιόνια από τα δυο αντίπαλα στρατόπεδα και επιλέγουμε το χρώμα που θα έχουν.

3. Διαλέγουμε από τους Έλληνες ήρωες ποιος θα είναι ο βασιλιάς και ποια η βασίλισσα. Κάνοντας το ίδιο και για την πλευρά των Τούρκων, απεικονίζουμε τις μορφές τους στα πιόνια που θα φτιάξουμε.

4. Επιλέγουμε τις μορφές των αγωνιστών (στρατιωτών) της πρώτης γραμμής, καθώς και τις μορφές των πύργων και των αλόγων που θέλουμε. Μπορούμε τώρα να παίξουμε!

Σκάκι του Αλεξάνδρου Υψηλάντη (1792-1828) 1821-1827(;) ΕΙΜ 1517

Τηλεσκόπιο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη

7 8

ΑΙΕΙΕΕΕ 2751

Με τη βοήθεια του τηλεσκόπιου του Κολοκοτρώνη και του πίνακα των Μακρυγιάννη/Παναγιώτη Ζωγράφου Πόλεμος της Τριπολιτζάς και των πέριξ αυτής χωρίων, εμβαθύνουμε στη μάχη της Τριπολιτσάς. Αναγνωρίζουμε τις κινήσεις Ελλήνων και Τούρκων. Συγκρίνουμε και συζητάμε.

Πόλεμος της Τριπολιτζάς και των πέριξ αυτής χωρίων Μακρυγιάννης/Ζωγράφος Από την έκδοση του Fr. Boissonnas ΕΙΜ 8984-8

Εμπνεόμαστε από τον εξάντα και αναζητούμε τις σημαντικότερες ναυμαχίες που έγιναν στον ελλαδικό χώρο κατά τη διάρκεια του Αγώνα. Συγκρίνουμε και συζητάμε.

Εξάντας Ναυτικό όργανο ΕΙΜ 8928-1

9

Εμπνεόμαστε από το γιλέκο που χάρισε ο Iρλανδός sir Richard Church (1784-1873) στον Μακρυγιάννη. Τι σημαίνει η κίνηση αυτή για την προσωπικότητα του Μακρυγιάννη; Αναζητούμε: τους τότε φιλέλληνες, καθώς και τους σύγχρονους φιλέλληνες και το έργο τους.

Ο Iρλανδός sir Richard Church (1784-1873) δώρισε το γιλέκο αυτό στον Μακρυγιάννη, το 1828 στα Μέγαρα. Ο Τσωρτς ήταν παλιός γνώριμος Ελλήνων οπλαρχηγών, με τους οποίους είχε συνυπηρετήσει στο Ελαφρύ Τάγμα Πεζικού του Δούκα της Υόρκης, στα Επτάνησα. Το 1827 κλήθηκε και ανέλαβε την αρχιστρατηγία των ελληνικών δυνάμεων. Παρότι δεν συγκαταλέγεται στους φιλέλληνες που ήρθαν αυθόρμητα στην Ελλάδα, έμεινε μόνιμα και πέθανε στην Αθήνα.

Μελανοδοχείο του Παπανικολή

ΕΙΜ 2668

10 Γιλέκο που χάρισε ο Ρίτσαρντ Τσωρτς στον Μακρυγιάννη

ΕΙΜ 3748

Το μελανοδοχείο του Παπανικολή γίνεται αφορμή να ξαναδούμε τις καταστροφές των νησιών, Χίου, Ψαρών και Κάσου, αλλά και μέσω της γραφής να ξαναθυμηθούμε ποιοι ποιητές μνημονεύουν αυτές τις τραγικές στιγμές. Παραθέτουμε αποσπάσματα των ποιημάτων και γράφουμε τις εντυπώσεις μας από την αίσθηση που μας αφήνει ο ποιητικός λόγος.

