TOM 4/2011

4/2011

De soundtrack van Versailles 4/2011

Capriccio Stravagante Les 24 Violons: La Belle Danse Het openingsconcert van het Festival Oude Muziek 2010 nu op cd!

Het orkest van Lodewijk XIV opnieuw tot leven gewekt.

‘Warme klanken voor Louis XIV’

‘Stralend’

NRC Handelsblad

De Volkskrant

Normaal € 22,50 Voor Vrienden € 17,50

ALLES OVER DE SEIZOENSCONCERTEN: VOCALCONSORT BERLIN / FAËNZA / DISCANTUS / BACHDAG / LIBER / DIALOGOS / OCCHIO DI FALCONE / REINOUD VAN MECHELEN EXTRA: STIMU 40 JAAR / BLOEMAERT IN CENTRAAL MUSEUM / VAN WASSENAER CONCOURS EN NOG VEEL MEER…

PARELS AAN DE KROON VAN DE NTR ZATERDAGMATINEE

Festival Oude Muziek Utrecht zoekt:

UITZONDERLIJKE OUDE MUZIEK EVENEMENTEN IN HET CONCERTGEBOUW

per februari/maart 2012

Stagiair(e) voor de afdeling Productie Max Emanuel Cencic

Je werkt onder begeleiding aan (onder meer) de fringeprogrammering en de Oude Muziek Markt tijdens het Festival Oude Muziek Utrecht 2012.

ZA 3 D EC E M B E R 2011, 14.15 UUR

HET MAGNIFICAT VAN BACH Balthasar Neumann Chor & Orchester o.l.v. Thomas Hengelbrock Zelenka Missa Dei filii Bach Magnificat BWV 243a Het Balthasar Neumann Chor & Orchester voeren het Magnificat van Bach uit, een van zijn meest geliefde sacrale koorwerken. Verder bovendien de zelden gehoorde Missa Dei filii van de door Bach zeer bewonderde Boheemse componist Jan Dismas Zelenka.

Een adembenemend mooie en diepzinnige mis.

Kaarten

o.v.v. Oude Muziek • 1 concert € 37,50 per kaart (normaal: € 44,50) • 2 of 3 concerten € 35,- per kaart

Concertgebouwlijn:

0900 6718345 ( € 1,- p.g.)

ZA 18 FE B R UAR I 2012, 14.15 U U R

WERELDVERBETERAAR JORDI SAVALL DIRIGEERT LE CONCERT DES NATIONS Manfredo Kraemer barokviool Al een halve eeuw brengt Jordi Savall vruchtbare ontmoetingen tot stand tussen mensen en culturen. Met zijn ensemble Le Concert des Nations brengt hij een barokprogramma waarin Noord- en Zuid Europese componisten gebroederlijk naast elkaar staan. Van Bachs ‘Vierde orkestsuite’ tot ‘La follia van Corelli’. Plús de ‘Suite uit Alcione’ van de Fransman Marin Marais en Händels voor het Engelse hof geschreven ‘Royal Fireworks’.

ZA 2 J U N I 2012, 13.00 U U R

FARNACE – VIVALDI’S MEEST TRAGISCHE OPERA I barocchisti o.l.v. Diego Fasolis en solisten

Je beschikt over: • affiniteit met (oude) muziek • gemiddeld 2,5 dag per week vanaf februari/maart 2012, oplopend tot fulltime tijdens het Festival Oude Muziek Utrecht (24 aug t/m 2 sep 2012) • goede spreek- en schrijfvaardigheid en accuratesse in het Nederlands en Engels • minimaal VWO/HBO niveau Stuur je motivatie en CV vóór 1 december 2011 naar cato@oudemuziek.nl.

Kijk op www.oudemuziek.nl/stage voor meer informatie over de stage.

ad nkk TOM_ad TOM NKK 18-10-11 16:52 Pagina 3

Al jaren houdt de Matinee een pleidooi voor de grootschalige vocale werken van Antonio Vivaldi. Werken als het oratorium Juditha triumphans en de serenata La Senna festeggiante.

Steeds lieten die een ‘andere’ Vivaldi horen. Farnace is zijn meest tragische opera en favoriet van de componist. Met grote solisten als Max Emanuel Cencic en Sara Mingardo.

Eerste uitvoering in Nederland.

2.12 Arnhem Musis Sacrum 4.12 Vlissingen Sint Jacobskerk 6.12 Leeuwarden Grote of Jacobijnerkerk

7.12 Amsterdam Muziekgebouw 8.12 Groningen Der Aa-Kerk 9.12 Soest Oude Kerk

Opzienbarende middeleeuwen Paul Van Nevel

Gratis CD

Ieder besteller die voor 2 of 3 verschillende concerten kaarten bestelt, ontvangt de prachtige ZaterdagMatinee jubileum CD* Vivaldi’s La Senna festeggiante, thuisgestuurd. * zolang de voorraad strekt.

Troostende Madrigalen Jos van Veldhoven Johann Hermann Schein 1586-1630 Israelis Brünnlein 13.1 Utrecht Pieterskerk 14.1 Den Haag Dr A Philipszaal 17.1 Naarden Grote Kerk

18.1 Leeuwarden Grote of Jacobijnerkerk 20.1 Amsterdam Waalse Kerk

www.nederlandskamerkoor.nl

Om te beginnen

2 20 procent Van de redactie

interviews Vocalconsort Berlin & Radialsystem V bereiden zich voor op een nieuwe toekomst 6 ‘Hier tanzt die Musik!’

kleine interviews William Hudson van Liber:

11 In Amerika zijn de Middeleeuwen ver weg Marcel Bijlo

Tamar Brüggemann

Marco Horvat van Faënza kijkt verder dan de noten 12 Alles voor de muziek

Thomas Hengelbrock:

17 ‘Zelenka legde veel dramatiek in

zijn kerkmuziek’ Marcel Bijlo

Agnes van der Horst

Brigitte Lesne op de bres voor de Middeleeuwen 32 Het belang van het historisch continuüm Albert Edelman

16de Van Wassenaer Concours slaat nieuwe wegen in 48 BLOW IT! Paul Janssen

Occhio di Falcone:

25 Solo: Mini-opera’s Marcel Bijlo

Reinoud Van Mechelen:

31 ‘Dowland legt alles in de tekst’ Marcel Bijlo

Ensemble Schönbrunn viert 25 jaar met:

37 The best of Bach in B minor Marcel Bijlo

artikelen rubrieken BachDag in het Seizoen geprolongeerd 18 Bach: nog altijd onaantastbaar Marcel Bijlo

Stichting voor Muziekhistorische Uitvoeringspraktijk bestaat 40 jaar 26 Van Stimulus tot docARTES Jolande van der Klis

Centraal Museum pakt uit met grote expositie over Utrechtse schilder 38 Het Bloemaert-effect

4 Seizoen Oude Muziek 11/12 58 Boekbesprekingen 61 Berichten 62 Cd-besprekingen 74 Discografie 75 Cursussen / Festivals / Miniadvertenties 76 Rectificatie 78 Vriendenaanbiedingen 80 Colofon

Candice Van Heghe

INHOUD

Indiase legende vormt inspiratiebron voor Dialogos 44 Barlaam & Josaphat Katarina Livljanic

20% meer bezoekers voor Festival Oude Muziek

52 Terugblik Festival Oude Muziek 2011 foto’s: Herb van Drongelen, Feiko Koster, Remke Spijkers

1

OM TE BEGINNEN

Van de redactie

20 procent Wat een geweldige opsteker: deze zomer scoorde het Festival Oude Muziek 2011 een publiekstoename van 20%. En dat terwijl overal in het land, in verband met de economische malaise en de BTW-verhoging op toegangskaartjes, de toeloop naar de podiumkunsten flink terugloopt. De Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties meldde eind augustus zelfs een vermindering van 14% in de voorverkoop voor het nieuwe seizoen.

