Present van Paagman 9

Pre sent #9 WINTER 2025/2026

NET 80 MAAR NOG LANG NIET UITGESCHREVEN

NELLEKE NOORDERVLIET “DE ZWAKTE VAN DE DEMOCRATIE IS DAT ZE ZICHZELF KAN OPHEFFEN”

van Paagman

Present van Paagman

WAT IS HET LOT VAN DE SCHRIJVER NU AI ZELF BOEKEN KAN PRODUCEREN? AHMED ABOUTALEB: “IK DENK DAT DE MEESTE NEDERLANDERS VERBINDING WILLEN, MISSCHIEN WEL MEER DAN OOIT TEVOREN” BART CHABOT & MATTHIJS VAN NIEUWKERK OVER VRIENDSCHAP IN MOEILIJKE TIJDEN

NR.9 WINTER 2025/2026

268 cadeautips VOOR ONDER DE BOOM

001 PRESENT 2025_Cover.indd 1

En verder:

CESAR ZUIDERWIJK, SUSAN SMIT, EMMA KOK, WORTHY DE JONG & JAMES WORTHY, JOHN DE WOLF, MARION PAUW, JIP VAN DEN TOORN, EDINO VAN DORSTEN, NICK TOET, INGELA P ARRHENIUS, LARA TAVEIRNE EN NOG VEEL MEER

22-10-2025 16:43

Dit zie je in onze theaters

Rozige maanvissen

Not Quichot

Wintersprookje (6+)

Ga mee op muzikale reis door een poëtisch rouwproces, met zowel levenslustige tango’s als serene koraalmelodieën. De gedichten in de voorstelling komen uit de gelijknamige dichtbundel, die is bekroond met de C. Buddingh’-prijs voor het beste Nederlandstalige debuut.

Iedereen lijkt wel gek te worden in deze wereld. Jawel, jij ook. Niemand weet nog wat echt is en wat fictie. Overleven is eerder een gelukkig toeval, dan het resultaat van weloverwogen handelen.

We zijn dus allemaal de dwaze held met de goede bedoelingen, Don Quichot.

Or not?

Een heerlijk frisse en brutale bewerking van Shakespeare’s beroemde The winter’s tale. Vol energieke zwaardgevechten, wilde beren, jaloerse koningen, romantische liefdes en een koningin die is veranderd in een standbeeld. Deze hartverwarmende familiemusical is een onmisbaar feestje voor jong en oud!

Griet Op de Beeck

Phaedra in vlammen

Sytse Jansma di 9 dec Zaal 3 Prijs €16,50 (t/m 30 jaar €12,50)

Het wordt beter ma 12 jan Koninklijke Schouwburg prijs vanaf €23,- (t/m 30 jaar €17,50) Griet Op de Beeck geeft een inspirerend theatercollege over haar laatste boek: Het wordt beter. Ze vertelt hoe ze haar hele leven op zoek was naar ‘het beter’ en op haar pad invloedrijke vernieuwers en gezaghebbende therapeuten ontmoette. Maar wat werkt nu echt?

Het Zuidelijk Toneel do 18 en vr 19 dec Koninklijke Schouwburg Prijs vanaf €19,50 (t/m 30 jaar €17,50)

MaxTak di 30 dec Koninklijke Schouwburg Prijs vanaf €17,50 (t/m 12 jaar €15,50)

Het Nationale Theater | Ola Mafaalani vr 21 en za 22 nov prijs vanaf €19,50 (t/m 30 jaar €17,50) Koninklijke Schouwburg Phaedra in vlammen is een moderne versie van het klassieke liefdesdrama, geschreven door Nino Haratischwili (o.a. Het achtste leven (voor Brilka). Met Malou Gorter als koningin Phaedra, Yela de Koning als haar verboden liefde Persea en livemuziek van het New European Ensemble. Durf jij je vrijheid te grijpen als de wereld je gevangen houdt?

Het gehele programma bekijk je via hnt.nl

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 2

22-10-2025 14:44

internationaal literatuurfestival den haag

22-25 JANUARI 2026 VERHALEN – POËZIE – SPOKEN WORD VOORDRACHTEN – GESPREKKEN – FILM – MUZIEK Met 100+ auteurs en artiesten w.o. Pankaj Mishra, Leïla Slimani, José Eduardo Agualusa, Kim Hyesoon, Sheena Patel, Ellen Deckwitz, Forugh Karimi, Hanna Bervoets, Lieke Marsman, Simone Atangana Bekono Boek nu tickets met Early Bird-korting voor Friday Night Unlimited (23-1) of Saturday Night Unlimited (24-1), de grote festivalavonden in Theater aan het Spui en Filmhuis Den Haag.

Early Bird t/m 26 dec. € 25 Jongeren t/m 30 jr. altijd € 15 Scan voor tickets!

INFO & COMPLEET PROGRAMMA VANAF 1 DECEMBER: WRITERSUNLIMITED.NL

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 3

22-10-2025 14:44

We. SEE oled

Nieuwste tv-technologie.

Dompel uzelf onder in schitterende actie en beleef spannende momenten met één druk op de knop met de We.SEE oled. Geniet van een adembenemende kijkervaring met Ultra HD-resolutie en het volledige spectrum van HDR-indelingen, waaronder Dolby

We. SEE oled

Vision™, op de nieuwste platte OLED-panelen. Een unieke audio-ervaring dankzij Dolby Atmos-technologie, die 60 watt aan totaal muziekvermogen levert via geïntegreerde, onzichtbare luidsprekers en ervoor zorgt dat elke bron uniek klinkt. Of het nu gaat om

Nieuwste tv-technologie.

voetbalhoogtepunten, tv-programma‘s, streaming series of een filmavond.

Dompel uzelf onder inDe schitterende actie enperfecte beleef spannende momenten metonvergetelijk één druk op entertainment. de knop met de We.SEE oled. Geniet We.SEE oled is de smart streaming TV voor van een adembenemende kijkervaring met Ultra HD-resolutie en het volledige spectrum van HDR-indelingen, waaronder Dolby Vision™, op de nieuwste platte OLED-panelen. Een unieke audio-ervaring dankzij Dolby Atmos-technologie, die 60 watt aan totaal muziekvermogen levert via geïntegreerde, onzichtbare luidsprekers en ervoor zorgt dat elke bron uniek klinkt. Of het nu gaat om

Er is reeds een We. SEE oled vanaf 1.699 €.

voetbalhoogtepunten, tv-programma‘s, streaming series of een filmavond.

De We.SEE oled is de perfecte smart streaming TV voor onvergetelijk entertainment.

Er is reeds een We. SEE oled vanaf 1.699 €.

Audio/video center

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 4

Theresiastraat 159-161 - 2593 AG Den Haag 070 3 22 22 73 - www.praalder.nl

22-10-2025 14:44

Geef muziek & dans cadeau 1+1 gratis amare.nl/cadeau 000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 5

22-10-2025 14:44

COLOFON PRESENT IS EEN MOMENT VOOR JEZELF; EEN CADEAUTJE VAN PAAGMAN Hoofdredacteur Esther Pordon - Studio Pordon

Marketing & Communicatie Paula van Kempen, Britt op de Laak

Redactie Liesbeth Smit, Tess van der Zwet

Drukkerij Senefelder Misset

Art Director Tessa Jonker-Koudijs - TKCD

Cover Nelleke Noordervliet Fotografie: Brenda van Leeuwen Visagie: Karen Schreuder

Vormgeving Tessa Jonker-Koudijs, Imke Horvers Aan dit nummer werkten mee Annemiek Verheij, Barend Last, Brenda van Leeuwen, Daphne van Velzen, Eline van Strien, Jean-Pierre Geelen, Karen Schreuder, Lienke de Jong, Lotte Boot, Marike van Pagée, Marion Pauw, Mathilda Masters, Nick Toet, Sigriet Kingma Managing Director Fabian & Nadine Paagman

Present is een idee van Paagman Frederik Hendriklaan 217 2582 CB Den Haag info@paagman.nl • www.paagman.nl 088 338 38 38 DE IN PRESENT VERMELDE PRIJZEN EN DATA ZIJN ONDER VOORBEHOUD VAN PRIJSWIJZIGINGEN, TYP- EN DRUKFOUTEN. NIETS UIT DEZE UITGAVE MAG ZONDER VOORAFGAANDE SCHRIFTELIJKE TOESTEMMING VAN PAAGMAN WORDEN OPENBAAR GEMAAKT OF VERVEELVOUDIGD, OP WELKE WIJZE DAN OOK.

WAAR HALEN DE MAKERS VAN PRESENT INSPIRATIE UIT?

FOTOGRAFIE: DANNA VAN DAAL, RAY MAX, WOUTER VELLEKOOP

Paula: ‘De energie van de jonge YA-lezers (p. 20) die bij ons in de winkels komen, werkt aanstekelijk. Hun liefde voor verhalen bewijst dat lezen allesbehalve ouderwets is – het leeft juist meer dan ooit. Vooral tijdens onze BookTok-events voel je dat vonkje overslaan.’

Esther: ‘Er schuilt altijd meer achter een mens dan je aan de buitenkant kunt zien. Wie de moeite neemt om te luisteren, ontdekt verhalen die je horizon verbreden en je perspectief veranderen.

Het artikel over Surinaamse literatuur (p. 84) laat voelen hoe wezenlijk het is dat tot nog toe verborgen stemmen gehoord worden.’

Tessa: ‘Ik vind het interessant om te lezen waar illustrator Ingela P Arrhenius (p. 58) haar inspiratie vandaan haalt.

Uit kunst en design, maar ook uit het dagelijks leven. En sinds kort ook uit onze sinterklaas­ traditie.’

Tess: ‘Steeds meer realiseer ik me hoe de mensen om mij heen mij vormen en hoe belangrijk een fijne vriendschap is, waarin je alles kunt delen en elkaar steunt én enthousiasmeert. Bart en Matthijs (p. 106) én ‘de Worthy’s’ (p. 114) hebben me dat extra doen inzien.’

Britt: ‘De huidige tijd vind ik overweldigend, maar Jip van den Toorn (p. 70) laat zien hoe je met humor en creativiteit geëngageerd blijft. Met weinig woorden is ze een hele krachtige stem van mijn generatie. Ik zou willen dat ik haar creatieve lef bezat.’

Liesbeth: ‘Sinds mijn middelbareschooltijd houd ik erg van poëzie; mooie, wijze woorden van dichters helpen altijd om mezelf (terug) te vinden in de wereld.

Dat Susan Smit (p. 34) een bundel samenstelde van louter vrouwelijke dichters vind ik dan ook heerlijk nieuws. Ik heb thuis al een plekje vrijgemaakt op mijn ‘poëzieplank’.’

6 Present van Paagman

006 PRESENT 2025_Colofon.indd 6

22-10-2025 14:01

FOTOGRAFIE SVEN VERBRUCI

EDITORIAL

Verbinding We leven in een tijd van uitersten. Polarisatie en scherpe tegenstellingen kleuren dagelijks het publieke én politieke debat en maken het soms moeilijk om elkaar nog écht te horen. Juist in zo’n tijd is het belangrijk om oog en oor voor elkaar te hebben. Je

B

openstellen om de ander te begrijpen, zonder dat je het altijd met elkaar eens hoeft te zijn.

oeken spelen daarin een onmisbare rol.

Want nergens anders dan in literatuur, essays of verhalen oefen je zo vanzelfsprekend je verbeelding en je vermogen om je in een ander te verplaatsen. Boeken bieden precies wat we in een verdeelde samenleving zo hard nodig hebben: nieuwe inzichten en verrassende perspectieven.

Dat was één van de redenen waarom wij op 20 september met een grote groep medewerkers en klanten van Paagman tijdens de ILFU Lezersmars in Utrecht samen met boekenliefhebbers uit heel Nederland hebben gedemonstreerd vóór het vrije woord. Voor de vrijheid om te schrijven wat je wilt en te lezen wat je wilt. Om een krachtig tegengeluid te laten horen tegen uitsluiting, tegen verboden boeken en tegen het vereenzelvigen van schrijvers of boekhandels met de diversiteit aan stemmen die literatuur zo rijk maakt.

Verbinding ontstaat niet door je terug te trekken in gelijkgestemde bubbels of door andere geluiden uit te sluiten. Verbinding ontstaat juist in de kakofonie van stemmen, meningen en perspectieven.

In fictie, non-fictie, kinderboeken of YA-fantasy ontdek je telkens weer nieuwe werelden. Je vormt een eigen verhouding tot die werelden, ontmoet schrijvers en makers, en raakt in gesprek met an-

dere lezers. Dáár ligt de kracht van Paagman: in de ontmoeting, de discussie en het delen van verhalen.

Onze winkels zijn daarbij meer dan een plek om boeken te kopen; ze zijn een thuis voor iedereen die verhalen wil beleven, bespreken en delen.

Die wereld van verbinding, verbeelding en vrijheid lees je terug in deze negende editie van Present van Paagman. Met Nelleke Noordervliet op de cover – die in Het bewind van de gelukkigen de lezer uitnodigt tot reflectie (p. 12) – maar ook in het gesprek met Ahmed Aboutaleb over verbondenheid (p. 78). We gingen in gesprek met Susan Smit over vrouwen (p. 34), Jean-Pierre Geelen schrijft over 25 jaar literair landschap (p. 72) en Barend Last over de toekomst van schrijven in een tijdperk van AI (p. 46).

Jip van den Toorn fileert de actualiteit in beelden (p. 70), John de Wolf vertelt over zijn moeder met Alzheimer (p. 96), en we duiken in thema’s variërend van Surinaamse literatuur (p. 84) tot youngadultlezers (p. 20) en de kracht van vriendschap (p. 106).

Verhalen bieden de verbinding, verbeelding en vrijheid die we juist nu meer dan ooit nodig hebben.

Daarom willen we je met deze editie inspireren, uitdagen en uitnodigen om je eigen gesprek met de wereld te voeren.

Nadine & Fabian Paagman

Present van Paagman 7

007 PRESENT 2025_Editorial.indd 7

23-10-2025 12:32

116

124

Cadeau-inspiratie voor het hele gezin

38

Visuele verhalen om van te genieten

Zo maak je van je kerstdiner een feest – zonder stress

VERKENNING

12

46

26 34 37 38

008 PRESENT 2025_Inhoud.indd 8

84

VERBEELDING

20

Twee vrienden, één verhaal over muziek, liefde en herwonnen vertrouwen

Interview met Ahmed Aboutaleb

Verhalen die verborgen bleven, krijgen een stem

18

106

78

De diepte in met Nelleke Noordervliet Zangeres Emma Kok over zingen en schrijven Waarom is Young Adult zo populair?

Prikkel je fantasie met deze musthaves Susan Smit over de kracht en schoonheid van vrouwen Column Mathilda Masters Droom weg met deze fotoboeken

20

53 54 58 62 70 72

Wat betekent AI voor de de toekomst van literatuur?

Column Lienke de Jong Lara Taveirne herschreef haar debuutroman Ingela P Arrhenius en haar Zweedse kijk op Sinterklaas Mooie cadeaus die je blik verruimen Jip van den Toorn vangt de actualiteit in rake cartoons Ontwikkelingen in het literaire landschap tussen 2000 en 2025

Hoe Gen Z lezen tot een lifestyle maakte

22-10-2025 16:44

IN DEZE EDITIE

46

Schrijven in tijden van kunstmatige intelligentie

18

Van powerballads tot dagboekfragmenten

“De toekomstdromen blijven, maar niet alles lukt meer”

58 Een frisse, kleurrijke draai aan het sinterklaasverhaal

VERDIEPING 78 84 88

Ahmed Aboutaleb over zijn leven en zijn visie Het veranderende geluid in de Surinaamse literatuur Leesvoer voor onder de boom (of zomaar)

96

John de Wolf openhartig over zijn moeder met Alzheimer 99 Column Marion Pauw 100 Edino van Dorsten is één van de kinderen van Ruinerwold

INHOUD

126

VERBINDING 106 Bart Chabot &

Matthijs van Nieuwkerk over vriendschap 114 3x3 vragen aan Worthy de Jong en James Worthy 116 Inspiratie voor samen spelen, lezen en lachen 124 Zo host je een kerstdiner volgens Pien Wekking 126 Welke muziek staat symbool voor het leven van Cesar Zuiderwijk?

130 Column Nick Toet 131 Drie recepten voor een indrukwekkend feestmaal

54

“Een oerverhaal dat door mijn leven loopt”

Present van Paagman 9

008 PRESENT 2025_Inhoud.indd 9

22-10-2025 16:44

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 10

22-10-2025 14:45

ILLUSTRATIE ELINE VAN STRIEN

Verbeelding 12 NELLEKE NOORDERVLIET SCHREEF OVER EEN AUTOCRATISCH EUROPA 18 DUIVELSE DILEMMA’S VOOR EMMA KOK 20 HET CULTUURFENOMEEN YOUNG ADULT 34 SUSAN SMIT BRENGT EEN ODE AAN DE VROUW 38 PRACHTIGE FOTOBOEKEN VOOR OP DE KOFFIETAFEL Present van Paagman 11

011 PRESENT 2025_Katerncover Verbeelding.indd 11

22-10-2025 15:29

12 Present van Paagman

012 PRESENT 2025_Nelleke Noordervliet.indd 12

22-10-2025 15:28

INTERVIEW TESS VAN DER ZWET FOTOGRAFIE BRENDA VAN LEEUWEN VISAGIE KAREN SCHREUDER

INTERVIEW

“ WE MOETEN BLIJVEN VECHTEN VOOR HOOP” NELLEKE NOORDERVLIET OVER HAAR NIEUWE ROMAN

Wat als een democratie besluit zichzelf af te schaffen? Met die vraag schreef Nelleke Noordervliet haar nieuwe roman, gesitueerd in een autocratisch Europa. Aan Present vertelt ze over de rol van taal in haar jeugd, de kracht van verhalen en het belang én de eenzaamheid van hoop.

Present van Paagman 13

012 PRESENT 2025_Nelleke Noordervliet.indd 13

22-10-2025 15:28

14 Present van Paagman

012 PRESENT 2025_Nelleke Noordervliet.indd 14

22-10-2025 15:28

B

egin november werd ze 80, maar Nelleke Noordervliet lijkt aan afremmen niet te denken. Al decennialang behoort ze tot de belangrijkste stemmen van de Nederlandse literatuur, met romans als Tine, Vrij man en Aan het eind van de dag, waarin geschiedenis en morele vragen centraal staan. We treffen Nelleke in haar appartement in Amsterdam, dat van binnen ommuurd is door boekenkasten. Op de tafels: boeken. Onder de tafels: boeken. ‘Zelfs hier in de gang staan nog boekenkasten’, roept fotografe Brenda verwonderd uit. Toch oogt het huis sereen, de boekenmassa goed georganiseerd; we zijn overduidelijk in het huis van een schrijver beland.

Als de fotoshoot klaar is, ploft Nelleke op de bank.

‘Zo, wat wil je weten?’

Wat voor rol speelde taal in jouw jeugd? ‘Mijn grootvader was typograaf en chef van de zetterij bij Het Vrije Volk, dus de taal van het nieuws was van groot belang. Als mijn opa naar de nieuwsberichten op de radio luisterde, moesten we allemaal doodstil zijn. Bij ons thuis was taal geen kwestie van esthetiek, maar een middel om de wereld te begrijpen. Mijn ouders - hij was automonteur, zij huisvrouw - konden het niet altijd allemaal volgen, maar ze hebben wel de omstandigheden geschapen waarin het leren begrijpen van verschillende vormen van taal welkom en mogelijk was.’

En toen ging je studeren, als eerste in jouw familie. ‘Ja, dat was wel wat, wat waren mijn ouders trots. Voor mij ging er een wereld open, ik las alles wat los en vast zat. Ik begreep lang niet elk boek, maar juist dat maakt lezen spannend: het tilt je op.

Jongeren hoeven niet altijd literatuur voorgeschoteld te krijgen die precies bij hun leeftijd past. Laat ze reiken naar iets dat ze nog niet helemaal snappen. Zo las ik De mens in opstand van Albert Camus toen ik negentien was. Razend interessant vond ik het. Ik had het gevoel dat hij het voor mij had geschreven. Als je jong bent, staat je geest helemaal open. Alles kan erin.’

INTERVIEW maakt fouten en denkt dat de strijd voorbij is, maar dat is nooit zo. Nu zie je overal in Europa de verrechtsing en populistische bewegingen. Het populistisch gehalte van de hele politiek is zo sterk toegenomen dat niemand meer aan nadenken toekomt.

En populisten gebruiken verwarring als wapen.’

Wanneer ontstond het eerste idee voor deze roman?

‘Ik was eigenlijk met een historische roman bezig, maar het heden dringt zich voortdurend aan je op.

Dus vroeg ik me af: wat houdt me nu bezig? Wat gebeurt er in de wereld? De antwoorden op die vragen waren allesbehalve ontspannend. Toen dacht ik: wat nou als een van mijn grootste angsten uitkomt? Dat de democratie zichzelf om zeep helpt.

Dat er op basis van een meerderheid wordt besloten: we stappen over op een autocratisch systeem.

We hebben een goed plan voor iedereen en dus mogen wij doen wat wij willen. Dat is de zwakte van de democratie: dat ze zichzelf kan opheffen.’

Waarom koos je als decor voor een verenigd, nationalistisch Europa? ‘Omdat de Europese Unie nu ook al een eenheid is. Net zoals je in een land een kentering kunt krijgen naar het negatieve, kan dat ook in de EU. Kijk naar Orbán in Hongarije, Meloni in Italië, de AfD in Duitsland, Marine le Pen in Frankrijk, Wilders hier. Overal zie je rechtse bewegingen met autocratische trekken. In mijn boek willen die bewegingen een Europees machtsblok vormen, terwijl ze tegelijkertijd lokale tradities en folklore propageren. Een sterk Europa, met behoud van eigen identiteit. Als die bewegingen meer gewicht krijgen, is het voorstelbaar dat ze zich verenigen.’

Toch speelt het verhaal zich expliciet nu af, en niet in de toekomst. ‘Ik wilde voorkomen dat lezers denken: oh, dat speelt in een verre toekomst, dat is niet van ons. Het moet voelbaar zijn dat deze kentering tien jaar geleden had kunnen plaatsvinden en dat we dan anno 2025 in deze situatie zouden zitten.

Dat wakkert de urgentie aan.’

»

“ BIJ ONS THUIS WAS TAAL GEEN KWESTIE Je nieuwe boek Het bewind van de gelukkigen speelt zich af in een autocratisch Europa. Maak je VAN ESTHETIEK, MAAR je zorgen over de richting waarin de wereld zich beEEN MIDDEL OM DE weegt? ‘Ja, natuurlijk. De geschiedenis leert je dat vrijheid nooit vanzelfsprekend is. Elke generatie WERELD TE BEGRIJPEN” Present van Paagman 15

012 PRESENT 2025_Nelleke Noordervliet.indd 15

22-10-2025 15:28

“DAT IS DE ZWAKTE VAN DE DEMOCRATIE: DAT ZE ZICHZELF KAN OPHEFFEN” Wie is Sophie, de hoofdpersoon? ‘Sophie is een vrouw van rond de vijftig. Ze was journalist, heeft altijd tegen de machthebbers ingeschreven, maar langzamerhand werden alle kritische media de nek omgedraaid. Alles wordt online gemonitord.

Als je je uitspreekt, word je opgepakt en gedeporteerd. Op een bepaald moment is ze er klaar mee.

Ze vertrekt uit de stad, huurt een huis in een dorp en denkt: ik begin een moestuin. Ze wil op adem komen en opnieuw bedenken hoe ze haar leven wil vormgeven. Maar ze komt mensen tegen en raakt betrokken bij vormen van verzet. De vraag is in hoeverre dat haar verzet is. Het verzet is immers geen club waar je je bij aanmeldt. Mensen moeten vertrouwen in je hebben. Maar wie is te vertrouwen en wie niet? En is dit verzet wel het verzet dat overeenkomt met mijn idealen? Sophie is geen held, net als de meesten van ons. Wie weet nu wél wat er precies moet gebeuren in zo’n situatie? Een held is iemand met een gebrek aan voorstellingsvermogen. Wij zien altijd al voor ons hoe het mis kan gaan. Het gros van ons is geen held.’

Je beschrijft het verzet heel klein, bijna amateuristisch. Waarom? ‘Omdat verzet altijd klein begint, niet vanuit een partij of organisatie, want die vrijheid is er niet meer in een dictatuur. Je moet zoeken waar die vrijheid nog wél is: in een huiskamer, in een gesprek tussen mensen. Dat is hoe het in de DDR ging, of in andere dictaturen. En het is vaak onhandig, rommelig, soms zelfs kolderiek. Ik had er ook een solide netwerk van verzetshelden van kunnen maken, maar ik wilde laten zien hoe het écht is: dat je met een paar mensen om een keukentafel zit en denkt, wat kunnen wij eigenlijk doen?

Juist die kleine bewegingen zijn essentieel. De gedeelde emotie zet aan tot verzet, en dat kan weer leiden tot beter georganiseerde vormen. Hoop is daarbij onmisbaar. Femke Halsema zei in het tv-programma Zomergasten: “In tegenstelling tot cynisme is hoop hard werken, en voelt hoop soms als de meest kwetsbare en eenzame plek op aarde.”

Dat herken ik. Hoop is geen oppervlakkig optimis-

me, het behoeft actie. We leven in de beste van alle mogelijke werelden en toch moeten we blijven vechten voor hoop.’

Je noemt Camus’ De mens in opstand als favoriet boek. Heb je het gevoel dat je met dit boek het meest op zijn werk voortbouwt? ‘Dat heb ik niet zo expliciet bedacht, maar het is misschien wel zo. Het boek is als een rode draad door mijn leven geweven en komt af en toe terug, maar nooit was de situatie er zo naar als nu. We worden zo uit elkaar gedreven door hoe de verschillen tussen links en rechts worden aangezet.’

Ondanks het zware thema zitten er ook grappige types, uitspraken en momenten in het boek. ‘Ja, ik had daar behoefte aan. Alles wat ernstig is, is ook wel eens grappig. Maman Emily, een van de personages, is daar een goed voorbeeld van. Ze is warrig en bits tegelijk, maar toch de scherpste van allemaal. Zij is de luchtige kracht, de comic relief. Ik vond het heerlijk om haar te schrijven. Humor is nodig, ook om jezelf als schrijver staande te houden bij een zwaar onderwerp.’

Hoe voelt het om na zo’n schrijfproces afscheid te nemen van je personages? ‘Oh, maar ze zijn nooit weg hoor. Ze zijn altijd bij me, zitten soms op mijn schouder. Sommige personages blijven heel lang, zij zijn compagnons voor het leven. Menno Molenaar uit Vrij man bijvoorbeeld, met hem ging ik in het boek al in gesprek. Toen het verhaal voorbij was, nam ik letterlijk afscheid van hem, en hij van mij. Dat vond ik toen moeilijk, maar gelukkig duikt hij nog regelmatig op. Schrijven is voor mij niet eenzaam.

Het is een collectieve inspanning van schrijver en lezers. Ik zie de wereld in mijn hoofd en maak er letters van, maar de lezer moet de beelden zelf vormen. Samen maken we iets nieuws. En als een boek af is, kan ik steeds nieuwe mensen oproepen. Dat is misschien wel het leukste aan het schrijverschap.’

Het bewind van de gelukkigen, Nelleke Noordervliet € 24,99

16 Present van Paagman

012 PRESENT 2025_Nelleke Noordervliet.indd 16

22-10-2025 15:28

INTERVIEW

“HUMOR IS NODIG, OOK OM JEZELF ALS SCHRIJVER STAANDE TE HOUDEN BIJ EEN ZWAAR ONDERWERP” Present van Paagman 17

012 PRESENT 2025_Nelleke Noordervliet.indd 17

22-10-2025 15:29

Zes

DUIVELSE DILEMMA’S voor Emma Kok Krijgt Emma Kok meer zenuwen van een volle arena of van een huiskamerpubliek? En schrijft ze of zingt ze haar struggles er uit? Wij legden haar zes lastige vragen voor.

Altijd optreden in een galajurk of altijd op sneakers? ‘Altijd in een galajurk. Ik treed het liefst op in hakken en doe voor optredens graag iets moois aan. Vaak kies ik zelf mijn outfit; bij tv-opnames wordt meestal gewerkt met een styliste. Soms krijg ik iets voorgesteld dat niet mijn stijl is. Een keer bij een fotoshoot dacht ik zelfs: met alle respect, maar dit trek ik écht niet aan. Bij The Voice Kids leerde ik al jong nee te zeggen tegen kleding die niet bij me past of waarin ik me niet prettig voel.’

Zingen voor een grote menigte of een intiem optreden? ‘Ik houd van grote menigten. Vroeger gaf ik met mijn broer huiskamerconcerten voor zo’n dertig mensen. Retespannend vond ik dat, het publiek zó dicht op je huid.

Ik heb dan toch het gevoel dat iedereen het ziet, hoort en voelt als je een foutje maakt. Voor klein publiek ben ik nog steeds zenuwachtiger dan voor

18 Present van Paagman

018 PRESENT 2025_Emma Kok.indd 18

22-10-2025 14:57

INTERVIEW TESS VAN DER ZWET BEELD RAOUL LIMPENS

twaalfduizend man in een arena met André Rieu.

Daar heb ik gezonde zenuwen, vlinders in mijn buik. Het moet nooit normaal worden, een zaak van ‘dat doe ik wel effe’. Bij Stars On Stage had ik pas echt ‘zenuwen-zenuwen’: tegelijk zingen, dansen én acteren, mijn hart zat in mijn keel!’

Nooit meer zenuwachtig of nooit meer je stem verliezen? ‘Nooit meer mijn stem verliezen. Dat gebeurde me één keer op tour in het buitenland: er kwam opeens helemaal niets uit. Het was even spannend of ik die dag wel op kon, maar gelukkig was mijn stem op tijd weer terug. Ik zorg er goed voor: ik ga maandelijks naar een stemosteopaat, stoom elke ochtend en avond en neem tussen optredens stemrust. Soms gewoon een dag niet oefenen, niet zingen én bijna niet praten. (Lachend): Dat is best lastig, want ik kan lekker doorpraten.’

Je gevoelens uitschrijven in een dagboek of eruitzingen met een powerballad? ‘Dan zing ik het er het liefst uit. Op dit moment zet ik elke dag onder de douche Don’t Cry for Me Argentina op. Dat schreeuw ik dan mee. Voordat ik aan The Voice meedeed, werd ik op school erg gepest. In de finale zong ik This Is Me. Een echte powerballad uit de film The Greatest Showman. Het kwam precies op het juiste moment. Een boodschap én een middelvinger naar de pesters: kijk wat ik nu doe, terwijl jullie gewoon op school zitten. Toch houd ik ook een dagboek bij, waarin ik mijn struggles deel. In mijn boek Emma staan natuurlijk vrolijke, leuke momenten en gebeurtenissen, maar ook dagboekfragmenten die laten zien dat het niet altijd goed gaat en dat ik soms onzeker en verdrietig ben. Als kind deed ik al alsof ik een boek aan het schrijven was; ik vind het zo bijzonder dat het nu waarheid is geworden.’

MUZIEK

OVER EMMA KOK

Emma Kok won zowel The Voice Kids als Ministars en toert als vaste gastsoliste met André Rieu de hele wereld over. In haar boek Emma vertelt de zeventienjarige openhartig over de hoogtepunten en dromen in haar nog jonge leven, en deelt ze hoe de chronische maagaandoening gastroparese haar leven beïnvloedt, maar niet tegenhoudt in het volgen van haar passie. houden door een mentale reset-knop. Gelukkig zijn er manieren om me mentaal weer wat beter te voelen. Door met mijn moeder te praten, tijdens een wandeling of ‘s avonds voordat ik ga slapen. Of - je raadt het al - door te zingen in mijn kamer of in mijn dagboek te schrijven.’