Η καταστροφή των Ψαρών Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη περπατώντας η Δόξα μονάχη μελετά τα λαμπρά παλικάρια και στην κόμη στεφάνι φορεί γεναμένο από λίγα χορτάρια που είχαν μείνει στην έρημη γη.

[1825] Διονύσιος Σολωμός [Ποιήματα 1823-1833]

Ωδή έκτη Εις Χίον [VI] (απόσπασμα)

Ωδή τρίτη Τα Ηφαίστεια [XIII] (απόσπασμα)

ις΄ Ο μιαρός, την μάχαιραν… ανατριχιάζω… τρέμουσι τα δάκτυλά μου… μίαν προς μίαν εσύντριψα τας χορδάς όλας. ιζ΄ Ω λαιμοί των αθώων παιδιών μας, ω πλευρά σεβάσμια των μητέρων, γερόντων κόμαι εις τ’ αίμα αθλίως βρεγμέναι! ιη΄ Εκδίκησιν ζητείτε; η φωνή σας ηκούσθη. Ποτέ εις την γην οι αθάνατοι τους ληστάς δεν αφήνουν

κ΄ Σκληρά, δειλά αναθρέμματα της ποταπής Ασίας, έργον ηρώων, ναι, βέβαια, ποίος το αμφιβάλλει, υπάρχει το τρόπαιόν σας. κα΄ Έργον ηρώων, αν σφάξητε αδύνατα παιδία· έργον ηρώων, αν πνίξητε τας τρυφεράς γυναίκας και τα γερόντια. κβ΄ Ιδού κι άλλα νησία την λύσσαν σας προσμένουσι· πόλεις ιδού και αλίκτυπος ξηρά κατοικημένη απ’ έθνη αθώα. κγ΄ Διά σας ηρώων κοπάδια, δεν φθάνει η Χίος, η Κύπρος· των Κυδωνίων δεν φθάνουσιν

80

85

90

Ανδρέας Κάλβος Η Λύρα

της Κάσου και της Κρήτης οι κατοικίαι.

100

105

110

115

11

Εμπνεόμαστε από το φιλελληνικό παιχνίδι και φτιάχνουμε το δικό μας επιτραπέζιο. Και αυτή η δράση θέλει ομάδα!

1. Υλικά: • Μακετόχαρτο (πολύ χοντρό χαρτόνι) όσο μεγάλο θέλουμε.

• Χαρτόνι σε διάφορα χρώματα.

• Κόλλα, ψαλίδι, μαρκαδόροι.

• Ζάρια (μπορούμε να τα φτιάξουμε και μόνοι μας).

• Πολλή φαντασία!

2. Ορίζουμε τον σκοπό του παιχνιδιού μας (π.χ. ίδρυση ελληνικού κράτους).

3. Κινούμαστε α) με κύριο άξονα τον ρόλο των φιλελλήνων στον Αγώνα και με τη βοήθεια βασικών ιστορικών γεγονότων, αλλά και β) με γνώμονα άλλα ιστορικά γεγονότα της Επανάστασης που μας εμπνέουν.

4. Σχεδιάζουμε όπως θέλουμε τους σταθμούς του παιχνιδιού, σημεία με ερωτήματα ή με δοκιμασίες.

5. Αποφασίζουμε ποιοι φιλέλληνες ή άλλα πρόσωπα της Επανάστασης θα είναι τα πιόνια και τα κατασκευάζουμε οι ίδιοι/ίδιες με ό,τι υλικά θέλουμε.

Φιλελληνικό παιχνίδι

ΕΙΜ 11935

Θα είχε ενδιαφέρον αν προσθέταμε στους κανόνες μας να: •

παίζουμε ομαδικά και να μην επιδιώκουμε μόνο τη «νίκη»

•

βοηθάμε στη διαδρομή όσους από τους συμπαίκτες μας έχουν ανάγκη

•

κερδίζουμε πόντους όσο πιο πολύ βοηθάμε

•

επιλέγει ο καθένας τη διαδρομή που θέλει να ακολουθήσει.