Maar het Festival Oude Muziek groeit, net als vorig jaar, toen al 10% meer betalende bezoekers werden geteld. Een beter uitgangspunt om de komende bezuinigingen het hoofd te bieden is nauwelijks denkbaar, zou je denken. Zo eenvoudig ligt het echter niet. Zeker, de Organisatie Oude Muziek staat in culturele middens bekend als een uitstekend ondernemer, die met 50% werkelijk bovengemiddeld eigen inkomsten 足genereert. Maar als de Rijksoverheid zich volledig uit de financi谷le constructie terugtrekt, dan zorgt dat voor grote problemen. Op dit moment zijn we op allerlei manieren bezig om die schade te beperken. In de loop van de komende maanden zal het p足 erspectief voor 2013-2016 duidelijker worden, en daar houden we u van op de hoogte.

Het goede nieuws: het Festival van 2012 valt nog in het laatste jaar van de lopende Kunstenplanperiode 2009-2012. Het betekent dat we volgend jaar een festival zullen presenteren zoals u dat van ons gewend bent. En met de thematiek die we aan足

2

foto: Remke Spijkers

OM TE BEGINNEN

snijden, kan het niet fout lopen. Het Festival Oude Muziek Utrecht 2012 staat immers helemaal in het teken van twee giganten: Jan Pieterszoon Sweelinck en Johann Sebastian Bach. Dat Nederlands grootste componist een hele serie Noord-Duitse klavierspelers opleidde en dat hun orgelschool een rechtstreekse lijn trekt naar de grootste componist ooit, is in theorie bekend. Maar hoe zich die ontwikkeling in een eeuw voltrok, dat is nog nooit klinkend in tien dagen in beeld gebracht.

Niet alleen de weg van Amsterdam naar Leipzig wordt in kaart gebracht, ook de ­muzi­kale roots van Sweelinck leggen we bloot. Zo brengen we verschillende muzikale periodes en stijlen zinvol met elkaar in verband, en plaatsen we componisten van wie we alles al denken te weten in een nieuw, verrassend daglicht. Dat we daarvoor wederom de allerbeste artiesten in huis zullen halen spreekt vanzelf. Het Festival Oude Muziek Utrecht maakt zich op voor een denderende klaroenstoot die, hoe dan ook, in 2012 overal de ruiten zal doen rinkelen!

Ondertussen is het Seizoen Oude Muziek 11/12 alweer van start gegaan; 116 concer­ ten, verdeeld over 21 tournees doen vele verschillende locaties in Nederland en Vlaan­deren aan. In dit nummer leest u meer over de artiesten en concerten die tot eind ­februari op het programma staan. Voorts besteden we aandacht aan een aantal andere zaken dat u ongetwijfeld zal interesseren. We wensen u veel luister- en leesplezier!

3

Landini’s Trecento: Lyrische muziek op poëzie van Petrarca, Boccaccio e.a.

Liber / William Hudson Andrew Rader, countertenor / William Hudson, tenor / Daniel Carberg, tenor / Matthew Leese, bariton

Op koninklijk verzoek: Bach: Musikalisches Opfer, fluitsonate in b-klein, bewerking voor triobezetting van de orgelsonate in Es-groot Kuijken Kwartet Barthold Kuijken, traverso / Sigiswald Kuijken, viool / Wieland Kuijken, viola da gamba / Ewald Demeyere, klavecimbel

wo 23 nov, 20.00 / Brussel (B), O.L.V. van Goede Bijstand do 24 nov, 20.15 / Muiden, Muiderslot vr 25 nov, 20.00 / Utrecht, VB Leeuwenbergh; € 29,50; € 26; € 21,50 za 21 jan, 14.00 / Amsterdam, Noorderkerk; € 17; € 15; € 15 za 26 nov, 19.30 / Amsterdam, Muziekgebouw; € 26; € 21; € 21 zo 22 jan, 15.30 / Vlissingen, Sint Jacobskerk; € 20; € 15; € 15 zo 27 nov, 14.30 / Limbricht, St. Salviuskerkje € 20; € 17,50; € 10 di 24 jan, 20.15 / Poederoijen, Slot Loevestein wo 25 jan, 20.00 / Enschede, Grote Kerk vr 27 jan, 20.15 / Deventer, Oude Synagoge za 28 jan, 15.00 / Utrecht, Geertekerk; € 15; € 12; € 7 I saw my lady weep: Songs van Dowland en Purcell (onderdeel Bachdag)

Reinoud Van Mechelen, tenor Thomas Dunford, luit di 6 dec, 20.00 / ’s-Heerenberg, Huis Bergh wo 7 dec, 20.15 / Woerden, Lutherse Kerk do 8 dec, 20.15 / Westzaan, Zuidervermaning vr 9 dec, 20.15 / Deventer, Oude Synagoge za 10 dec, 20.30 / Maastricht, Cellebroederskapel; € 20; € 17,50; € 10 zo 11 dec, 15.00 / Vries, Dorpskerk

Kerst in de Notre-Dame: Middeleeuwse lofzangen Discantus / Brigitte Lesne Zang en handklokken: Catherine Sergent, Lucie Jolivet, Hélène Decarpignies, Brigitte Lesne, Caroline Magalhaes, Christel Boiron di 13 dec, 20.30 / Zwolle, Lutherse Kerk; € 23; € 20; € 10 wo 14 dec, 20.00 / Enschede, Grote Kerk do 15 dec, 20.15 / Ammerzoden, Kasteel Ammersoyen vr 16 dec, 20.00 / Utrecht, Vredenburg Leeuwenbergh; uitverkocht za 17 dec, 19.30 / Amsterdam, Muziekgebouw aan ’t IJ; € 26; € 21; € 21 zo 18 dec, 16.00 / Bloemendaal, Dorpskerk

BachDag 2012 za 28 jan / Utrecht zo 29 jan / A’dam Muziekgebouw aan ’t IJ Zie pagina 18

seizoen oudemuziek nov 11 - feb 12 Singet, singet! Bach: motetten ‘Jesu meine Freude’ BWV 227, ‘Komm, Jesu, komm’ BWV 229 e.a.; Schütz: Cantiones Sacrae (delen) Vocalconsort Berlin / Daniel Reuss Tobias Schade, orgel / Richard Myrton, violone do 26 jan, 20.30 / Maastricht, St. Janskerk; € 20; € 17,50; € 10 za 28 jan, 20.15 / Utrecht, Domkerk: € 26; € 21; € 7 zo 29 jan, 20.15 / Amsterdam, Muziekgebouw aan ’t IJ; € 26; € 21; € 21

Sotto la fredda neve: Cantates en sonates van Scarlatti, Vivaldi, Porsile en Pasquini Occhio di Falcone Judith van Wanroij, sopraan / Bert Honig, blokfluiten / Susanne Braumann, viola da gamba / Johan Hofmann, klavecimbel zo 5 feb, 14.30 / ’s-Hertogenbosch, De Toonzaal wo 8 feb, 20.15 / Delft, St. Hippolytuskapel do 9 feb, 20.15 / Woerden, Lutherse Kerk vr 10 feb, 20.15 / Venlo, Domani za 11 feb, 14.00 / Amsterdam, Noorderkerk ; € 17; € 15; € 15 zo 12 feb, 14.30 / Amerongen, Kasteel Amerongen

Barlaam & Josaphat: Een gekerstend Boeddha-verhaal Dialogos / Katarina Livljanic Katarina Livljanic, zang / Albrecht Maurer, vedel en rebec / Norbert Rodenkirchen, fluiten en harp za 11 feb, 20.00 / Brussel (B), O.L.V. van Goede Bijstand di 14 feb, 20.15 / Ammerzoden, Kasteel Ammersoyen wo 15 feb, 20.00 / ’s-Heerenberg, Huis Bergh vr 17 feb, 20.00 / Utrecht, Vredenburg Leeuwenbergh; € 29,50; € 26; € 21,50 za 18 feb, 20.15 / Leeuwarden, Waalse Kerk zo 19 feb, 20.30 / Rotterdam, Laurenskerk; € 29; € 20; € 20

Devotie uit 17de-eeuws Rome: Ferraro, Kapsberger, Mazzocchi, Notari, Sances e.a.