Altijd weten wat je lichaam nodig heeft of wat je hart wil? ‘Als je weet wat je hart wil, reageert je lichaam daarop, dat weet ik zeker. Mijn dromen hebben me gebracht waar ik nu ben. Het is soms confronterend om te beseffen wat ik door ziekte allemaal niet kan, heel gewone dingen die voor anderen vanzelfsprekend zijn. Tegelijkertijd doe ik heel speciale dingen die voor de meesten niet zijn weggelegd, zoals op wereldtournee gaan met André Rieu. Dat maakt me ook dankbaar. Hoe lastig en pijnlijk het ‘normale leven’ soms ook is, mijn dromen komen gewoon uit.’

“VOOR KLEIN PUBLIEK BEN IK NOG STEEDS ZENUWACHTIGER DAN VOOR TWAALFDUIZEND MAN IN EEN ARENA MET ANDRÉ RIEU”

Een mentale reset-knop of een fysieke pauzeknop?

‘Door mijn ziekte gastroparese, gaat het lichamelijk echt op en af. Daar heb ik weinig controle over.

Het is wat het is, maar de pijn haalt soms ook mijn vrolijkheid weg. Daarom zou ik liever controle

Emma, Emma Kok € 22,99

Present van Paagman 19

018 PRESENT 2025_Emma Kok.indd 19

22-10-2025 14:57

VAN VERSTOPT PLANKJE IN DE WINKEL TOT GEN Z-HYPE HOE LEZEN EEN LIFESTYLE WERD

DANKZIJ YOUNG ADULT

“Jongeren lezen boeken om iets van zichzelf terug te zien.

Tegelijkertijd willen ze ook andere werelden ontdekken.”

20 Present van Paagman

020 PRESENT 2025_Young Adult.indd 20

22-10-2025 15:11

TEKST LOTTE BOOT BEELD ISTOCK

In een tijd waarin we steeds minder lezen, veroveren sommige boeken plotseling de harten en boekenkasten van jongeren.

Wat verklaart dit succes en wat onthult het over Generatie Z? Een zoektocht naar het culturele fenomeen dat Young Adult heet.

JONGEREN

N

og niet zo heel lang geleden vond je Young Adult (YA) op een boekenplankje ergens achterin de winkel. Nu heeft elke zichzelf respecterende boekhandel een volwaardige YA-afdeling, boekverfilmingen jagen de verkoop op, en YA-events raken razendsnel uitverkocht.

BEWUSTE STRATEGIE De opvallende opkomst van YA in Nederland wordt vaak toegeschreven aan BookTok, maar dat klopt niet helemaal. In de VS bestond YA al sinds de jaren zestig als ‘tienerproza’ tussen kinderboeken en volwassen literatuur in. Begin 21e eeuw nam het daar, dankzij de instelling van een jaarlijkse literaire prijs voor het beste YA-boek en onder andere het succes van de Twilight-serie, een grote vlucht.

Uitgeverij Lemniscaat zag kansen voor Nederland en introduceerde de term daarom in 2009 als onderdeel van een bewuste strategie. De uitgever vroeg boekhandels een YA-kast in te richten en verlootte zelfs een gevulde boekenkast.

Literatuurwetenschapper Linda Ackermans, die onderzoek doet naar YA in Nederland: ‘Niet zozeer individuele titels werden gepromoot, maar youngadult-literatuur an sich.’

PARAPLUTERM Om maar gelijk een ander misverstand uit de wereld te helpen: YA is geen genre. Het is een parapluterm voor boeken in velerlei genres met een hoofdpersoon tussen de 13 en 18

»

Present van Paagman 21

020 PRESENT 2025_Young Adult.indd 21

22-10-2025 15:11

jaar oud (soms ouder, maar officieel heet het dan New Adult). Coming-ofage-literatuur bestond al veel langer, maar het stempel Young Adult heeft boeken over deze levensfase herkenbaarder gemaakt.

Libri_x boekentas 'Fall in love' € 8,95

For whom the belle tolls Hells Bells 1, Jaysea Lynn € 25,-

Good spirits, B.K. Borison € 15,-

BOOKTOK BookTok gaf wel een boost aan de populariteit van YA in Nederland, vooral tijdens en na de coronapandemie. Jongeren hadden meer tijd om te lezen én kregen behoefte aan online communities vanwege de vele lockdowns. Toen de boekhandels hun deuren weer openden, signaleerden die opvallend meer jonge klanten.

Sindsdien wordt vooral Engelstalige YA veel verkocht. Volgens cijfers van KVB Boekwerk is momenteel één op de vijf verkochte jeugdboeken (waar YA onder valt) in Nederland een anderstalige titel. Engelse boeken zijn goedkoper en Nederlandse jongeren vinden Nederlandstalige boeken vaak cringe. ‘Ze consumeren vrijwel al hun media in het Engels, dan is het blijkbaar vervreemdend om in het Nederlands te lezen’, verklaart Lisanne de Wolff, boekenbaas van de Engelse afdeling van Paagman Mall of the Netherlands.

Toch lezen de meeste jongeren nog altijd (ook) in het Nederlands en dankzij meer bewustwording onder docenten, bookfluencers en boekhandelaren zit Nederlandstalige YA in de lift. YA-auteur en uitgever Sandra J. Paul, die zowel in het Engels als in het Nederlands publiceert: ‘Bij mijn nieuwe boek is de vraag naar de Nederlandse versie net zo groot als naar de Engelse.’

De coronaperiode heeft nog altijd ef-

fect op Gen Z: ze gaan minder naar clubs, hebben later seks en worstelen met hun mentale gezondheid.

Volgens Sandra J. Paul heeft de pandemie de behoefte versterkt aan het ontvluchten van de werkelijkheid in romance- en fantasy-verhalen, én aan het beter begrijpen van je eigen mentale gezondheid. Dat zie je terug in welke YA-genres het meest verkocht worden.

HERKENNEN EN ONTDEKKEN Onderzoeker Ackermans beaamt dat bij jonge lezers een behoefte aan verkennen en herkennen hand in hand gaat: ‘Ze lezen boeken om iets van zichzelf terug te zien. Tegelijkertijd willen ze ook andere werelden ontdekken.’ Vandaar dat cross-over-genres als romantasy (een liefdesverhaal in een fictieve wereld) gewild zijn.

Personages in YA-boeken zijn bovendien opvallend divers, bijvoorbeeld als het gaat om gender, seksuele identiteit en culturele achtergrond. Het succes van een graphic novel als Heartstopper (over de liefde tussen twee jongens) laat zien hoe belangrijk representatie voor jongeren van nu is.

ZELF BEPALEN Volgens Ackermans hebben jongeren dankzij social media een prominente stem gekregen in welke boeken ze goed (mogen) vinden; ze dragen zelf actief bij aan de marketing door

Toen de boekhandels hun deuren weer openden, signaleerden die opvallend meer jonge klanten

22 Present van Paagman

020 PRESENT 2025_Young Adult.indd 22

22-10-2025 15:11

JONGEREN

over hun favoriete boeken te posten.

Sandra J. Paul merkte het effect hiervan toen een filmpje over haar omkeerboek (een boek dat je vanaf twee kanten leest) Dead Girls Don’t Talk viral ging: ‘In die week verkochten we tienduizend exemplaren!’

Lisanne de Wolff merkt dat ook in de winkels van Paagman. Gen Z staat niet alleen in de rij voor die ene patisserie of pop-up-store, maar ook voor trending boektitels. ‘Het maakt veel uit of jongeren een titel voorbij hebben zien komen op social media.

Ze lezen vaak wat populair is, FOMO (Fear of Missing Out, red.) speelt daarbij zeker een rol.’

De Wolff vindt het belangrijk dat jongeren zelf beslissen wat ze lezen: ‘Ze willen hun leesplezier terugclaimen. Nog steeds raken jongeren gedemotiveerd door de boeken die ze voor school moeten lezen, al zijn er wel steeds meer docenten die recente literatuur en YA promoten.’

Young Adult heeft bovendien een brugfunctie: lezers verbreden hun interesse naar andere genres. De Wolff: ‘Er zijn zelfs tienermeiden die komen vragen om Dostojevski en Kafka.’

Tegelijk staat YA ook op zichzelf als bestemmingsliteratuur, benadrukt Linda Ackermans: ‘We zouden Young Adult tekortdoen als we het alleen als opstap zien.’

COMMUNITY Opvallend aan YA is ook de hechte community die lezers vormen.

Bookfluencer Paula Heeger noemt fysiek bij elkaar komen ‘echt een ding’. ‘Op BookTok plaatsen lezers oproepjes om in hun eigen dorp of stad een boekenclub te vormen.’

Ook Paagman heeft een eigen leesclub, Turning Pages, en er worden BookTok-events georganiseerd.

Lisanne de Wolff: ‘Daar komen ook mensen van boven de veertig. Zij lezen graag fantasy of romance, maar vinden geen aansluiting bij vrienden die vooral zwaardere literatuur lezen.

Dan is het fijn dat ze hun boekenliefde kunnen delen in een community.’

TASTBARE OBJECTEN Gen Z is de eerste generatie die volledig is opgegroeid in het digitale tijdperk. Misschien juist daarom hebben jongeren van nu behoefte aan fysieke, tastbare objecten. Zo zijn polaroidcamera's weer populair, net als vinyl en cassettebandjes. En natuurlijk collectibles, zoals Labubu’s: knuffelmonstertjes die je in een blind box koopt. Ook voor boeken geldt: liever een mooie hardcover dan een ebook.

YA-lezers zijn op boekengebied echte verzamelaars: zo willen ze hun verhalenseries graag compleet in de kast hebben staan. Veel YA-verhalen bestaan uit meerdere delen, waardoor de personages als het ware met je meegroeien en je jarenlang met ze meeleeft. En dat gaat ver. Paula Heeger: ‘Op TikTok vind je zelfs lezers die video’s maken vanuit de point of view van hun favoriete personage.’

ESTHETIEK ‘The year books got beautiful and blingy’, kopte The Times in 2024. YAuitgevers weten als geen ander aan te sluiten bij de huidige beeldcultuur.

Sprayed edges, glimmende folies, luxe verzamelboxen, noem het maar op of het bestaat. Zodra beroemde youngadult-boeken zoals The Hunger Games

A heart for Christmas - Adventboek, Sophie Jomain € 23,99

A-Journal One line a day (pink checkered) € 21,99

Fake skating, Lynn Painter € 15,99

»

Present van Paagman 23

020 PRESENT 2025_Young Adult.indd 23

23-10-2025 12:32

HÉT ULTIEME CADEAU VOOR DE FEESTDAGEN: EPISCHE FANTASYBOEKEN IN EEN LUXE JASJE

020 PRESENT 2025_Young Adult.indd 24

22-10-2025 15:12

JONGEREN

Met een gepersonaliseerde boekenkast laat je zien wie je bent en wat voor jou belangrijk is in een limited edition verschijnen, vliegen die de winkel uit. Voor sommige collector’s items van bestsellers bestaan jarenlange wachtlijsten. Dat de prijzen een stuk hoger liggen, lijkt de echte YA-fan niet uit te maken.

Sandra J. Paul: ‘Ik koop zelf ook wel eens een speciale editie van een boek dat ik al heb. Die uitgaven zijn te mooi om te lezen, die wil ik gewoon in de kast hebben staan.’

IDENTITEIT Boeken zijn altijd een manier geweest om je identiteit uit te dragen. Maar vóór de komst van social media kreeg hooguit een handjevol vrienden jouw boekencollectie te zien. Nu is er het online fenomeen bookshelf wealth: met een gepersonaliseerde boekenkast laat je zien wie je bent en wat voor jou belangrijk is. Lisanne de Wolff: ‘In deze tijd kun je je boekenkast op kleur, of juist in klassieke tinten, aan de hele wereld te laten zien. Andere lezers denken dan: o, dat wil ik ook!’

YA-liefhebbers dragen hun boekenliefde daarnaast graag uit met draagtasjes, theemokken en meer.

Paula Heeger: ‘Daarmee laat je zien: ik ben een lezer. Het is gewoon leuk om aangesproken te worden op straat door iemand die de quote op je tote bag herkent.’ Lezen is dus een lifestyle geworden. Influencer Heeger zorgt zelf ook voor een visuele ‘leessfeer’ in de filmpjes die ze voor BookTok

opneemt: ‘Je steekt een kaarsje aan, schenkt een drankje in... In het echte leven doe ik dat heus niet allemaal voordat ik ga lezen.’

VOOROORDELEN Young Adult is groter dan ooit, maar er bestaan nog altijd hardnekkige vooroordelen. Dat het geen literatuur zou zijn, of dat het alleen door tieners gelezen zou worden terwijl naar schatting een kwart van de YA-lezers ouder is dan 28 jaar. Het zou oppervlakkig zijn, of alleen bestaan uit ‘fluffy romance’. Terwijl Young Adult liefdesverhalen, horror, heftige thema’s als zelfbeschadiging of toxische relaties, en niet te vergeten: expliciete seks bevat. Die zogenoemde spice in YA is inmiddels zo wijdverspreid dat lezers zelfs beginnen te smeken om boeken zónder seksscènes.

Kwaliteitsmedia besteden weinig aandacht aan YA-boeken. Linda Ackermans: ‘Slechts een heel klein deel van het YA-aanbod wordt besproken in dag- en weekbladen. Als het al gebeurt, is dat door recensenten van jeugdliteratuur. Het gevolg is dat YA minder serieus wordt genomen dan fictie voor volwassenen. Jammer, want Young Adult heeft zoveel te bieden én het krijgt jongeren aan het lezen.’

Lisanne de Wolff is daarom ook optimistisch over de toekomst: ‘Er wordt steeds gezegd: er wordt niet meer gelezen. Maar dat is niet waar. Lezers van nu verkennen verschillende genres en beperken zich in die drang naar leesplezier niet tot gevestigde literatuur. Ze lezen daardoor misschien niet altijd wat sommige mensen wíllen dat gelezen wordt, maar ze lezen in ieder geval!’

Dream Harbor Pakket, Laurie Gilmore € 40,- (4 boeken)

Alchemised, SenLinYu € 33,99

Present van Paagman 25

020 PRESENT 2025_Young Adult.indd 25

22-10-2025 15:12

KATTENSTREKEN Maak kennis met Loesjkin, een schattige blauwe kat die in alles het tegenovergestelde is van normaal. Zie je Loesjkin, dan kun je op chaos rekenen! Een nieuwe graphicnovel-serie vol humor, actie en absurdisme voor kinderen (vanaf zeven jaar oud) die van knotsgekke verhalen houden.

Loesjkin is de mafste kat ter wereld! - Loesjkin 1, Jamie Smart € 16,99 tijdelijk € 12,50

GESPREKSSTOF

Volwassenen zijn uiteindelijk oudere kinderen die ook maar wat aanmodderen in het leven. Deze verzameling van 72 uitspraken voor kinderen zet aan het denken en spoort kinderen én volwassenen aan om elkaar, en de wereld, net iets beter te leren begrijpen. Grote mensen weten het ook niet, joh Omdenken quotes € 11,95

MINIATUURTJE Dit miniatuur-

kunstwerkje zet je zelf in elkaar en brengt vervolgens een sfeervol tafereel op jouw boekenplank waar je naar kunt blijven kijken. In Vincent’s world zie je bijvoorbeeld twee iconische werken van Vincent van Gogh samensmelten. Book Nook DIY Vincent's world € 42,95

KLEEFKRACHT Deze onopvallende kleefstrips zijn echte krachtpatsers, waarmee je moeiteloos schilderijen of fotolijsten ophangt zónder kleefresten. Geschikt voor gladde oppervlakken zoals geschilderde wanden, tegels, metaal en hout. Kies voor een maximaal draagvermogen van 1,8 kg, 5,4 kg of zelfs 7,2 kg. 3M Command

bevestigingsstrips vanaf € 6,99

BOSVRIENDJE Deze

knuffelvos is zo lekker zacht dat je hem eigenlijk altijd en overal mee naartoe zou willen nemen en warm tegen je aan zou willen houden. Is hij vies geworden van een avontuur in het bos? Dan is hij gewoon wasbaar op 30 graden.

Happy Horse knuffel ‘Fox Flore’ € 22,99

26 Present van Paagman

026 Present 2025_SHOPPING Verbeelding Versie 1_2.indd 26

22-10-2025 15:18

5

ONDER REDACTIE VAN TESS VAN DER ZWET BEELD ISABEL SANCHEZ OLID, RAY MAX

SHOPPING

DE LEUKSTE CADEAUTIPS & DE FAVORIETEN VAN PAAGMAN-MEDEWERKERS

TOP

BEKEND & BEROEMD

KATELIJN, MAGAZIJNBAAS

1 POPDOKTER Verhalen achter de grootste hits en vergeten parels met een dosis humor en nostalgie, opgetekend door Gerard ‘Dokter Pop’ Ekdom. Platenbaas, Gerard Ekdom € 20,2 LOBI Rapper en zanger Typhoon deelt zijn reis van duisternis naar licht: over liefde, roots en vertrouwen. Lobi da basi! Liefde is de baas, Typhoon € 22,99 3 OPENHARTIG Ewout Genemans onderzoekt zonder oordeel onbekende werelden en deelt openhartig zijn lessen over luisteren, verbinden en menselijkheid. Ewout, Ewout Genemans € 21,99

4 SIR Paul McCartney vertelt het ware verhaal van Wings, zijn band vol avontuur, hits en onverwachte wendingen na The Beatles. Wings, Paul McCartney € 39,99

5 VOETBALHELD Van Golden Boy tot huisman in Boekarest: Rafael van der Vaart blijft verbazen met een leven vol sport, familie en spektakel.

Rafael van der Vaart, Bart Vlietstra € 23,99

PIRATENPRAAT Maak kennis met

een geheel nieuw boek over Kromme Kareltje, de piraat uit de Mus & kapitein Kwaadbaard-serie. Kareltje was niet altijd krom. Als kind heette hij nog gewoon Kareltje en stond hij zo recht als een plank. Dit is zijn spannende en verrassende verhaal. De avonturen van

Kareltje (toen hij nog niet krom stond), Kevin Hassing € 16,99

AVONTUURLIJK

Trek je avonturenpak aan, zet je avonturenhelm op en maak je klaar voor een geweldig avontuur met auteur Andy Griffiths, bekend van De waanzinnige boomhut, en illustrator Bill Hope, die je meesleuren in deze serie vol hilarische verhalen.

Jij & ik en het pindakaasmonster - Adventures Unlimited deel 2, Andy Griffiths € 12,99

Present van Paagman 27

026 Present 2025_SHOPPING Verbeelding Versie 1_2.indd 27

22-10-2025 15:19

Dagdroom Alles wordt kunst, als je het met verwondering bekijkt.

5

14

12 6

19

4

13

7

15

1 8

16 10

3

17

18 2

9

11

28 Present van Paagman

028 PRESENT 2025_Inspiratie Verbeelding v2.indd 28

22-10-2025 15:29

FOTOGRAFIE MARIKE VAN PAGÉE STYLING SIGRIET KINGMA

INSPIRATIE

20 22 21

24 23

1 RICE glazen vaas € 24,95 2 Caran d’Ache aquarelkrijt € 23,95 3 Caran d’Ache aquarelkrijt € 23,95 4 Moleskine Holiday notitieboek € 24,95 5 Stewo kerst-geschenktasje € 4,50 6 RICE kaars € 3,95 7 RICE kaarsenhouder strik € 25,95 8 Chic.mic drinkbeker office € 20,95 9 Heinen kerstornament teckel € 8,95 10 Designworks Ink pennenhouder € 5,95 11 Heinen kerstornament kat € 8,95 12 BIEN moves notitieboek (Mathilde Willink) € 19,95 13 BIEN moves notitieboek (Mathilde Willink) € 14,95 14 Book Nook DIY Sakura’s travel € 42,95 15 Paddywax geurkaars € 17,95 16 Heinen kerstornament boom € 8,95 17 Here`s How flesopener € 21,95 18 Paddywax geurkaars in blik € 12,95 19 Book Nook DIY Vincent’s world € 42,95 20 Snoopy corduroy knuffel € 39,95 21 Woodstock corduroy knuffel € 22,95 22 BIEN moves notitieboek € 19,95 23 Heinen kerstornament kerk € 9,95 24 Heinen kerstornament kerstboom € 8,95

Present van Paagman 29

028 PRESENT 2025_Inspiratie Verbeelding v2.indd 29

22-10-2025 15:30

5 TOP

GEÏLLUSTREERD

HAAGS GEZICHT Van de Haagse School tot abstracte vernieuwers in de twintigste eeuw; achter de duinen ontstaat de kunst niet uit het stadsrumoer, maar in een voortdurende dialoog met de zee. Ontdek hoe licht, lucht en water het onmiskenbare decor voor de schilders van Den Haag vormden. De schilders van Den Haag, Werner van den Belt € 27,95

CONSTANTIJN, KANTOORVAKHANDEL

1 HOUVAST Het vervolg op De jongen, de mol, de vos en het paard biedt troost voor wanneer het leven tegenzit.

Onthoud dit altijd, Charlie Mackesy € 20,99

2 KERSTVERBOD Een magisch kerstavontuur dat antwoord geeft op de vraag waarom de Hartenkoningin kerst in Wonderland verbood.

De avond voor Kerstmis in Wonderland, Carys Bexington € 17,-

KERST MET DAHL

Deze fantastische kerstcollectie bevat twaalf gloednieuwe magische en grappige verhalen, met in de hoofdrol de onvergetelijke personages van Roald Dahl, zoals de superslimme Matilda, de toverdranken makende Joris en natuurlijk Willie Wonka’s vriend Sjakie. Sjakie en de kerstfabriek en andere verhalen, Roald Dahl € 29,99

3 SCHOONHEID Tijdens een reis vol hindernissen ontdekken Grote Panda en Kleine Draak dat schoonheid overal te vinden is. Grote Panda & Kleine Draak - De mooiste plek op aarde, James Norbury € 20,99

4 POEH De bekende verhalen en gedichten van de geliefde Poeh-beer in een hartverwarmend mooie uitvoering met slipcase en leeslint.

Winnie the Poeh, A.A. Milne € 49,99

5 MAATJES Een tijdloos verhaal van vier innemende kameraden, over worden wie je bent en vinden waar je hoort. De jongen, de walrus, het

rendier en de poolvos, Katinka Polderman & Merel Corduwener € 21,99

30 Present van Paagman

026 Present 2025_SHOPPING Verbeelding Versie 1_2.indd 30

22-10-2025 15:20

ONDER REDACTIE VAN TESS VAN DER ZWET BEELD RAY MAX

SHOPPING

DE LEUKSTE CADEAUTIPS & DE FAVORIETEN VAN PAAGMAN-MEDEWERKERS

MINDSET Omdenken is een manier van

denken en doen, waarmee je van een probleem een mogelijkheid maakt. Met deze wenskaarten geef je een ander misschien precies de woorden van troost, motivatie of inspiratie die nodig zijn. 40 Omdenken wenskaarten, Berthold Gunster € 20,-

TOVENAARSKERST Zweinstein

is bedekt onder een dik pak sneeuw en Harry viert zijn eerste echte kerfstfeest in de Tovenaarswereld. Een hartverwarmend en kleurrijk geïllustreerd boek voor alle leeftijden over een sfeervolle kerst op Zweinstein, vol lichtjes, kerstbomen én cadeautjes. Kerstmis op

Zweinstein, J.K. Rowling € 20,-

NIJNTJE PLUIS

Maak kennis met een heleboel dieren uit de wereld van nijntje.

Voel aan de stofjes en het reliëf in de illustraties, open de flapjes en zie jezelf in het spiegeltje. Een groot, stevig boek voor kleine dierenliefhebbers. nijntjes grote dierenboek, Dick Bruna € 18,95

COOLE CREATIES Tekenen en schilderen zal nooit meer hetzelfde zijn nadat je aan de slag bent gegaan met deze Airbrush-set van Maped. Laat de kunstenaar in jezelf los en creëer de meest creatieve en kleurrijke werken.

Inclusief twaalf junglemarkers.

Maped Airbrush Maker € 40,50

Present van Paagman 31

026 Present 2025_SHOPPING Verbeelding Versie 1_2.indd 31

22-10-2025 15:20

SHOPPING INSPIRATIE VOOR DE VERLANGLIJST VERLICHTEND Dit flexibele, dimbare LED-lampje is ideaal voor leessessies in de donkere maanden. Brandt tot acht uur lang en is in vier uur opgeladen.

Libri_x flexibele neklamp € 29,95

VINTAGE Mila’s wereld staat op z’n kop als oude herinneringen en nieuwe ruzies haar pad kruisen. Over liefde, vriendschap en vintage.

Mila, vintage lover - BFF, Jette Schröder € 17,99

ECOHELD Altijd stijlvol voorbereid.

Deze kleurrijke, duurzame tas is waterbestendig, supersterk en opvouwbaar. Draag er tot twintig kilo in mee! LOQI opvouwbare

KLEIGOED Met deze pottenbakkersschijf van Maped maak je de mooiste creaties en beschilder je ze daarna met de bijgeleverde verf. Maped Terra

tas ‘Delft Heritage’ € 14,95

Studio pottenbakkersschijf € 40,50

GERONIMO Een spannend avontuur vol magie, geuren en toverinkt!

Help Geronimo de gestolen talisman terugvinden en red het rijk van het kwaad.

BOUWPLEZIER Bob van der Putten leert je hoe je de coolste LEGO-gebouwen maakt, van doolhoven met bewegende muren tot een griezelig spookkasteel. LEGO

Fantasia XX De Magische Talisman, Geronimo Stilton € 25,-

bouwen als een pro, Bob van der Putten € 20,99

TIJDREIZEN Arnout Hauben onthult de verhalen van Einstein, Van Gogh en andere historische figuren, en hun indrukken in de Lage Landen.

Interview met de geschiedenis: Hoog bezoek, Arnout Hauben & Steven Crombez € 27,-

KARAKTERVOL De Nieuwe Haagse School zat vol lef.

Dit kleurrijke boek is een eerbetoon aan kunstenaars die hun eigen weg durfden te gaan.

Nieuwe Haagse School 1945-1975, Saskia Gras € 39,95

32 Present van Paagman

026 Present 2025_SHOPPING Verbeelding Versie 1_2.indd 32

22-10-2025 15:20

Duo aquarelmarkers Goldfaber

Goldfaber sketchmarkerset Bold & Easy

Goldfaber creatief markerset

fabercastell.nl fabercastellnederland www.faber-castell.com

kangaro-ktc_pagina_2025_faber-castell.indd 1 000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 33

11-09-2025 14:51 22-10-2025 14:45

Poëtische ode aan ‘de verrukkelijke vrouw’ Met gedichtenbundel Ik sta in wilde schoonheid zet Susan Smit het licht op het vrouwenlichaam. Ruim honderd Nederlandse en Vlaamse vrouwelijke dichters uit verschillende tijden bezingen én bevechten daarin de wellustige, scheppende en cyclische aard van dat lichaam. Zo bevrijden ze het gezamenlijk van eeuwenoude dwingende restricties, beelden en voorschriften én geven ze ruimte aan de gelaagde schoonheid van de vrouwelijke ervaring.

34 Present van Paagman

034 PRESENT 2025_Susan Smit.indd 34

22-10-2025 15:25

INTERVIEW LIESBETH SMIT BEELD YVETTE KULKENS (PORTRET), JEAN-ETIENNE LIOTARD (1737) VIA RIJKSMUSEUM, AMSTERDAM

SUSAN SMIT: “HET VROUWENLICHAAM IS MOOI EN STERK EN PRECIES TOEGERUST OP WAT HET TE DOEN HEEFT IN HET LEVEN”

VROUWEN

beperkende mal van wat een ‘goede vrouw’ is volgens patriarchale normen en vanuit de vrouwelijke ogen. Dat aanbieden en verwoorden vind ik belangrijk, daar is literatuur ook voor bedoeld, denk ik.’

Hoe ben je te werk gegaan bij de selectie van de gedichten? ‘Ik ben eerst heerlijk in mijn eigen boekenkast gedoken. Daarna heb ik urenlang in bibliotheken, antiquariaten en boekwinkels gezeten. In Nijmegen bezocht ik het Poëziecentrum Nederland, waar ontzettend lieve mensen stapels bundels aandroegen. Uit al dat aanbod ben ik gaan kiezen, al waren er ook een paar vrouwelijke dichters die ik er van meet af aan heel graag in wilde hebben.’

Susan, in deze gedichtenbundel zet je het vrouwenlichaam centraal.

Waarom koos je daarvoor? ‘Op het vrouwenlichaam wordt ontzettend gelet. Oordelen van buitenaf bepalen hoeveel bloot je mag laten zien, hoe vrij je mag bewegen, wat je vorm is of hoe jong danwel oud het eruit mag zien. Die objectivering van het vrouwelijke uiterlijk is enorm bepalend, rond je twaalfde levensjaar leer je als vrouw al om je daarin te verhouden. Daarnaast is het vrouwenlichaam complex en interessant omdat het cycli heeft. Niet alleen die van de menstruatiecyclus maar ook van levensfases zoals die van meisje, moeder of schepper en die van crone, de post-menstruele wijze vrouw.

Mijn idee met deze bundel was om daarvoor zoveel mogelijk perspectieven op tafel te leggen, zodat je als vrouw gesteund wordt om zelf je ruimte in te nemen en samen te vallen met jezelf.

Daarbij wilde ik vooral veelheid tonen, zonder een

Je koos voor een brede representatie. Het oudste gedicht bestaat uit fragmenten van Mengeldichten van Hadewijch uit de dertiende eeuw, maar je selecteerde ook veel eigentijdse dichters zoals Babs Gons, Ester Naomi Perquin en Stella Bergsma.

Welk gevoel of inzicht gaven alle gedichten samen jou? ‘Ik zag een verschuiving door de tijd waarin het besmuikte, voorzichtige beschrijven van alles dat bij een vrouwenlichaam hoort in korte tijd naar een opwaartse beweging van openheid ging. Want met name vrouwen uit jongere generaties zijn het zat om hun lichaam en daarmee zichzelf als zondig of smerig te zien, of iets dat beperkt moet worden.

Dat gaat van de menstruatie en vruchtbaarheid tot seksualiteit. Het is zó bevrijdend om te lezen hoe een vrouw geniet van seks en om haar verrukking te lezen, dat is bijna een feministische daad op zich.

Dat geldt ook voor de bevalling, die op verschillende manieren wordt beschreven in deze bundel. Ieder mens komt daaruit voort, ik denk dat het daarom ook voor mannen mooie gedichten zijn om te lezen.’

De huidige boosheid in de samenleving over femicide en veiligheid van vrouwen op straat maakt deze bundel ook verrassend eigentijds en relevant.

»

“ Met name vrouwen uit jongere generaties zijn het zat om hun lichaam als zondig of smerig te zien” Present van Paagman 35

034 PRESENT 2025_Susan Smit.indd 35

22-10-2025 15:25

VROUWEN

“Ik maak me ook al mijn hele leven sterk voor de misvattingen die er zijn over vrouwen en het minzame denken over ons” Hoe zie jij dat? ‘Het onderwerp van de vrouw als prooi houdt me al heel lang bezig. Ik vond gedichten over alle waarschuwingen die meisjes krijgen, je sleutels tussen je vingers houden op straat, opdringerig gedrag. Aan de ene kant is het een hachelijke onderneming om vrouw te zijn in een mannenwereld. Aan de andere kant is het verrukkelijk, met alle spirituele en praktische kanten die daarbij horen. Ik vind het heel leuk om vrouw te zijn, maar ik maak me ook al mijn hele leven sterk voor de misvattingen die er zijn over vrouwen en het minzame denken over ons.