12

Εμπνεόμαστε από τη χαλκογραφία του Van Mour Νησιώτης που παίζει ταμπουρά

•

αναζητούμε,

•

παρουσιάζουμε,

•

τραγουδάμε και

•

χορεύουμε παραδοσιακά τραγούδια

•

της Χίου και των νησιών μας

•

της Δημητσάνας και του Μοριά

•

των Ιωαννίνων και της Ηπείρου

παίρνουμε ιδέες από το εκπαιδευτικό πρόγραμμα του ΠΙΟΠ, Άυλη πολιτιστική κληρονομιά. Το κλέφτικο τραγούδι, που θα βρούμε εδώ: Άυλη πολιτιστική κληρονομιά: Το κλέφτικο τραγούδι αλλά και από την παραγωγή του ΠΙΟΠ Κλεφταρματολοί και κλέφτικο τραγούδι, που θα βρούμε εδώ: Νησιώτης που παίζει ταμπουρά Van Mour, α/μ χαλκογραφία ΕΙΜ 11479

«Κλεφταρματολοί και κλέφτικο τραγούδι»

13

Με αφορμή την επιστολή που ενημερώνει τον Ισμαήλ Πασόμπεη για την αρχαιοκαπηλία του Λόρδου Sligo: •

Γνωρίζετε περιστατικά αρπαγής αρχαιοτήτων από την ιστορία της Ελλάδας;

•

Τι από τη σύγχρονη Ελλάδα πιστεύετε ότι θα μπορούσε να προκαλέσει αντίστιχο ενδιαφέρον των ξένων;

•

Τι θα πρέπει να διαφυλάξουμε από νέα ενδεχόμενη αρχαιοκαπηλία;

Επιστολή που ενημερώνει τον Ισμαήλ Πασόμπεη για την αρχαιοκαπηλία του Λόρδου Sligo 20 Αυγούστου 1810 ΑΙΕ ΙΕΕΕ 18875

14

«Τα όπλα και ο χειρισμός τους». Εμπνεόμαστε από αληθινά όπλα και φανταζόμαστε τα «αλλιώτικα» δικά μας.

•

Ποια θα μπορούσαν να είναι τα σύγχρονα «όπλα» που θα συνέθεταν την αρματωσιά των Ελλήνων σε μια σύγχρονη Επανάσταση;

•

Τι «όπλα» πιστεύετε ότι χρειάζεται ένας σύγχρονος Έλληνας προκειμένου να χαρακτηριστεί ήρωας;

•

Η σύνθεση της μπαρούτης, που τόσο βοήθησε την Επανάσταση του ’21, είναι θειάφι, νίτρο και άνθρακας. Ποια πιστεύετε ότι θα ήταν τα συστατικά της αντίστοιχης «μπαρούτης» μιας σύγχρονης Ελληνικής Επανάστασης;

Πιστόλες του Πουκεβίλ και καριοφίλι του Αλή πασά

ΕΙΜ 1637 α και β ΕΙΜ 130

Σ Ο Λ Ε Τ

Ενδεικτική βιβλιογραφία •

Βακαλόπουλος Ε., Απόστολος, Συμβολή στην Ιστορία και Οργάνωση της Φιλικής Εταιρείας, Ανάτυπον από τα «Ελληνικά», τόμ. 12, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1951.

•

Βακαλόπουλος Α., Κωνσταντίνος, Ιστορία του βόρειου ελληνισμού, 3: Ήπειρος, εκδ. Αντ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2012.

•

Βρανούσης Λ./Σφυρόερας Β., «Επαναστατικά κινήματα και εξεγέρσεις», στο Μ. Σακελλαρίου (επιμ.), Ήπειρος 4000 Χρόνια Ελληνικής Ιστορίας και Πολιτισμού, Αθήνα 1997, σσ. 244-251.