Faënza / Marco Horvat Olga Pitarch, sopraan / Marco Horvat, bas, lirone, barokgitaar / Bruno Helstroffer, theorbe wo 22 feb, 20.15 / Muiden, Muiderslot do 23 feb, 20.15 / Westzaan, Zuidervermaning vr 24 feb, 20.00 / Zeist, Evangelische Broederkerk za 25 feb, 16.00 / Bloemendaal, Dorpskerk zo 26 feb, 14.30 / Limbricht, St. Salviuskerkje; € 20; € 17,50; € 10

Locaties en prijzen € 21; Vriendenpas € 18; CJP/studentenkaart € 7, tenzij anders aangegeven Kaartverkoop voor Vlaanderen alleen bij: Antwerpen: www.amuz.be / 0032 32 92 3680 Brussel: www.bozar.be / 0032 2507 8200 Hasselt: www.ccha.be / 0032 1122 9933 Bestel online via www.oudemuziek.nl, telefonisch via 030 23 29 010 (ma-vrij 10-16 uur) of schriftelijk met de bon voor in dit tijdschrift.

Voor uitgebreide informatie zie de brochure of de website: www.oudemuziek.nl.

6

TEksT BEElD

TaMar BrüGGEMaNN krIsTOF FIscHEr, sEBasTIaN BOlEscH

‘HIEr TaNzT DIE MUsIk!’ vOcalcONsOrT BErlIN & raDIalsysTEM v BErEIDEN zIcH vOOr Op EEN NIEUwE TOEkOMsT

vocalconsort Berlin & radialsystem v bereiden zich

voor op een nieuwe toekomst

‘HIEr TaNzT DIE MUsIk!’

oudemuziek 11/12

‘Hier tanzt die Musik!’

Wie met de trein vanuit Nederland naar de Duitse hoofdstad zoeft en uiteindelijk ­Berlijn doorklieft, ziet met een beetje voorstellingsvermogen alle grote muziekpaleizen aan zich voorbijtrekken. Als eerste de westelijke mastodonten: de Deutsche Oper en in de verte, aan de andere kant van stadspark Tiergarten, de twee gele tentpunten van de Philharmonie.

Wie dan de architectonische verleidingen van het grote glazen Hauptbahnhof weerstaat en doortsjoekt, ziet de oostelijke equivalenten: het Konzerthaus en de in steigers staande Staatsoper Unter den Linden. Vlak voor halte Ostbahnhof, aan de oever van de Spree, ligt hun jongste broertje: Radialsystem V, ooit een waterpompstation, nu een prikkelend trefpunt voor kunst, cultuur, politiek en wetenschap.

Een van zijn huisensembles is het Vocalconsort Berlin, dat in januari drie concerten geeft in het Seizoen Oude Muziek.

Radialsystem V ligt excentrisch, zoals alles in het weidse Berlijn excentrisch is. Dit voormalige gemaal uit het einde van de negentiende eeuw profileert zich sinds 2006 als ‘space for arts and ideas’ met als focus oude en moderne muziek. Deze nieuwe muziek­fabriek – al even dynamisch als de stad zelf – in de wijk Friedrichshain bediende tot 1999 als gemaal een gebied met circa 400.000 inwoners, gelegen tussen de Spree, Alexanderplatz, Schönhau­ ser Allee, Ringbahn en Warschauer Strasse. Na de drooglegging maakte architect Gerhard Spangenberg in 2004 een ontwerp voor de sanering van het indu­ striële monument en vond in cultuurondernemers Jochen Sandig (1968) en Folkert Uhde (1965) de juiste exploitanten; Radialsystem V GmbH was een feit. De Berliner Zeitung schreef bij het driejarig jubi­ leum in 2009: ‘Im Radialsystem V (...) haben Uhde und Sandig ein in Deutschland bisher einzigartiges Unternehmen gegründet: Einen Veranstaltungsort, der zwar privat bewirtschaftet wird – also weit­ gehend ohne Subventionen auskommt – aber nicht 7

‘Hier tanzt die Musik!’

Entertainment, sondern stattdessen Hochkultur auf die Bühne bringt.’ Dat klinkt mooi, maar de realiteit is iets minder rooskleurig. Want het Radialsystem behoort tot die (nieuwe) zalen waar zoveel geld in het gebouw zelf is gaan zitten dat de programmering er vervolgens bekaaid afkomt. Uhde: ‘We kunnen hooguit 20% van alle ideeën realiseren doordat we geen eigen budget hebben en afhankelijk zijn van aanvullende subsidies. Als stichting Radialsystem V huren we het gebouw en de financiering krijgen we rond door verhuur aan derden.’

Dialoog Radialsystem V is echter meer dan een zaal met een culturele exploitatie alleen. Dialoog is het grondprin­ cipe waarop het gebruik van het huis is gebaseerd.

Een symbiose tussen oud en nieuw, die niet alleen in de architectuur is terug te vinden, maar ook in de programmering: traditie en innovatie, oude en moderne muziek, beeldende kunst en nieuwe media, cultuur en ondernemerschap. De dialoog tussen de diverse kunstuitingen wordt gerealiseerd door het aanbieden van ruimte voor repetities en uitvoerin­ gen. Een viertal ensembles heeft het Radialsystem als vaste uitvalsbasis: het Vocalconsort Berlin, de dansgroep Sasha Waltz & Guests, de Akademie für Alte Musik Berlin en het Solistenensemble Kaleido­ skop. Deze vier huisensembles zijn door gezamen­ lijke uitvoeringen en repetitie- en productieproces­ sen nauw met de ontwikkeling van Radialsystem verbonden. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het

8

speerpunt van Radialsystem wordt gevormd door genreoverschrijdende kunstproducties met dans, muziek en beeldende kunst.

Dido & Aeneas Een van die producties is Purcells Dido & Aeneas uit 2005. Het moest een groot operaproject worden, een samenwerking tussen het dansgezelschap van cho­ reografe Sasha Waltz, de Akademie für Alte Musik Berlin en een koor. Aanvankelijk dacht Uhde, toen nog zakelijk leider van de Akademie für Alte Musik, aan het Belgische Collegium Vocale Gent, maar de reis- en verblijfkosten zouden met al die buitenlan­ ders te hoog uitvallen en de keuze voor zangers van Berlijnse bodem leek daarom meer voor de hand te liggen. Al in 2003 benaderde Uhde tenor Markus Schuck met de vraag of hij niet een koor kon samen­ stellen voor Dido & Aeneas. Schuck vond genoeg zangers en het Vocalconsort Berlin, met Schuck als artistiek leider, was geboren. Een asbestsanering in de Schaubühne – het theater waar de productie zou worden gecreëerd – gooide echter roet in het eten.