Om te begrijpen hoe dat is gekomen moet je heel ver terug de geschiedenis in. Daarin vind je de oorsprong van de verhalen die bepalen wat het betekent om vrouw te zijn en de plek als mens die ze in de wereld toegewezen krijgt. Bovendien waait er momenteel een conservatieve wind in de westerse wereld die terug wil naar zogenaamd traditionele waarden die gaan over het onder de duim houden van de vrouw. Die ideeën vinden toch grond zie ik, daar moeten we op bedacht zijn. De timing van deze bundel is zo bezien ook geen toeval. Het idee dat vrouwen dom, praatziek of leugenachtig zouden zijn of in hun eentje voor hun kinderen moeten zorgen werd ooit ergens opgeschreven en geaccepteerd, en het is nog steeds diepgeworteld. Aan al die verhalen moeten we blijven trekken en rommelen, want ze zijn ongezond. Vooral voor de vrouw.’

Is er een gedicht in deze bundel dat een speciale betekenis voor je heeft, of dat heeft gekregen? ‘De Tien kerugmatische gedichten van theologe Maria de Groot (1937) waren een ontdekking voor me.

Daarin beschrijft ze hoe het voelt om als jong meisje te moeten bevallen in een nonnenklooster en dat kind te horen huilen, waarna het haar wordt afgenomen en ze haar hele verdere leven zal blijven zoeken naar haar kind. Maria heeft dat meegemaakt, en wist die schok en dat verdriet in de schoonheid van poëzie te gieten. Bovendien geeft ze een stem aan iets dat daadwerkelijk in de geschiedenis gebeurde bij talloze vrouwen. Haar gedichten zijn daardoor niet alleen mooie woorden; ze zetten ook de haren op mijn armen overeind.’

In het voorwoord van je bundel heet je de lezer welkom in een tuin van wilde schoonheid waarin vrouwen het leven ervaren vanuit hun eigen lichamelijkheid. ‘Want dat lichaam is mooi en sterk en precies toegerust op wat het te doen heeft in het leven, inclusief alle imperfecties of beperkingen.

Dat mogen we vieren en versieren als we dat willen of er soms vlammende woede of verdriet over voelen over wat het wordt aangedaan, maar alles eraan is even gelaagd als prachtig. De titel van deze bundel verwijst ook naar die ervaring via de slotzin uit het gedicht WILDE VINEX (2010) van Sasja Janssen. De ‘ik’ in deze strofe is essentieel: het vrouwenlichaam wordt nu eens niet door mannen bezongen, maar beschreven vanuit mensen die er een bewonen.’

Ik sta in wilde schoonheid.

Meer dan 100 gedichten over het vrouwenlichaam, geschreven door vrouwen, Susan Smit € 20,-

36 Present van Paagman

034 PRESENT 2025_Susan Smit.indd 36

23-10-2025 13:03

BEELD HERVÉ DEBAENE

COLUMN

‘VERREMBRANDTSEN’ MATHILDA MASTERS Een boek met 321 superslimme weetjes schrijven is voor mij elke keer een ontdekkingsreis. Ik ben namelijk geen bioloog, geen wetenschapper, geen geschiedkundige of kunsthistoricus. Ik schrijf niet uit expertise. Mijn drijfveer is nieuwsgierigheid.

D

e bibliotheek van Antwerpen is een beetje mijn tweede thuis, zeker als ik aan een 321-boek werk. Dat was met 321 superslimme dingen die je moet weten over kunst niet anders.

Daarnaast keek ik veel documentaires. Ik werd vooral gecharmeerd door de reeks Achter het schilderij van de NPO waarin experts proberen een schilderij na te maken met de technieken en materialen van vroeger. Het is ongelofelijk hoeveel je elke aflevering te weten komt over bepaalde kunstwerken, de kunstenaar en de wereld waarin hij of zij leefde.

Een van de boeiendste afleveringen vond ik die over De Nachtwacht van Rembrandt van Rijn. Ik ken het schilderij natuurlijk en zag het al een paar keer in het echt. Het leek me een huzarenstukje om zo’n werk na te maken. Maar tijdens de uitzending viel ik van de ene verbazing in de andere. Blijkbaar hadden ze nog geen honderd jaar na het afwerken van het schilderij, in 1715, aan alle vier de zijden een stuk van het werk gesneden zodat het tussen twee deuren in de Kleine Krijgsraadkamer van het

Paleis op de Dam zou passen. Gelukkig had een zekere Gerrit Lundens voor die tijd al een kopie van het héle doek gemaakt. Alleen was Gerrit niet van hetzelfde kaliber als Rembrandt. Zijn kopie miste duidelijk de virtuositeit van de meester.

Toen deed het team van de NPO iets bijzonders.

Ze lieten kunstmatige intelligentie los op het oorspronkelijke schilderij en de kopie van Lundens.

Ze vroegen de computer specifiek om de delen die op Lunders kopie stonden te ‘ver-Rembrandtsen’. Toen het klaar was, zag je niet alleen het volledige schilderij, maar werd het nog duidelijker wat een geniale kunstenaar Van Rijn was.

Het Rijksmuseum staat op mijn lijst van te (her)bezoeken musea. Een lijst die inmiddels zo lang is dat ik betwijfel of het lukt hem in dit leven af te werken.

“Ze lieten AI los op het oorspronkelijke schilderij en de kopie van Lundens”

Mathilda Masters en Louize Perdieus brengen de kunstwereld tot leven met verrassende en vaak geestige weetjes. Van Michelangelo’s verborgen details tot moderne kunst met een vloer van pindakaas: ieder feit prikkelt nieuwsgierigheid en verwondering. Rijk geïllustreerd en speels geschreven, is dit boek een ontdekkingstocht waar kinderen én volwassenen samen van kunnen genieten. 321 superslimme dingen die je moet weten over kunst € 24,99

Present van Paagman 37

037 PRESENT 2025_Column Mathilda Masters.indd 37

22-10-2025 15:27

g Scherp gesteld BEELDEN DIE BINNENKOMEN

DE KRACHT VAN DE BERGEN Call of the Mountains vangt de onweerstaanbare aantrekkingskracht van hooggelegen gebieden in woord en beeld. Van de onherbergzame toppen van Patagonië tot de heilige pieken van de Himalaya: in dit bijzondere boek komen persoonlijke verhalen, grensverleggende expedities en diepe reflectie samen in een meeslepende ode aan de bergen.

Diverse internationale natuurfotografen wisten de mystiek van de bergen indrukwekkend vast te leggen in spectaculaire beelden, die de intensiteit van de natuur tastbaar maken. Het resultaat is een fotoboek dat lezers én kijkers blijft inspireren.

Call of the Mountains € 45,-

38 Present van Paagman

038 PRESENT 2025_Fotoboeken.indd 38

22-10-2025 15:32

TEKST LIESBETH SMIT BEELD SCOTT ADAMSON, EDWARD BERTHELOT / GETTY IMAGES, MARTIN ROEMERS, CO RENTMEESTER, JELLE KRINGS

FOTOGRAFIE

Soms is een blik genoeg om geraakt te worden. Deze fotoboeken tonen werelden waarin precisie en emotie samenvallen, en waarin de fotograaf je meeneemt naar plekken waar kijken vanzelf verandert in ervaren.

» Present van Paagman 39

038 PRESENT 2025_Fotoboeken.indd 39

22-10-2025 15:32

52

53

ICONISCHE TASSEN Laat je meevoeren in de wereld van haute couture via de boeken van Alexandra Fullerton, een toonaangevende Britse modejournalist en voormalig fashion director van Stylist Magazine. Met haar scherpe blik, vloeiende pen en verregaande kennis over de mode-industrie navigeert zij je in drie gidsen door de geschiedenis, het vakmanschap en de stijlgeheimen van de meest iconische it-bags. Deze prachtig vormgegeven fotoboeken zijn een musthave voor iedereen die houdt van tijdloze elegantie en een vleugje Chanel, Hermès of Dior in het bestaan. The ultimate guide to Hermès bags / The ultimate guide to Dior bags / The ultimate guide to Chanel bags, Alexandra Fullerton € 40,- p.s.

LAAT MIJ JE VOERTUIG ZIEN EN IK VERTEL JE WIE JE BENT Voor zijn nieuwe fotoboek Homo Mobilis trok kunstenaar en fotograaf Martin Roemers de wereld rond met een groot wit doek, een camera en één eenvoudige vraag: ‘Wil je poseren met je voertuig?’ Van scooters in Hanoi tot paardenkarren in Cuba en van riksja’s in India tot pick-ups in Mexico: overal legde hij mensen vast met hun middel van vervoer. Het resultaat is een visueel indrukwekkende reis door de internationale wereld van mobiliteit, vol herkenning, humor en verrassende ontmoetingen.

Homo Mobilis, Martin Roemers € 49,99

40 Present van Paagman

038 PRESENT 2025_Fotoboeken.indd 40

22-10-2025 15:32

FOTOGRAFIE

» Present van Paagman 41

038 PRESENT 2025_Fotoboeken.indd 41

22-10-2025 15:32

42 Present van Paagman

038 PRESENT 2025_Fotoboeken.indd 42

22-10-2025 15:33

FOTOGRAFIE

TIJDLOZE KIJK OP DE WERELD Ontdek de wereld door de lens van Co Rentmeester (1936), Nederlands-Amerikaanse fotograaf, voormalig olympisch roeier en pionier in documentair- en sportfotografie.

Witnessing Life brengt zijn veelzijdige oeuvre samen: van indringende straatportretten en iconische beelden uit de Vietnamoorlog tot adembenemende landschappen en sportfoto’s die geschiedenis schreven. Een boek dat uitnodigt om stil te staan bij het leven zoals het is; veelzijdig, krachtig en onvergetelijk. Perfect voor fotografie-fanaten en iedereen die de wereld door een meesterlijke lens wil ontdekken. Extra aangenaam weetje: vanaf 10 oktober is in Foam Amsterdam het eerste grootschalige retrospectief van Rentmeesters veelzijdige oeuvre te zien. Witnessing Life, Foam Fotografiemuseum Amsterdam € 65,-

SPOREN VAN OORLOG In Iron People laat de Nederlandse documentairemaker, verslaggever en fotograaf Jelle Krings de impact van de oorlog in Oekraïne zien vanuit een onverwacht perspectief: dat van de spoorwegarbeiders. Met oog voor detail documenteert Krings hun werk, kameraadschap en stille vastberadenheid te midden van conflict - vol moed, veerkracht en menselijkheid. De foto’s tonen niet alleen de uitdagingen van het leven op en rond de rails, maar geven ook een indringend beeld van hoe gewone mensen de infrastructuur van een land in oorlog draaiende houden.

Een indrukwekkend, urgent en empathisch verslag. Iron People. The War in Ukraine Through the Eyes of its Railway Community, Jelle Krings € 49,99

Present van Paagman 43

038 PRESENT 2025_Fotoboeken.indd 43

23-10-2025 12:50

Op zoek naar een origineel cadeau? eeu geldwig ig

Geef de Paagman CadeauCard!

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 44

22-10-2025 14:45

ILLUSTRATIE ELINE VAN STRIEN

Verkenning 46 ZIJN ER NOG SCHRIJVERS NODIG IN EEN WERELD MET AI? 54 LARA TAVEIRNE OVER SUCCES EN VERWACHTINGEN 58 SINTERKLAAS DOOR DE OGEN VAN INGELA P ARRHENIUS 70 INTERVIEW MET CARTOONIST JIP VAN DEN TOORN 72 LITERAIRE ONTWIKKELING IN DE 21E EEUW Present van Paagman 45

045 PRESENT 2025_Katerncover Verkenning.indd 45

23-10-2025 12:33

Kevin Hassing: “AI HEEFT GEEN MISSIE, HET KRIJGT LOUTER OPDRACHTEN. IK WÍL IETS MAKEN.” 46 Present van Paagman

046 PRESENT 2025_AI en literatuur.indd 46

22-10-2025 15:37

TEKST BAREND LAST ILLUSTRATIES ELINE VAN STRIEN

TECHNOLOGIE

SCHRIJVEN MET AI Kán dat eigenlijk wel?

Kunstmatige intelligentie (AI) dringt door tot wat we altijd als exclusief menselijk beschouwden: schrijven.

Verhalen, gedichten, artikelen; AI genereert ze moeiteloos. Dit plaatst ons voor fundamentele vragen: als een AI-tekst je ontroert of aan het denken zet, doet het er dan toe dat er geen menselijke geest achter zit?

En wat betekent dit voor het schrijverschap?

Present van Paagman 47

046 PRESENT 2025_AI en literatuur.indd 47

22-10-2025 15:37

48 Present van Paagman

046 PRESENT 2025_AI en literatuur.indd 48

22-10-2025 15:38

TECHNOLOGIE met gemengde gevoelens vraag op: hoe verhoudt een AI-systeem zich tot dit De literaire kijkt naar deze ontwikkeling. Tools alles? Als schrijver die zelf met deze technologie produceren tek- experimenteert, zie ik een fundamenteel misverwereld alsstenChatGPT die nauwelijks van mense- stand in hoe we over ‘schrijven met AI’ praten. Wat lijk werk te onderscheiden zijn. Waar AI-teksten voorheen opvielen door stijve zinnen en vreemde woordkeuzes, kunnen ze nu lezers boeien, studenten helpen, en zelfs redacteuren misleiden. Sommige schrijvers experimenteren voorzichtig, terwijl anderen zich afvragen of hun ambacht bedreigd wordt.

Om deze veranderingen te doorgronden, sprak ik vier Nederlandse auteurs – Ewoud Kieft, Ilja Leonard Pfeijffer, Ronald Giphart en Kevin Hassing – én Mizzi van der Pluijm van Uitgeverij Pluim.

Wat is schrijven?

Om te bepalen of AI überhaupt kan ‘schrijven’, moeten we eerst begrijpen wat dat eigenlijk is.

Schrijven is door de eeuwen heen steeds opnieuw gedefinieerd: van praktische informatieoverdracht tot hoogstpersoonlijke kunstvorm. Als je de vraag aan vier schrijvers voorlegt, krijg je vier verschillende antwoorden. Zo beschrijft Kieft het als een bepaalde manier van denken. ‘Je gaat verbanden leggen die je in het dagelijks leven niet altijd legt.’

Zo bezien is schrijven dus een ontdekkingsreis die nieuwe inzichten oproept.

De gelauwerde classicus Pfeijffer en romanschrijver Giphart benadrukken beiden de communicatieve dimensie. Pfeijffer: ‘Schrijven is communicatie van mens tot mens.’ Giphart ziet het als een driehoek: ‘degene die het schrijft, het werk zelf, en degene die het leest – allen even belangrijk.’ Met deze benadering komt een tekst dus pas tot leven in de interactie met de lezer.

Kevin Hassing, schrijver van het Kinderboekenweekgeschenk 2025, plaatst juist intentie centraal: ‘Ik heb een onderliggende bedoeling die ik vaak nog aan het uitvogelen ben terwijl ik schrijf. Schrijven behelst het vakmanschap om die tot leven te brengen als verhaal.’ Hij verwoordt wat velen benoemen als de menselijke kern van het creatieve proces: de worsteling waaruit betekenis ontstaat.

Kan een machine dat ook?

Met deze gelaagde opvattingen in gedachten, dringt zich de

zo’n systeem doet, is namelijk wezenlijk anders dan wat mensen doen wanneer ze schrijven.

Dat zit zo: onder de motorkap van generatieve AItools liggen taalmodellen. Dit zijn systemen die op basis van miljoenen voorbeelden voorspellen welk woord waarschijnlijk op het vorige volgt. Er zit geen intentie achter, het streeft geen eigen doel na.

Het is, zoals Kieft het nuchter formuleert, ‘gewoon voorspellende statistiek. Er zit niks in die machine wat ineens een ziel krijgt.’

Denk daar eens over na: wat wil ChatGPT ons eigenlijk vertellen? Het antwoord is ontluisterend eenvoudig: niets. Het heeft geen verhaal dat het moet delen, geen emotie om te uiten, geen inzicht dat het wil doorgeven. Het stapelt woorden die statistisch gezien ‘kloppen’ en ‘leent’ betekenis van alles dat eerder geschreven is. Toch zeggen velen ‘AI schreef dit’, alsof die machine dezelfde gedrevenheid kent als een schrijver van vlees en bloed.

Kieft waarschuwt voor deze personificatie: ‘De menselijke neiging om van alles op deze machines te projecteren, dáár zit het echte probleem.’ Hij ziet er zelfs iets religieus in: ‘Het wordt een soort nieuwe god waar we tegen gaan praten.’

Het gestolen fundament Hoe slagen AI-systemen er dan toch in zulke overtuigende teksten te produceren? Het antwoord ligt in hun trainingsdata. De prestaties van moderne taalmodellen zijn alleen mogelijk door enorme hoeveelheden tekst waarop ze zijn getraind, meestal zonder medeweten van auteurs.

‘Het is gewoon gejat,’ stelt Kieft onomwonden.

‘Tientallen miljoenen teksten zijn zonder toestem-

»

Ilja Leonard Pfeijffer: “ALS JE TE MAKKELIJK GECHARMEERD RAAKT DOOR DE GEMAKKEN DIE AI BIEDT, LOOP JE HET RISICO DAT JE HET FUNDAMENTELE LEERPROCES VAN HET KUNSTENAARSCHAP OPHEFT” Present van Paagman 49

046 PRESENT 2025_AI en literatuur.indd 49

22-10-2025 15:38

ming gebruikt, dat is waarom het werkt.’ Voor veel schrijvers vormt dit de kern van hun weerstand: hun levenswerk werd zonder compensatie gebruikt als brandstof voor machines die hen nu mogelijk overbodig maken. Ronald Giphart maakt zich er echter minder druk om: ‘Ik vind het krom om te zeggen: ik gooi dit boek in een bibliotheek waar het voor iedereen te lezen valt, maar het mag vervolgens niet gelezen worden door een systeem dat taal probeert te leren. Waarom zou dat voor bijvoorbeeld immigranten wel mogen, en niet voor AI?’ Deze tegenstelling toont hoe verdeeld de schrijverswereld staat. Er wordt opgeroepen tot verzet – ook vanuit de auteursbond, maar er zijn er ook die zich afvragen of we niet te krampachtig vasthouden aan traditionele ideeën over intellectueel eigendom. Immers, creativiteit ontstaat nooit in een vacuüm. Kunstenaars hebben zich altijd laten inspireren door anderen. Wat AI doet lijkt daarop, maar dan op industriële schaal en zonder bewustzijn. Zit daar dan het pijnpunt?

De angst voor verdringing Voor Kevin Hassing is de AI-revolutie persoonlijk.

Als stemacteur hoorde hij jarenlang: ‘AI gaat alles overnemen.’ Hij verlegde zijn focus naar kinderboeken. Maar toen Pelckmans Uitgeverij in 2025 een kinderboek aankondigde dat door een virtuele AI-schrijver zou zijn geschreven, sloeg hij alarm.

‘Toen ik erover las, dacht ik: dit is niet de kant die we op moeten. Lezers hebben échte verhalen nodig. Zeker voor kinderen is het belangrijk dat je originele verhalen vertelt waarin ze zich herkennen. Dat kan alleen als je ze zelf hebt doorleefd.’

Het fundamentele verschil volgens hem: ‘AI heeft geen missie. Het krijgt louter opdrachten. Ik wíl iets maken.’ Voor Hassing zit authenticiteit onlosmakelijk in de persoon achter het verhaal, een standpunt dat veel weerklank vindt bij collegaauteurs.

Nieuw soort vakmanschap Dat veel auteurs worstelen met de vraag wat AI betekent voor de toekomst van hun vak moge duidelijk zijn. Hoe ze daarmee omgaan, verschilt. Zo vindt Giphart dat ‘we niet bang moeten zijn voor AI.’ Voor hem wordt AI ‘een knopje op je tekstverwerker. Maar wel een heel interessant knopje.’

Hij gebruikt het voor synoniemen, brainstormen,

onderzoek. Wat volgens hem telt is ‘wie er achter de knoppen zit en bepaalt wat er uiteindelijk in een gedicht of boek terechtkomt.’

Ook Pfeijffer erkent de bruikbaarheid, hoewel voorzichtiger. Hij vergelijkt het met een memorabele brainstormsessie die hij had voor zijn eerste roman: ‘We bedachten misschien wel honderd verschillende ideeën om een plotprobleem op te lossen. Er zat niks goeds tussen. Maar in de trein terug kreeg ik idee honderd-en-één en dat was het juiste.’ Dit proces kan hij met ChatGPT reproduceren. ‘Maar ik zou nooit toestaan dat ChatGPT één zin van mij schrijft. Het is puur secundair om me te helpen.’ Voor jonge schrijvers waarschuwt hij: ‘Schrijven moet frustrerend zijn. In het kunstenaarschap zit een leerproces dat fundamenteel is. Als je te makkelijk gecharmeerd raakt door de gemakken die AI biedt, loop je het risico dat je dat leerproces opheft.’

Uitgever Mizzi van der Pluijm plaatst AI in historisch perspectief: ‘Iedere generatie krijgt nieuwe tools. Er was destijds ook discussie over de spellingscontrole, uiteindelijk bleek het handig gereedschap. Zo moeten we AI-tools ook zien.’ Een nuchtere benadering die doorklinkt in haar uitgeverijbeleid: ‘Wij hebben er geen bezwaar tegen als schrijvers er gebruik van maken, zolang het verhaal, de stijl en de literaire waarde overtuigen.’

Giphart voorziet dat weerstand contraproductief is: ‘De schrijvers die de ontwikkeling niet willen aangaan, gaan het loodje leggen. Ik voorzie dat je overlevingskans groter is als je deze ontwikkeling omarmt.’

Bovendien lijkt de ontwikkeling inmiddels onomkeerbaar; leerlingen gebruiken AI massaal, redacties experimenteren ermee, uitgeverijen verkennen de mogelijkheden. Van der Pluijm waarschuwt echter: ‘De onzin-output van AI blijkt ongelooflijk groot, dus als graadmeter voor kwaliteit is het onbetrouwbaar. Hierdoor zal de rol van uitgeverijen als kwaliteitsbewaker vermoedelijk groter worden.’

Wat vooral opvalt is dat het AI-debat vaak verzandt in zwart-witdenken: óf AI heeft alles gegenereerd óf de mens heeft alles zelf geschreven.

Maar misschien zit de waarheid in het midden en ontstaat er eerder een nieuw vakmanschap waarin de schrijver de regie voert en AI als gereedschap inzet. Vergelijk het met een fotograaf die een digitale camera met beeldbewerkingssoftware ge-

50 Present van Paagman

046 PRESENT 2025_AI en literatuur.indd 50

22-10-2025 15:38

TECHNOLOGIE bruikt: niemand ontzegt hem het auteurschap van zijn foto’s.

Auteurs en uitgevers benadrukken eerlijkheid en transparantie. Het Pelckmans-boek riep weerstand op omdat de uitgever deed alsof AI zelfstandig een boek had geschreven. Van der Pluijm formuleert het scherp: ‘Je moet een AI-tool niet als mens presenteren. Je moet altijd eerlijk zijn over AI en menselijke creativiteit.’

De ziel in het verhaal De AI-revolutie dwingt ons na te denken over onze eigen behoeften.

Wat zoeken we eigenlijk in verhalen? Is het louter entertainment, ongeacht de schepper? Of zoeken we verbinding, herkenning, betekenis?

Het woord ‘schrijven’ in de context van AI is in elk geval misleidend.

We dichten menselijke eigenschappen toe aan wat in werkelijkheid een geavanceerde rekenmachine is voor taal. Maar voor sommige lezers maakt het wellicht niet uit wie – of wat – hun verhaal heeft gemaakt, zolang het maar vermaakt. Voor anderen is juist de menselijke verbinding essentieel. Beide perspectieven zijn legitiem, en wellicht hóeven we niet te kiezen voor het een of het ander.

Het is best denkbaar dat AI straks romans genereert die gewaardeerd worden, terwijl er tegelijk behoefte blijft aan verhalen met een duidelijk menselijke oorsprong. De toekomst van het schrijverschap ligt dan ook niet in een krampachtige strijd tussen mens en machine, maar in het maken van bewuste keuzes over hoe we deze technologie inzetten.

Schrijvers, uitgevers en lezers bepalen samen welke rol AI mag spelen, en waar we grenzen trekken. De literaire wereld zal veranderen, maar de sector zelf heeft uiteindelijk het laatste woord.

Ronald Giphart: “DE SCHRIJVERS DIE DE ONTWIKKELING NIET WILLEN AANGAAN, GAAN HET LOODJE LEGGEN” Present van Paagman 51

046 PRESENT 2025_AI en literatuur.indd 51

22-10-2025 15:38

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 52

22-10-2025 14:45

BEELD DAPHNE PONSTEEN

COLUMN

HET KLEINE ZAADJE VAN ENTHOUSIASME LIENKE DE JONG Ik zat in de trein richting Maastricht.

Laptop op schoot, oortjes in, schrijvend aan mijn boek. Terwijl ik verwoordde hoe enthousiasme je de weg wijst, tikte ik blijkbaar iets te fanatiek.

D

e vrouw naast me keek me al een paar keer aan en nu liet ik het toe dat ze mijn flow verstoorde en deed mijn oortjes uit. ‘Sorry, mag ik je iets vragen?’ vroeg ze. ‘Wat ben je zo druk aan het typen?’

Ik vertelde haar dat ik een boek schrijf over enthousiasme en dat het zo belangrijk is om vanuit enthousiasme te leven. Het is je innerlijke kompas dat je brengt naar waar je het liefste bent. Als ik dit vertel, raken mensen altijd geïnteresseerd. Ik heb nog nooit gehad dat het gesprek na deze introductie stilvalt.

We raakten dus aan de praat. Zij werkte al jaren bij een grote organisatie en had een goed salaris. Maar al een tijdje sluimerde er iets. ‘Ik voel me leeg,’ zei ze zacht. ‘Alsof ik alles op de automatische piloot doe.’

Het leek alsof ze me als psycholoog begon te zien, en ik besloot die rol maar op me te nemen. ‘Waar werd je vroeger blij van? Waar krijg je energie van?’ vroeg ik haar.

Ze keek naar buiten. En toen, alsof ze het ineens weer wist: ‘O ja… theater, spelen. Ik hield van verhalen

vertellen. Van mensen raken.’ Ik zag het gebeuren. Haar hele houding veranderde en haar ogen gingen glanzen. Het was geen mega doorbraak, geen dramatisch besluit, het was gewoon een ‘o ja’-momentje. Ik vroeg door. Wat deed ze dan? Wat vond ze daar zo leuk aan? Wanneer is het gestopt en waarom?

Een klein zaadje was geplant.

Enthousiasme is niet altijd schreeuwerig of groot, het is wel altijd een gevoel dat zegt: ‘Hier! Hier moet je zijn!’ Toen we uitstapten, draaide ze zich om. ‘Dank je. Ik ga er iets mee doen.’ Ik knikte en zei enthousiast: ‘Laat het me weten als je straks weer op het podium staat!’

“Het is je innerlijke kompas dat je brengt naar waar je het liefste bent”

Lienke de Jong, ondernemer en spreker, onderzoekt in De enthousiasme-revolutie hoe enthousiasme, de kracht die iedereen bezit maar niemand leert gebruiken, kan worden aangewakkerd. Met wetenschappelijke inzichten en persoonlijke verhalen laat ze zien dat deze krachtbron je creativiteit, geluk en verbinding verdiept – en dat juist nu deze energie essentieel is. De enthousiasme-revolutie € 22,99 (verschijnt februari 2026)

Present van Paagman 53

053 PRESENT 2025_Column Lienke de Jong.indd 53

22-10-2025 15:39

K

HET MYSTERIE VAN DE MEISJES VAN KRIJT

Lara Taveirne brak vorig jaar in Nederland door met Wolf, het boek over haar overleden broer, dat lezers diep raakte.

Nu is haar intrigerende debuut Kinderen van Calais opnieuw verschenen, ingrijpend herzien onder de titel Meisjes van krijt.

Het verhaal vindt zijn oorsprong in een krantenartikel over twee vijftienjarige meisjes die aan de kliffen van Calais verdwenen, een raadsel dat Taveirne nooit meer losliet.

54 Present van Paagman

054 PRESENT 2025_Lara Taveirne.indd 54

22-10-2025 15:41

INTERVIEW TESS VAN DER ZWET BEELD SASKIA VANDERSTICHELE (PORTRET), ISTOCK

LARA TAVEIRNE OVER DE HERUITGAVE VAN HAAR DEBUUT

INTERVIEW

schijnt nu opnieuw, ingrijpend herzien en met een nieuwe titel: Meisjes van krijt. Even terug naar het begin: wanneer besloot je dat je dit boek moest schrijven? ‘Tijdens mijn studie, twintig jaar geleden, schreef ik al een eerste versie, maar ik voelde dat ik nog niet genoeg geleefd had. Zo’n zeven jaar later, na de dood van mijn broer - hij die altijd zei dat híj schrijver zou worden - viel alles stil. Het gewone, werkende leven leek opeens onhaalbaar. Dat was het moment om mijn manuscript opnieuw op te pakken en uit te werken tot mijn eerste roman.

Nu, na mijn boek Wolf, komt het verhaal opnieuw tot leven. Zo blijft mijn broer deel uitmaken van mijn schrijverschap.’

Hoe heb je de reacties op Wolf en het succes van dat boek ervaren? ‘Als heel mooi én overweldigend tegelijkertijd. Het uitbrengen van een boek is paradoxaal: ik schrijf in totale stilte en afgeslotenheid, maar vroeg of laat moet het naar buiten. Normaal zijn lezingen bescheiden, in kleine dorpsbibliotheken voor vijftien lezers, en dat vind ik heerlijk. Maar met Wolf kwam ik plotseling in andere situaties terecht: mensen spraken me aan op straat, en tot mijn verbazing kon ik het met volslagen vreemden over mijn broer hebben. ‘s Nachts voelde ik dan weer hoe zwaar dat was.

Het maakte veel los bij mij, maar ook bij anderen die iemand verloren hebben. Hun brieven en mails vragen om echte aandacht, niet om een snel antwoord. Dat vergt zorg.’

Je schreef het verhaal naar aanleiding van een krantenartikel over twee meisjes die aan de kliffen van Calais verdwenen. Wat trof je zo in die gebeurtenis?

‘Ik was begin twintig toen ik las over twee vijftienjarige meisjes die vermist waren geraakt. Er werd een dubbele afscheidsbrief gevonden; bij een massale zoektocht werden hun schooltassen teruggevonden bovenaan de kliffen tussen Cap Blanc-Nez en Cap Griz-Nez. Kort daarna werd een van hen dood teruggevonden, de ander bleef spoorloos. Ik was getroffen door het beeld van twee vriendinnen die zó verbonden zijn dat ze hand in hand, haren wapperend in de wind, naar de rand van hun leven lopen. Maar in het artikel stond dat de ouders van het nog vermiste meisje hoopten dat hun dochter misschien níet gesprongen was. Dat werd mijn uitgangspunt: ik wilde dat dit meisje koos voor leven en overleven. Een verhaal waarin het licht het wint van de duisternis.’