•

Βουρνάς, Τάσος, Φιλική Εταιρία 1814-1821, εκδ. 20ός Αιώνας, Αθήνα 1959.

•

«ΕΠΑΝΑCYΣΤΑΣΗ ‘21» Κατάλογος, Επετειακό Πρόγραμμα, επιμ. έκδ. Νατάσα Καστρίτη, Ρεγγίνα Κατσιμάρδου. σχεδ. Δημήτρης Παπάζογλου, Αθήνα 2021.

•

Εργάτη Θ., Αγαθή-Γεωργία, Η Ανατολή διά στόματος Δύσης: Διηγήσεις Ευρωπαίων περιηγητών για την Ήπειρο, 17ος- 19ος αιώνας [μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων], Ιωάννινα 2013.

•

Εθνικά Κινήματα και Φιλελληνισμός, Περιλήψεις διεθνούς διαδικτυακού συνεδρίου, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 2021.

•

Κάπαρης, Αντώνης, Ο μπαρουτόμυλος του Παρασκευόπουλου. Φαράγγι Λούσιου ποταμού Μαραδοχώρι Δημητσάνα [Πτυχιακή Εργασία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά], Πειραιάς 2008.

•

Καράβογλου, Ειρήνη, Συμβίωση Ελλήνων και Οθωμανών στη Χίο πριν από το 1822. Η τύχη των αιχμαλώτων και η εικόνα των Οθωμανών Τούρκων ως «άλλων» στις αφηγήσεις της Καταστροφής και σε άλλες πηγές του 19ου αιώνα [Διδακτορική Διατριβή Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων], Ιωάννινα 2019.

•

Κονόμος, Ντίνος, Μυστικές Εταιρείες στα χρόνια της Εθνεγερσίας, ιδιωτική έκδοση, Αθήνα 1973.

•

Κουρμαντζής, Γιάννης, «Από τη βυζαντινή στην οθωμανική πόλη (15ος-18ος αιώνας)», Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου Ιστορίας: Ήπειρος, Κοινωνία-Οικονομία 15ος-20ός αιώνας Γιάννινα 1985, Γιάννινα 1987, σσ. 9-25.

•

Μαζαράκης-Αινιάν, Ι. Κ., Η Φιλική Εταιρία, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, Αθήνα 2007.

•

Μέξας Γ., Βαλέριος, Οι Φιλικοί. Κατάλογος των μελών της Φιλικής Εταιρείας εκ του αρχείου Σέκερη, Αθήνα 1937.

•

Μιχαλόπουλος, Φάνης, Τα Γιάννενα και η Νεοελληνική Αναγέννηση (1648-1820), Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2020.

•

Οικονόμου Αθ., Γεώργιος, Ηπειρώτες Αγωνισταί των ετών 1430-1830, Γιάννινα 1954.

•

Οι πόλεις των Φιλικών, oι αστικές διαδρομές ενός επαναστατικού φαινομένου, Πρακτικά Ημερίδας, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, Ιανουάριος 2015.

•

Παπαδόπουλος, Στ., Οι συντεχνίες στα Γιάννενα κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, εκδ. Στεφ. Δ. Βασιλόπουλος, Αθήνα 1982.

•

Παπαστάθης Κ., Χαράλαμπος, «Κοινοτικός βίος-Δικαιοσύνη και εθιμικό δίκαιο», Ήπειρος 4000 Χρόνια Ελληνικής Ιστορίας και Πολιτισμού, Αθήνα 1997.

•

Παπασταύρος, Αναστάσιος, Τα Γιάννενα του 19ου αιώνα, όπως τα περιέγραψαν και τα απεικόνισαν οι ξένοι περιηγητές (Λεύκωμα), Τυποεκδοτική Ηπείρου, Γιάννενα 1994.