Het project raakte ernstig vertraagd en uiteindelijk was het niet Purcell waarmee het Vocalconsort debuteerde, maar een eveneens geënsceneerde Orfeo van Monteverdi onder leiding van René Jacobs.

In 2005 ging Dido & Aeneas dan toch in première en werd direct een groot succes. ‘Ein selten poetisches Raumklangerlebnis’, schreef Die Welt en de Frankfurter Allgemeine Zeitung beweerde zelfs: ‘man hat nie genug davon’. Geen loze kreten, want de productie

‘Hier tanzt die Musik!’

bleef niet onopgemerkt. Steeds weer wordt Dido & Aeneas door concertorganisatoren uit heel Europa ge­ boekt, met als jongste in de praalreeks een uitvoering op de Berliner Waldbühne, het openlucht­podium in Charlottenburg-Wilmersdorf, drie maanden geleden.

Dat het succes ook een vliegende start inhield voor het Vocalconsort mag niet verbazen. ‘Desondanks onverwacht’, zegt Markus Schuck. ‘De vele positieve kritieken zorgden ervoor dat programmeurs het Vocalconsort ook voor andere projecten uitnodigden, wat ons als zelfstandig koor de kans bood te blijven bestaan en ons te ontwikkelen.’

Overleven anno 2011 Als in 2006 het Radialsystem V wordt geopend, behoort het Vocalconsort dus direct tot de vier huisensembles die voor veel projecten met elkaar ­samenwerken in artistiek en ook in financieel op­ zicht. ‘Meerjarige subsidies kent Duitsland eigenlijk niet en het is moeilijk om geld te vinden voor onze eigen projecten’, vertelt Schuck. ‘Het gebrek aan structurele ondersteuning van jonge ensembles werkt verlammend voor nieuwe initiatieven. Het grote geld gaat naar de operahuizen en kleinere projecten opstarten is erg lastig.’

Dat met name innovatieve projecten door subsidie­ verstrekkers financieel worden ondersteund, ervaart ook Uhde als moeizaam. ‘Het is goed dat vernieu­ wende producties geld krijgen, maar voordat je uiteindelijk het publiek ervoor bereikt, ben je zo drie jaar verder. Dan is het nieuwe er alweer af en sta je weer onderaan de ladder bij de fondsen. Dat is ongelofelijk zonde, want op deze manier krijgt vernieuwing nooit de kans werkelijk door te zetten en een groot publiek te interesseren.’ Toch mag het Radialsystem niet klagen over bezoekersaantallen.

‘In Berlijn draait alles om het bereiken van de pers.

Zodra je een viral weet te creëren, zit je zaal vol. We hebben al eens een voorstelling slechts twee weken van tevoren gepland en ook die zat vol. We moeten af van het idee dat we ons twee, drie jaar van te voren moeten vastleggen bij het programmeren van een zaal. Op die manier kun je nooit op de actualiteit inspelen. Waarom zou het publiek niet opdagen als je het twee, drie maanden van te voren optrommelt?

De angst dat je publiek wegblijft, verdwijnt nooit als je het niet gewoon eens uitprobeert.’

Gelukkig weten de huisensembles van Radialsystem wel raad met deze economisch pittige tijden. Juist die kruisbestuiving tussen de Akademie für Alte

Musik, Sasha Waltz & Guests en het Vocalconsort maakt de vaak geënsceneerde producties aantrekke­ lijk voor de belangrijkste Berlijnse subsidieverstrek­ ker, het Hauptstadtkulturfonds. ‘Daarnaast kan het Vocalconsort kleinere a-capellaprojecten uitvoeren op uitnodiging van concertpodia’, aldus Schuck, ‘En gelukkig gebeurt dat steeds vaker.’

Seizoen Oude Muziek Zo komt het Vocalconsort in januari 2012 voor een korte tournee in het Seizoen Oude Muziek naar Nederland, hun a-capelladebuut in ons land. Op het programma staan de motetten ‘Jesu, meine Freude’ (BWV 227) en ‘Komm, Jesu komm’ (BWV 229) van Bach en na de pauze delen uit de Cantiones Sacrae van Schütz. In februari dit jaar bracht het Vocalconsort onder leiding van dirigent Marcus Creed alle Bach-motetten uit op cd. Het Britse klassieke-muziektijdschrift Gramophone bejubelde in zijn juni-nummer de uitgave uitbundig: ‘In today’s troubled, discordant world, this CD can be highly recommended for bringing us the heavenly harmony of a supreme composer allied to the Vocalconsort’s joyful singing.’

In het Seizoen zal het Vocalconsort onder de leiding van Daniel Reuss staan, geen onbekende voor het koor. Of we dan een net zo mooie uitvoering van de motetten kunnen verwachten, daar twijfelt Schuck niet aan. ‘De tempi zullen misschien iets anders zijn dan bij Creed, hier en daar iets sneller, maar de flexi­ biliteit en interpretatie zullen zeker op elkaar lijken.

Daniels betrokkenheid bij deze muziek gaat heel diep, echt vanuit zijn hart.’ Schuck laat weten dat hij als zanger voor het eerst een programma met deze combinatie Bach-Schütz zal zingen. ‘Aanvankelijk hadden we het plan iets romantisch naast Bach te programmeren, bijvoorbeeld motetten van Brahms.

Dat Daniel uiteindelijk toch gekozen heeft voor de Cantiones Sacrae heeft simpelweg te maken met de bezetting. Brahms wil je toch met een iets groter koor doen. Maar het niveau van Schütz’ C ­ antiones is vergelijkbaar met Bachs werken. Bovendien geeft deze combinatie ook een mooi contrast: het homogenere idioom van Bach naast het chromatisch verrassende van Schütz.’

Toekomst Afgelopen augustus heeft het Vocalconsort ook al een cd opgenomen met cantiones sacrae – niet die van Schütz maar van tijdgenoot Gesualdo.

9

‘Hier tanzt die Musik!’

Dirigent James Wood reconstrueerde diens Sacrae ­cantiones II, waarvan de originele bassus- en sextus­ stemmen verloren zijn gegaan. In april 2012 zal het Vocalconsort rondom dit programma in samenwer­ king met een regisseur en actrice een geënsceneer­ de voorstelling creëren in het Radialsystem V. In datzelfde Gesualdo-jaar 2012 staat in september nog meer van de componist op de agenda. In het programma Libera me worden delen uit Gesualdo’s Sacrarum cantionum liber primus per 5 voci afwisse­ lend gezongen met delen uit Josquins Missa Pange lingua. En ook de kans om van dit programma een innovatieve voorstelling te maken, laat Schuck niet liggen. Hij vroeg danser Antonio Ruz – uit de gelederen van Sasha Waltz’ dansgezelschap – om de werken van Gesualdo en Josquin in een moderne choreografie gestalte te geven. In 2013 wordt het tienjarig bestaan van het Vocalconsort uitbundig gevierd. Onder andere met een nieuwe Orfeo, een grote productie wederom in samenwerking met de Akademie für Alte Musik en Sasha Waltz & Guests.

Alles onder voorbehoud, want voor de realisering van alle mooie plannen moet het Hauptstadtkulturfonds nog wel over de brug komen.