Je debuutroman De kinderen van Calais kwam uit in 2014, maar ver-

Herkende je iets van de meisjes in jezelf? ‘Als vijftienjarigen gingen wij met school op excursie

“IK WAS GETROFFEN DOOR HET BEELD VAN TWEE VRIENDINNEN DIE ZÓ VERBONDEN ZIJN DAT ZE HAND IN HAND NAAR DE RAND VAN HUN LEVEN LOPEN”

»

Present van Paagman 55

054 PRESENT 2025_Lara Taveirne.indd 55

22-10-2025 15:41

INTERVIEW

“TOCH HEB IK ER DINGEN IN LATEN STAAN DIE IK TEGENWOORDIG NIET MEER ZOU SCHRIJVEN” naar dezelfde kliffen. Vooraf kregen we strenge instructies: we mochten onder geen beding van het wandelpad af. De randen van de klif waren namelijk zo poreus, dat je daar zomaar naar beneden kon storten. Tijdens de wandeling hoorden mijn hartsvriendin en ik een soort lokroep uit die diepte opstijgen. Gedreven door het schitterende opaal van de zee, het uitzicht en het gevoel te willen ‘leven’, renden we naar de rand. De leerkrachten dachten dat we niet meer zouden stoppen. Afgelopen zomer was ik voor een lezing in een klein dorp. Daar ontving ik een brief van een docente die destijds bij de excursie aanwezig was. Zij schreef dat ze dichtbij de plek van de lezing woonde en mij heel graag had willen horen spreken, maar dat ze nog zoveel ontreddering en kwaadheid voelde over dat incident, dat ze het niet kon opbrengen. We kwamen er destijds van af met een officiële waarschuwing en een schorsing. Nog steeds praten mijn vriendin en ik daar nauwelijks over. Het blijft de vraag wie nu die eerste stap zette. Maar ik denk dat dit ertoe heeft bijgedragen dat het krantenknipsel mijn fascinatie wekte. Ik herkende me dus zeker in die meisjes.

Tienervriendschappen kunnen zo intens, kwetsbaar en ingewikkeld zijn.

Dat je elkaar zonder taal helemaal begrijpt, met elkaar vergroeid raakt.

Die complexiteit van relaties komt in dit boek terug.’

Wat maakte dat je het boek wilde herschrijven? ‘De vraag kwam van mijn uitgever. Door het succes van Wolf was er weer belangstelling voor mijn debuut, maar dat was nauwelijks nog verkrijgbaar. De titel moest sowieso veranderen; kort na de oorspronkelijke publicatie werd Calais bekend als doorgangsplek voor vluchtelingen, waardoor de oude titel lezers op het verkeerde been zette.

Maar ik wilde het ook inhoudelijk nog reviseren.

Eén avondje doornemen en een en ander herschrijven, nam ik mezelf voor. Na een uur was ik nog maar op pagina twee, had ik zin na zin herschreven. Uiteindelijk heb ik de hele structuur veranderd en de laatste drie hoofdstukken zelfs volledig herschreven. Als hoofddocente Schrijven aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen hoorde ik mijn stem in mijn hoofd zoals ik normaal gesproken tegen mijn leerlingen praat. Toch heb ik er ook dingen in laten staan die ik tegenwoordig niet meer zou schrijven. Die beelden van de jonge Lara moesten blijven, die vormen de ziel van dit boek als debuutroman.’

Wat betekende het voor je om dit boek, na al die jaren, opnieuw te mogen uitbrengen? ‘Het was een cadeau om dit boek beter te mogen maken en ik was de meisjes ook nog lang niet beu. Ik had absoluut geen tijd, maar heb er toch als een bezetene aan gewerkt, omdat ik het zo fijn vond om weer met hen bezig te zijn. Ze zeggen vaak dat schrijvers maar één boek in zich hebben. Men is nu geneigd om te denken dat dat bij mij Wolf wel zal zijn, omdat het autobiografisch is. Maar zelf denk ik dat het dit boek is. Meisjes van krijt is een oerverhaal dat als een rode draad door mijn oeuvre en mijn leven loopt.’

Meisjes van krijt, Lara Taveirne € 22,99

56 Present van Paagman

054 PRESENT 2025_Lara Taveirne.indd 56

22-10-2025 15:41

DE NIEUWE BESTSELLER VAN MÉLISSA DA COSTA L

ME

L

kocht

AL HET B

AU

300.000 ex .

r ve

Al

W VA D E H E N

+ SU_Waar de zon de sneeuw raakt COV 28/05/2025 STICKER.indd 13:35 1

Nu in de boekhandel 000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 57 Da Costa 200x250.indd 1

22-10-2025 25/09/2025 14:46 13:30

INGELA , HA HAAR BRO AR MOEDER EN ER IN CLIN GENDAEL

interklaas Sdoor Zweedse ogen EN DE KLEURRIJKE HAAGSE WORTELS VAN INGELA P ARRHENIUS

BROER STEFAN BIJ SINTERKLAAS OP HET KINDERDAGVERBLIJF

INGELA OP SCHEVEN IN

GEN

58 Present van Paagman

058 PRESENT 2025_Ingela P Arrhenius.indd 58

22-10-2025 15:42

INTERVIEW TESS VAN DER ZWET BEELD JOHN GUTHED PHOTOGRAPHY (PORTRET), PRIVÉCOLLECTIE, ISTOCK

KINDERBOEKEN

n Ingela P Arrhenius groeide op in Zweden, maar werd geboren in Den Haag. Sinterklaas, waar ben je? is de nieuwe aanvulling op haar populaire boekenreeks voor de allerkleinsten. De oerhollandse traditie van het schoenzetten - mét een wortel voor het paard - bleek een nieuwe ontdekking voor de illustrator die haar eigen Nederlandse wortels niet helemaal is vergeten.

Present van Paagman 59

058 PRESENT 2025_Ingela P Arrhenius.indd 59

22-10-2025 15:42

INGELA P ARRHENIUS: “ E EN GEDRAGEN SCHOEN VOOR DE OPEN HAARD? EN WAT DOET DIE WORTEL DAARIN?”

De tijdloze stijl van Ingela P Arrhenius Ze woonden vlakbij het strand van Scheveningen, op de Van Alkemadelaan. Er is nog een aantal foto's van die tijd bewaard gebleven, waaronder een van een uitstapje van het gezin naar Clingendael. ‘Kijk nu hoe retro het eruit ziet, zo onscherp en dan die kleuren... Ik vind ook het jasje van mijn moeder zo prachtig!’

Een doodnormale reactie zou je zeggen, maar tegelijkertijd tekenend voor Ingela P Arrhenius. Het is namelijk precies deze stijl waaraan je de kinderboekjes van de illustrator direct kunt herkennen: immer geïnspireerd door kunst en design uit de jaren vijftig en zestig. ‘Ik ben altijd gefascineerd geweest door de esthetiek van dat tijdperk, als kind keek ik al vol bewondering naar de covers van The New Yorker, posterdesigns voor films en omslagen van kinderboeken. In mijn afstudeerproject gebruikte ik al de kleuren en stijlen die je vandaag de dag in mijn werk terugziet.’ En dat werk gaat de hele wereld over: zo ontwierp ze speelgoed voor het Franse merk Vilac, creëerde ze kaarten, posters en prints voor het Britse Lagom Design en maakte ze servies voor het Nederlandse woonaccessoiremerk Kitsch Kitchen.

Weg uit Den Haag Maar eerst nog even terug naar Den Haag, waar het leven voor Ingela begon. Hier werd ze geboren; haar Zweedse vader en Duitse moeder waren voor werk via verschillende omwegen hier aanbeland.

Toen Ingela tweeënhalf was, vertrok het gezin terug naar Zweden. De illustrator heeft daardoor weinig herinneringen aan haar Haagse kinderjaren, hoewel haar oudere broer Nederlands als eerste taal sprak. Haar jeugdjaren in Stockholm herinnert ze zich daarentegen nog goed: ‘Mijn moeder had kunstgeschiedenis gestudeerd en legde zich op latere leeftijd toe op het zilversmeden. Mijn vader verzamelde kunst. Niet het dure soort, hoor. We hadden, kortom, een heel creatief gezinsleven.

Toch had ik dezelfde toekomstdromen als andere kinderen: ik wilde iets met dieren gaan doen, of kapster worden. Eenmaal volwassen heb ik eerst een tijdje bij een reclamebureau gewerkt, waar ik ook al illustraties maakte. Dat je illustrator kon worden, was simpelweg niet in me opgekomen. Pas daarna ging ik studeren aan de kunstacademie.’

Uit het leven gegrepen Haar eerste kinderboek illustreerde ze in 1994 toen ze nog maar net afgestudeerd was. Het was de vader van een vriend die haar verzocht zijn kinderrijm over cijfers en getallen te illustreren. Ze legden het vervolgens voor aan een uitgever die het direct wilde publiceren. Het was haar eerste kinderboekensucces. Drie jaar later ging ze aan de slag met haar man, scenarioschrijver en auteur Peter Arrhenius. ‘We hadden toen zelf nog geen kinderen, maar maakten gewoon iets wat we zelf leuk vonden. Toen onze jongens eenmaal geboren waren, leerden we wat meer vanuit een kindperspectief schrijven en haalden we inspiratie uit het dagelijkse leven. Zo was er op de crèche van onze zoon een jongetje dat ontroostbaar was omdat hij

60 Present van Paagman

058 PRESENT 2025_Ingela P Arrhenius.indd 60

22-10-2025 15:43

KINDERBOEKEN

zijn nieuwe zomersandalen nog niet aan mocht; het was nog hartje winter en buiten sneeuwde het. Dat immense verdriet werd het onderwerp van een van onze kinderboeken.’

compleet nieuw. En dat terwijl ik in mijn kinderjaren nog op de schoot van Sinterklaas heb gezeten, bij het kinderdagverblijf van mijn broertje.’

Als een boek helpt De boekjes die ze samen met haar man maakt resoneren bij zowel ouders als kinderen en leveren bijzondere reacties op. ‘We hadden een verhaal geschreven over een meisje dat dolblij is dat ze een klein broertje krijgt. Maar als het zover is, huilt het de hele tijd en gaat ook nog eens alle aandacht van de moeder naar de baby. Het meisje is daardoor ontzettend teleurgesteld, wil zelfs van huis weglopen.

Na publicatie werd ik door een vrouw aangeklampt die vertelde dat het hun gezin na de komst van het tweede kind echt geholpen had. Met het boek kon ze haar dochter laten zien dat het logisch was dat ze zich zo voelde, dat ze niet alleen was én dat het beter zou worden. Het maakte me zo gelukkig dat dit boek zoveel voor een gezin had betekend.’

Een paard op het dak?

En dus kreeg de illustrator van de uitgeverij een spoedcursus 'Sinterklaas'. Gottmer stuurde haar informatiemateriaal en foto's, maar hoe komt het sinterklaasverhaal over op iemand die het niet kent en er niet mee is opgegroeid? ‘Ik vond het ontzettend leuk om me in zo’n typisch Nederlandse traditie te verdiepen, maar sommige details zijn voor een buitenstaander erg merkwaardig. Een paard op het dak? Een gedragen schoen voor de open haard?

En wat doet die wortel daarin? Dat beeld moest natuurlijk in het boekje terugkomen, net als het paard.

En de pepernoten. Die heb ik helaas zelf nog niet kunnen proeven…’

Over de vraag wat zij op 5 december graag van Sinterklaas zou willen krijgen, moet ze even nadenken. Dan roept ze plots uit: ‘Hopjesvla! Dat vond ik heerlijk als kind. Ongelofelijk hoe het brein werkt, ik heb daar al heel lang niet meer aan gedacht.

Komen er toch nog Nederlandse jeugdherinneringen bovendrijven.

En die kleine, harde, vierkante snoepjes, met een wit papiertje eromheen waarop een mooi geel logo staat.

Haagse Hopjes? Ja, die zou ik graag ‘s ochtends in mijn schoen vinden!’

Een geoliede flapjesmachine Tegenwoordig maakt ze vooral boekjes met vilten flapjes, die bij baby’s, dreumesen en peuters, maar ook bij hun ouders, razend populair zijn. Waar dat mee te maken heeft? ‘Allereerst zijn de flappen heel stevig en scheuren ze niet zomaar, maar ik denk dat het toch weer de felle designs zijn die zowel de ouders als kinderen aanspreken.’ De Waar ben jereeks bevat inmiddels talloze versies: van Konijntje, waar ben je? tot Eenhoorn, waar ben je?, maar ook Brandweerwagen, waar ben je? en Kerstman, waar ben je? De creatie van nieuwe uitgaven in deze serie is inmiddels een behoorlijk geolied proces. ‘Mijn uitgevers kennen mij en mijn werk inmiddels zo goed, dat zij met de ideeën en verzoeken komen. Maar nooit eerder had ik zo’n specifiek verzoek gekregen als dat van de Nederlandse uitgever Gottmer om een speciale Sinterklaas, waar ben je? te maken. Nu zijn we in Zweden natuurlijk bekend met de kerstman - en vieren we op 13 december het Luciafeest - maar de sinterklaastraditie was voor mij

“Als kind keek ik al vol bewondering naar de covers van The New Yorker”

Sinterklaas, waar ben je?, Ingela P Arrhenius € 11,99

Present van Paagman 61

058 PRESENT 2025_Ingela P Arrhenius.indd 61

22-10-2025 15:43

INTRIGERENDE DUBBELBIOGRAFIE Van der Zijls intrigerende

dubbelbiografie over de uitzonderlijke figuur Franz von Siebold en zijn minstens zo unieke dochter Oine is een geschiedschrijving van het oude Japan en de enorme invloed die deze verloren beschaving had op de westerse cultuur, tot op de dag van vandaag.

De zwevende wereld, Annejet van der Zijl € 26,99

NIEUWE BUWALDA

In deze langverwachte ontknoping van Otmars zonen keren we terug naar bastaardzoon Ludwig Smit en Shell-ceo Johan Tromp. Samen keren ze zich tegen de journaliste Isabelle Orthel, die hun relatie op de proef stelt.

Karakters en verledens botsen met elkaar en vormen een gevaarlijk weefsel. De jaknikker, Peter

Buwalda € 35,-

ANTWERPSE TIJDREIS

Midden in de waanzin van de Eerste Wereldoorlog vertelt de Antwerpse Amandine het verhaal van haar verzet tegen de chaos van een wereld die haar niet begrijpt. De wonderen is een wervelende tijdreis en een scherpzinnige verkenning van het menselijke dilemma van medeplichtigheid en machteloosheid. De wonderen, Jeroen Olyslaegers € 27,99

STIJLVOL SCHRIJFGESCHENK Voor de liefhebber van stijlvol schrijven is deze elegante set een perfecte keuze. Deze serie wordt gekenmerkt door de gebogen lijnen, die de pennen licht en dynamisch maken.

De parelmoer gelakte boven- en onderkant harmonieert perfect met de toon-op-toon gekleurde punt, ring en clip. Pelikan Schrijfset ‘Jazz Noble Elegance’ K36 + P36 medium silver € 29,95

62 Present van Paagman

062 Present 2025_SHOPPING Verkenning Versie 1.indd 62

22-10-2025 15:50

5

ONDER REDACTIE VAN LIESBETH SMIT BEELD STEPHAN VANFLEETEREN, WIM VAN DER VLUGT, RAY MAX

SHOPPING

DE LEUKSTE CADEAUTIPS & DE FAVORIETEN VAN PAAGMAN-MEDEWERKERS

TOP

SPANNING

BRENDA, AANVOERDER KANTOORVAKHANDEL

1 LEVENSGEVAARLIJK Jamie Gunn gaat op zoek naar een levensgevaarlijk verhaal waarin verbeelding en werkelijkheid botsen. Spannend tot de laatste bladzijde. Het laatste verhaal van

Jamie Gunn, Thomas Olde Heuvelt € 23,99

2 BRIEVEN Na de dood van haar moeder ontvangt Mackenzie ineens een brief van haar. En dan nog een…

MACHT EN MOED De jonge, Spaanse Isabel wordt in 1474 onverwacht koningin en schrijft geschiedenis.

Met scherpe pen beschrijft Simone van der Vlugt een koningin die balanceert tussen persoonlijke verlangens en politieke plichten in een door mannen gedomineerde werkelijkheid.

Een prachtige limited edition, voor liefhebbers van historische romans.

Kruistocht van een koningin, Simone van der Vlugt € 24,99

Liefs, mama, Iliana Xander € 21,99

3 HUISVROUWEN Liane Child onthult de intrigerende wereld van de ‘perfecte huisvrouw’. Die wereld lijkt perfect, maar is een leugen. Het geheim van de tradwife, Liane Child € 18,99

4 VERMISSING De Queen of Crime is terug met een bloedstollende thriller die draait om de vermissing van twee tienermeisjes in slaapstadje North. Gebroken engelen, Karin Slaughter

€ 24,99 (met kortingscode 904-11800 krijg je € 5,- korting in de winkel)

5 ZUSTERSCHAP Een onvervalste Saskia Noort over vrouwelijke woede, beschadigd zijn en zusterschap.

Adem, Saskia Noort € 23,99

DAN BROWN IS TERUG Robert

Langdon reist in de nieuwe thriller van Dan Brown naar Praag voor een lezing van zijn vriendin Katherine Solomon. Maar hun verblijf ontaardt in chaos door een brute moord.

De Volkskrant noemde Het ultieme geheim ‘Browns meest ingenieuze thriller tot nu toe.’ Het ultieme geheim, Dan Brown € 29,99

Present van Paagman 63

062 Present 2025_SHOPPING Verkenning Versie 1.indd 63

23-10-2025 12:32

Vrij spel

Ga waar je nieuwsgierigheid je brengt en laat de dag zich ontvouwen.

11 10 9

1

8 14

5 13 2 7 4

3

15 16 6

12

64 Present van Paagman

064 PRESENT 2025_Inspiratie Verkenning.indd 64

22-10-2025 15:52

FOTOGRAFIE MARIKE VAN PAGÉE STYLING SIGRIET KINGMA

INSPIRATIE

18

19

20

17

21

22

1 Palm pals capibara € 10,95 2 Chic.mic to-go-beker € 17,95 3 Legami pennenhouder kitty € 16,95 4 Pelikan Jazz balpen € 13,50 5 Legami squishi gelpen € 4,50 6 Legami draadloze telefoonoplader kitty € 26,50 7 BIEN moves etui € 24,95 8 A-Journal one line a day journal € 21,99 9 Haagse Harry kegstbal € 14,95 10 A-Journal notitieboekje € 14,99 11 Harry Potter-knuffel € 25,50 12 Legami peper-en-zoutstel € 13,50 13 Hedwig-knuffel € 25,50 14 Sticky lemon rugtas € 59,95 15 Legami ontbijtkom eenhoorn € 15,95 16 Legami lichtgevende puntenslijper eenhoorn € 5,95 Here’s How mojitomixer € 21,50 17 18 A-Journal Fabrique notitieboekje € 14,99 19 Here’s How flesopener € 15,95 20 Here’s How cocktailglazen € 29,95 21 Haagse Harry kegstbal € 14,95 22 Paddywax geurkaars € 11,95

Present van Paagman 65

064 PRESENT 2025_Inspiratie Verkenning.indd 65

22-10-2025 15:52

5 TOP

FAMILIEPERIKELEN

EUROPESE GESCHIEDENIS Nu het wereldtoneel verandert, komt Europa in een nieuwe fase. Maar wat is dat eigenlijk, Europa? In deze serie van vier rijk geïllustreerde boeken worden tachtig verhalen verteld die samen een caleidoscopische geschiedenis van Europa tussen 1500 en 1900 vormen. Dit najaar het eerste: het boek over de zestiende eeuw. Europa.

De zestiende eeuw, Hans Mulder € 39,99

INSPIRERENDE HELDINNEN

Tien biografische portretten tonen wat de mensheid kan leren van even moedige als intelligente vrouwen, zoals Rosa Luxemburg, Hannah Arendt, Jeanne Hersch en Etty Hillesum. Vrouwen die vaak een hoge prijs betaalden: van de dood tot een leven in ballingschap. Vrouwen in duistere tijden, Alicja Gescinska € 23,99

NADINE, OPERATIONEEL DIRECTEUR

1 VADERLIEFDE Een aangrijpende thriller waarin een dochter de waarheid over haar vader ontdekt – en daarmee een duister familiegeheim ontrafelt.

De nomade, Anya Niewierra € 15,99

2 FAMILIEVERTELLING Pierre Jarawan ontroert en betovert met een prachtige en authentieke familievertelling, gesitueerd in Libanon.

De geluksbrenger, Pierre Jarawan € 21,99

3 WAT WE DOORGEVEN Ester Naomi Perquin onderzoekt de breekbare lijnen tussen herinnering, familie en wat we durven delen met de wereld.

Tot alles in beweging komt, Ester Naomi Perquin € 23,50

4 BROERS Een haatmisdrijf dwingt twee broers hun verleden onder ogen te komen. De Burgess-broers, Elizabeth Strout € 24,99

5 ZUSSEN Claire probeert te ontsnappen aan haar gewelddadige jeugd, tot haar familie haar wereld onverwacht binnenvalt. De sterkste zus,

Angelique Haak € 19,99

66 Present van Paagman

062 Present 2025_SHOPPING Verkenning Versie 1.indd 66

22-10-2025 15:51

ONDER REDACTIE VAN LIESBETH SMIT BEELD MILOU VAN DER WILL, BRADY BINSTADT, RAY MAX

SHOPPING

DE LEUKSTE CADEAUTIPS & DE FAVORIETEN VAN PAAGMAN-MEDEWERKERS

B&B VOL LIEFDE Boerin Judith Malotaux veroverde afgelopen winter de harten van miljoenen tv-kijkers door haar ontwapenende karakter en eigenzinnige manier van leven op een kleine ecoboerderij en B&B in de Franse Pyreneeën. Boer in de bergen is haar persoonlijke relaas van een radicale ommezwaai. Boer in de bergen, Judith Malotaux € 21,99

NEDERLAND, WATERLAND Water

hoort bij Nederland. Natuurlijk gaat het in dit zorgvuldig samengestelde boek over het IJsselmeer, de Waddenzee en de grote rivieren. Maar ook over schijnbaar onbeduidende slootjes en verdwenen eilanden. Begeleid door prachtige illustraties geeft dit boek een originele blik op de waterevolutie van ons lage land.

Nederland Waterland, Marieke van Delft & Reinder Storm € 59,-

KOLONIALE WAAN

Koning Leopold II dacht in 1879 Afrika te plunderen met hulp van olifanten. Sophy Roberts volgt het spoor van deze expeditie en schetst een meeslepend beeld van koloniale waanzin, hebzucht en onze verstoorde verhouding tot dieren. Een school

voor olifanten, Sophy Roberts € 27,99

AVONTUURLIJKE HIKES

Twee doorgewinterde hikers bereiden je voor op je volgende tocht door twintig schitterende landschappen in Nederland, België en Luxemburg. Natuurlijk ontbreekt het Pieterpad niet, maar waag je ook aan de Dutch Mountain Trail of wandel langs industrieel erfgoed op de Minett Trail. Hike

de Benelux, Mechteld Paul-van Wezel & Kaz Paul € 27,99

DERTIGERSSTRUGGLES

Het account @dehaarclipvanmarieclaire was al een hit op Instagram en TikTok; nu is er een dagboek. Daarin worstelt twintiger-dertiger Marie Claire zich als de Bridget Jones van de huidige generatie door herkenbare problemen op zoek naar een antwoord op de vraag: hoe doen mensen dit eigenlijk, dat leven?

Het dagboek van (de haarclip van) Marie Claire, Lot Mulder € 19,99

Present van Paagman 67

062 Present 2025_SHOPPING Verkenning Versie 1.indd 67

22-10-2025 15:51

SHOPPING INSPIRATIE VOOR DE VERLANGLIJST VRIJHEID Merijn Ruis daagt je uit om patronen te doorbreken. Ontdek hoe vrijheid ontstaat wanneer je durft los te laten.

Wat als we gewoon gaan, Merijn Ruis € 21,99

LEESERVARING Een bundel (let op: géén boek) met het beste uit tien jaar Schrikkelkalender: absurd, geestig en verrassend scherp.

Geen boek, Ronald Snijders en Fedor van Eldijk € 25,-

GUMMBAH Gummbah brengt absurditeit en humor samen in een unieke bundel. Lach en verbaas je bij elke tekening en onverwachte wending.

PUZZELEN Een puzzel-thriller vol raadsels en moorden.

G.T. Karber combineert spanning en logica in een moordspel dat je uren bezig houdt. Merry Murdle,

G.T. Karber € 15,99

Lost in the slaughterhouse of reason, Gummbah € 24,90

VERTRAGING Altijd druk?

Deze 101 uitstapjes passen wél in je agenda – en voelen toch als een mini-break.

ZESTIGERS Met praktische tips, herkenbare verhalen en inzichten leert journalist Wies Verbeek zestigers om vitaal en gelukkig te blijven.

Alle tijd van de wereld € 25,-

Handboek voor zestigers, Wies Verbeek € 23,99

GESCHIEDENIS Lars Boon en Axel Stam nemen je mee in een fascinerende reis langs de grote gebeurtenissen van de geschiedenis van Nederland.

Een klein land vol geschiedenis, Lars Boon & Axel Stam € 24,99

NOORD-KOREA Remco Breuker onthult de geheimen van Noord-Korea en legt machtsstructuren, propaganda en de verborgen werkelijkheid scherp bloot. De wereld volgens Noord-Korea, Remco Breuker € 22,99

68 Present van Paagman

062 Present 2025_SHOPPING Verkenning Versie 1.indd 68

22-10-2025 15:51

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 69

22-10-2025 14:46

SPOT ON

JIP VAN DEN TOORN BUNDELDE AL HAAR CARTOONS IN ‘EEN HEEL TOF BOEK’

Een aai, een dreun, een spiegel. Alweer zes jaar illustreert Jip van den Toorn (1993) met haar rake en populaire cartoons in de Volkskrant onze roerige tijden. In koffietafelboek Hoe vond je zelf dat het ging? bundelde ze alle vierhonderd tekeningen én gaat ze dieper in op het vak van cartoonist en haar werkwijze.

Jip, wat was de reden om al je beeldcolumns van de afgelopen zes jaar te bundelen? ‘Toen ik zes jaar geleden begon met mijn cartoons was de coronacrisis net uitgebroken. Door het virus en het vaak rare of inconsequente overheidsbeleid ontstond er een soort gemeenschappelijke vijand, waarbij iedereen de sjaak was. Daar tekende ik veel over, en dat is nu anders. In deze tijd zijn minderheden de zondebok van alles geworden, en racisme wordt zonder schaamte omarmd. De boeman is de ander geworden, dat vind ik een heel kwalijke

ontwikkeling. Dat tijdsbeeld wilde ik laten zien, maar alleen als het een heel tof boek zou worden met een goede, dikke omslag en mooi papier, zeker bij cartoons maakt dat veel verschil. In totaal staan er meer dan vierhonderd tekeningen in dit boek en het geheel is best intiem, vind ik. Uiteindelijk zie je vooral hoe ik me de afgelopen jaren heb geprobeerd te verhouden tot de wereld en pogingen heb gedaan om daar grip op te krijgen. Daarbij beschrijf ik ook hoe mijn leven als cartoonist eruitziet en ga ik dieper in op mijn werkwijze.’

Je tekent twee keer in de week een cartoon voor de Volkskrant, hoe ga je te werk? ‘Ik maak constant notities in mijn telefoon; halve en hele gedachten over dingen. Soms moet dat even zakken want er gebeurt veel naars en woestmakends in de wereld.

In de loop van de week merk ik wat me écht is opgevallen, dat maak ik dan helder. Daarbij moet ik alles in één herkenbaar beeld vangen en kan ik geen context, nuance of uitleg geven. Het denkproces kost dan ook meer tijd dan de cartoon zelf, die is vaak snel af. Cartoonist is best een eenzaam beroep. Als ik wil kan ik de hele dag in mijn donkere grot blijven zitten, maar een cartoon moet natuurlijk wel communiceren. Soms heb ik dus even een spiegel nodig in de vorm van iemand anders.

Mijn klankbord is mijn partner Tobi Lakmaker, hij is schrijver en kijkt anders en taliger naar dingen dan ik. De reacties op mijn werk zijn over het al-

70 Present van Paagman

070 PRESENT 2025_Jip van den Toorn.indd 70

22-10-2025 15:56

INTERVIEW LIESBETH SMIT BEELD JIP VAN DEN TOORN (ILLUSTRATIES), MARC DE GROOT (PORTRET)

“MIJN CARTOONS ZIJN VAAK EEN KWESTIE VAN LACHEN OM NIET TE HUILEN” gemeen heel positief, en zolang mensen niet gaan schelden of bedreigen sta ik altijd open voor discussie. Ik denk dat ik met mijn cartoons de drempel voor anderen verlaag om zich uit te spreken. Op Instagram worden mijn cartoons bijvoorbeeld veel gedeeld, als hulpmiddel voor mensen om zelf ook iets te zeggen. Daar ben ik trots op, maar ik maak me geen illusies, hoor. De krant ligt de volgende dag ook weer in de kattenbak.’

Is er een onderwerp uit de afgelopen zes jaar dat je in het bijzonder aan het hart gaat? ‘Drie jaar geleden maakte ik een cartoon over de rellen rond de komst van een AZC in Tubbergen; die cartoon zou ik tegenwoordig maandelijks kunnen herplaatsen en dat vind ik heel erg. Helaas is die cartoon dus tijdloos, maar ik ben ook trots dat ik ‘m heb gemaakt. Ik probeer ook altijd wel om een lach los te maken. Mijn cartoons zijn vaak een kwestie van lachen om niet te huilen, denk ik.’

INTERVIEW

Je spreekt je soms ook met woorden uit, bijvoorbeeld in het radioprogramma Spraakmakers van NPO1.

‘Dat doe ik omdat ik dat privilege heb, en omdat er voor haat of racisme wat mij betreft geen ‘midden’ bestaat. In die gevallen moet je een duidelijke kant kiezen, anders wordt de wereld een onveilige plek. Dat leuke kattenfilmpje kan een ander ook laten zien op Instagram en dat vind ik prima.

Maar ik voel me verantwoordelijk om me uit te spreken in het publieke debat, zowel in mijn cartoons als daarbuiten. Dat ik dat nu alweer jaren mag doen maakt me heel gelukkig.’

Hoe vond je zelf dat het ging?, Jip van den Toorn € 39,99 tijdelijk € 34,99

Present van Paagman 71

070 PRESENT 2025_Jip van den Toorn.indd 71

22-10-2025 15:56

ANALYSE

TEKST JEAN-PIERRE GEELEN BEELD ISTOCK

Een kwart eeuw literatuur in

B EWEGIN HOE SCHRIJVERS EN VERHALEN ZICH HERUITVONDEN

G

Sinds de eeuwwisseling verschoven de verhoudingen in de literatuur: gevestigde namen verdwenen, debutanten maakten plots furore, en verhalen vonden hun weg langs kanalen die 25 jaar geleden nog ondenkbaar waren. Wat bleef hangen, wat verdween, en wat leert dat over de literatuur van de 21e eeuw?

072 PRESENT 2025_Een kwart eeuw boeken.indd 72

22-10-2025 16:01

A

ch, kijk nou: Tessa de Loo! Haar roman De tweeling stond op de vijfde plaats in de wekelijkse Bestseller 60. Dat was in februari 2003, het oudste overzicht dat is terug te vinden op de website van boekverkopersbond CPNB. Het boek (uit 1993) beleefde een heropleving vanwege de verfilming in de bioscoop. De Loo schreef deze eeuw nog negen romans, toch lijkt ze anno 2025 van het toneel verdwenen.

En ze is niet de enige, zo leren de oude verkoopoverzichten. Franca Treur stond in 2010 met haar roman Dorsvloer vol confetti op de tiende plaats van de Bestseller 60. Het was het hoogst genoteerde literaire werk van dat moment. Als een komeet was Treur de literaire wereld binnengestormd met haar roman over de reformatorische wereld. Maar na 2015 werd het stil. We wachten geduldig op een opleving van haar literaire stem.

De literaire wereld is de afgelopen 25 jaar danig opgeschud. Grote, klassieke namen verdwenen. Onder anderen Harry Mulisch, Jan Wolkers, Remco Campert, Hella Haasse en Joost Zwagerman overleden, maar is ‘de nieuwe A.F.Th. van der Heijden’ of ‘de laatste Maarten ’t Hart’ nog een langverwachte sensatie? In plaats van gevestigde namen duiken steeds vaker schrijvers op die na een of enkele succesvolle, al dan niet autobiografische, romans niet meer van zich doen spreken.