•

Πετρονικολός, Κωνσταντίνος, «Το Μεσολόγγι, Μάρκος Μπότσαρης Μνημείο», Ηπειρωτική Εστία Μηνιαία Επιθεώρησις εν Ιωαννίνοις, έτ. ΙΖ΄, τχ. 196-197, Αύγουστος-Σεπτέμβριος, 1968, σσ. 282-288.

•

Πετρονώτης Π., Αργύρης, Αρκαδία, Μέλισσα, Αθήνα 1986.

•

Ρογκότη-Κυριοπούλου, Δήμητρα, «Γιάννινα: Το εμπορικό κέντρο», Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου Ιστορίας: Ήπειρος, Κοινωνία-Οικονομία 15ος-20ός αιώνας Γιάννινα 1985, Γιάννινα 1987, σσ. 85-90.

•

Φαρδελλάς, Δημήτριος, Ιστορική και πολεοδομική εξέλιξη των Ιωαννίνων, [Διπλωματική Εργασία ΕΜΠ], Αθήνα 2011-2012.

•

Φλώρος Ν., Ιωάννης, Η παιδεία στα Ιωάννινα κατά την Τουρκοκρατία (18ος-αρχές 20ού αιώνα), [Διπλωματική Εργασία University of Johannesburg], Johannesburg 2005.

•

Hobsbawm, E. J., Η εποχή των επαναστάσεων 1789-1848, μτφρ. Μαριέτα Οικονομοπούλου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2005.

•

Pouqueville, F.C.H.L., Ταξίδι στην Ελλάδα: Τα Ηπειρωτικά, μτφρ. Κώστας Βλάχος, τόμ. I, Ίδρυμα Ακτία Νικόπολις, Πρέβεζα 1994-2010.

1821 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΑΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙ Η παρούσα εκπαιδευτική εφαρμογή αποτελεί προϊόν συνεργασίας του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς (ΠΙΟΠ) και του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου (ΕΙΜ), στο πλαίσιο του προγράμματος «ΕΠΑΝΑCYΣΤΑΣΗ ’21» του ΕΙΜ.

Τα αντικείμενα προέρχονται από τις συλλογές του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου, εκτός από τη χαρακτική απεικόνιση της Δημητσάνας και των μονών της (σ. 7) και το οθωμανικό φιρμάνι (σ. 9), τα οποία προέρχονται από τη Βιβλιοθήκη της Δημητσάνας.

Συντονισμός Ανδρέας Λαπούρτας Επιμέλεια Ναντίνα Κυριαζή Αλεξάνδρα Τράντα Σπύρος Σουβλάκης Κωστής Καλαποθάκης Άννα Καλλινικίδου Γλωσσική επιμέλεια Ανδρέας Παππάς

Συντομογραφίες: ΙΕΕΕ: Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος–Εθνικό Ιστορικό Μουσείο ΑΙΕ ΙΕΕΕ: Αρχείο Ιστορικών Εγγράφων Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος

Επίβλεψη ψηφιακής εφαρμογής Φώτης Αλεβίζος Κώστας Μελαδάκης Δημιουργικό-Παραγωγή CODEX MUSEUM - Ηλίας Παπαγεωργίου & Συνεργάτες Φοίβος Παπαγεωργίου, μηχανικός λογισμικού Παντελής Φελέρης, μουσειογράφος

Περιηγηθείτε ψηφιακά στις εκθέσεις «ΕΠΑΝΑCYΣΤΑΣΗ ’21: ΗΠΕΙΡΟΣ» Μουσείο Αργυροτεχνίας «ΕΠΑΝΑCYΣΤΑΣΗ ’21: ΔΗΜΗΤΣΑΝΑ» Υπαίθριο Μουσείο Υδροκίνησης «ΕΠΑΝΑCYΣΤΑΣΗ ’21: ΧΙΟΣ» Μουσείο Μαστίχας Χίου

ΠΙΟΠ ©2022