Nieuwe technieken Ook het Radialsystem richt zijn blik permanent op de toekomst. Op de website is te lezen dat in het Radialsystem ‘Risiko- und experimentierfreudig ohne elitäre Attitude das Musiktheater der Zukunft in der Praxis erprobt [wird]’, wat direct nieuwsgierig maakt naar wat het muziektheater van de toekomst precies inhoudt. Gaat het over de verschijnings­ vormen? Moeten we wandelconcerten verwachten zoals met het RIAS Kammerchor vorige maand?

Bekend repertoire in een ander jasje? Of gaat het over crossover-producties? ‘Alles is muziektheater’, antwoordt Uhde resoluut. ‘En daarmee bedoel ik niet zozeer operaproducties, als wel het idee achter elke kunstuitvoering. Het gaat niet om het produce­ ren van een event, als wel om het nader samenbren­ gen van het publiek en de uitvoerenden. Uiteindelijk zal die grens tussen beide met behulp van nieuwe technieken als projectie of door andere zaalopstel­ lingen vervagen en zullen ze versmelten.’

10

Niettemin wordt een mainstream-programmering zeker niet gemeden. ‘Laatst speelden Isabelle Faust en Alexander Melnikov Beethoven-sonates, verder niks. We hebben gewoon stoelen op het podium neergezet, dat was het. En dáár schreven de kranten vervolgens over: ‘Het Radialsystem programmeert eens geen projectie en ook geen dansers, alleen maar muziek!’ Daar werd ik echt blij van, dat we daarmee iemand konden verrassen! Er had overigens ook niets anders geprogrammeerd moeten worden dan puur die muziek door die twee topmusici, want dat had de geweldige uitvoering alleen maar gestoord.

Natuurlijk hebben we wel met een uitgebalanceerd lichtplan de uitvoering proberen te intensiveren.

Twee spots, één op Faust en één op Melnikov, zorgden echt voor een concentratieverdieping. Iets wat je niet lukt als je twee musici op het podium van de Philharmonie zet in de gebruikelijke orkestbe­ lichting.’ Mainstream-repertoire in Radialsystem? Ja, maar wel immer einen Schritt weiter. ıı

oudemuziek 11/12 Singet! Singet!

Bach: motetten ‘Jesu meine Freude’ BWV 227, ‘Komm, Jesu komm’ BWV 229 e.a.; Schütz: Cantiones Sacrae (delen) Vocalconsort Berlin / Daniel Reuss do 26 jan, 20.15 / Maastricht, St. Janskerk za 28 jan, 20.15 / Utrecht, Domkerk zo 29 jan, 20.15 / Amsterdam, Muziekgebouw aan ’t IJ Zie ook p. 18 voor de BachDag op 28 en 29 januari

oudemuziek 11/12

klEIN INTErvIEw

william Hudson van liber:

IN aMErIka zIJN DE MIDDElEEUwEN vEr wEG

foto: Tall and Small Photography

Het Amerikaanse vocaal ensemble Liber, voorheen Liber (Un)usualis, werpt licht op de Italiaanse muziek uit de veertiende eeuw. Een tijd waarin componisten vaak ook dichters waren en soms ook geleerden en filosofen. Hoe kwam het programma tot stand?

Tenor en ensembleleider William Hudson: ‘We hebben voor het merendeel stukken gekozen waarvan we weten wie de teksten geschreven hebben. Er waren natuurlijk componisten die ook zelf hun teksten schreven, zoals Francesco Landini, maar dat was in Italië zeker niet de regel. We hebben de stukken natuurlijk ook om muzikale redenen uitgekozen. Onze bezetting bestaat uit een countertenor, twee tenoren en een bariton, maar de stukken zijn op een enkele uitzondering na nooit vierstemmig.

We zingen dus solo, twee- of driestemmig in verschillende liggingen en een enkele keer vierstemmig. Ons programma is hoofdzakelijk Italiaans, met toevoeging van een aantal Franse stukken om het grote verschil te laten horen tussen de Italiaanse stijl, die heel melodisch was, en de Franse stijl, die veel meer gebaseerd is op samenklanken.’

Is het een uitgemaakte zaak dat deze muziek exclusief voor zangstemmen geschreven is? William Hudson denkt daar genuanceerd over: ‘Wat mij betreft niet – ik sluit niet uit dat we dit repertoire ook eens met instrumentalisten gaan uitvoeren. Maar het is voor ons als vocaal ensemble wel heel vanzelfsprekend om het zonder instrumenten te doen. Als je naar de muziek kijkt zie je ook eigenlijk alleen echt vocale lijnen. Maar die kun je als je dat wilt natuurlijk ook instrumentaal invullen. Francesco Landini was organist en Boccaccio beschrijft ook uitvoeringen met instrumenten.’

Is er in Amerika veel belangstelling voor deze muziek? William Hudson moet toegeven dat het niet meevalt om dit soort concerten in het gewone concertcircuit te geven.

‘De oude-muziekfestivals zijn natuurlijk wel geïnteresseerd, maar die heb je maar op een paar plekken. Mijn ervaring is dat de Middeleeuwen in Amerika veel verder weg zijn dan in Europa. Als ik bij ons tegen een concertorganisator zeg dat we middeleeuwse muziek maken, krijg ik meestal nul op het rekest. Maar als ik het omschrijf als vocale kamermuziek, zonder verwijzing naar de Middeleeuwen dus, lukt het vaak veel beter om ergens een concert te krijgen. Ook het publiek blijkt dan heel enthousiast, ook als ze geen van de componisten op het programma kennen. In Europa is het wat dat betreft makkelijker.’

Marcel Bijlo zie voor de concertdata van liber p. 4-5

11

Tekst

Agnes van der Horst

Alles voor de muziek Marco Horvat van Faënza kijkt verder dan de noten

Marco Horvat van Faënza kijkt verder dan de noten

Alles voor de muziek

12

oudemuziek 11/12

Marco Horvat.interview

In februari treedt Faënza voor het eerst op in het Seizoen Oude Muziek. Het Franse ensemble brengt gewijde muziek uit het zeventiendeeeuwse Rome. Dat wordt voor de bezoekers van het afgelopen Festival Oude Muziek dus nog fijn even nagenieten. Het wordt een ‘­normaal’ concert van een groep die graag o ­ ngewone en theatrale middelen inzet. Oprichter en leider is lironespeler, barokgitarist en bas Marco Horvat.

Als zanger en instrumentalist is ook hij in geen enkel muzikaal hokje te vangen.

Faënza heeft een aantal totaal verschillende pro­ jecten op voorraad leverbaar. ‘Salon de musique’ bijvoorbeeld, een programma waarin airs de cour worden gebracht met behulp van tarotkaarten.

Of: ‘Machaut must go on’ met veertiende-eeuwse muziek en poëzie in een eigentijdse theatrale setting, waarbij de theorbespeler zijn instrument inruilt voor een elektrische gitaar. De programma’s worden in steeds wisselende samenstellingen gebracht. Vaste factor is Marco Horvat. Hij ís Faënza. Het motto ‘… from baroque to rock…’ dat op de homepage van de Faënza-website staat, is dan ook zijn motto.

Maar geen zorg: het programma dat hij met sopraan Olga Pitarch en theorbespeler Bruno Helstroffer in het Seizoen Oude Muziek gaat uitvoeren is een puur muzikaal concert. Uitgevoerd wordt instrumentaal en vocaal werk uit de eerste helft van de zeventiende eeuw, geschreven door Romeinse componisten. ‘In wezen verschilt die muziek niet zo van de muziek uit andere Italiaanse steden’, vertelt Horvat. ‘De nieuwe stijl die in steden als Florence en Mantua was begonnen, verbreidde zich snel over het land en werd door iedereen gekopieerd. Maar in Rome werd wel veel meer religieuze muziek gecomponeerd dan in de rest van in Italië.’