IN PLAATS VAN GEVESTIGDE NAMEN DUIKEN STEEDS VAKER SCHRIJVERS OP DIE NA EEN OF ENKELE SUCCESVOLLE ROMANS NIET MEER Klassieke schrijvers zoals ‘De VAN ZICH DOEN grote Drie’ (zoals Hermans, SPREKEN Reve en Mulisch bij leven betiteld werden) lijken niet meer te bestaan, zegt literatuurrecensent en biograaf Onno Blom met enige weemoed. Waar hij op doelt: schrijvers die

» Present van Paagman 73

072 PRESENT 2025_Een kwart eeuw boeken.indd 73

22-10-2025 16:02

“SCHRIJVERS VAN NU HEBBEN TOCH NIET DE MAATSCHAPPELIJKE (Wormmaan, 2021), Lieke Marsman (die in 2017 INVLOED DIE als romancier debuteerde met Het tegenovergestelvan een mens), Lize Spit (Het smelt, 2016), Sacha SCHRIJVERS IN DE deBronwasser (Luister, 2024) en Niña Weijers (De VORIGE EEUW HADDEN” consequenties, 2014).

ONNO BLOM:

zich met regelmaat mengden in het maatschappelijk debat, met essays, polemieken, columns en optredens in gezaghebbende media. Zeker, er bestaan nog altijd goede schrijvers met een lange adem en groot engagement, zegt Blom. ‘Arnon Grunberg beweegt zich op vele fronten, net als Ilja Leonard Pfeijffer, Tommy Wieringa en Adriaan van Dis, die elk hun thema’s behandelen in romans, columns en essays.’ Maar, zegt Blom: ‘Ze hebben toch niet de maatschappelijke invloed die schrijvers in de vorige eeuw hadden.’

De wereld van de consument veranderde: andere, vooral digitale, media eisten tijd en aandacht. Dramaseries op grote internationale platforms (met dito budgetten en kwaliteit) wonnen terrein, ten koste van het lezen. Ook de wereld van schrijvers is deze eeuw in vele opzichten diverser geworden, evenals de thematiek: identiteit, gender en afkomst zijn grote thema’s van nu. De opkomst van vrouwen - in de vorige eeuw een stuk onzichtbaarder - is onmiskenbaar. Afgelopen jaar hield de NRC een enquête onder lezers en literatoren naar de ‘Beste Nederlandstalige boeken van de 21e eeuw’. In het overzicht van vijftig romans treffen we opvallend veel vrouwelijke debutanten aan. Zoals Mariken Heitman

WETTEN VAN DE MEDIA In zijn boek De literatuur draait door - De schrijver in het mediatijdperk signaleerde Sander Bax, universitair hoofddocent literatuurwetenschappen in Tilburg, nog enkele ‘tekenen des tijds’. Die houden onder meer in dat een auteur zich tegenwoordig dient te houden aan de wetten van de media. Dat betekent vooral: zichtbaarheid op televisie, in talkshows of interviewprogramma’s, liefst met een persoonlijke noot. Zowel in die gesprekken als in de boeken draait het volgens Bax meer om ‘authenticiteit’, ‘intimiteit’ en ‘echtheid’. Het autobiografische dus.

Schrijvers zoals Kluun, Herman Koch, Saskia Noort en Connie Palmen, en de autobiografische werken van Griet Op de Beeck en A.F.Th. van der Heijden voldoen daar volgens Bax aan. ‘Iemand die aandacht wil in de massamedia, dient een ‘succesmythe’ op te bouwen’, aldus Bax. Zulk succes versterkt zichzelf: het leidt tot meer uitnodigingen voor praattafels en interviews.

Verkoopaantallen Ook tekenend voor de afgelopen 25 jaar: oplages kelderden, ‘ontlezing’ werd een begrip. Oplagen van 700 duizend of meer (zoals in 1995 nog voor De aanslag van Harry Mulisch) lijken voorbij. Non-fictie, thrillers en Engelstalige boeken namen daarentegen een vlucht, waardoor de totale boekenmarkt zich prima handhaaft. Maar Nederlandstalige romans staan in de bestsellerlijsten steeds minder, lager en korter genoteerd.

Dat heeft gevolgen: in 2022 zag De Bezige Bij - uitgever van onder anderen Tommy Wieringa, Peter Buwalda en Lisa Weeda - de omzet dalen met zo’n twaalf procent. Het bedrijf zag zich genoodzaakt

74 Present van Paagman

072 PRESENT 2025_Een kwart eeuw boeken.indd 74

22-10-2025 16:02

ANALYSE

zeven medewerkers te ontslaan. Ook andere literaire uitgeverijen kampten met omzetdaling.

Uitzonderingen zijn er natuurlijk altijd: het eerste deel (het werd een trilogie) van de ‘sekskasteelroman’ Vijftig tinten grijs uit 2012 ging alleen al in Nederland 1,7 miljoen maal over de toonbank, wereldwijd zelfs 65 miljoen keer. Dat illustreert weer een andere ontwikkeling: literatuur of niet, het doet er steeds minder toe wat recensenten in boekenkaternen van kranten of weekbladen ervan vinden. Hoezeer de kritiek ook de neiging heeft neer te kijken op verkoopsucces, de serie De zeven zussen van de Ierse Lucinda Riley vormt al jaren de ‘onverbiddelijke bestseller’, om met wijlen Jan Cremer te spreken. Idem dito De camino, van Anya Niewierra, naast schrijfster van literaire thrillers ook jarenlang directeur van de Limburgse VVV. De digitale generatie In plaats van krantenrecensies of boekenprogamma’s op tv lijken andere uitingen van groter belang: bookfluencers op Instagram of TikTok. ‘BookTok heeft een revolutie in de boekhandel veroorzaakt’, zegt Katja de Bruin, al vele jaren redacteur Boeken bij de VPRO. ‘Vrijwel elke boekwinkel heeft nu een kast met Engelstalige BookTok-titels.

Daardoor komen ook jongeren weer in een boekwinkel. Niet voor klassieke literatuur, maar voor genres als Young Adult, fantasy of ‘romantasy’.’

Het bekendste voorbeeld is het succes van Colleen Hoover, de TikTok-sensatie die dankzij dat medium wereldwijd miljoenen nieuwe lezers vond voor titels als It Ends with Us, Verity en Reminders of Him.

072 PRESENT 2025_Een kwart eeuw boeken.indd 75

Bijkomend aspect: dankzij bookfluencers wordt soms ouder werk herontdekt en krijgt dat een tweede leven.

Toekomst Auteurs zullen moeten blijven meebewegen met de tijd, denkt Onno Blom.‘Je ziet dat grote internationale schrijvers zich meer tot Netflix wenden. Dan Brown deed dat met zijn laatste boek: dat verkocht hij vóór verschijnen al aan Netflix, zodat het enkele maanden na de verschijning van het boek ook een tv-serie kon worden. Zijn oplagen zullen vast nog hoog zijn, maar nu die in het algemeen kelderen, richten sommige schrijvers zich op plekken waar het geld en een groot publiek zit en waar ze toch hun verhalende kwaliteiten kunnen uitventen. Dat gaan we ongetwijfeld vaker zien.’

De roman in boekvorm is al vaak dood verklaard, zegt Blom. ‘Maar steeds is dat onwaar gebleken. ‘Klassieke’ literatuur zal meer voor de ‘happy few’ worden. Maar net als het papieren boek zal grote literatuur volgens mij nog lang blijven bestaan. Dat zie je aan het nog steeds forse aantal jonge - schrijvers die zich eraan willen wagen, en nog zeer succesvol ook.

Dat geeft hoop.’

22-10-2025 16:02

Kleine veranderingen, groot resultaat Creëer goede gewoontes en breek met slechte gewoontes.

Het maakt niet uit wat je doelen zijn; Atomic Habits geeft je een bewezen manier om jezelf – elke dag – te verbeteren.

De wereldwijde bestseller

Jouw volgende stap naar blijvende verandering!

Het officiële werkboek

Vanaf 9/12/’25 te koop

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 76

22-10-2025 14:46

ILLUSTRATIE ELINE VAN STRIEN

Verdieping 78 WAT IS THUIS VOOR AHMED ABOUTALEB? 84 DE ONGEHOORDE STEMMEN VAN DE SURINAAMSE LITERATUUR 96 JOHN DE WOLF OVER ZIJN MOEDER MET ALZHEIMER 99 COLUMN VAN MARION PAUW 100 EDINO VAN DORSTEN: “ONDANKS DE HEFTIGHEID, IS HET TOCH EEN MOOI VERHAAL GEWORDEN” Present van Paagman 77

077 PRESENT 2025_Katerncover Verdieping.indd 77

22-10-2025 16:02

Ahmed Aboutaleb OVER MACHT, ONRECHT EN DE STILLE MEERDERHEID

“IEDER MENS ZOEKT GELUK. EN IEDER MENS KAN ZICH OVER DE HELE WERELD BEGEVEN EN VERBINDEN ALS HIJ OF ZIJ DAT WIL” 78 Present van Paagman

078 PRESENT 2025_Aboutaleb.indd 78

22-10-2025 16:04

INTERVIEW LIESBETH SMIT BEELD MARWAN MAGROUN (PORTRET), PRIVÉCOLLECTIE, ISTOCK

AHMED OP DE LTS IN DEN HAAG

LEVENSVERHAAL

Exact een jaar na zijn afscheid als burgemeester van Rotterdam verschenen zijn openhartige memoires.

En geheel in stijl met zijn persoonlijkheid en algehele leef- en werkwijze was die timing geen toeval. In Thuis gaat Ahmed Aboutaleb in op zijn leven en carrière én geeft hij nadrukkelijk mee waar de politiek volgens hem om zou moeten gaan: verbinding.

MET DE AUTO NAAR MAROKKO

Present van Paagman 79

078 PRESENT 2025_Aboutaleb.indd 79

22-10-2025 16:04

MET MOEDER MIMOUNT

E

en treffende scène uit het boek Thuis. Het is 1 oktober 2024 en Ahmed Aboutaleb heeft zojuist na ruim vijftien jaar zijn laatste dag als burgemeester van Rotterdam afgesloten met een toespraak tijdens de raadsvergadering.

Nu zijn jas en tas nog even halen in zijn voormalige werkkamer op het Rotterdamse stadhuis, en dan naar huis. Als hij in zijn eentje de gang naar die kamer inloopt ziet hij ze staan: de tientallen mensen waarmee hij de afgelopen jaren op deze plek samenwerkte. De bodes, de stafmedewerkers, de secretaresses, de beveiligers en de chauffeurs. Ze hebben spontaan een erehaag voor hem gevormd.

Dat die mensen daar op dat laatste moment stonden zegt veel,

denk ik? ‘Het was prachtig en hartverwarmend, ik werd er emotioneel van. U moet zich voorstellen dat deze fantastische mensen er altijd voor mij waren, dag en nacht. Ze waren de sterke schouders, de vakmensen waardoor ik mijn burgemeestersambt kon uitvoeren. En door de jaren heen waren ze vrienden geworden.

Met sommigen had ik tijdens raadsvergaderingen aan één blik genoeg om zeker te weten dat ze bijvoorbeeld al aanvullende stukken voor me aan het zoeken waren, anderen zorgden ervoor dat ik in alle drukte om zeven uur ‘s avonds iets at, of bleven op het stadhuis aanwezig als ik nog tot laat zat te werken. ’ Precies een jaar na dat moment zijn uw memoires gepubliceerd, wat was de aanleiding daarvoor?

‘Die verschijningsdatum is heel bewust gekozen, maar twintig jaar geleden besloot ik al dat dit boek er een keer moest komen, om tal van redenen die ik alleen impliciet benoem. Mijn aankomst in Nederland in 1976 is zo’n voorbeeld, het leren van de Nederlandse taal in Den Haag, mijn vriendschap daar met de Marokkaanse jongen ‘Alami’ met wie een grote scheiding ontstond in levensloop; het maakte allemaal indruk. Vooral door die vriendschap vroeg ik mij af wat een leven bepaalt; migratie, integratie, kansen, onderwijs, timing, contacten? Ook mijn geboorte en afkomst in een afgelegen dorp in Marokko krijgen aandacht. Mijn familie en ik leefden daar in grote armoede in een land dat nog maar net bevrijd was van het juk van de Fransen en Spanjaarden die het leeggeroofd hadden achtergelaten. Mijn leven begon daar, maar het mondde uit in het centrum van de politieke macht in Nederland. Dat bijzondere verhaal wilde ik een keer vertellen.’

Uw boek is deels een migratiegeschiedenis, weet u

80 Present van Paagman

078 PRESENT 2025_Aboutaleb.indd 80

22-10-2025 16:04

LEVENSVERHAAL

inmiddels welke bepalende factoren daarbij uw levensloop bepaalden?

‘Niet echt, ik heb hooguit vermoedens. Mijn thuissituatie speelde mee, de toegang tot het onderwijs ook en ik ontmoette de juiste vrienden. Maar het lag ook aan mezelf. Ik beschrijf een situatie waarin ik als tiener ons drukke huis in de Molenwijk in Den Haag ontvluchtte om in een speeltuin op een bankje mijn huiswerk te doen, en ik daar door jongens van mijn leeftijd wat gek werd aangekeken dat ik niet bij hun groepje kwam staan.

Maar tot op de dag van vandaag hoor ik niet graag bij een groep. Als iedereen in de zomer naar het strand gaat, ga ik bewust naar het bos.’

Uw vader Mohamed vertrok op uw vijfde jaar naar Nederland om werk te zoeken en zijn gezin aan de armoede te onttrekken. Toen u twaalf was droeg hij u op vanaf nu een man te zijn. Een pittige opdracht, denk ik?

‘Ja, op dat moment ben ik mijn jeugd kwijtgeraakt. Ik was al op zeer jonge leeftijd verantwoordelijk en wilde het beste doen.’

Eenmaal als vijftienjarige in Nederland vond u zelf een Haagse vrijwilligersorganisatie om Nederlands te leren en zocht u een LTS uit. Dat is knap, maar wellicht ook vrij eenzaam? ‘Ik zag al snel dat de enige weg om de toch vrij armoedige omstandigheden van ons gezin te ontstijgen in het onderwijs lag. Dat betekende ook dat ik dit land meteen wilde leren begrijpen; ik denk nog steeds dat ik meer weet van de wet- en regelgeving van Nederland dan de gemiddelde burger. Mijn latere werk heeft daar natuurlijk veel aan bijgedragen, maar dat was toen ook al zo.’

“TOT OP DE DAG VAN VANDAAG HOOR IK NIET GRAAG BIJ EEN GROEP. ALS IEDEREEN IN DE ZOMER NAAR HET STRAND GAAT, GA IK BEWUST NAAR HET BOS.” U geeft een vrij ontluisterend beeld van momenten die u als jongen in Den Haag meemaakte, waarbij onderbetaling en discriminatie soms meespeelden.

‘Ik ben ongelooflijk gevoelig voor onrecht, en ik laat mij niet vernederen. Toen ik mijn bijbaantje als barman in Hotel Corona aan het Buitenhof om deze redenen verliet vond ik gelukkig een baantje bij Snackbar Promenade in Scheveningen. Daar had ik een fantastische tijd en ik kon mijn school en fiets ermee bekostigen. Mijn vader zei altijd: er gaat nooit een deur dicht zonder dat een andere opengaat. Ik wil daaraan toevoegen: zelfs nul kun je delen. Van de eerste zeventien gulden die ik in Nederland verdiende kocht ik een tweedehands jas voor mijn zus. Ik had haar horen klagen over de kou en wilde dat ze het warm had. Die houding van delen is tekenend voor de rest van mijn leven geweest. Het heeft ook nooit enige invloed gehad op mijn economische positie; het eventuele geld werd onderweg altijd wel weer gecompenseerd.’

De toon van uw boek is zoals u ook min of meer bekend staat als PvdA-bestuurder: formeel, geen woord te veel en feitelijk zeer onderlegd. Maar in de poëzie die u voor dit boek selecteerde laat u alsnog een andere, gevoelige kant van uzelf zien, toch?

‘Klopt, via die gedichten beken ik kleur. Die kleur had ik altijd al, zowel politiek als maatschappelijk, maar als burgemeester moest ik dat zijn voor alle 180 nationaliteiten die daarbij horen in Rotterdam.

Als belijdend moslim bezocht ik vrijwel alle geloofststromingen van de stad want ik was ook

»

Present van Paagman 81

078 PRESENT 2025_Aboutaleb.indd 81

22-10-2025 16:04

“DE POLITIEK HEEFT DE TAAK OM DE SAMENLEVING TE VERBINDEN, NIET OM MENSEN BEWUST TEGEN ELKAAR OP TE ZETTEN” burgemeester van de katholieken, de joden, de protestanten, de orthodoxen en de vrijzinnigen. Ik vond het vreselijk als mij professioneel gezien de maat werd genomen omdat ik moslim ben, behalve na de terroristische aanslagen op de redactie van het Franse weekblad Charlie Hebdo in 2015. Want wat die terroristen daar onder vlag van de Islam deden had een bewuste en harde veroordeling nodig van iemand met zowel mijn gezagspositie, als met mijn geloofsovertuiging.’

Wat is wat u betreft een gevoelige passage in uw memoires? ‘Ik ben weggebleven bij geheime of vertrouwelijke besluitvorming, zoals bijvoorbeeld aan de orde was bij de landelijke rel rond de uitzetting van de Turkse minister Kaya van Familiezaken op 11 maart 2017 in Rotterdam. Maar dat de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen het in 2009 nodig vond om mij na een akkefietje van niets mijn diplomatieke paspoort af te nemen en daarmee mede mijn veiligheid als politicus in het buitenland belemmerde, beschrijf ik bewust wel.

Al is het maar omdat ik het een voorbeeld vind van dat macht hébben iets

heel anders is dan macht délen. Dat wordt maar al te vaak door elkaar heen gehaald in de politiek.’

U bent ook kritisch over het gevallen Kabinet-Schoof 1, dat u ‘liefdeloos’ noemt.

‘Ik ken de heer Schoof al heel lang en ik was verrast door zijn besluit, maar mijn kritiek betrof niet hem maar dit kabinet.

Want dat was uit electoraal belang niet bereid om compromissen te sluiten, wat vreselijk is. Daarnaast had het een gebrek aan consensus in de samenleving, waardoor er geen positieve draai werd gegeven aan wat landelijk gedragen beleid had moeten zijn.’

U heeft het in uw epiloog over ‘de stille meerderheid’, wat bedoelt u daarmee? ‘Dat mensen die anderen jennen of beledigen, of die het structureel nooit ergens mee eens willen zijn, niet representatief zijn voor de meeste Nederlanders. Onlangs werd bekend dat Nederland in 2024 de grootste koopkrachtverbetering ooit had, maar als je het aan de schreeuwers op socialmedia-platform X of aan bepaalde politici vraagt deugt er helemaal niets aan dit land. Dat soort extremistische en polariserende geluiden dragen niet bij aan het concept van de maatschappij als geheel, waarin we met z’n allen verder moeten met de grote uitdagingen die voor ons liggen. De politiek heeft de taak om de samenleving te verbinden, niet om mensen bewust tegen elkaar op te zetten. Ik denk dat de meeste Nederlanders die verbinding ook willen, misschien wel meer dan ooit tevoren.’

Uw boek heet Thuis, waar is die plek voor u? ‘Overal.

Maar als ik ergens op de wereld ben en toch heimwee krijg, is dat altijd naar Nederland. Ik woon hier al vijftig jaar, mijn sociale en politieke oriëntatie ligt hier en dit land bepaalt mijn referentiekader. Ik word in het buitenland ook altijd aangesproken op mijn Nederlanderschap, óók als ik in mijn geboortedorp in Marokko ben. Wie migreert zal altijd met een gespleten gevoel door het leven gaan, dat hoort

82 Present van Paagman

078 PRESENT 2025_Aboutaleb.indd 82

22-10-2025 16:04

LEVENSVERHAAL MEESTER ESSEKELI WAS DEGENE DIE ER BIJ AHMEDS VADER OP AANDRONG DAT AHMED ALS KIND NAAR SCHOOL GING. (AHMED LINKS GEHURKT)

AHMED ALS NIEUWSLEZER BIJ MULTICULTURELE TELEVISIE NEDERLAND

erbij. Mede daarom denk ik ook niet dat het woord ‘gelukszoekers’ gepast is voor mensen die besluiten om elders een leven op te bouwen, ik heb zelfs een hekel aan dat woord. Ieder mens zoekt geluk, en ieder mens kan zich over de hele wereld begeven en verbinden als hij of zij dat wil, wat de redenen daarvoor ook zijn. De opdracht van mijn boek is niet voor niets Heel de aarde is je vaderland van Desiderius Erasmus. Zoeken naar beter is de mens eigen, en een universeel menselijk streven. Het probleem is alleen wel dat de culturele of maatschappelijke waarde die een migrant meeneemt naar zijn of haar nieuwe land, vaak nul tot generlei waarde wordt toegekend door de mensen die er al zijn. Ik zou dat graag anders zien.’

Tot slot: gaan we u ooit nog terug zien in de landelijke politiek? ‘Het huidige politieke klimaat staat mij totaal niet aan, ik hoop dat de kiezer die op zoek gaat naar maatschappelijke consensus daar de komende verkiezingen een goede richting aan kan geven. Daarna zien we wel weer.’

AHMED ABOUTALEB,

(Beni Sidel, 29 augustus 1961) is een Nederlandse bestuurder en PvdApoliticus. Hij was o.a. staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in het kabinet-Balkenende IV en burgemeester van Rotterdam tussen 2009 en 2024. Momenteel is hij voorzitter van Jeugdzorg Nederland, lid van de maatschappelijke adviesraad van ING en regelmatig als duider te zien in talkshow RTL Tonight (RTL4).

Thuis, Ahmed Aboutaleb € 32,99

Present van Paagman 83

078 PRESENT 2025_Aboutaleb.indd 83

22-10-2025 16:05

OUDE WORTELS, NIEUWE STEMMEN HET VERANDERENDE GELUID IN DE SURINAAMSE LITERATUUR

Vanwege de vijftigjarige onafhankelijkheid staat Suriname dit najaar ook literair volop in de schijnwerpers. Een nieuwe generatie Nederlands-Surinaamse schrijvers kijkt intussen kritisch naar het dominante narratief over Suriname. En zoekt naar andere perspectieven en cultureel-literaire genres om de vaak verborgen verhalen van de voorouders in het licht te zetten.

84 Present van Paagman

084 PRESENT 2025_Surinaams schrijverschap.indd 84

22-10-2025 16:05

TEKST LIESBETH SMIT BEELD JACOB EDUARD VAN HEEMSKERCK VAN BEEST (1860) VIA RIJKSMUSEUM, AMSTERDAM

GESCHIEDENIS

middelbare scho- jaren zestig ontstond in Suriname EEN Als lier zat de Nederlands- een generatie schrijvers rond Thea schrijver, Doelwijt, Rita Rahman, Bram Behr RAAR Surinaamse columnist en podcast- en Leo Ferrier, die protesten organiBOEKEN- maker Raoul de Jong seerden die deels tot de onafhankeregelmatig lijkheid leidden. Ik vroeg me af hoe PLANKJE (1984) in de Rotterdamse het kon dat zij zo onbekend voor me Bibliotheek om huiswerk te maken.

Daar zag hij voor het eerst ‘het plankje’; een boekenplank waarop met een sticker het woord ‘Suriname’ was geplakt. Erop stonden moderne reisboeken over Zuid-Amerika, samen met enkele geschiedenis- of fotoboeken over het Caraïbisch gebied, wat romans en het werk Wij slaven van Suriname van Anton de Kom. ‘Dat plankje bestaat nog steeds in die bieb, ook daarbuiten kom ik het nog steeds regelmatig tegen in boekwinkels. Je vindt het altijd wat verscholen en je komt er alleen terecht als je van tevoren weet dat er iets te vinden is. Dat plankje is kenmerkend voor hoe er nog steeds wordt gekeken naar Surinaamse literatuur en andersoortige boeken over de geschiedenis van dit land; die worden niet serieus genomen. Dat heb ik ook gemerkt bij mijn roman Jaguarman (2020), waarin ik een hommage aan het land van mijn vader bracht. Ik vond daarvoor opvallend veel Surinaamse schrijvers die blijkbaar alleen in een select gezelschap bekend waren, of die ronduit werden genegeerd. Die schrijvers waren onder andere Anton de Kom, toen nog nét niet toegevoegd aan de Canon van Nederland, maar ik ontdekte ook het boek De menschetende aanbidders der zonneslang (1907) van de gebroeders Penard, twee nieuwsgierige Surinamers die de Inheemse natuurwetten beschreven. En in de

RAOUL DE JONG: "Ik vond

opvallend veel Surinaamse schrijvers die ronduit werden genegeerd"

waren, blijkbaar was er veel moeite gedaan om deze mensen geen podium te geven. En hoewel Jaguarman een succesvol boek is dat inmiddels in meerdere landen is vertaald, staat het tegenwoordig ook op precies datzelfde boekenplankje. Daar staan trouwens prachtige boeken op, maar ze worden niet als literatuur gezien.

Ergens vind ik dat een beetje treurig. Al zie ik de Surinaamse literatuur inmiddels ook als een soort geheim genootschap. Waarin je kunt toetreden, of niet.’

NIET ZWART-WIT Ook ik (1974) trad toe tot dit geheime genootschap. Toen voorjaar 2025 mijn memoir Aan ons is niets meer te zien verscheen, had ik er drie jaar intensief archief- en literatuuronderzoek opzitten in zowel Nederland als in Suriname. Als nazaat van de tot slaaf gemaakte Surinaamse huisbediende Bergina Bergen (1828-1884) wilde ik weten hoe intergenerationeel trauma en de zwijgcultuur rond het slavernijverleden zich nestelden in het dagelijks leven van nu. Bij publicatie van het boek bleek vooral bij Nederlanders de verrassing over mijn uiterlijk groot; ik ben immers een witte vrouw met blauwe ogen.

Dat is niets bijzonders; de koloniale geschiedenis van Suriname is doordrenkt van vaak gedwongen kruisbestuivingen tussen de heersende macht en (al dan niet voormalige) tot slaaf gemaakten, met evenzovele menselijke verschijningsvormen tot gevolg.

Veel interessanter vond ik de enorme veerkracht die mijn voormoeder in haar tijd aan de dag had gelegd, een verhaal dat ik als bij wonder aan

Boni, Tessa Leuwsha € 22,99

Jaguarman, Raoul de Jong € 17,50

Aan ons is niets meer te zien, Liesbeth Smit € 23,99

»

Present van Paagman 85

084 PRESENT 2025_Surinaams schrijverschap.indd 85

22-10-2025 16:05

Onder de paramariboom, Johan Fretz € 19,99

Keti Koti, Janice Deul € 24,99

Bigi Yari. Tien SurinaamsNederlandse schrijvers reflecteren op vijftig jaar Surinaamse onafhankelijkheid, Diverse auteurs € 19,75

De vogelgrens oversteken, Bernice Vreedzaam € 22,99

zowel de koloniale archieven als aan mijn zwijgzame familie had weten te ontfutselen. Hoe had Bergina haar situatie, vol dwang en seksueel machtsmisbruik, destijds overleefd?

Waarom waren er eigenlijk zo weinig verhalen bekend van vrouwen zoals zij? En vooral: waarom schaamde ik me in eerste instantie dat mijn kennis over de Surinaamse geschiedenis wat karig was, terwijl het mij notabene rechtstreeks aanging via mijn bloedlijnen? Maar wie zich eenmaal verdiept in de geschiedenis en de bijbehorende literatuur over Suriname zal al snel merken dat daarin opvallend veel verhalen bewust niet zijn verteld. Het typisch Surinaamse uitgangspunt voor schrijvers die alsnog vragen gaan stellen is er dan ook vaak eentje van ontbrekende of moeilijk te vinden bronnen, lastig te verifiëren orale overleveringen en vaak een daaruit volgende verwarring, woede, zwijgzaamheid en zelfs schaamte over een diep onderdrukkend systeem dat eeuwenlang realiteit was in de Nederlands-Surinaamse geschiedenis. Net als de geschiedenis van Suriname, is dat uitgangspunt intussen ook vele malen interessanter en diepgaander dan dat plankje in de bibliotheek ons nog steeds wil laten geloven.

OP ZOEK NAAR SURINAAMSE HELDEN Toen de Surinaams-Nederlandse schrijfster en documentairemaakster Tessa Leuwsha (1967) tijdens haar middelbareschooltijd in Amsterdam Wij slaven van Suriname van Anton de Kom las, maakte ze voor het eerst kennis met het levensverhaal van de legendarische vrijheidsstrijder Boni (1730-1793). Dertig jaar lang pleegde hij overvallen op plantages in Suriname en bevrijdde daarbij talloze tot slaaf gemaakte Afrikaanse mannen, vrouwen en kinderen die zich vervolgens bij zijn gemeenschap

TESSA LEUWSHA: “Het viel

mij op dat de geschiedenis van Suriname veel pratend wordt doorgegeven” voegden. ‘Ik werd meteen door hem getroffen. De Kom beschreef hem als sierlijk, moedig en als ‘dubbelbloed’, iemand van gemengde etnische achtergrond, wat ik zelf ook ben. Mijn vader was Surinamer in de tijd waarin je je vooral aanpaste aan Nederland, al had hij wel buttons van de Amerikaanse burgerrechtenstrijder Martin Luther King op zijn boekenkast geprikt. Dat ontroert me nog steeds, ik denk dat hij gewoon geen Surinaamse helden had om zich aan op te trekken. Toen ik op mijn zevenentwintigste naar Suriname emigreerde ging ik meer lezen over de geschiedenis van het land. Het viel mij op dat die veel pratend wordt doorgegeven; een rechtstreeks gevolg van dat de levens en verhalen van de meeste Surinamers letterlijk niet in de koloniale archieven of Nederlandse schoolboeken voorkomen. Die blinde vlek bestaat nog steeds en dat vind ik bedroevend, maar het was ook een belangrijke reden om mij te gaan verdiepen in Boni. Want in de Nederlandse bronnen werd hij dan wel weggezet als criminele rover en terrorist, in werkelijkheid was hij een moedig mens dat vrijheid en gerechtigheid wilde. In mijn boek Boni – in het spoor van de Surinaamse vrijheidsstrijder (2025) heb ik dat oude beeld hersteld. Daar vond ik zowel grote als kleine heldendaden terug; van zware gevechten tot vrouwen die rijstkorrels in hun haren vlochten om na hun vlucht hun nieuwe gemeenschap van eten te kunnen voorzien.

Die verhalen van verzet zijn essentieel om de geschiedenis van Suriname in een eerlijker daglicht te zetten, maar ik zie ze ook als een vorm van

86 Present van Paagman

084 PRESENT 2025_Surinaams schrijverschap.indd 86

22-10-2025 16:06

GESCHIEDENIS erkenning. Want Suriname kent veel meer verhalen zoals dat van Boni en zijn bijzondere moeder; vol rijke personages die je alsnog een nieuwe blik op een oud, koloniaal narratief geven en waarmee je je als lezer kan verbinden. Dat soort Surinaamse helden hebben we nog veel meer nodig om de rijkdom van de Surinaamse geschiedenis en cultuur te tonen. Niet alleen uit activisme, maar ook om gewoon van te genieten. Want de Surinaamse verteltraditie is prachtig, vol liederen, dansen en natuurgoden. Zo is in mijn boek de tijd geen lineair gegeven maar zijn verleden, toekomst en heden één geheel. Wie dat spirituele aspect niet meeneemt als schrijver heeft een gemankeerd verhaal. Bij Nederlandse lezers kan dat tot scepsis leiden, maar dat vind ik vreemd. Het is algemeen geaccepteerd dat Jezus over water liep, maar als niet-westerse verhalen over bosgoden beginnen wordt dat meteen als bijgelovige onzin afgedaan. Het mixed genre, waarin fictie en non-fictie elkaar naar aannemelijkheid afwisselen voelde voor mij als een natuurlijke manier om deze achttiende-eeuwse verzetsheld vanuit een Surinaams perspectief vorm te geven. Het is een prachtige methode om eindelijk te laten zien wat in de voorgaande eeuwen bewust verborgen werd gehouden.’

