Page 1

W ERKP E R IODE S De werkzame periode van Roodbaard wordt tot op heden geduid op de periode van 1819 tot aan circa 1850. Dit is de periode waarin de tuinen uit het oeuvre van Roodbaard zijn gedateerd. Het dateren van zijn werk blijft echter indicatief. De genoemde jaartallen zijn gebaseerd op data van betalingen, tekeningen en brieven, of op interpretaties en associaties op basis van Roodbaards werkzaamheden in bepaalde gebieden gecombineerd met historisch kaartmateriaal. De jaartallen vertegenwoordigen een periode van aanleg, waarvan we redelijkerwijs kunnen aannemen dat het ontwerp gemaakt is, of met de uitvoering gestart is. Tot op heden is aangenomen dat de aanleg in Borniastate het eerste ontwerp van Roodbaard is. Ten tijde van dit ontwerp woonde de toen 37 jarige Roodbaard in Groningen. De aanname dat Borniastate Roodbaards eerste ontwerp vormde, roept diverse vragen op. Hoe komt het dat zijn eerste opdracht op grote afstand buiten zijn woonplaats ligt? Waarom gaf Bernhardus Buma juist aan Roodbaard de opdracht voor de herinrichting van zijn aanleg. En waarom woonde Roodbaard van 1813 tot 1824 in Groningen, terwijl zijn eerste opdrachten uit Friesland komen? Om tot antwoorden, vermoedens en associaties te komen, hebben we Roodbaards leven opgedeeld in drie perioden die overeenkomen met zijn leven in de provinciale hoofdsteden Assen, Groningen en Leeuwarden. In deze perioden hebben we behalve naar de diverse werkzaamheden van Roodbaard ook gekeken naar de (groene) ontwikkeling van de steden en naar de voorname families. Drentse periode (1782-1813) Lucas Pieters Roodbaard werd in 1782 geboren in Rolde. Na alle waarschijnlijkheid woonde het gezin Roodbaard al rond 1787 in Assen. Het jongste kind, Jantje Pieters Roodbaard, werd namelijk in Assen gedoopt. In Assen was er op dit moment een ontwikkeling gaande waarin notabelen zich inzetten voor de verfraaiing van het dorp. Al in de tweede helft van de achttiende eeuw werd deze ontwikkeling ingezet. We zien dit terug in de bouw van statige gebouwen en de uitbreiding en aanpassing van het Asserbos. Op initiatief van Wolter Hendrik Hofstede (1725-1796) werd vanaf 1760 het Asserbos aangepast tot sterrenbos. In vergelijking met de grootte en het belang van het dorp Assen, kan de uitbreiding van het Asserbos

Bornia state voor de sloop in 1870


gezien worden als bijzonder project. Hofstede was ook belangrijk voor de ontwikkeling en het tracéverloop van de Drentse Hoofdvaart. Gezamenlijk met de uitbreiding van het Asserbos vormde dit een belangrijke ruimtelijke ingreep voor Assen, dat een nieuwe tijdperk zou inluiden. Langs de Vaart en de grensgebieden van het Asserbos lieten notabelen – onder wie de familie Oosting, Collard, en van der Feltz – hun nieuwe onderkomens bouwen. Ook aan Lodewijk Napoleon heeft Assen veel te danken. Na een bezoek in 1809 verleende hij Assen stadsrechten en gaf hij het Asserbos terug, dat hij tevens liet uitbreiden. Andere plannen van Napoleon voor Assen zijn nooit uitgevoerd. Wel herinnert een plattegrond uit 1809 ons aan deze plannen. Deze zeer nauwkeurige en informatieve kaart werd in opdracht van de architect Giudici gemaakt door P.A.C. Buwama Aardenburg. De kaart toont de stad Assen met het omliggende land. De opkomende populariteit van het gebied rond de Vaart is zichtbaar, net als het Asserbos. We zien behalve de sterrenstructuur in het bos, ook een vroeg landschappelijke invloed aan de zuidwestelijke zijde. Op de kaart diverse tuinen aan de zuidzijde van de Vaart en rondom de singel afgebeeld. Het is opvallend dat alle tuinen nog zijn weergegeven in de formele stijl. Een kaart van C.F. Seidel uit 1825 toont een heel ander beeld van de groen structuur van Assen. Wat deze kaart voor dit onderzoek interessant maakt, is de verandering die we kunnen aflezen