Rome was het episch centrum van het kerkelijke bedrijf. Daar regeerden de paus en zijn invloedrijke kardinalen. Iedere muzikant in Rome die op zoek was naar een lucratieve baan probeerde een voet tussen de deur te krijgen van het Vaticaan of van

de kardinaalspaleizen. Waar elders in Italië bundels met wereldlijke muziek verschenen met hier en daar een paar religieuze werken, werden door componis­ ten als Mazzocchi, Kapsberger en Landi hele collec­ties gevuld met gewijde muziek. Daarbij aan­ gespoord door de actieve Jezuïeten. Ze moedigden componisten aan de populaire nieuwe stijlmiddelen van de wereldlijke muziek, zoals het recitar cantando, en de begeleide monodie van de opera in religieuze muziek te verwerken. Zo kreeg ook het katholieke geloof macht en glans en kon daarmee het opruk­ kende protestantisme de loef afsteken. Horvat houdt niet zo van de pompeuze architectuur en beeldhouwkunst die daar een uiting van was. ‘Veel religieuze kunst uit de tijd van de Contra­reformatie was bedoeld om indruk te maken, maar het leverde schitterende muziek op.’

Spirituele promenade De concerten die Faënza in februari geeft, met daarop enkele van de mooiste en meest dramatische werken uit het genre, bewijzen het. De titel van het programma is een regel uit psalm 150: ‘Laudate eum in cythara’, Eert hem (God) met de lier. Horvat heeft er een ‘licht dramatische lijn’ in aangebracht. ‘Het begint met de Psalm, het ‘Laudate dominum’ van Antonio Ferrara, waarin de instrumenten worden opgenoemd waarmee God geprezen wordt. Dan volgt er als het ware een promenade, een spirituele wandeling die voert langs de strijd tussen aardse en geestelijke passies, via de dood als waarschuwing, verzoening en afscheid, tot de dood van Jezus.’

‘Ik voer nooit muziek uit alleen om de muziek, maar probeer aan elk concert een betekenis te geven, een verhaal of een ontwerp. Ik denk altijd heel hard na over waaróm ik oude muziek uitvoer. Natuurlijk, het is prachtige muziek, we spelen het graag en het publiek vindt het fijn om naar te luisteren. Maar toch wil ik ook in onze “normale” concerten een literaire of een theatrale lijn aanbrengen die de luisteraar, zo hij of zij wil, kan volgen. In Laudate eum in cythara is die lijn niet zo heel bepalend. In andere program­ ma’s van Faënza vaak wel. We doen bijvoorbeeld 13

interview. Marco Horvat

een project rond de zeventiende-eeuwse Italiaanse componist Bellerofonte Castaldi. Dat concert is tegelijkertijd ook een toneelstuk.’

‘Ik wil graag een groter publiek bereiken dan alleen liefhebbers en kenners van oude muziek. De thuis­ haven van Faënza ligt in de Franse Ardennen. Dat is een arme streek. De mensen zijn er niet gewend aan oude muziek, maar ze houden wel gewoon van muziek. Ik bedenk graag programma’s waarmee we ook hen kunnen bereiken, maar waarbij de essentie van de oude muziek ook overkomt.’

Airs de cour met tarotkaarten Horvat wordt daarbij niet gehinderd door gedachten als ‘kan, en mag dit wel’. Want, betoogt hij, een con­ cert met oude muziek zoals wij dat gewend zijn is ook bepaald niet authentiek, hoe stijlgetrouw er ook wordt gespeeld en hoe historisch verantwoord de instrumenten ook zijn. ‘Een concert zoals wij geven met het cythara-programma, zoiets gebeurde toen­ tertijd niet. Dan is dus de vraag: doe je het niet of doe je het toch en denk je er gewoon niet over na?’

Hij wil er in ieder geval wél graag over nadenken en daardoor ontstaan bijzondere concerten. ‘We spelen met Faënza een programma met zeventiende-eeuw­ se Franse airs de cour. Maar ik heb nog nooit ergens gelezen dat er mensen anderhalf uur lang naar airs de cour zaten te luisteren. Dat zou ook behoorlijk saai worden. Die muziek werd uitgevoerd in salons waar gepraat werd, poëzie gelezen, misschien een spel gespeeld en daar tussendoor naar muziek geluisterd.’ In het programma ‘Salon de musique’ probeert Horvat een vergelijkbare atmosfeer op te roepen. Hij brengt het (met theorbespeler Bruno Helstroffer) in kleine intieme zalen en laat mensen door het trekken van tarotkaarten (de gehangene, de dood, de geliefden etc.) bepalen welk lied er gebracht wordt. ‘Zo ontstaat een relatie met het publiek en wordt het concert een sociaal gebeuren.

We gaan niet krampachtig proberen te doen zoals het toen was, maar we zoeken naar de essentie van de context waarin de muziek toen klonk.’

14

Twee talen Marco Horvat is zowel instrumentalist (hij speelt onder meer theorbe, luit, lirone en vedel) als zanger.

Hij beschikt over een soepele fluwelen bas met een sensueel gruizig laagje en begeleidt zichzelf. Een normale gang van zaken in vroeger eeuwen, maar in de oude-muziekpraktijk van nu een tamelijk unieke combinatie. ‘Tegenwoordig is de zanger alleen maar degene die zingt. Hij heeft meestal weinig over­ zicht en kennis van het hele muziekwerk. Maar in de zeventiende eeuw was het juist de zanger die de muziek kende en begreep, en die zijn kennis overbracht op de andere musici. Componisten als Caccini en Mazzocchi waren ook zangers. Dat ik mezelf begeleid op luit of theorbe heeft grote voordelen, met name bij het uitvoeren van het recitar cantando, waarin stem en instrumentale begeleiding heel nauw met elkaar samenhangen. Bovendien zijn er vaak misverstanden tussen de continuospeler en de zanger: de één gaat te snel of te langzaam en de ander kan hem niet volgen.’ En, met een lachje: ‘Kijk, dat soort problemen heb ik dus nooit met mezelf. Ik spreek beide talen, die van zanger en die van continuospeler. Door een compositie zowel te zingen als te spelen wordt de muziek een organische eenheid en mijn manier van zingen vloeiender.’

De invloed van India In meer opzichten is Horvat een buitenbeentje binnen de oude muziek. Hij heeft een nogal rare mix van muziekopleidingen genoten, zegt hij zelf.

Hij ging oorspronkelijk braaf naar het mekka van de oude-muziekopleiding, de beroemde Schola Cantorum Basiliensis, en studeerde onder meer bij Dominique Vellard (spil van het vermaarde ensemble Gilles Binchois). Maar na één keer luisteren naar Indiase muziek was dat afgelopen.

‘Het was het mooiste wat ik ooit gehoord had, een enorme shock. Ik liet alles achter me en vertrok naar India.’ Vier jaar bestudeerde hij er de traditionele muziek. Het veranderde zijn leven en zijn kijk op de westerse oude muziek totaal. ‘Daarvóór had ik al

Marco Horvat.interview

de illusie verloren dat je oude muziek zou kunnen uitvoeren zoals het vroeger gebeurde. In India ben ik van dat streven definitief “bevrijd” toen ik zag hoe vrij Indiërs met hun muzikale traditie omgingen. Dat betekent niet dat ik geen respect meer heb voor de partituur. Maar ik bekijk een manuscript nu met in mijn achterhoofd de vraag wat de componist heeft willen opschrijven, maar niet kon.’ De stilte na die opmerking droeg kennelijk zo’n groot vraagteken dat Horvat zich haast het uit te leggen. ‘­Wanneer je bijvoorbeeld de passage ‘Possente spirto’ uit L’Orfeo van Monteverdi bekijkt’ (het moment waar­ op Orpheus met zijn allermooiste zang en met de meest gecompliceerde versieringen de veerman Caron probeert te vermurwen, avdh), ‘dan kan je die muziek precies zo uitvoeren als het staat genoteerd.