VEEL MEER DAN ONDERDRUKKING Ook Raoul de Jong vindt dat het mixed genre een goede manier is om het verhaal van Suriname (opnieuw) mee te vertellen. ‘Onze voorouders leefden in een verschrikkelijk gewelddadige realiteit, het was een wonder als ze dat overleefden. Waarschijnlijk hadden ze daar een vorm van spiritualiteit voor nodig die hun wereld alsnog mooier maakte. Daar zit veel verbeeldingskracht in verborgen, maar die vaak verborgen gehouden verhalen vertellen over veel meer dan alleen

de onderdrukking. Ze gaan ook over wat het is om mens te zijn, al moet je dat culturele aspect als schrijver willen laten zien. In buitenlandse boeken wordt deze vertelvorm trouwens al omarmd: iedereen vindt de soms wat bovennatuurlijke roman Beloved (1987) van de Amerikaanse Toni Morrison prachtig. Maar als die stijl in boeken over Suriname voorkomt wordt de schrijver hier meteen voor gek verklaard. Misschien heeft dat te maken met de Nederlandse krampachtigheid rond dit specifieke koloniale verleden, een massale groepstherapie zou een oplossing kunnen zijn.’ En hoewel Tessa Leuwsha ziet dat er de afgelopen vijf jaar een toegenomen interesse voor het verleden van Suriname is ontstaan die meetbaar is in (nieuw) verschenen boeken, blijft ze voorzichtig.

‘Het verhaal van Suriname wordt in Nederland nog steeds ver buiten de eigen landsgrenzen geplaatst, als iets ‘buitenlands’. Terwijl het onverbrekelijk met de Nederlandse geschiedenis is verbonden. Wie daar als Nederlandse Surinamer of Surinaamse Nederlander het woord in neemt, moet dus moedig en standvastig zijn. Welke vertelvorm je verder ook hanteert.’

En daar sluit ik mij bij aan. Want als ik iets heb geleerd van het schitterende en complexe verhaal van mijn voormoeder Bergina is het dit: wie schrijft over Suriname, doet dat altijd vanaf de sterke schouders van hen die je daar ooit voorgingen. Het enige dat zij vragen is om hun verhaal zo veelomvattend, samenhangend, creatief en liefdevol mogelijk te laten zien, óók als dat tegen alle westerse logica of andersoortige diepgewortelde koloniale ideeën indruist over wat die geschiedenis zou moeten zijn.

Dan doet jouw boek, en alle boeken van andere Surinaamse schrijvers, hopelijk de rest.

Wij slaven van Suriname, Anton de Kom € 20,-

Hoe duur was de suiker?, Cynthia McLeod € 20,-

Kaási de rebellenleider, Frank Dragtenstein € 23,95

Suriname, Coen Verbraak € 22,99

Present van Paagman 87

084 PRESENT 2025_Surinaams schrijverschap.indd 87

23-10-2025 12:41

MOORDEN ALS KUNST Een psychopaat beschouwt moorden als een kunstvorm en nodigt iedereen uit om het te bekijken. In Het meesterwerk bundelen de rechercheurs hun krachten om hem op te sporen. Deze serial killer-thriller van bestsellerauteur Chris Carter in de Robert Hunter-serie kan worden gelezen als een standalone. Het meesterwerk, Chris Carter € 22,99

NIEUWE NESBØ

Als een crimineel in de straten van Minneapolis wordt neergeschoten, wijst alles naar een onbekende sluipschutter die direct na de moord in het niets verdwijnt. Detective Bob Oz wordt ingeschakeld om de zaak op te lossen, met onverwachte wendingen en extreme spanning tot gevolg.

Minnesota, Jo Nesbø € 24,99

BRITSE SCHANDALEN

Elizabeth Day is terug met een roman over privilege, macht en wraak binnen de Britse elite.

In dit onweerstaanbare verhaal wordt een gegoede familie geconfronteerd met bedrog, oude banden en verzwegen schandalen. Wat betekent liefde nog als familie en loyaliteit op het spel staan?

Een van ons, Elizabeth Day € 24,99

HOOGBEJAARDE SPEURNEUZEN

DE LELIEVILLA Om aan onrust te ontsnappen zoekt Flora haar toevlucht in Normandië. In de Lelievilla, het huis dat al eeuwenlang in de familie is, ontdekt ze een geheim.

Flora’s erfenis van Clarisse Sabard is dé grote hit uit Frankrijk en de start van een serie. Flora’s

erfenis, Clarisse Sabard € 19,99

Het was een rustig jaartje voor Joyce, Elizabeth, Ron en Ibrahim, maar in het vijfde deel van de succesvolle De moordclub (op donderdag)-serie verandert dat. Lukt het de hoogbejaarde speurneuzen om de persoon die per se een versleutelde code wil hebben, op tijd te stoppen?

Het onmogelijke fortuin Moordclub (op donderdag), Richard Osman € 23,99

88 Present van Paagman

088 Present 2025_SHOPPING Verdieping.indd 88

22-10-2025 16:07

5

ONDER REDACTIE VAN LIESBETH SMIT BEELD JACQUETTA CLARK, URSZULA SOLTYS, RAY MAX

SHOPPING

DE LEUKSTE CADEAUTIPS & DE FAVORIETEN VAN PAAGMAN-MEDEWERKERS

TOP

ROMANS

ANNE, BOEKENBAAS DELFT

1 VERTELTRADITIE Een superieure vertelling over de geheimen van het menselijk bestaan in de unieke en poëtische verteltraditie van Kader Abdolah. Ze vliegen nog altijd over de Schie, Kader Abdolah € 24,99

2 MOEDERLOOS Jarenlang bezoekt Camille het graf van haar moeder, de beroemde dichter Astrid Viljoen. Maar wie werd Camille tijdens haar afwezigheid? Een verdwaalde zomerdag, Janneke

Siebelink € 24,99

3 BETOVEREND Een verloren gedicht, twee rivieren en drie opmerkelijke levens worden verbonden door een druppel water in Shafaks magistrale nieuwe roman. Er stromen rivieren in de

lucht, Elif Shafak € 24,99

4 NAGELBIJTER Deze nagelbijtend spannende Esther Verhoef speelt zich af in mondain Amsterdam-Zuid, in een vervallen Frans jachtslot en op zonovergoten Marbella. Het huis met

de palm, Esther Verhoef € 23,99

5 (OB)SESSIES Fijne therapie-roman over dubbele levens, obsessie, manipulatie en controle. De laatste sessie,

Saskia de Coster € 22,99

WEERGALOZE MCEWAN

Na het wereldwijde succes van Lessen weet Ian McEwan wederom te verrassen met een weergaloze roman. Wat we kunnen weten stelt diepgaande vragen over ingewikkelde liefdesrelaties, roem en ziekte. En over hoe we tussen alle catastrofes door toch ons leven weten te leven. Wat we kunnen weten, Ian McEwan € 27,50

DE WITTE DOOD

November 1939. Het Rode Leger van Stalin valt Finland binnen. Tijdens deze Winteroorlog groeit één boerenzoon uit tot een legendarische scherpschutter: de Witte Dood. Zijn trefzekerheid staat symbool voor wie eigen huis en haard moet verdedigen, zijn heldhaftige vastberadenheid verandert de loop van de geschiedenis.

Winterstrijders, Olivier Norek € 24,99

Present van Paagman 89

088 Present 2025_SHOPPING Verdieping.indd 89

22-10-2025 16:07

Binnenwereld Een plek om te vertragen, te luisteren en opnieuw te voelen wat belangrijk is.

7

8

5

2

14

6

3

15 16

9

1

10

13

11 4 12

90 Present van Paagman

090 PRESENT 2025_Inspiratie Verdieping.indd 90

22-10-2025 16:11

FOTOGRAFIE MARIKE VAN PAGÉE STYLING SIGRIET KINGMA

INSPIRATIE

17 18

19 20

21

22

1 Libri_x mini leeslamp € 11,95 2 Moleskine Traveller’s Journal € 33,95 3 Gentlemen’s Hardware backgammon reisspel € 9,95 4 Caran d’Ache pen Paul Smith € 54,95 5 Dopper blazing black 580 ml € 37,95 6 Dopper blazing goud 490 ml € 24,95 7 Looplabb leesbril model Jane € 29,95 8 Gentlemen’s Hardware beard survivalkit € 23,95 9 Paddywax geurkaars € 18,95 10 Ed the Cat mok yoga € 10,95 11 Looplabb leesbril model Max € 29,95 12 Home fashion kerstservetten € 3,95 13 Legami reisstrijkijzer € 21,95 14 Gentlemen’s Hardware karaf vis € 19,95 15 Legami speaker panda € 17,95 16 Looplabb leesbril model Jane € 29,95 17 Prisma Colors notitieboekje € 9,50 18 Prisma Colors notitieboekje € 9,50 19 Libri_x mini leeslamp € 11,95 20 Gentlemen’s Hardware waterdicht notitieboekje € 11,95 21 Legami powerbank panda € 27,95 22 Caran d’Ache pen Paul Smith € 54,95

Present van Paagman 91

090 PRESENT 2025_Inspiratie Verdieping.indd 91

22-10-2025 16:11

5 TOP

STOF TOT NADENKEN

OEROUDE BOMEN Een boom vertelt meer dan je denkt.

Samen met elf topwetenschappers reist Valerie Trouet in dit prachtig geïllustreerde boek door de tijd via jaarringen. Zo ontrafelt ze de verhalen van tien bijzondere oerbomen, van de reuzensequoia in Californië tot de oeroude zomereik in West-Europa. In de ban van de jaarring, Valerie Trouet € 24,99

MENNO, BOEKENBAAS TWEEDEHANDS

1 LEVENSHOUDING Het lijkt alsof er geen ontsnappen is aan de snelheid en prestatiedrang van het dagelijkse leven, maar dat kán anders. Wachten, een levens-

houding, Dirk De Wachter € 24,99

2 ZELFHULP Leer weer zélf denken en kiezen met handige denkgereedschappen om je aannames te onderzoeken en jezelf betere vragen te stellen.

Even tussen mij en mij, Elke Wiss € 24,99

HOOPVOLLE KLASSIEKER

Herder Elzéard Bouffier herbebost in zijn eentje een verwoeste vallei in de Franse Alpen. Deze beroemde allegorie uit 1953 over de kracht van geduld, toewijding en inspanningen biedt nog steeds een hoopvolle boodschap over het creëren van een betere toekomst. De man die bomen plantte,

Jean Giono € 18,99

3 VRIJHEID Wouter de Jong combineert psychologische inzichten met lichaamsgerichte technieken die helpen oude patronen los te laten. Full Body Thinking, Wouter de Jong € 24,99

4 NONNEN Een aanstekelijk en niet bepaald heilig zelfhulpboek dat in het wijze en onconventionele leven duikt van zestiende- en zeventiende-eeuwse nonnen. Kloosterwijsheden, Ana Garriga

& Carmen Urbita € 24,95

5 LEIDERSCHAP Oud-commando Ray Klaassens deelt lessen uit de persoonlijke leiderschapstrainingen die hij geeft.

Je bent wat je doet, Ray Klaassens € 22,99

92 Present van Paagman

088 Present 2025_SHOPPING Verdieping.indd 92

23-10-2025 12:49

ONDER REDACTIE VAN LIESBETH SMIT BEELD KOEN BROOS, ROMY TREEBUSCH, RAY MAX

SHOPPING

DE LEUKSTE CADEAUTIPS & DE FAVORIETEN VAN PAAGMAN-MEDEWERKERS

KNULLIGSTE SOORT ‘s Lands bekendste bioloog legt nog één keer uit waarom de mens de knulligste soort is op onze aarde. Want het leven wordt voortgedreven door onvolkomenheden, en dat is maar goed ook. Hoe hard de moderne mens dat ook probeert te ontkennen.

Het menselijk tekort, Midas Dekkers € 24,99

ÉDOUARD LOUIS

De grote nieuwe roman over de broer van Édouard Louis. De ondergang is het indrukwekkende slot van zijn romanserie over zijn familie.

Het boek, dat de dood van zijn broer beschrijft, is een aangrijpend verhaal over een leven vol tegenslag en verscheurdheid in het gezin. De ondergang, Édouard Louis € 22,99

GEVAARLIJKE OBSESSIE

De ambitieuze Margaret gaat dansen bij een prestigieus gezelschap in New York. Ze wordt totaal overweldigd door Olivia, een charismatische choreografe die twintig jaar ouder is dan zij. Wat begint als bewondering, groeit uit tot een allesomvattende obsessie én een gevaarlijke driehoeksverhouding. Het lichaam is onschuldig, Gaite Jansen € 22,99

HEKSENJACHTEN Historica Maartje van der Laak duikt in een gitzwarte periode van onze geschiedenis.

Ze toont aan hoe angst, afgunst en onwetendheid tot de brandstapel leidden en geeft enkele slachtoffers een gezicht. Door de heksenjacht in context te plaatsen krijgt dit boek een hedendaagse betekenis. Heksenjacht,

Maartje van der Laak € 35,-

Present van Paagman 93

088 Present 2025_SHOPPING Verdieping.indd 93

22-10-2025 16:08

SHOPPING INSPIRATIE VOOR DE VERLANGLIJST MAGIE De voorloper van Chocolat.

Vianne’s betoverende verhaal vol liefde, keuzes en magie. Vianne,

Joanne Harris € 21,99

MEMOIR Een moedige memoir over de ruimte die je als moeder en vrouw inneemt in een relatie, een gezin en in de maatschappij.

Beladen huis, Christien Brinkgreve € 21,99

VELDSLAGEN Ontdek vergeten veldslagen die de Lage Landen vormden. Een historisch verhaal vol intrige, strategie en heroïek, perfect voor liefhebbers van militaire geschiedenis. De vergeten veldslagen

SIGMUND Scherpe observaties, hilarische situaties en verrassende inzichten uit het dagelijks leven door de ogen van de eigengereide therapeut Sigmund.

RECONSTRUCTIE Het leven van avonturier Maurits van Vollenhoven (1882-1976) was onwaarschijnlijker dan je kan verzinnen en werd aanstekelijk gereconstrueerd door historicus Slijkerman.

PUBERS Graphic novel vol humor en drama over het leven van vijf tieners.

Herkenbaar, eerlijk en kleurrijk voor pubers én hun ouders. Dingen

Sigmund vijfendertigste sessie, Peter de Wit € 13,90

van de Lage Landen, Mart de Kruif € 24,99

die gebeuren als je erachter komt dat het leven best ingewikkeld is, Esther van der Krol € 20,-

Noblesse oblige, Diederick Slijkerman € 23,99

MOORDMYSTERIE Een moordmysterie verstopt in een Great American Novel over de inwoners van de arme, zwarte en joodse wijk Chicken Hill. De Hemel & Aarde Winkel, James McBride € 27,99

TOEBEHOREN Een invoelende, geestige en ontroerende roman over de behoefte ergens bij te horen en het verlangen één te worden. Maar ja, waarmee? Vacht!,

Cobi van Baars € 22,99

94 Present van Paagman

088 Present 2025_SHOPPING Verdieping.indd 94

22-10-2025 16:08

Standing Out Women During the 70s Fong Leng gained fame with her extravagant creations worn by her muse Mathilde Willink. These vibrant gowns were made of leather, pleated silk and embroidery.

LARGE POUCH 2502-04B06 Embroidery - Flowers in glitter & fake fur back € 29,95

NOTEBOOK PRINT COTTON 2502-08M17 Artist impression Mathilde Willink in Samurai cloak € 19,95

GLASSES CASE 2502-17a Gold metallic with gold glitter € 14,95

LARGE POUCH SOFT TOUCH 2502-06B01 Quilted graphic flowers pink € 24,95

NOTEBOOK SOFT TOUCH 3D 2502-08M18 Mathilde close Up Courtisane I € 14,95

GLASSES CASE 2502-17B Blue metallic embroidery Phoenix, Fong Leng artist impression € 19,95

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 95

SET OF 12 CARDS 2502-20M05 4 artist impressions of dresses by Fong Leng with Mathilde Willink € 12,95

Artist impression, Mathilde Willink dressed in Samurai, Fong Leng, 1974

Inspired by these two remarkable women, BIEN moves presents in collaboration with Museum MORE a collection of artist impressions by fashion illustrator Margot van Huijkelom.

22-10-2025 14:46

TUSSEN HERINNERING EN REALITEIT JOHN DE WOLF SCHREEF EEN BOEK OVER ZIJN MOEDER MET ALZHEIMER

96 Present van Paagman

096 Present 2025_John de Wolf.indd 96

22-10-2025 16:12

INTERVIEW LIESBETH SMIT BEELD FRANK RUITER

Vanwege vergevorderde Alzheimer herkent Mar de Wolf (83) haar zoon John (62) al jaren niet meer. De oudvoetballer en huidig assistentcoach van Feyenoord beschrijft dat pijnlijke proces - en meer in de aangrijpende biografie Ma, ik ben het, John de Wolf.

Dag John, wat heb je een mooi en ook verdrietig boek gemaakt over je moeder Mar. Wat was de aanleiding? ‘December 2024 zat ik aan de talkshowtafel van Jeroen Pauw vanwege mijn ambassadeurschap voor DemenTalent; een stichting die zich ervoor inzet om ouderen met dementie actief te laten deelnemen aan de samenleving. Ik vertelde daar ook over mijn eigen moeder die sinds acht jaar Alzheimer heeft, en hoe moeilijk ik het vind om haar te bezoeken in het gesloten deel van het verpleeghuis waar ze nu alweer een aantal jaar verblijft. Ik ga dan ook niet vaak bij haar langs, en daar voel ik me best schuldig over. Na die uitzending ontplofte mijn telefoon. Er waren ontzettend veel mensen die zich herkenden in mijn verhaal, maar ik werd ook egoïstisch en asociaal genoemd. Dat zegt allebei veel. Maar er bestaat geen handleiding voor het hebben van een ouder met dementie, iedereen doet het op zijn of haar eigen manier. Als jij het om wat voor reden dan ook niet kan opbrengen om langs te gaan, dan mag dat dus. Want ik heb de beste moeder gehad die ik me maar kon wensen. Ze was lief, leuk, prettig en er viel nooit een onvertogen woord tussen ons. Maar mijn moeder is ook al heel lang weg, alleen haar buitenkant is er nog.’

Tussen een talkshow en een boek ligt nog wel wat ruimte, hoe kwam dat laatste tot stand? ‘Vrijwel meteen na die uitzending werd ik benaderd door een uitgeverij of ik een boek

INTERVIEW

wilde maken over mijn moeder. Dat idee moest ik even laten dalen, maar ik dacht al snel: ja, een soort ode aan ma, dat is mooi. Dat wilde ik ook alleen met auteur Jeroen Siebelink doen. Met hem maakte ik eerder al boeken en we hadden meteen een klik, dus werd hij ook een vriend van mij. Omdat hij vaak bij ons over de vloer kwam, kende Jeroen mijn moeder nog uit de tijd dat ze niet ziek was, dat maakte het prettig en vertrouwd. Voor dit boek sprak hij met veel mensen uit mijn leven waaronder mijn vrouw Inge, mijn drie kinderen en twee bonuskinderen én mijn moeder zelf. Ik zei nog tegen Jeroen: schrik maar niet als je ma ziet, maar hij vond het heel ontroerend en moest een traantje laten, zei hij.’

Ik heb tijdens het lezen ook een traantje gelaten, John. Vooral bij de scène waarin jij je al sterk dementerende moeder met een smoesje naar het verpleeghuis brengt en haar daar vertelt dat ze moet blijven. Als een klein meisje vraagt ze je: ‘Mag ik dan niet meer terug naar mijn huisje?’ ‘Ja, dat was een verschrikkelijk moment, het was zo zielig. Tegelijkertijd kwam er op dat moment een eind aan een glijdende schaal die al veel langer speelde. Dat begon ermee dat ze moeite kreeg met koffiezetten, raar ging doen met de afstandsbediening en de telefoon of dat ze ineens overdag in bed ging liggen slapen. Toen ze niet meer regelmatig at en dronk en ze ’s nachts alleen en zonder reden naar buiten ging, moest ik haar gesloten

»

“ MIJN MOEDER IS AL HEEL LANG WEG, ALLEEN HAAR BUITENKANT IS ER NOG” Present van Paagman 97

096 Present 2025_John de Wolf.indd 97

22-10-2025 16:12

INTERVIEW

laten opnemen want het ging niet langer. Ik wist ook al hoe dementie eruit zag want mijn oma, mijn moeders schoonmoeder, was er ooit ook al voor opgenomen. Mijn moeder vond dat destijds afschuwelijk.

“Dat wil ik nooit John”, zei ze altijd.

“Als mij dat overkomt wil ik absoluut niet naar zo’n tehuis.” Nu had ik haar daar zelf naartoe gebracht.’

“ER WAREN ONTZETTEND VEEL MENSEN DIE ZICH HERKENDEN IN MIJN VERHAAL, MAAR IK WERD OOK EGOÏSTISCH EN ASOCIAAL GENOEMD”

Je moeder vergat jou geleidelijk, maar toen ze in het verpleeghuis werd opgenomen wist ze aanvankelijk nog redelijk goed wie en waar ze was, toch? ‘“Kijk nou wat een gekkies hier rondlopen John”, zei ze.

In het begin liep ze voorop daar. Als mijn moeder vroeger even boodschappen deed in Schiedam bleef ze rustig anderhalf uur weg omdat ze met iedereen ging staan lullen, dat deed ze ook in het verpleeghuis. Koffie, een gebakkie erbij, als ze de recreatiezaal inliep hoorde ik overal “hee, Mar!” om haar heen. Na een tijd verdween dat en bleef ze het liefst op haar kamer. Zo gaat dat met dementie; de wereld wordt steeds kleiner. En ze vergat me inderdaad, dat was ontzettend confronterend. In het begin heb ik het nog geprobeerd met: hee ma, ik ben het, John. Maar mijn naam zit helemaal niet meer in haar bolletje. “Jaja, dat zegt iedereen”, antwoordt ze dan.’

Denk je dat Mar het leuk had gevonden als ze wist dat er nu een boek van jou over haar is verschenen?

‘Mijn moeder hoefde nooit zo nodig op de voorgrond. Maar voor mij staat ze hier (wijst naar een punt hoog in de lucht). Dus dit heeft ze wel verdiend, vind ik.’

Ma, ik ben het, John de Wolf, Jeroen Siebelink € 22,99

AUTEUR JEROEN SIEBELINK OVER MA, IK BEN HET, JOHN DE WOLF

‘Sinds het boek Voetbalgenen (2013) staat John het me toe om hem als een vlieg op de muur te volgen. Lief en leed, een bron die zich zo kwetsbaar opstelt, dat maak ik zelden mee. Voor dit boek volgde ik hem naar het verpleeghuis. Ik heb zijn moeder nog in goeden doen gekend, nu sprak ze in raadselen. Ze leek John niet meer te herkennen en hij haar ook bijna niet meer. Haar zoon, gevreesde voetballer, zorgzaam vader, bijna moederloos kind. Waar was de tijd gebleven?

Maar hoe onsamenhangend haar woordenstroom ook leek, omdat ik de familiegeschiedenis kende, begreep ik waar ze naar verwees.

Wanneer Alzheimer de regie overneemt, komt er soms ook iets los. Het gaf ons houvast bij het zoeken naar verklaringen, naar het geheim dat moeder en zoon samen bewaren.’

98 Present van Paagman

096 Present 2025_John de Wolf.indd 98

22-10-2025 16:12

BEELD MARK UYL

COLUMN

DE MAGIE VAN IDEEËN MARION PAUW Wat ik het leukste vind aan door een stad dwalen, is dat er overal ideeën op je af komen. Een galerie binnenstappen en even in het hoofd van een kunstenaar kruipen. Of verdwalen in een klein winkeltje vol kaarten en briefpapier die je vaak ziet

I

in steden als Parijs en New York.

k kan er uren rondlopen en me vergapen aan het grafische design, de kleuren, de onverwachte combinaties. Voor mij is dat pure ontspanning: een kijkje in de verbeelding van een ander.

Misschien komt het doordat ik zelf op een berg in Spanje woon, waar het stil en rustig is. Die rust heb ik hard nodig om te kunnen schrijven, maar juist daardoor geniet ik er extra van om af en toe weer in die creatieve drukte te stappen. Want in de ideeën van anderen ontdek je vaak ook iets nieuws in jezelf.

Creativiteit is speelsheid. En dat speelse is vaak het eerste wat sneuvelt als we het druk hebben.

Voor je het weet, zit je je vrije uurtjes weg te scrollen en zakt je energie weg. Terwijl je hoofd juist opbloeit van kleine creatieve prikkels. Je hoeft er niet eens grootse plannen voor te hebben: begin met een tekening in de kantlijn, bak een taart met een onverwacht ingrediënt, fantaseer een nieuwe wending voor je vaste recept.

Het zijn die mini-momenten van spel die je hersenen voeden en ontspannen tegelijk.

En lezen? Dat is misschien wel de ultieme manier om in een ander hoofd te kruipen. Een roman of een gedicht is niets minder dan een portaal naar een compleet andere wereld. Soms herkenbaar, soms totaal vreemd, maar altijd een uitnodiging om jouw blik te verruimen.

Misschien is dat wel de mooiste opdracht voor de feestdagen: jezelf niet alleen omringen met gezelligheid en cadeautjes, maar ook je nieuwsgierigheid voeden.

Loop een galerie binnen, blader door een prentenboek, pak pen en papier en laat je gedachten even buitenspelen.

Want juist in dat spel ontstaat de magie die je door de winter draagt.

“In de ideeën van anderen ontdek je vaak ook iets nieuws in jezelf”

In Jij bent het licht neemt Marion Pauw je mee naar Tasmanië, waar Mia antwoorden zoekt op vragen uit haar verleden. Een verlamde vriendin, een verdwenen broer en een strijd om de waarheid brengen een duister geheim aan het licht. Met haar kenmerkende mix van spanning en psychologische diepgang schetst Pauw een beklemmend verhaal over familie, vertrouwen en de prijs van verzwijgen.

Jij bent het licht € 24,99

Present van Paagman 99

099 PRESENT 2025_Column Marion Pauw.indd 99

22-10-2025 16:13

Edino ZIJN NAAM IS

EN DIT IS ZIJN VERHAAL 100 Present van Paagman

100 PRESENT 2025_Edino van Dorsten.indd 100

22-10-2025 16:14

INTERVIEW TESS VAN DER ZWET BEELD LUKAS STOERMER VIA UNSPLASH

INTERVIEW

EDINO VAN DORSTEN: “IK HEB MIJN VERHAAL NU OP MIJN MANIER VERTELD”

In oktober 2019 werd een gezin wereldnieuws, nadat naar buiten kwam dat zij jarenlang afgezonderd van de buitenwereld in een boerderij in Ruinerwold leefden. Edino van Dorsten, een van de oudste kinderen die enige jaren daarvoor al was ontsnapt, vertelt nu zijn verhaal in Mijn naam is Edino. En wie schrijft, heeft iets te brengen. Maar wat bracht het schrijven de schrijver zelf?

‘Na de ontdekking van de boerderij in Ruinerwold, begon een heftige periode. Heel veel mensen vonden iets van me en wilden iets van me, stelden compleet ongefilterd gedetailleerde vragen. Ze wilden de situatie natuurlijk begrijpen, dat besefte ik wel.

Maar hoe ik het ook uitlegde en verklaarde: anderen zagen natuurlijk nooit het totaalplaatje. Die drang om op te schrijven wat mijn ervaringen en gevoelens waren, groeide daardoor steeds meer. Ja, ik ben naar school gegaan en ik stond ingeschreven in het bevolkingsregister - in tegenstelling tot mijn broertjes en zusjes. Maar ook ik groeide op in een sekte. Niemand mocht te weten komen wat er binnenshuis speelde, dus bij elke stap die ik buiten de deur zette, moest ik rekening houden met de buitenwereld, hoe jong ik ook was. In de documentaire De kinderen van Ruinerwold werd daar niet echt de nadruk op gelegd. Logisch: die ging vooral over de overkoepelende achtergrond van ons gezin, niet over mijn persoonlijke verhaal. Dus ben ik gaan schrijven. Eerst vooral voor mezelf: ik heb alle dagboeken teruggelezen en heb alle video’s bekeken. Vervolgens ben ik vanuit mijn eigen herinneringen scènes gaan creëren.’

Over zichzelf ‘De drang om een boek te schrijven was er eigenlijk al heel lang, ver voordat ons familieverhaal openbaar werd. Niet met als doel om het te publiceren, maar om mijn gedachten van me af te schrijven. Vroeger hielden wij allemaal dagboeken bij, en door te schrijven ga je de situatie beter begrijpen. Ook voordat ons verhaal bekend werd, wist ik dat ik een bijzonder leven had. Ik kon er alleen nog niet over schrijven, omdat het nog niet openbaar was.’

‘Ik wilde de lezer het idee geven dat hij naast mij aan de eettafel zit en voelt hoe gespannen de dynamiek was. Hoe ik de wereld zag als tienjarige, welk effect mijn vaders blik had op mijn manier van denken. Dat kon alleen door te schrijven vanuit de beleving van toen, zonder kennis van nu, zonder analyse of oordeel. Voor mijzelf bleek dat ook een mooi proces, want daardoor kon ik teruggaan naar het kind dat ik ooit was. Ik besefte tijdens het schrijven dat ik een soort heimwee had naar thuis, naar de mooie momenten uit mijn jeugd. Ik denk dat veel kinderen die opgroeien in onveilige thuissituaties dat doen: ze kijken naar het mooie, naar waarom het allemaal toch de moeite waard is.’

»

Present van Paagman 101

100 PRESENT 2025_Edino van Dorsten.indd 101

22-10-2025 16:14

“ IK BESEFTE TIJDENS HET SCHRIJVEN DAT IK EEN SOORT HEIMWEE HAD NAAR THUIS, NAAR DE MOOIE MOMENTEN UIT MIJN JEUGD” Over familie ‘Mijn broertje Israël is degene die in 2019 met zijn vlucht het verhaal heeft opengebroken en het voor ons, zijn broers en zussen, mogelijk heeft gemaakt om verder te kunnen met ons leven. Hij wilde er ook graag over schrijven. Wij waren, ik ben kwam uit in 2022 en het is een heel mooi boek geworden, dat alle tijd en ruimte verdiende. Vandaar dat ik nu pas met mijn boek kom, al was ik drie jaar geleden al begonnen met schrijven. Israëls boek ging vooral over het verhaal van Ruinerwold. Ik wilde juist mijn persoonlijke verhaal vertellen. Niet met de kennis van nu, maar zoals ik het toen heb beleefd.

Niet om de lezers te vertellen hoe het ontstond, maar om hen mee te nemen in hoe het voor mij was.’

‘Tijdens het schrijven merkte ik hoe complex mijn beeld van mijn vader is.

Hij hield van ons, dat geloof ik nog steeds, maar hij deed het verkeerd.

Natuurlijk had hij een mooi ideaal: opgroeien in een wereld waarin we

één zijn met de natuur en het geestelijke perspectief. Daar zat het probleem niet. Dat zat in zijn gedrag. Uiteindelijk is het een verhaal geworden dat ondanks alles toch mooi is, juist omdat het echt is.