Plattegrond van de stad Assen, P.A.C. Buwama Aardenburg, 1809

van de tuinstijlen en groenstructuren in de stad. De tuinen die op de kaart uit 1809 nog allemaal in een formele stijl zijn afgebeeld, zijn ruim vijftien jaar later omgevormd in een landschappelijke stijl. Bovendien is het aantal tuinen ten opzichte van de kaart uit 1809 toegenomen. Dit duidt op enorme hoeveelheid werkzaamheden. Bekend is dat Pieter Harms Roodbaard hovenier was. Het is goed mogelijk dat Lucas Pieters Roodbaard samen met zijn vader werkzaam is geweest aan deze groenstructuur in Assen. Het is bekend dat Roodbaard in zijn latere leeftijd opdrachten kreeg om parken en tuinen in Assen aan te leggen, zowel voor particulieren (zoals de familie Oosting en van Lier) als voor het stadsbestuur. Wellicht heeft Roodbaard in de periode waarin hij woonachtig was in Assen al van zichzelf doen gelden als hovenier, of in een andere rol – als portretschilder – met hen kennis gemaakt. Er bestaan hiervoor echter nog geen onderbouwingen. Nader onderzoek moet uitwijzen wat zijn werkzaamheden in deze periode inhielden en wat de invloed van Roodbaard op de historische groenstructuur van Assen is geweest.

Plattegrond van de stad Assen, C.F. Seidel, 1825


Groningse periode 1813 – 1824 Ook de periode waarin Roodbaard in Groningen woonde, kent nog enkele grote hiaten die het belang van nader onderzoek aantonen. We weten dat Roodbaard in 1813 in Groningen woonde. Hij stond hier ingeschreven als hovenier, tapper en portretschilder. Dat hij voor deze tijd (toen nog woonachtig in Assen) ook al portretten heeft geschilderd, blijkt uit het gegeven dat hij in 1813 de pasteltekening Adam en Eva exposeerde op een tentoonstelling in Amsterdam. Zijn portretten en pasteltekeningen leverden hem waarschijnlijk niet genoeg middelen op om van te leven. Vandaar dat hij tevens onder andere beroepen stond ingeschreven. De expositie in Amsterdam heeft hem misschien wel bekendheid opgeleverd, aangezien hij hierna gevraagd wordt voor verschillende portretschilderijen. Hij kreeg opdrachten van de heer en mevrouw Steen, uit Assen, en Jilles Egidius Collard (vermoedelijk familie van Isaäc

Jilles Egidius Collard

Collard, burgemeester van Assen van 1813 tot 1817). Ook bestaan er ongesigneerde portretten van de familie van Lier en Johannes Bieruma Oosting en Sjaukje Cats, waarvan verder onderzoek moet uitwijzen of ze van de hand van Roodbaard zijn. In de huidige oeuvrelijsten van Roodbaard zijn geen werken in de stad Groningen bekend. Dit is opvallend, aangezien hij tot 1824 al wel werkzaam was in Assen en Friesland. Groningen had bovendien – ook al in die tijd – meer aanzien dan Assen. Mede vanwege de aanwezigheid van de universiteit en de centrumpositie ten opzichte van het omliggende gebied, hebben voorname families zich al in een vroeg verleden gevestigd in de stad. Deze families bezaten veelal ten zuiden van de stad een buitenhuis. In de stad was er namelijk weinig ruimte voor (openbaar) groen. Groningen had nog een belangrijke functie als vestingstad, waardoor er amper uitbreidingsmogelijkheden waren. De kaart uit ca. 1850 toont het beeld van deze dichtgebouwde stad. Het Sterrebos vormt een uitzondering. Het bos ligt ten zuiden van de stad in het gebied tussen de stadswallen en de Helperlinie (een extra verdedigingswerk) en werd naar een ontwerp van stadshovenier J.G. Becker vanaf 1765 aangelegd, met als doel om de entree naar de stad te verfraaien.