Maar je kunt je ook proberen voor te stellen welke ideeën Monteverdi voor deze passage in zijn hoofd had. Muziek die hij in zijn hoofd hoorde, maar die hij niet opschreef, of die niet in noten was te vangen.’ Opeens een andere weg inslaand: ‘Ik houd bijvoorbeeld erg van zangers als George Brassens en Jacques Brel. Wanneer je probeert het ritme en hun manier van zingen te noteren op muziekpapier, zal dat er heel anders uitzien dan de partituur. Lang niet alle muziek is ook opgeschreven. Van de muziek van Bach staat ook maar tachtig procent op papier.

Van Caccini denk ik maar vijftig procent. Dus ja, we moeten heel respectvol omgaan met wat er in de partituur staat. Aan de andere kant moeten we ook proberen te begrijpen wat de componist eigenlijk wilde.’

Jankende gitaren Wie Marco Horvat ‘googlet’ stuit op YouTubefilmpjes van een merkwaardig soort rockband met drums, jankende elektrische gitaren en een scheurende saxofoon. Tot zover niets nieuws, dus.

Maar dan zoemt de camera in op een zanger die, zichzelf begeleidend op een versterkte theorbe, bijna trance-achtige, maar toch krachtige middeleeuwse muziek zingt. En ja, dat is dezelfde Marco Horvat

die straks tijdens de concerten in februari de lieflijke, smekende en gepassioneerde muziek van Ferrara, Mazzocchi en Rossi zal laten horen. Even lijkt hij in verlegenheid gebracht wanneer het onderwerp ter sprake komt. ‘Het is een nieuwe richting die ik ben ingeslagen’, vertelt hij, ‘een soort experiment waarbij veertiende-eeuwse muziek wordt uitge­ voerd met nieuwe, elektronische middelen. Het is het project Métamorphoses, dat ik doe met de groep ­Ecavanavoce. Waarom? Ja, dat komt eigenlijk ook door India. De Indiase muziektraditie is zo ver­ ankerd in het leven, dat ze daar niet bang zijn om die door uitvoeringen met microfoons en moderne instrumenten kwijt te raken.’

‘Wij hebben een bepaald idee van wat puurheid en authenticiteit is, maar dat idee klopt volgens mij niet. Ik was eens bij een luitconcert van iemand die prachtig speelde, maar ik hoorde er de helft niet van.

Toen ik dat later tegen de luitist zei, vertelde hij dat eigenlijk maar vijf mensen het echt goed konden horen. Op de vraag waarom hij dan niet iets aan de zaal veranderde of een microfoon gebruikte wist hij geen antwoord.’

Machaut als hit Oude muziek uitvoeren met microfoons en elektro­ nische versterking geldt binnen de historische muziekpraktijk als vloeken in de kerk. Horvat zet zijn vraagtekens bij dat taboe. ‘Niemand protesteert tegen oude-muziekensembles die de studio ingaan om cd’s op te nemen. Dan wordt er gewerkt met mi­ crofoons. Sommige passages worden tientallen keren opnieuw overgedaan. Daarna wordt er gemonteerd en vervolgens kan je de muziek eindeloos, op dezelf­ de manier gespeeld, beluisteren. Hoe authentiek is dat? Maar op een concert mag je geen microfoon gebruiken. Dat is inconsequent.’

‘Ik vind dat de oude muziek die we nu, in deze tijd, brengen, verbinding moet kunnen maken met het publiek van nu. Daardoor kwam ik op het idee van Métamorphoses. Ik vroeg me af wat je moet doen als je een lied van Dufay of Machaut wil laten horen aan 15

INTErvIEw. MarcO HOrvaT

1000 mensen. Stel dat je er moderne instrumenten voor zou gebruiken en moderne arrangementen.

Wat gebeurt er dan met het lied? En hoe zorg je er dan voor dat de essentie van het lied, het ritme, de manier waarop de tekst wordt gezongen, bewaard blijft en overkomt? Al zoekend kwamen we tot deze rockachtige uitvoeringen. Hierbij is niets van de originele chansons verloren gegaan. We voegen alleen iets toe.’

‘Natuurlijk’, geeft hij toe, ‘het is ook een spel, een grappige uitdaging. Ik wilde wel eens proberen of we van Machaut of Dufay een hit zouden kunnen maken. Dat zou toch leuk zijn: Machaut boven­ aan in de hitlijsten? Niet voor het geld, maar voor de muziek. Alles wat ik doe is alleen maar voor de muziek.’ ıı

FESTIVAL VLAAMSE POLYFONIE

9 en 11 december 2011

Organisatie VLAAMS CULTUREEL KWARTIER VRIJ 9 DEC 2011 | 20.00 UUR | CURRENDE olv ERIK VAN NEVEL | Géry de Ghersem: Mis Ave virgo sanctissima | Cenakelkerk Heilig Landstichting ZO 11 DEC 2011 | 11.00 UUR | DAVID VAN OOIJEN, luit | de Vlaamse polyfonie in Europese tabulaturen | VCK, Arsenaalpoort 6, Nijmegen

oudemuziek 11/12

ZO 11 DEC 2011 | 15.00 UUR | PER SONOREM VOCIS olv EIZE LEERTOUWER | Josquin des Prez: Mis Mater patris | Cenakelkerk Heilig Landstichting

Voor meer info: www.vcknijmegen.nl laUDaTE EUM IN cyTHara DEvOTE MUzIEk UIT HET 17DE-EEUwsE rOME Faënza / Marco Horvat Polyfonie_ad70x108.indd 1

wo 22 feb, 20.15 / Muiden, Muiderslot do 23 feb, 20.15 / westzaan, zuidervermaning vr 24 feb, 20.00 / zeist, Evang. Broederkerk za 25 feb, 16.00 / Bloemendaal, Dorpskerk zo 26 feb, 14.30 / limbricht, st. salviuskerkje

voor de filmpjes op youTube: via google zoeken op Marco Horvat Ecavanavoce

16

29-09-11 21:21

klEIN INTErvIEw

Thomas Hengelbrock:

‘zElENka lEGDE vEEl DraMaTIEk IN zIJN kErkMUzIEk’

foto: Bertold Fabricius

In de Zaterdagmatinee van 3 december maakt het Balthasar-Neumann-Chor und -Ensemble zijn opwachting met het Magnificat van Bach en de Missa Dei filii van Jan Dismas Zelenka. Ensembleleider Thomas Hengelbrock combineert graag bekende met onbekende werken uit dezelfde tijd die een verborgen relatie hebben. ‘Overeenkomst tussen Bach en Zelenka is dat ze allebei geen opera’s hebben gecomponeerd maar wel zeer theatrale kerkmuziek. Zelenka zat weliswaar aan het hof in Dresden, maar het schrijven van opera’s was voorbehouden aan zijn collega Johann Adolph Hasse. Wellicht mede daarom legde hij veel dramatiek in zijn kerkmuziek, waaronder deze grote Missa Dei filii. Net als Bach was Zelenka een volkomen individualistische componist en net als Bach werd ook hij door zijn tijdgenoten als componist weliswaar gerespecteerd, maar niet echt naar waarde geschat. Het zijn juist die eigenzinnige componisten die wat mij betreft muziekgeschiedenis hebben geschreven, en niet de componisten die alleen componeerden wat de mensen graag wilden horen. De combinatie van Bachs Magnificat en Zelenka’s mis is voor mij dus volkomen logisch.’