Liefde en angst liepen voortdurend door elkaar.

Dat wilde ik eerlijk laten zien, ook omdat er vaak snel een oordeel wordt gevormd over mensen die in een onwerkelijke situatie zitten.’

Over het schrijverschap ‘Het schrijven was een intens proces. In het begin zat ik vast in de behoefte om alles uit te leggen.

Schreef ik hele pagina’s over de jeugd van mijn ouders, hoe alles is ontstaan, tot in detail. Maar ik wilde geen boek schrijven voor mensen die alleen maar alles over Ruinerwold willen weten. Ik wilde dat de lezer denkt: dit is een indrukwekkend, indringend en goed geschreven verhaal.

Daarvoor moest ik streng selecteren. Ik heb zelfs een eerste versie weggegooid en ben helemaal opnieuw begonnen. Veel mooie, warme herinneringen heb ik moeten schrappen. Hoe mijn broertje en ik uren buitenspeelden bijvoorbeeld, waarbij we een pijl-en-boog maakten van wilgentakken of een schatkist begroeven in de tuin. Die herinneringen zijn voor mij persoonlijk van groot belang, maar niet relevant voor het verhaal. De redacteur wees me erop dat zulke stukken de lezer uit het boek halen. Dus zijn ze eruit gehaald, of teruggebracht tot losse zinnetjes. Wat uiteindelijk overbleef is een boek dat leest als een roman, maar volledig waargebeurd is. Dat maakt het kwetsbaar: ik leg mijn hele leven op tafel. Maar het gaf me ook de regie terug. In plaats van telkens andermans vragen te moeten beantwoorden, heb ik mijn verhaal nu op mijn manier verteld.’

Over het heden en de toekomst ‘Het is natuurlijk geen boek voor kinderen, maar ik heb het wel geschreven voor mijn kinderen. Ik wil dat zij weten dat ze altijd alles tegen mij mogen en kunnen zeggen. Veel kinderen die iets naars meemaken, praten er niet over uit loyaliteit naar hun ouders of uit angst iemand af te vallen. Die schaamte is soms nog schadelijker dan de gebeurtenis zelf.’

102 Present van Paagman

100 PRESENT 2025_Edino van Dorsten.indd 102

22-10-2025 16:14

INTERVIEW

‘Wat ik hoop, is dat de mensen die iets soortgelijks hebben meegemaakt zich minder alleen voelen en misschien de stap durven zetten om te praten. En dat anderen - leerkrachten bijvoorbeeld - beseffen hoe belangrijk het is om in actie te komen als je vermoedt dat een kind onveilig opgroeit. Zoals een lerares dat voor mij deed. Dat was ongelofelijk moeilijk voor haar, maar voor mij maakte het uiteindelijk verschil. Als ik met dit boek iets kan bijdragen aan meer openheid, minder schaamte en meer moed om in te grijpen, dan is het de moeite waard geweest.’

‘Nu het boek klaar is, is er ook iets voor mijzelf afgesloten. Ondanks de heftigheid, is het toch een mooi verhaal geworden. Liefdevol. Daarmee eindigt het ook. Met liefde. Het schrijven heeft me ook laten zien hoeveel mensen in mijn leven wél goed voor me zijn geweest, hoeveel ik aan hen te danken heb. Veel van hen komen niet in het boek voor, juist omdat ze alleen maar positieve herinneringen oproepen en niet passen binnen de lijn van het verhaal. Zoals ik ook in mijn dankwoord schrijf: misschien schrijf ik ooit nog een boek over hoe mooi het leven is.’

Mijn naam is Edino, Edino van Dorsten € 22,99

“MISSCHIEN SCHRIJF IK OOIT NOG EEN BOEK OVER HOE MOOI HET LEVEN IS” Present van Paagman 103

100 PRESENT 2025_Edino van Dorsten.indd 103

22-10-2025 16:17

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 104

22-10-2025 14:47

ILLUSTRATIE ELINE VAN STRIEN

Verbinding 106 BART CHABOT & MATTHIJS VAN NIEUWKERK VIEREN HET LEVEN EN HUN VRIENDSCHAP 114 OVER OLYMPISCH GOUD, VADERSCHAP, DROMEN EN DOEN 124 DINERTIPS VAN PIEN WEKKING 126 HET LEVEN VAN CESAR ZUIDERWIJK OP MUZIEK 131 RECEPTEN VOOR HET KERSTMENU Present van Paagman 105

105 PRESENT 2025_Katerncover Verbinding.indd 105

22-10-2025 16:18

BART EN MATTHIJS EEN HAAGS SPROOKJE

pakken uit

106 Present van Paagman

106 PRESENT 2025_Bart en Matthijs.indd 106

22-10-2025 16:21

INTERVIEW TESS VAN DER ZWET FOTOGRAFIE BRENDA VAN LEEUWEN

VRIENDSCHAP

Zet Bart Chabot en Matthijs van Nieuwkerk bij elkaar en de woorden, zinnen en lachsalvo’s duikelen in een ongekend tempo over elkaar heen.

Het is onder meer deze chemie die het programma Bob Dylan Bestaat Niet, dat nu al meerdere keren bij Paagman heeft plaatsgevonden, tot zo’n succes maakt. En dat succes mag gevierd worden - evenals hun unieke vriendschap.

Paagman liet hen los in de winkel, waar ze allebei vijf cadeaus voor elkaar uitzochten.

Present van Paagman 107

106 PRESENT 2025_Bart en Matthijs.indd 107

22-10-2025 16:21

MATTHIJS:

“ HITSTER IS ONZE VORM VAN ARMPJE DRUKKEN”

108 Present van Paagman

106 PRESENT 2025_Bart en Matthijs.indd 108

22-10-2025 16:22

VRIENDSCHAP

Via de Achterhoek naar Den Haag

Ze kenden elkaar uiteraard wel - Bart was regelmatig bij Matthijs te gast geweest in De Wereld Draait Door, net als zoon Splinter en later ook de rest van de familie Chabot. Daar werd de kiem wellicht gelegd. Maar de échte vriendschap ontsproot op het moment dat Bart en Yolanda interesse hadden getoond in een huis in de Achterhoek, pal tegenover dat van Matthijs. Bart: ‘We hadden alleen geen idee of het iets voor ons zou zijn om daar te wonen.’ Matthijs: ‘Ik stond op het punt om zes weken naar Frankrijk te vertrekken voor de opnames van CHANSONS! Ze konden zo mijn huis in, om het uit te proberen en de sfeer te proeven.’ Bart: ‘Ik was verbijsterd en ontroerd. Kreeg ik zomaar de sleutel in mijn hand gedrukt, terwijl Matthijs ons nu ook weer niet zó goed kende. We hebben het natuurlijk heel keurig achtergelaten.’ Matthijs, lachend: ‘Ja, hij had goed zijn best gedaan. Maar ik wist ook: dit zijn heel leuke mensen. Daar zou ik graag vrienden mee willen zijn. Dit was voor mij een poging om ze binnen te hengelen. Toen mijn vrouw Martha in Den Haag ging werken, zijn we gaan kijken naar de mogelijkheden om hier een huis te kopen. Dat we dan dicht bij Bart en Yolanda zouden wonen, speelde een grote rol in het uiteindelijke besluit om onze hele basis naar Den Haag te verhuizen.’

Een gedeelde liefde En nu zitten de twee vrienden aan tafel in het Kicking Horse Café op de Fred, omringd door ingepakte cadeaus die ze voor elkaar hebben uitgezocht. ‘Wist je dat Bob Dylan Bestaat Niet min of meer voortkomt uit een cadeau?’, begint Bart. ‘Matthijs en ik deelden allebei een grote liefde voor de muziek van Dylan, dus voor Matthijs’ verjaardag gaf ik hem concerttickets.’ Matthijs: ‘Dat verbaasde me, ik had blijkbaar helemaal gemist dat hij naar Nederland zou komen. Nee, we gaan naar Boston, was Barts antwoord. Een ongelofelijk genereus cadeau natuurlijk. Dus stelde ik voor om op mijn beurt de reis te betalen.

Ook Yolanda en Martha gingen mee en we plakten er een paar dagen aan

vast.’ Die reis bleek een keerpunt op vele vlakken.

Bart: ‘Met z’n vieren vijf dagen lang op elkaars lip zitten, dat gaat goed of het gaat niet. Ik kan je vertellen: ‘t ging moeiteloos. Natuurlijk zijn er verschillen tussen ons. Stonden Yolanda en ik nog in de eerste zaal van een museum, kwam Martha naar ons toe: Matthijs heeft alles al gezien, wij gaan lunchen in Chinatown.’ Ze vullen elkaar aan, vindt Bart, ook bij het maken van de programmareeks Bob Dylan Bestaat Niet. ‘Matthijs weet precies wat werkt bij het publiek, hij is zowel een kunstenaar als een criticus die mij kan afremmen als ik iets te snel ga, te optimistisch ben.’ Matthijs: ‘Bart zorgt voor de lichte anarchie. We hebben samen ontzettend veel lol in het maken en presenteren van het programma. Geweldig ook om al die schoonheid en verbeelding met het publiek te mogen delen. Het is een klein, Haags sprookje.’

Dylan voor, Dylan na Waar Matthijs een Dylan-fan van het eerste uur is, ligt dat voor Bart anders. ‘Ik ben een zij-instromer, leerde hem pas kennen via Time Out of Mind uit 1997, al vinden puristen dat de gouden eeuw toen allang voorbij was. Twee jaar geleden - en nu kom ik op het eerste cadeau voor Matthijs - kwam de box Fragments - Time Out of Mind Sessions (1996-1997) uit, met allemaal steengoede outtakes, fragmenten die uiteindelijk niet op het album zijn terechtgekomen. Dat was voor mij een feest van herkenning. Het boek You Lose Yourself, You Reappear – Bob Dylan and the Voices of a Lifetime van Paul Morley is mijn tweede cadeau. Het is nog niet zo lang geleden uitgekomen, maar je wordt erdoor gegrepen en het laat je niet meer los.’ Matthijs: ‘Ik heb toch echt een grote Dylan-collectie, maar deze ken ík niet eens. Dylan… we komen er net vandaan of we gaan er alweer naartoe.’

»

“MATTHIJS IS ZOWEL EEN KUNSTENAAR ALS EEN CRITICUS DIE MIJ KAN AFREMMEN ALS IK IETS TE SNEL GA” BART:

Present van Paagman 109

106 PRESENT 2025_Bart en Matthijs.indd 109

22-10-2025 16:22

“HERMAN BROOD, MARTIN BRIL EN JULES DEELDER WAREN MANNEN AAN WIE IK MIJN ZIEL EN ZALIGHEID VERPAND HAD” BART:

Parelduiken Zoals dat geldt voor de muziek, is er ook zonder de literatuur geen Chabot & Van Nieuwkerk.

Natuurlijk liggen er boeken op tafel, het cadeaupapier strak om de hoeken gevouwen. Matthijs schuift de eerste naar voren: Nice Weather van Frederick Seidel. ‘In de laatste maanden van Henny Vrienten spraken we vaak over poëzie. Henny had achtduizend bundels, in elk ervan vond hij wel een nieuwe zin die hem inspireerde. Hij kon parelduiken als de beste. Seidel was volgens hem de grootste dichter.

Ik wil zijn nalatenschap als ambassadeur van deze in Nederland onbekende poëet in leven houden.

Ik ben benieuwd, Bart, hoe jij hem leest, als collega-dichter. Seidel is inmiddels tegen de negentig.

Dan heb jij gelukkig nog wel even te gaan.’

Bart antwoordt met eveneens een boek: Killshot van Elmore Leonard. ‘Die kon dialogen schrijven, ongelofelijk! Schrijvers kunnen nog wel eens houterige dialogen produceren. Zo praat niemand, denk je dan. Je moet comprimeren. Leonard kon dat: dit boek komt regelrecht uit het literaire pantheon. Matthijs schrijft ook en ik moet zeggen: hij heeft talent. Ik zie het als mijn plicht ervoor te zorgen dat hij de motivatie houdt om daarmee door te gaan. Dit is zijn lesmateriaal.’ Matthijs: ‘Dan geef ik jou Oscar Wilde’s Crucifix van Maarten Asscher.

Dat is wat we hier een winkeldochter zouden noemen: hier hadden er veel meer van verkocht moeten worden. Geen saaie biografie, maar een ontzettend origineel, baldadig en academisch meesterwerk.’

Muzikaal armpje drukken Geen boeken meer, Matthijs laat Bart iets heel anders uitpakken: een doosje ansichtkaarten met covers van de New Yorker en Hitster Bingo. Matthijs: ‘Ik ben al sinds mijn twintigste op de New Yorker geabonneerd en de omslagillustraties zijn iconisch.

Ansichtkaarten gebruiken wij veelvuldig om korte berichtjes op te schrijven aan vrienden en familie. Jij bent ook iemand van dat soort kleine attenties en ik weet zeker dat jij ze ook met plezier zal gebruiken voor kleine kattebelletjes. En dan het geweldige muziekspel Hitster. Urenlang hebben Martha en ik dit op oudjaarsavond met onze overburen in de Achterhoek gespeeld. Het test je muziekkennis en je begrijpt, Bart: dat is onze vorm van armpje drukken.’ En wie gaat er dan winnen? Het is even stil. Bart, peinzend: ‘Ik win het misschien op de new wave, maar Matthijs op de rest.’ Matthijs: ‘Nee joh, jij leest nog steeds muziekmagazines, kent details als jaartallen, namen en titels. Ik weet het vaak ook wel, maar ik zit eerst nog ontzettend lang te twijfelen. In dit spel ben jij me dan al voorbij.’

Lichte zwaarte Uit het volgende pakje verschijnt in Matthijs’ handen een rode lamp van Storm Unlimited. Bart: ‘Mijn jongste zoon Storm heeft zijn eigen atelier waar hij meubels ontwerpt, zoals een boektafel en deze boeklamp. Vorig jaar gaf ik Matthijs een gele voor zijn nieuwe huis, maar waar twee mensen wonen, horen ook twee lampen. En een mooi licht kan nooit kwaad.’ Matthijs: ‘Bart was voor mij een licht in de moeilijke tijd die wij ‘de verwarde jaren’ noemen. Hij moedigde mij aan om uit de onzichtbaarheid te stappen en nodigde me uit als interviewer bij de presentatie van zijn boek Engelenhaar, hier bij Paagman.’ Bart: ‘Matthijs zag het aanvankelijk niet zitten, maar stemde toch in op voorwaarde dat hij een mystery guest zou zijn. Toen ik hem die avond aankondigde en hij naar voren trad, kreeg hij een staande ovatie.’

En dan neemt het gesprek toch een emotionele wending. Matthijs: ‘Ik heb veel aan Bart te danken.’

Bart: ‘En aan Martha. Ik heb gezien hoe fantastisch ze voor Matthijs is, wat ze voor hem betekent. Ik had de eer ze te mogen trouwen, hier in Den Haag. Dat was een dag om nooit te vergeten.’

Daarop opent Matthijs zijn laatste cadeautje. Een

110 Present van Paagman

106 PRESENT 2025_Bart en Matthijs.indd 110

22-10-2025 16:22

VRIENDSCHAP

Waterman-vulpen, ‘om je schrijverschap te stimuleren, Matthijs’. De inscriptie: ‘M&M 21-12-24.’ Matthijs’ trouwdag.

Vriendschap Barts laatste cadeau is een reusachtige hangmat die zich niet op de fiets mee naar huis laat nemen. Matthijs: ‘Bart is schrijver, minnaar en vader, net verhuisd én hij staat met grote regelmaat op het podium. Er moet preventief rust ingebouwd worden in een hoofd dat nooit stilstaat, en waar kan dat beter dan onder het lover van de bomen in zijn nieuwe tuin? Bart moet negentig worden, minimaal.

Dat zeg ik uit eigenbelang.’ Bart: ‘Ik heb het privilege gehad om drie diepe, langdurige vriendschappen te kennen. Mijn Grote Drie: Herman Brood, Martin Bril en Jules Deelder.

Mannen aan wie ik mijn ziel en zaligheid verpand had. Dit was het dan voor mij als het op vriendschap aankomt, dacht ik toen de laatste van hen overleed. Door Matthijs’ komst mag ik die conclusie nu herzien.’

Matthijs plant een kus op de kruin van zijn vriend: ‘Bart is liefde. Ik wil hem zo lang mogelijk in mijn leven hebben.’

DE CADEAUS Van Matthijs voor Bart:

Nice Weather, Frederick Seidel € 22,95 Oscar Wilde’s crucifix, Maarten Asscher € 22,99 Postcards from The New Yorker € 17,95 Jumbo Hitster Bingo € 47,50 Fatboy hangmat ‘headdemock’ zwart € 419,50

Van Bart voor Matthijs:

Fragments: Time Out Of Mind Sessions (1996-1997) - The Bootleg Series Vol. 17, Bob Dylan € 29,99 You Lose Yourself, You Reappear - Bob Dylan and the Voices of a Lifetime, Paul Morley € 28,95 Killshot, Elmore Leonard € 13,95 BoekLamp Rood, Storm Unlimited € 179,Waterman Hémisphère Black GT € 156,-

“BART WAS VOOR MIJ EEN LICHT IN DE MOEILIJKE TIJD DIE WIJ ‘DE VERWARDE JAREN’ NOEMEN” MATTHIJS:

Present van Paagman 111

106 PRESENT 2025_Bart en Matthijs.indd 111

22-10-2025 16:22

Start beginning: HET

NIEUWE JAAR OP JOUW MANIER DROMEN, DOELEN EN CREATIVITEIT KRIJGEN VORM ALS JE GEWOON BEGINT

112 Present van Paagman

112 Present 2025_Advertorial Stabilo.indd 112

22-10-2025 16:26

TEKST TESS VAN DER ZWET BEELD STABILO

Een nieuw jaar is als een leeg vel papier: vol ruimte voor plannen, dromen en ideeën. Hét moment om te beginnen aan dat project dat al langer in je hoofd zit, een creatieve hobby nieuw leven in te blazen of eens te kijken waar een eerste schets je brengt. Start Beginning. Alles wat bijzonder wordt, begint klein – met een eerste lijn, een woord, een kleur. Met STABILO zet je die stap vanzelf.

VOOR DE VRIJE DENKERS Herken je dit: notitieboekjes, servetten en zelfs vergeten bloempotten die ineens veranderen in een canvas vol ideeën? Voor de vrije denker is geen oppervlak veilig. Jij ziet de wereld niet in zwart-wit, maar in talloze tinten, en je laat je ingevingen het liefst los op alles wat voorhanden is. Het wapen bij uitstek? Het STABILO woody 3-in-1 potlood. Deze kleurrijke alleskunner tekent niet alleen op papier, maar doet ook vrolijk mee op keramiek, kunststof en canvas. De kleuren zijn wateroplosbaar, dus één veeg met een natte kwast en tadaa: je hebt een aquarel!

VOOR DE PLANNERS Ben jij iemand die overzicht wil en structuur zoekt in al die nieuwe plannen en doelen? Dan past de klassieke BOSS ORIGINAL markeerstift perfect bij jou.

Met zijn klassieke vorm en de nieuwe feestelijke kleuren geef je lijstjes, schema’s en agenda’s een frisse start. Je plannen worden niet alleen duidelijk, maar ook vrolijk en inspirerend.

VOOR DE SNELLE SCHETSERS Letters vertellen verhalen; beelden spreken boekdelen. Als jij meer van daden bent dan van woorden, dan zijn de STABILO point 88 fineliner en de Pen 68 viltstift jouw droomduo: de fineliner voor strakke lijnen en details, de viltstift voor krachtige kleurvlakken. Moodboards, een nieuwe interieurindeling of gewoon een spontane ingeving – jouw schetsen komen tot leven op papier.

ADVERTORIAL

VOOR DE CREATIEVE MAKERS Behoor jij tot de groep creatievelingen die handgeschreven kaarten, persoonlijke uitnodigingen of vrolijke decoraties maakt alsof het een olympische sport is? Met de STABILO Pen 68 metallic breng je letterlijk schittering in je creaties - zelfs op zwart papier of folie. Want wat is het leven zonder een beetje glitter?

Elk nieuw begin begint met een kleine stap – en die eerste stap kan verrassend groot uitpakken. Of je nu droomt, plant, schetst of knutselt: met STABILO maak je van het nieuwe jaar iets bijzonders.

PASPOORT

WIE: STABILO PRIJS: Woody 3-in-1 potlood v.a. € 2,35, BOSS ORIGINAL markeerstift € 1,65, Point 88 fineliner € 1,25, Pen 68 viltstift € 1,46, Pen 68 metallic viltstift € 2,50 WAT: STABILO maakt al 170 jaar pennen, potloden en markers die voor creativiteit en structuur zorgen, voor iedereen die zijn ideeën tot leven wil brengen.

WAAR: V erkrijgbaar bij de Paagmanwinkels en op paagman.nl

Present van Paagman 113

112 Present 2025_Advertorial Stabilo.indd 113

22-10-2025 16:26

JAMES: “IK SCHRIJF OM TE ZORGEN DAT MENSEN MIJ, EEN ANDER EN OOK HET LEVEN BETER BEGRIJPEN”

DUBBEL WORTHY HOE EEN LAATSTE WORP IN PARIJS EEN VRIENDSCHAP EN EEN BOEK OPLEVERDE

Sinds Worthy de Jongs gouden worp op de Spelen van '24 volgde schrijver James Worthy de basketballer op zijn hielen. Samen maakten ze GOUD. Wij legden hen 3x3 vragen voor.

GOUD IN HET VAK Welke kunstenaar of sporter is jouw inspiratiebron? Worthy: ‘Michael Jordan heeft mij als basketballer gevormd. Maar inspiratie komt op vele manieren. Ik fotografeer veel, zo kwam ik op het idee voor een koffietafelboek Een gelezen boek verdwijnt vaak in de kast. Ik wilde iets maken dat in het zicht kan blijven staan.’

James: ‘In de jaren negentig had ik het lastig als tiener met steunzolen, puisten en een beugel. De rapper Nas hielp me door die periode heen en heeft me daarna blijvend geïnspireerd in de manier waarop ik met taal omga.’

Wat is voor jullie het moeilijkste onderdeel van je vak? W: ‘Veel weg zijn van familie en kinderen. Wanneer ik terugkom zijn mijn kinderen weer een beetje groter en heb ik belangrijke momenten gemist. Maar basketbal kan ik niet altijd op dit niveau blijven spelen, dus ik moet er nu alles uithalen.’

J: ‘Ook ik vind die afwezigheid lastig.

Voor dit boek was ik vier maanden nauwelijks thuis. Ik wil een goede schrijver én een goede vader zijn, maar die twee gaan niet altijd samen.’

Wat begrijpen mensen vaak níét over jouw vak, maar is wel essentieel?

W: ‘Mensen beoordelen mij vaak alleen op mijn sportprestaties, maar ik

114 Present van Paagman

114 PRESENT 2025_Worthy de Jong.indd 114

22-10-2025 16:27

INTERVIEW TESS VAN DER ZWET BEELD BURAK GORALER, KEKE KEUKELAAR

ben ook mens. In de media en online kunnen de reacties hard zijn. Daar had ik in het begin best wel moeite mee. Ik vind het belangrijk om daartegen op te staan en daarin neem ik geen blad voor de mond.’

J: ‘Ik schrijf juist om te zorgen dat mensen mij, een ander en ook het leven beter begrijpen. Want dat is niet makkelijk!’

GOUD VOOR ELKAAR Waarin vonden jullie elkaar? W: ‘James en ik vonden elkaar in onze liefde voor basketbal, maar ook over het leven kunnen we goed praten. En we kunnen samen lachen. Voor GOUD ging hij vaak mee naar trainingen en wedstrijden en zag hoe mijn leven na de Olympische Spelen veranderde.’

J: ‘Het was een heerlijke reis met Worthy. Het vaderschap geeft ons een band, en we houden allebei van straatcultuur en rapmuziek. En natuurlijk: we dragen dezelfde naam.

Toen ik met hem en zijn team in Bangkok was voor wedstrijden groeide onze vriendschap pas echt.

Daarvoor hield ik het nog wat af schrijvers mogen geen vrienden worden met hun ‘onderwerp’. Maar die vriendschap moest gewoon gebeuren, daar was geen houden aan.’

Welke eigenschap van de ander bewonder je? W: ‘James is een heel goede vader. Ik ben veel weg en kan dat niet altijd zijn voor mijn kinderen. En hij schrijft verschrikkelijk mooi. Ik voel me door hem begrepen.’

J: ‘Worthy’s kledingstijl vind ik prachtig. Hij draagt wat hij wil, heeft schijt aan alles en neemt elke dag risico’s. Op elk vlak in het leven. Hij lijkt nergens bang voor.’

Wat maakte indruk in deze samenwerking? W: ‘De gesprekken die hij met mijn ouders had, hebben me geraakt. In het boek las ik verhalen die ik niet eens kende. In Bangkok was hij niet alleen ‘de schrijver’; hij was echt één van ons. Ook heeft hij mijn

SPORT

beste vrienden ontmoet, zij hebben mij gemaakt tot wie ik ben.’

J: ‘Een hechte vriendengroep die elkaar al 25 jaar kent - zoiets had ik nog nooit gezien. Alsof er zeven broers tegenover je zitten. De band die hij heeft met zijn moeder heeft me het diepst geraakt. Die vrouw is zo sterk en vol liefde.’

GOUD IN HET BOEK Welke verwachtingen had je vooraf? W: ‘Ik stap eigenlijk altijd overal zonder verwachtingen in. Alleen op die manier kan ik het een eerlijke kans geven om de pure ervaring te voelen.’

J: ‘Drie dagen voor de finale in Parijs stuurde ik hem een berichtje: “Worthy, wanneer gaan wij samen schrijven?” Daarna scoorde hij het winnende punt en wist ik: nu moeten we wel! Het is zoveel beter dan ik had gehoopt, ook dankzij Worthy’s frisse feedback.’

Wat wil je met GOUD laten zien? W: ‘Het boek is mogelijk gemaakt door dat laatste schot op de Spelen,

“Ik stap overal zonder verwachtingen in, alleen dan kan ik het een eerlijke kans geven om de pure ervaring te voelen” WORTHY:

maar dat schot is mogelijk gemaakt door alles wat ik heb meegemaakt en vooral de mensen die naast mij stonden. Dit boek gaat over hen.’

J: ‘GOUD gaat over vaderschap, sterke moeders, straatcultuur, maar vooral over de kracht van dromen.’

Wat hoop je dat de lezer meeneemt? W: ‘Als ik lezers kan helpen door te laten zien hoe ik door moeilijke situaties ben gekomen, dan is het boek geslaagd.’

J: ‘Ik hoop dat ze de schoonheid en het plezier van de boodschap zien. En dat ze zich deel voelen van onze vriendschap.’

GOUD, James Worthy € 23,99

Present van Paagman 115

114 PRESENT 2025_Worthy de Jong.indd 115

22-10-2025 16:27

VEGA MET ZIEL In Boustany deelt Sami Tamimi zijn liefde voor de Palestijnse keuken met meer dan 100 vegetarische en veganistische recepten vol geur, kleur en traditie. Van hartige klassiekers tot feestelijke gerechten: kook de ziel van Palestina in je eigen keuken.

Boustany, Sami Tamimi € 34,99

LEKKER AFTELLEN Tel af tot

kerst met Tony’s adventskalender. Elke dag een vrolijk vakje met een kleine chocoladeverrassing in één van de maar liefst tien smaken. Zo wordt wachten op kerst een feestje voor jong, oud en alle chocofans daartussenin.

Tony's Chocolonely aftelkalender € 21,50

FIT MET JAMIE

Jamie Oliver helpt je op een pad naar een gezonder leven met allerlei handige tips en 120 briljante recepten die energie geven, verzadigen, voeden en je lichaam versterken. Ontdek balans, smaak en kracht in elk recept, ook in de wintermaanden. Eet jezelf gezond, Jamie Oliver € 29,99

SNEEUW EN SPEL

Speelkaarten met een winterse twist, prachtig geïllustreerd en verpakt in een luxe doosje: perfect als speels feestdagencadeautje. Tijd om wat extra kleur toe te voegen aan je favoriete kaartspellen.

A-Journal Fabrique speelkaarten Winter € 15,99

OTTOLENGHI XL Drie culinaire klassiekers in één luxe box: Plenty, Plenty More en Flavour! Bijna duizend pagina’s vol groentemagie van Yotam Ottolenghi.

Voor de liefhebber van smaak, kleur en vegetarisch genieten. Hét cadeau voor foodies in gelimiteerde oplage. VEGA -

exclusieve cadeaubox, Yotam Ottolenghi € 89,99

116 Present van Paagman

116 Present 2025_SHOPPING Verbinding.indd 116

22-10-2025 16:28

5

SHOPPING

ONDER REDACTIE VAN TESS VAN DER ZWET BEELD PAUL STUART, RAY MAX

DE LEUKSTE CADEAUTIPS & DE FAVORIETEN VAN PAAGMAN-MEDEWERKERS

TOP

FEESTDINER

50

heerlijke kerstrecepten

VOOR EEN VROLIJK VROLIJKE KERSTBUI ERSTBUIK K

JANNEKE, AANVOERDER KLANT & KANSEN

1 BAKGEMAK Met de bakplaatrecepten van Rukmini Iyer zet je deze feestdagen de meest spectaculaire gerechten op tafel. De feestelijke bakplaat, Rukmini Iyer € 25,-

KLEUR EN WARMTE Met

de melamine Jumbo Cups van RICE wordt elk warmedrankmoment een feestje. Deze kleurrijke bekers en accessoires brengen vrolijkheid in huis, tuin of caravan. Duurzaam, verantwoord en vol retro-charme. Zei iemand warme chocolademelk met slagroom? RICE melamine mok € 14,50

2 BEWUST Bewust en puur koken met kerst? Dan biedt Jingle Belly de handvatten voor een creatief-culinair diner met liefde voor elk ingrediënt.

Jingle Belly, Arno van Elst € 26,99

3. CHAMPIE Voor alle nieuwsgierige wijnliefhebbers die willen begrijpen waarom champagne zoveel meer is dan een feestdrankje. Champagne

voor wijnkenners, Peter Doomen € 32,-

4 DÉLICIEUX Niet zomaar een kookboek over la cuisine française, maar een culinaire ode aan Frankrijk in groot formaat. Levendig, gulzig én liefdevol samengesteld. Proeven van Frankrijk,

François-Régis Gaudry € 49,99

5 SMAKENKONING Volgens Sepp kan iedereen koken. Deze recepten scoren stuk voor stuk punten bij vrienden en familie. Super Simple, Very Tasty The Twisted Chef, Sepp van Dijk € 29,99

SCHEUR EN SLURP

Elke dag een slokje kennis met De wijnscheurkalender 2026. Van druiven tot quizzen, van tips tot trivia.

Sjoerd Kist schenkt humor en weetjes met flair. Word in slechts een jaar tijd wijnkenner zonder stoffige lessen, maar mét een lach. De wijnscheurkalender 2026, Sjoerd Kist € 20,-

Present van Paagman 117

116 Present 2025_SHOPPING Verbinding.indd 117

22-10-2025 16:28

Bakken met liefde

8

7

Vier het samenzijn met kleurrijke keukenvondsten en een vleugje kerstmagie.