Historische kaart 1850

Johannes Bieruma Oosting

Sjaukje Cats


Het Sterrebos was al direct na de aanleg in trek bij de bovenlaag van de bevolking van de stad. Voor de gegoede families vormde het gebied ten zuiden van de stad bovendien een aantrekkelijk vestigingsplaats. We zien dat veel voorname families buitenwoningen bezaten in de omgeving van Haren of Eelde/Paterswolde (tekeningen Els). In de omgeving van Helpman werden eveneens diverse buitenhuizen aangelegd. Dat het Sterrebos zeker van invloed was op deze ontwikkeling blijkt uit het feit dat de heer S.M.S. de Ranitz in 1818 tegenover de middenlaan van het Sterrebos (aan de westzijde van de Hereweg) zijn tuin met theekoepel liet aanleggen. Hoewel uit historische stadsplattegronden het beeld spreekt dat er in Groningen geen groene werkzaamheden konden zijn, blijkt nu dus anders. Ten zuiden van de stad zien we diverse huizen met tuinen verschijnen. Ditzelfde geldt op grotere schaal voor de gebieden rond Eelde/Paterswolde en Haren. Dat er hier werkzaamheden lagen voor Roodbaard blijkt uit het feit dat hij in 1818 de tuin voor de heer de Ranitz aan de Hereweg aanlegde. Vermoedelijk is Roodbaard voor 1818 werkzaam geweest in Paterswolde aan de buitenplaats Noordwijk (link naar de catalogustekst?). Waarschijnlijk heeft Roodbaard ook in deze periode andere opdrachten ten zuiden van de stad gekregen. Nader onderzoek moet dit uitwijzen. Wel weten we dat hij vanaf 1819 ook werkzaam werd in Friesland. In Weidum gaf Bernhardus Buma

Buitenplaatsengordel rond Eelde en Paterswolde en ten zuiden van Groningen

hem de opdracht tot de herinrichting van de tuin bij Borniastate. Het is mogelijk dat Roodbaard de opdracht aan diens vrouw te danken had. Bernhardus Buma trouwde in 1792 met Rolina Maria Hora Siccama, de dochter van Johan Hora Siccana. Johan Hora Siccama was in Groningen een zeer vooraanstaand man, hij had hier zowel een functie als raadsheer, en als lid van de Staten Generaal. Aangezien ook Buma een vooraanstaand man was, met diverse bestuursfuncties in Leeuwarden (waaronder het burgemeesterschap in 1813-1815), kan gesteld worden dat Roodbaard naast zijn contacten bij de voorname Drentse en Groningse families, hij ook contacten kreeg bij de voorname Friese families. Bovendien is het goed voor te stellen dat mede door zijn werkzaamheden voor Buma, Roodbaard werd gevraag om een ontwerp in te leveren voor de Prinsentuin.

Theekoepel in het Sterrebos


Friese periode 1824-1851 In 1824 verhuisde Roodbaard van Groningen naar Leeuwarden. Vanaf deze periode is al veel bekend over de werkzaamheden van Roodbaard. We zien dat de contacten die hij in het verleden heeft opgedaan in Assen en Groningen belangrijk zullen blijven voor de rest van zijn werkzame leven. De familie Oosting vormt hiervan een duidelijk voorbeeld. Zowel in Drenthe als in Friesland heeft hij diverse opdrachten van mensen uit deze familie gekregen. Het soort opdrachten dat hij van deze familie kreeg, geeft inzicht in de diverse ontwerpen die Roodbaard maakte. Hij ontwierp in opdracht van Pieter Cats en Johannes Bieruma Oosting de grote tuin bij de buitenplaats Oranjestein, in opdracht van Jan Bieruma Oosting legde hij op relatief kleine schaal stadstuinen in Leeuwarden aan, en hij kreeg onder het burgemeesterschap van Hendrik Jan Oosting tevens de opdracht tot de herinrichting van de Brink. Hiermee hebben we ook de diversiteit van zijn opdrachten in beeld gebracht. Hij werkte zowel in kleine, als grote schaal; voor particulieren en stadsbesturen; in de stedelijke en in de landelijke omgeving; en zowel in Drenthe, Groningen als Friesland. Zijn invloed op de ontwikkeling van tuinen en parken in Noord Nederland kan dan ook moeilijk overschat worden.

Gemeente atlas Leeuwarden, 1868

/1-2212111012-424%2001%20461%20werkperiodes%20111222  

http://www.roodbaardsrijkdom.nl/library/media/1-2212111012-424%2001%20461%20werkperiodes%20111222.pdf

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you