9

14

11

1

6 13

5

10

12

4 2 3

118 Present van Paagman

118 PRESENT 2025_Inspiratie Verbinding.indd 118

22-10-2025 16:30

FOTOGRAFIE MARIKE VAN PAGÉE STYLING SIGRIET KINGMA

INSPIRATIE

15 20 1 2 3 4 5

16

17

18

19

RICE thermoskan € 39,95 Legami kookwekker kitty € 8,95 A-Journal speelkaarten € 15,99 RICE deegroller keramiek € 40,95 Designworks Ink notitieblok tomaten € 6,95 6 Meri Meri herbruikbaar bord kerst € 12,50 7 Cabinet of Curiositeas pasta € 9,95 8 Meri Meri x Liberty slinger € 24,95 9 Meri Meri herbruikbaar bord kerst € 12,50 10 nijntje met croissantjurk € 26,95 11 Meri Meri servet notenkraker € 8,50 12 RICE siliconen bakvorm € 14,95 13 RICE beker melamine assorti € 6,75 14 RICE kaars € 3,95 15 Cabinet of Curiositeas pasta € 8,50 16 RICE keukenset kerst € 17,95 17 RICE beker melamine € 7,95 18 RICE bord melamine € 12,50 19 RICE kandelaar € 29,95 20 RICE kaars € 3,95

Present van Paagman 119

118 PRESENT 2025_Inspiratie Verbinding.indd 119

22-10-2025 16:30

5 TOP

BEDTIJDVERHALEN

FAVORIETENFEEST Voorlezen maakt alles leuker. Daarom krijg je tot en met 1 februari 2026 korting op vijf geliefde prentenboeken van uitgeverij Gottmer, zoals Boer Boris en de olifant en De leeuw in de muis. Voor eindeloos veel leespret tijdens de feestdagen en de donkere maanden. Prentenboekactie Gott-

mer, vijf titels met 25% KORTING per stuk

BRITT, CONTENTMARKETEER

1 NET ECHT Een kartonboek dat dieren tot leven wekt dankzij de Scanimation-techniek. Paarden galopperen, honden rennen, adelaars vliegen.

Hop, in galop!, Rufus Butler Seder € 14,50

2 GEMEKKER Boer Boris en de boerderijdieren stuiten op een brutaal geitje dat ervandoor gaat in de trekker. Boer Boris en het geitje, Ted

van Lieshout & Philip Hopman € 17,99

TWAALF CADEAUS

Twaalf auteurs, twaalf kerstverhalen, elk vol humor, magie en warmte.

Geïnspireerd op de geschenken uit het beroemde kerstlied The Twelve Days of Christmas, dus verwacht patrijzen in perenbomen, zwoele zwanen en rommeltrommels. Om zelf te lezen of voor te lezen. De twaalf dagen met Kerstmis, Stephanie Biesheuvel € 19,99

3 ONGELOVIG Als Fred het eigenwijze hert hoort waarom Anton zijn schoen zet, gelooft hij eerst niets van zijn uitleg… Fred zet een schoen, Pépé Smit € 16,90

4 GEBUNDELD Een sinterklaasbundel vol warme, grappige en ontroerende verhalen en gedichten van verschillende kinderboekenschrijvers. Sinterklaas is er weer!, Maria van Donkelaar € 19,99

5 BOSMAGIE Stap binnen in een sprookjesachtige wereld vol elfjes, kabouters en andere mythische figuren, op rijm vertaald door Arthur Japin.

Verhalen uit Wisselweg Woud, Vicky Cowie € 20,99

120 Present van Paagman

116 Present 2025_SHOPPING Verbinding.indd 120

22-10-2025 16:29

ONDER REDACTIE VAN TESS VAN DER ZWET BEELD RAY MAX

SHOPPING

DE LEUKSTE CADEAUTIPS & DE FAVORIETEN VAN PAAGMAN-MEDEWERKERS

KERSTKNUFFEL Een magisch kerstcadeau: een knuffel van Jim en een mini-editie van het boek Bijna kerst. Verzin je eigen verhaal bij het boek, vouw het open tot kerstboom en kom in de kerststemming met Jim, Rosa, Evi en Jake. Boek, knuffel én decoratie in één!

Little Dutch Cadeauset ‘Bijna kerst’ € 19,95

YOU CAN FLY! Vlieg mee met Peter Pan naar Nooitland. In deze gloednieuwe editie, schitterend vertaald door Esther Ottens en betoverend geïllustreerd door Floor Rieder, ontdek je opnieuw de magie van vriendschap, fantasie en avontuur. Voor lezers vanaf acht jaar die in elfjes geloven.

Peter Pan, J.M. Barrie & Floor Rieder € 26,99

NOG ‘N POTJE

Printworks tovert het klassieke Backgammon om tot designobject. Met zijn rood-crème contrast en boekvorm is dit spel een eyecatcher vol tijdloos plezier. Voor jong en oud, stijlvol verpakt en klaar voor een potje bij de open haard. Printworks Backgammon spel € 65,50

WONDERLIJK Bouw je eigen winterwereld met deze 3D adventskalender vol prachtige illustraties van Fay Ford. Pop elke dag een stukje uit en zie een magisch tafereel ontstaan.

Herbruikbaar, feestelijk en superleuk om cadeau te doen. Roger la Borde Wild

winter's song adventskalender € 17,50

Present van Paagman 121

116 Present 2025_SHOPPING Verbinding.indd 121

23-10-2025 12:52

SHOPPING INSPIRATIE VOOR DE VERLANGLIJST WERELDBURGERS Van smashburger tot vegaburger: Ramon Brugman deelt 200 verrukkelijke recepten.

Leer je eigen broodjes bakken, perfectioneer je patties en word zelf een burgermeester.

Burgerbijbel, Ramon Brugman € 34,99

FIASCO’S Glen Baxter serveert feestelijke fiasco’s vol Britse humor, neushoorns aan tafel en dolgedraaide diners. Lachend de feestdagen in met zijn absurd charmante cartoons! The Baxter Book of Festive Failures, Glen Baxter € 19,90

MAKKELIJK Eén pan, nul stress. Pascale Naessens brengt 80 recepten vol pure smaak en elegantie waarmee je gezond, vers en onweerstaanbaar lekker kunt koken.

ABSURD Om de hoek bij Kamagurka gebeurt het onmogelijke. Absurde humor, scherpe observaties en geniale gekte: de meester van het absurdisme op zijn best. Bij mij om de hoek,

Eén pan, Pascale Naessens € 29,99

Kamagurka € 22,50

LECQER Chef Daan van der Lecq maakt koken simpel én spectaculair met 98 toegankelijke gerechten, bomvol smaak, creativiteit en plezier.

Alles is f… fantastisch lecqer! F*cking Lecqer,

PLAKMAGIE Onzichtbaar, beschrijfbaar én scheurbaar: de matte Scotch Magic Tape plakt perfect en vergeelt nooit. Dat is plakmagie van de bovenste plank. 3M Scotch

Magic Tape € 5,45

Daan van der Lecq € 29,99

STEVIG Deze kristalheldere plakklassieker doet onzichtbaar zijn werk. In dit rolletje zit maar liefst 33 meter aan betrouwbare plakband dat stevig blijft zitten.

3M Scotch Crystal

Tape € 4,99

IRONIE Peter van Straaten fileert het dagelijks leven met subtiele ironie. Voor elke dag een glimof schaterlach: herkenbaar, geestig en geniaal getekend.

Peter’s zeurkalender 2026, Peter van Straaten € 16,90

122 Present van Paagman

116 Present 2025_SHOPPING Verbinding.indd 122

23-10-2025 12:53

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 123

22-10-2025 14:47

&

Hosten proosten ONMISBARE KERSTDINERTIPS VAN PIEN WEKKING

Koken, gezelligheid en tradities: voor kookboekenauteur Pien Wekking is kerst een van de hoogtepunten van het jaar. Maar wat moet je wel en wat vooral niet doen als je een kerstdiner host?

KERSTTRADITIES In haar nieuwe boek Pien’s Dinner Club laat Pien Wekking zien hoe je zelf het voortouw kunt nemen bij het hosten van een diner. De feestdagen zijn bij uitstek het moment om mensen thuis te ontvangen, dus vroegen we Pien naar haar beste tips, tricks en ervaringen.

Over haar eigen kersttradities en -plannen kan ze eindeloos vertellen; van de voorbereidingen en recepten tot de kleine verrassingen die haar diners zo bijzonder maken.

‘Kerstmis is voor mij en mijn familie één groot feest van samenzijn en eten. We spreken al rond drie uur ‘s middags af en pas na uren kletsen, lachen en voorbereiden gaan we echt aan tafel. Iedereen draagt iets bij, maakt een gerecht, regelt iets aan tafel of zorgt voor een andere verrassing. Bij elke gang vertelt degene die het heeft gemaakt wat er op het bord ligt, en daarna wordt er hard geapplaudisseerd. Het dessert wordt vaak niet eens zittend gegeten, want om 21.00 uur wordt er al gedanst en gezongen. Zelfs opa en oma, inmiddels ver in de tachtig, doen mee. En we hebben altijd een vuurkorf in de tuin, waar een paar jaar geleden zelfs de toen oerlelijke kerstboom van mijn moeder in verdween.’

124 Present van Paagman

124 PRESENT 2025_Pien Wekking.indd 124

22-10-2025 16:31

INTERVIEW TESS VAN DER ZWET BEELD ISABELLE BUCX

PIENS IDEALE KERSTDINER Wat staat er dit jaar op Piens kerstmenu en wat kan ze ons aanraden?

‘Cheat “lobster” rolls zijn een perfecte starter: leuk, lekker en gezellig om te serveren. Wie groot wil uitpakken, kan echte kreeft gebruiken, maar rivierkreeftjes doen het ook fantastisch. Dit is trouwens ook een perfecte kandidaat voor de kerstbrunch.

Als hoofdgerecht maak ik graag de hertenrugfilet met wijn-dadelsaus, maar alleen als er geen vegetariërs aan tafel zitten. En elk jaar hoort er een pavlova bij, dat is echt een van mijn eigen tradities geworden. Het was het eerste recept dat ik als kind wilde leren maken. Sindsdien is het een vaste kerstgast. Iedereen weet dat er pavlova zal zijn, en dat geeft echt het kerstgevoel. Dit jaar wordt het een tiramisu-pavlova.’ Ook voor kerstdecoraties heeft ze een tip; vorig jaar bleken de zelfgemaakte kerststrikken van Piens oma namelijk echte blijvertjes: ‘Ik had er een foto van gepost en kreeg daar zulke leuke reacties op, dat ik besloten heb om een tutorial op te nemen in het boek.

Oma heeft het me stap voor stap uitgelegd, zodat iedereen ze kan maken - zelfs iemand die niet echt goed met een naaimachine om kan gaan, zoals ik.’

INTERVIEW

OVER PIEN Pien Wekking

verruilde haar rechtenstudie voor een carrière in koken en contentcreatie en groeide uit tot een succesvol kookboekenauteur. Ze werkt samen met grote merken, heeft rubrieken in tijdschriften, lanceerde onlangs een servies- en reislijn en is sinds 2025 co-host van De Brigade op 24Kitchen. In haar nieuwste boek, Pien’s Dinner Club, deelt ze comfortrecepten, hostingtips en menu’s.

“Iedereen weet dat er pavlova zal zijn, en dat geeft echt het kerstgevoel”

DROOMKERST Hoe ziet Piens kerst eruit als ze grenzeloos mag dromen? ‘Wat een heerlijke gedachte! Dan denk ik aan kerst vieren op het Engelse platteland, een beetje zoals in de film The Holiday. Een knus huisje met een groep vrienden, ik kook Britse klassiekers, iemand maakt het vuur aan, en na het eten zitten we met dekentjes op de bank. We spelen een quiz en sluiten af met karaoke. En dat het buiten dan sneeuwt - dat lijkt me fantastisch.’

Pien’s Dinner Club, Pien Wekking € 29,99

4 TIPS VAN PIEN

1 KOOK BINNEN JE NIVEAU ‘Kerst is niet

het moment om iets nieuws te proberen, dat geeft alleen maar stress. Wil je een uitdagend gerecht maken? Oefen het dan van tevoren.’

2 PLAN OP TIJD ‘Doe je boodschappen vroeg, want sommige ingrediënten raken snel op.

Iedereen heeft dezelfde ideeën rond kerst.’

ZORG DAT JE TIJD AAN TAFEL HEBT ‘Kies 3 gerechten die je van tevoren kunt voorbereiden en alleen nog hoeft op te maken voor je ze serveert. Zo sta je niet de hele avond in de keuken en mis je niet de mooiste, meest gezellige momenten.’

4 CONTROLEER JE GERECHTEN Lachend: ‘Laatst heb ik zelf enorm geblunderd, met een eigen recept uit mijn nieuwe boek nota bene.

Voor een vriend bakte ik een olijfoliecake, ik had alleen weinig tijd en hield daarom een iets kortere bereidingstijd aan. Dat had ik beter niet kunnen doen: bij mijn vriend aangekomen bleek de taart nog rauw van binnen. Gelukkig hebben we erom kunnen lachen, maar het was wel een goede herinnering: check altijd of je gerechten gaar zijn voordat je ze serveert! In mijn boek klopt het recept gelukkig wel.’

Present van Paagman 125

124 PRESENT 2025_Pien Wekking.indd 125

22-10-2025 16:32

DE MUZIEK VAN EN VOLGENS CESAR ZUIDERWIJK

RITME

OP HET

VAN HET LEVEN

Cesar Zuiderwijk, de onbetwiste drumlegende van Nederland, vertelt in Cesar. Het verhaal van een drummer over de gloriedagen van Golden Earring én over de mens achter de drums.

In gesprek met Present beschrijft hij zijn leven aan de hand van zijn favoriete nummers, terwijl biograaf Jean-Paul Heck laat zien dat ook het schrijfproces een eigen setlist heeft.

126 Present van Paagman

126 Present 2025_Cesar Zuiderwijk.indd 126

22-10-2025 16:38

TEKST TESS VAN DER ZWET BEELD WILLIAM RUTTEN, SANJA MARUSIC, ANDREAS TERLAAK

CESAR ZUIDERWIJK

DE PLAYLIST VAN ZIJN LEVEN

1. CESARS KINDERJAREN

Giuseppe Verdi - La donna è mobile (Rigoletto) ‘Mijn vader had een radio met platenspeler. Op zondag was er opera - La donna è mobile van Verdi’s Rigoletto was favoriet. Toen ik vijf of zes was, nam mijn vader me mee naar de voorstelling Aïda, waar strijdwagens met paarden over het toneel denderden.

Geweldig vond ik dat. We luisterden ook naar populairdere muziek, zoals The Blue Diamonds, Amerikaanse crooners als Frank Sinatra, Louis Prima’s Buena sera en Bill Haley’s Rock around the clock, maar operamuziek blijft het geluid van mijn kinderjaren.’

MUZIEK

2. CESARS KENNISMAKING MET SLAGWERK Het Taptoe-signaal ‘Al van jongs af aan ging ik naar de jaarlijkse Taptoe in Delft, op de Markt, waar een optocht van militaire orkesten letterlijk met tromgeroffel aan mij voorbij trok. Het eindigde altijd met het taptoesignaal, gespeeld door een trompettist vanuit de klokkentoren.

Heel indrukwekkend. Dáár begon mijn liefde voor ritme en timing.’

3. CESARS LIEFDE VOOR DE DRUMS

The Shadows - Little B ‘Ik was op bezoek bij mijn buurjongen in de Pletterijstraat, toen hij een plaat opzette van The Shadows. Daarop staat het nummer Little B, dat in feite één grote drumsolo van drummer Brian Bennett is. Burengerucht bestond toen nog niet, dus die volumeknop ging op de maximale stand.

Toen ik Bennetts drumsolo’s hoorde, wist ik: dit is wat ik wil. Ik heb het armpje van de platenspeler wel duizend keer teruggezet, en dat nummer minstens zo vaak geprobeerd mee te spelen totdat het uiteindelijk lukte. Wat heel bijzonder is, is dat ik Bennett pas op mijn vijfenzestigste de hand heb kunnen schudden. Ter gelegenheid van mijn verjaardag was er in Theater Diligentia een groot feest georganiseerd met veel vrienden en muziek.

Stond hij ineens voor m’n neus. Had mijn vrouw blijkbaar geregeld.’

4. CESARS SUCCESJAREN

Golden Earring - Radar Love ‘Radar Love zal altijd het nummer zijn dat symbool staat voor de ‘wilde jaren’ van doorbreken, van touren over de hele wereld, van succes. Dat was toch een beetje onze claim to fame, zoals Child in Time dat was voor Deep Purple en Satisfaction voor The Stones.

Het is het perfecte nummer: de tekst, de gitaarpartijen, de drumsolo, de opbouw, de drive, de climax…

Alles klopt, wat wil je nog meer? Wanneer ik dit nummer hoor, komen talloze herinneringen uit die Earring-jaren vanzelf bovendrijven.’

»

Present van Paagman 127

126 Present 2025_Cesar Zuiderwijk.indd 127

23-10-2025 12:55

CESAR: “DE TOEKOMST­DROMEN

BLIJVEN, MAAR IK HOUD ER REKENING MEE DAT IK DAARVAN NIET ALLES MEER KAN UITVOEREN” 5. CESARS THUISHAVEN Harry Jekkers - O, O, Den Haag ‘Den Haag is mijn stad, ik heb hier een goede jeugd gehad. Maar om eerlijk te zijn ben ik tegenwoordig liever in ons tweede huis in BaarleNassau, waar we veel meer rust en ruimte hebben. Ja, mijn vrouw is liever in de stad, en we komen natuurlijk ook nog graag bij de kinderen over de vloer. Alleen die CESAR MET ZIJN VADER AAN HET STRAND

drukte, overal in de rij voor moeten staan, daar heb ik geen zin meer in. Bovendien word je als bekend persoon een soort gemeengoed en daar ga je naar leven. Ik zet eigenlijk nooit meer een voet in een bioscoop bijvoorbeeld, ik vind het wel goed zo.’

6. CESARS ZACHTE SLAG

Sloper - The Thin Line & Undertow ‘Met mijn band Sloper schreef ik het nummer The Thin Line over een goede vriend van me die overleden is. Daarna schreef ik Undertow, voor een dierbare die zijn vrienden verloor bij het surfongeluk op Scheveningen. Beide nummers zijn van toepassing op alle vrienden die overleden zijn. Je doet er niks aan. Maar dat schrijven helpt wel. Waarom ik nu pas teksten schrijf ? Je gaat toch geen teksten schrijven als je naast Barry Hay zit, een van de beste tekstschrijvers ter wereld!’

7. CESARS WIJZE JAREN

Golden Earring - The Last Frontier Hotel ‘Als je jong bent, ga je als een dolle hond door het leven. Dan ben je niet zo bezig met ‘later’.

Tegenwoordig reflecteer ik meer. De toekomstdromen blijven, maar ik houd er rekening mee dat ik daarvan niet alles meer kan uitvoeren. Toen John Entwistle van The Who - een god van een bassist - onder verdachte omstandigheden dood werd aangetroffen, waren wij net aan het touren. Zijn overlijden maakte diepe indruk op ons. Een dag later trad The Who echter alweer op met een vervanger.

The show must go on. Onderweg werd het nummer The Last Frontier Hotel geschreven - Barry de tekst, George de melodie. Het is mijn favoriete Earringnummer, maar we hebben het nooit live gespeeld.

Ik heb me altijd voorgehouden dat ik nooit zo zou willen sterven als John. Dit nummer herinnert me daaraan.’

8. CESARS ULTIEME TOEGIFT ‘Stilte.’

128 Present van Paagman

126 Present 2025_Cesar Zuiderwijk.indd 128

22-10-2025 16:38

MUZIEK wilde juist vertellen over de verhalen die onderbelicht zijn gebleven - zoals dit grandioze album van Led Zeppelin dat misschien overschaduwd wordt door hun andere successen.’

4. DE BALLADE

JEAN-PAUL HECK

DE SETLIST VAN HET SCHRIJFPROCES

1. DE OPENER

Golden Earring - Don’t Stop the Show ‘Rond de tijd van het album 2ndLive, waar dit nummer op staat, zag ik de Earring voor het eerst in mijn geboortestreek. “Hallo Roosendaal,” hoor ik Barry Hay nog roepen bij aanvang. Als tiener die net het drummen had ontdekt, maakte deze show diepe indruk op mij.

In dezelfde week ging ik met mijn vader naar een concert van Queen. Ik keek er vooral naar uit om Roger Taylor te zien drummen, maar moest achteraf concluderen dat ik Cesar beter vond.’

2. DE ONVERWACHTE COVER Queen - Death On Two Legs ‘Het schrijfproces van dit boek heeft veel onverwachte wendingen gehad. Eerst werd George ziek; in juli overleed hij, waarmee de toekomst voor de Earring in één klap weggevaagd werd. Maar ook Cesar kreeg te maken met gezondheidsproblemen. In de afgelopen jaren heb ik vaak aan dit nummer van Queen gedacht. We komen op een leeftijd waarop de dood steeds dichterbij komt.’

3. DE HIDDEN TRACK

Led Zeppelin - Physical Graffiti ‘Er zijn genoeg verhalen die het boek niet hebben gehaald. Over de Earring is veel geschreven, maar deze mannen hebben ook zo ongelofelijk veel meegemaakt. Ik

Tom Waits - I Hope That I Don’t Fall in Love with You ‘Ik heb gesproken met verschillende mensen uit Cesars entourage en in het boek komen dus ook verschillende ontroerende momenten voorbij. Een van de mooiste passages in het boek, vind ik de voorzichtig ontluikende liefde tussen Cesar en zijn vrouw Hester. Dit nummer van Waits past daar perfect bij.’

5. DE COMEBACK-HIT Golden Earring - Twilight Zone ‘Twilight Zone belichaamt voor mij alles. Allereerst wist de Earring met dit nummer na een moeilijke periode weer een top 10-hit te scoren; enorm bewonderenswaardig. Maar het staat voor mij ook voor de kwetsbaarheid van de leden. In de ogen van de buitenwereld kende de band alleen maar

JEAN-PAUL: “IK WILDE

JUIST VERTELLEN OVER DE VERHALEN DIE ONDERBELICHT ZIJN GEBLEVEN” succes, waren ze heel zelfverzekerd, maar er is ook veel onzekerheid geweest. Ze hebben altijd keihard en met hart en ziel gewerkt. Dat Cesar mij bij het schrijven van dit boek ook toeliet om aanwezig te zijn bij momenten van slecht nieuws, getuigt van zowel kwetsbaarheid als veerkracht.’

Cesar. Het verhaal van een drummer, Jean-Paul Heck & Cesar Zuiderwijk € 22,99

Present van Paagman 129

126 Present 2025_Cesar Zuiderwijk.indd 129

23-10-2025 12:56

COLUMN

BEELD SVEN BENJAMIN

ALLES IS ETEN NICK TOET Er zijn mensen die zeggen dat eten puur functioneel is. “Het is brandstof, meer niet.” Nou, laat ik eerlijk zijn: zulke mensen vertrouw ik niet. Want eten is géén benzine. Eten is een kampvuur.

V

oor mij is eten warmte.

Liefde. Familie. Vriendschap. Alles in één bord opgeschept. Het is de geur van knoflook die je de keuken in lokt. Het is een schaal dampende pasta, waar je handen elkaar raken bij het doorgeven van de parmezaan. Het is lachen om niks terwijl de saus per ongeluk op de tafel druipt.

Bij ons thuis is dat gevoel vanzelfsprekend. Als ik aan lekker vreten denk, denk ik aan de manier waarop mijn vrienden de keuken inlopen en meteen sfeer meebrengen.

Vaak kookt mijn familie mee, hoewel ze soms alleen maar proeven. Maar er is altijd dat idee: samen eten is samen leven. Het maakt niet uit of we broodjes smeren of een taart bouwen, het draait niet om wát er op tafel staat, maar dát het er staat en dat wij eromheen zitten.

Eten is mijn taal voor liefde. Ik zeg ‘ik geef om je’ niet altijd met woorden, maar wel met een extra schep stoofpot, of door langer in de keuken te blijven voor die perfecte saus. Mijn

beste herinneringen zijn niet gelinkt aan dure cadeaus of grote gebaren, maar aan keukentafels die te klein waren voor alle stoelen, en borden die nooit helemaal bij elkaar pasten maar toch een geheel vormden.

“Het draait niet om wát er op tafel staat, maar dát het er staat en dat wij eromheen zitten”

Dus ja, als iemand zegt dat eten alleen maar functioneel is, knik ik beleefd en denk: jij hebt nog nooit een avond meegemaakt waar eten het cement was dat alles bij elkaar hield.

Bij ons thuis zit dat cement in alles. In de saus, in de kruimels, in het laatste stukje taart dat gedeeld wordt. En eerlijk? Als eten niet je alles is, mis je de mooiste manier waarop liefde door de maag kruipt.

In Thuis met Nick deelt Nick Toet zijn favoriete recepten en verhalen over eten als troost, viering en samenzijn.

Van stoofvlees tot pasta: met zijn herkenbare humor en nuchterheid laat hij zien dat koken vooral draait om aandacht en plezier. Een warm, persoonlijk kookboek vol gerechten die smaken naar gezelligheid, herinnering en liefde.

Thuis met Nick € 29,99

130 Present van Paagman

130 PRESENT 2025_Column Nick Toet.indd 130

23-10-2025 12:57

sm aak RECEPTUUR RUTGER VAN DEN BROEK, MATHIAS COLPAERT, SABRINA GHAYOUR

RECEPTEN

Een wereld vol

DRIE GANGEN OM BIJ WEG TE DROMEN

Een kerstmenu mag verrassen, verleiden en verbinden. Met deze drie recepten tover je smaken uit verschillende hoeken van de wereld op tafel. Van de eerste hap tot het laatste zoete wolkje: gegarandeerd genieten.

Present van Paagman 131

131 Present 2025_Recepten.indd 131

22-10-2025 16:40

132 Present van Paagman

131 Present 2025_Recepten.indd 132

22-10-2025 16:41

RECEPTEN

Mercimek köftesi VOORGERECHT

Ingrediënten Voor 20 stuks 100 g bulgur 100 g ongekookte rode linzen olijfolie 1 kleine ui, gesnipperd, plus extra ter garnering 2 teentjes knoflook, fijngehakt 1 tl paprikapoeder 1 tl pul biber of gewone chilivlokken 1 tl komijnpoeder 2 el tomatenpuree 2 lente-uitjes, in dunne ringetjes 15 g bladpeterselie, fijngehakt, plus extra ter garnering zeezoutvlokken versgemalen zwarte peper citroenpartjes evt. blaadjes little gem

de bulgur en rode linzen het köftemengsel uit 1 Kook 5 Haal volgens de aanwijzingen op de koelkast en maak er de verpakking in twee aparte pannen en giet beide af in een vergiet (niet afspoelen!).

een scheutje olijfolie 2 Verhit in een kleine koekenpan

op matig vuur en bak de ui glazig. Voeg de knoflook, het paprikapoeder, de pul biber, het komijnpoeder en de tomatenpuree toe en bak 5 minuten tot de olie felrood wordt en zich afsplitst van de vaste bestanddelen. Haal de pan van het vuur.

20 balletjes van ter grootte van een tafeltennisbal. Houd steeds één köfte in je vuist, knijp voorzichtig en leg de köfte op slablaadjes of op een bord (dit is de karakteristieke vorm, maar je kunt er ook balletjes of worstjes van maken).

met de gesnipperde 6 Garneer rauwe ui en peterselie. Knijp

er een flinke kneep citroensap over uit en serveer.

de bulgur, rode 3 Doe linzen en het warme ui-

knoflookmengsel in een mengkom, breng op smaak met flink wat zout en peper en meng goed. Roer de lente-ui en peterselie erdoor.

het köftemengsel 4 Laat 1 uur in de koelkast opstijven, waardoor je de köfte makkelijker kunt vormen.

Persiana Easy, Sabrina Ghayour € 29,95

»

Present van Paagman 133

131 Present 2025_Recepten.indd 133

22-10-2025 16:41

Rauw gemarineerde zeebaars met venkel HOOFDGERECHT

Ingrediënten Voor 10 personen 150 ml limoensap 100 ml olijfolie, van goede kwaliteit 5 frambozen 1 el suiker 1 tl zout peper, naar smaak 2 venkels 5 zeebaarsfilets zonder vel enkele plukjes verse kruiden zoals bieslook of dille

het limoensap, de 1 Doe olijfolie, frambozen, suiker,

het zout en flink wat peper in een maatbeker of blender en mix alles door elkaar. Proef en voeg eventueel wat extra zout toe. Het is de bedoeling dat de marinade redelijk zuur smaakt, dus panikeer hier niet over.

de venkel en ontdoe ze 2 Was van het loof. Snijd ze in zeer

fijne plakjes, bij voorkeur met een mandoline. Heb je deze niet in huis? Met wat geduld en een scherp mesje lukt het ook.

3

Doe de venkel in een mengkom en giet hier de helft van de marinade over. Meng alles goed met elkaar en laat 10 minuutjes staan.

de zeebaars in een 5 Doe mengkom en meng met de rest van de marinade.

en pluk de 6 Was kruiden. een groot bord of 7 Neem ondiepe kom. Dresseer de venkel op het bord en leg daarna de vis erop. Werk af met de verse kruiden.

Sprenkel er nog een flinke scheut olijfolie over.

Tip: in plaats van zeebaars kun je ook tonijn of zalm gebruiken.

Liever pikant? Voeg twee groene chilipepers toe aan de marinade.

Dit zal voor de nodige kick zorgen.

ondertussen de 4 Snijd zeebaars in sneetjes van een halve centimeter.

The Dinner Party, Mathias Colpaert € 29,99

134 Present van Paagman

131 Present 2025_Recepten.indd 134

22-10-2025 16:41

RECEPTEN

» Present van Paagman 135

131 Present 2025_Recepten.indd 135

22-10-2025 16:41

136 Present van Paagman

131 Present 2025_Recepten.indd 136

22-10-2025 16:41

RECEPTEN

Meringues met slagroom NAGERECHT

Ingrediënten Voor 6 tot 8 stuks

de oven 1 Verwarm voor op 90 °C onder- en

Voor de meringues 6 eiwitten snuf zout 200 g fijne suiker 160 g poedersuiker

de eiwitten met het zout 2 Doe in een vetvrije kom en klop

Voor de vulling 275 ml slagroom 125 g mascarpone 25 g suiker merg van ½ vanillestokje

bovenwarmte en bekleed een bakplaat met bakpapier.

deze met een (hand)mixer met garde(s) stijf op. Voeg als het mengsel schuimig begint te worden geleidelijk de fijne suiker toe. Klop door tot alle suikerkristallen opgelost zijn.

Spatel de poedersuiker door de meringue.

de meringue in 3 Doe een spuitzak met een

gekarteld spuitmondje van 1½ centimeter. Spuit op de bakplaat langwerpige meringues van zo’n 4-4½ centimeter breed en 8 centimeter lang.

Draai tijdens het opspuiten met de spuitzak kleine rondjes, zodat je spiraalvormige meringues krijgt.

Doe de slagroom, 5 Vulling: de mascarpone, de suiker

en het vanillemerg in een kom en klop alles met een (hand)mixer met garde(s) stijf op. Doe de room in een spuitzak met een gekarteld spuitmondje van 1½ centimeter.

de room op de 6 Spuit onderkant van de helft van

de meringues. Dit kun je met dezelfde ronddraaiende beweging doen als tijdens het opspuiten van de meringue.

Druk de andere meringues er voorzichtig tegenaan.

Tip: In plaats van het vanillemerg kun je ook 1 theelepel vanille-extract gebruiken.

het schuim 3 uur in de 4 Droog oven. Zet daarna de oven uit,

maar laat de meringues met de deur dicht in de oven staan tot ze helemaal afgekoeld zijn.

Patisseriebijbel, Rutger van den Broek € 34,99

Present van Paagman 137

131 Present 2025_Recepten.indd 137

22-10-2025 16:42

AL-star

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 138

22-10-2025 14:48

r

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 139

22-10-2025 14:48

ALPINE FROST

000 PRESENT 2025_Advertenties.indd 140

22-10-2025 16:42