‘Het Magnificat voeren we uit in de eerste versie, die een halve toon hoger is dan de latere, maar we gebruiken de zogenaamde Kammerton van a=392 Hz. Waarschijnlijk heeft ook de mis van Zelenka in Dresden op deze toonhoogte geklonken. Dat is te zien aan de hoge liggingen van sopraan- en tenorpartijen. Het werkt het beste in die lage stemming.’

Thomas Hengelbrock is met zijn ensemble in vele producties actief en daarbij beperkt hij zich niet tot de Barok. ‘We doen echt van alles, van Bach tot en met Verdi en Wagner. Daarbij bepalen we altijd heel zorguldig welk instrumentarium we voor ieder repertoire willen gebruiken. Dat vind ik heel belangrijk. Dat we barokmuziek spelen op historische instrumenten is natuurlijk allang een geaccepteerde praktijk, maar voor de negentiende- eeuwse muziek is dat heel wat minder vanzelfsprekend. En toch is het instrumentarium voor die muziek net zo bepalend als voor Bach en Mozart. Ik vind het fantastisch dat we met dit Bach-Zelenka-programma in het Amsterdamse Concertgebouw mogen staan. Nederland is natuurlijk echt een Bach-land! Zelf gaan we ook iedere paar jaar op tournee met de Hohe Messe of het Weinachtsoratorium of een van de passies. Want Bachs muziek, ja, dat is toch echt ons dagelijks brood.’

Marcel Bijlo

Balthasar-Neumann-chor und -Ensemble, 3 dec, 14.15 uur / zaterdagmatinee 17 concertgebouw amsterdam. zie ook de advertentie voorin dit nummer

TEksT BEElD

MarcEl BIJlO TaMar Br端GGEMaNN

BacH: NOG alTIJD ONaaNTasTBaar BacHDaG IN HET sEIzOEN GEprOlONGEErD

BachDag in het seizoen geprolongeerd

18

BacH: NOG alTIJD ONaaNTasTBaar

oudemuziek 11/12

Bach: nog altijd onaantastbaar

Countertenor Maarten Engeltjes zegt het, cellist Pieter Wispelwey, klavecinist Gustav Leonhardt en tal van andere musici zeggen het ook: je komt altijd weer uit bij Bach. En wat voor de musici geldt, geldt voor het publiek.

Want hoeveel fantastische muziek we tijdens het afgelopen Festival Oude Muziek ook hebben gehoord, toch vragen bezoekers geregeld wanneer er nu eindelijk weer eens Bach in het festival zit: ‘dat blijf toch het allermooiste’.

Welnu: volgend jaar zal Bach ruim vertegenwoordigd zijn in het festival. Maar zo lang hoeven we niet te wachten, want voor de tweede keer is er dit Seizoen Oude Muziek eind januari weer de BachDag. Uit het grote succes van de editie van vorig jaar bleek het al: de BachDag in Utrecht en Amsterdam, voegt echt iets toe aan alles wat er al is op Bachgebied in Bach-minnend Nederland. De opzet is opnieuw om de muziek van Bach op een voor velen toegankelijke manier vanuit verschillende hoeken te belichten. Dat gebeurt aan de hand van een aantal concerten en interviews met musici, maar ook met een scratch-concert waarin amateurzangers onder leiding van Erik Van Nevel de tanden zetten in Bachs koormuziek. Net als vorig jaar zullen de concerten ook dit jaar worden verzorgd door zowel historisch georiënteerde Bach-vertolkers van het eerste uur als exponenten van een jongere generatie.

In de eerste categorie treedt, na Gustav Leonhardt vorig jaar, nu het Kuijken Kwartet aan.

De gebroeders Kuijken, al vier decennia toonaan­ gevend in de historische uitvoeringspraktijk en nog altijd zeer actief, zullen zich in de Utrechtse editie van de BachDag wijden aan het Musikalisches Opfer.

In dit omvangrijke werk reflecteert Bach over een thema dat hij aangereikt moet hebben gekregen van de Pruisische koning Frederik de Grote. Jed Wentz voert daags erna in Amsterdam met Musica ad Rhenum Bachs fluitsonates uit, terwijl het jonge Vocalconsort Berlin, dat eerder indruk maakte in een geënsceneerde uitvoering van Haydns oratorium

Die Jahreszeiten, beide BachDagen besluit met een gloedvolle uitvoering van Bachs motetten. Een van de smaakmakers vorig jaar was de productie Bach met ballen, waarin Bachs luitmuziek werd gekoppeld aan jongleerkunst. Dit jaar zal Bachs muziek worden gecombineerd met Zweedse traditionele klanken en dat ook nog op harmonium. Het is niet helemaal uitgesloten dat er mensen zijn die de wenkbrauwen fronsen bij een dergelijk programmaonderdeel. Maar dat een dagprogramma met zulke uiteenlopende zaken juist door velen op prijs wordt gesteld is een teken dat de wat vrijere omgang met Bachs heilige noten de laatste jaren in Nederland ingang heeft gevonden.

Mengelberg versus Naarden Want Bach en Nederland, dat gaat altijd samen. Dat bleek wel weer toen ik aan een Franse vriendin die ik tijdens het festival tegenkwam over de BachDag vertelde. Haar commentaar: ‘leuk, maar dat kan volgens mij alleen in Nederland.’ En daar zit wat in.

De Bach-traditie in Nederland gaat zelfs terug tot halverwege de negentiende eeuw, dus nog maar een eeuw na de dood van de componist. Maar dat was wel een eeuw waarin Bachs muziek hoogstens nog klonk in de studeerkamer. De componisten van de generatie ná Bach, en niet in de laatste plaats zijn eigen componerende zoons, hebben zich krachtig uitgelaten over de ‘moeilijke en ouderwetse’ muziek van de Leipziger Thomascantor. Maar zelfs door generatiegenoten werd Bach als moeilijk en geleerd gekenschetst, waarschijnlijk omdat hij graag terug­ greep op oude polyfone vormen waarin alle stem­ men bewegen in plaats van, zoals de meeste van zijn tijdgenoten deden, muziek te schrijven met één beweeglijke solistische bovenstem.

Maar de fascinatie voor Bach bleef bestaan, zij het in zeer kleine kring. Mozart mocht op de avondconcer­ ten bij baron Gottfried van Swieten graag een fuga van Bach spelen en componeerde zelfs een aantal fuga’s en een klavecimbelsuite in Bachs stijl. Het verhaal over de herontdekking van Bachs Matthäus Passion door Felix Mendelssohn in 1829, en hoe 19

BacH: NOG alTIJD ONaaNTasTBaar

ErIk vaN NEvEl lEIDT DE BacH-scraTcH Erik Van Nevel leidt ook dit jaar de scratch tijdens de BachDag. Hij werkt dan met een groep zangers die zich individueel hebben opgegeven. Maar hij kent de zangers niet, en de zangers kennen elkaar waarschijnlijk ook niet. Hoe weet je dan wat voor niveau de groep heeft? Erik Van Nevel voorziet geen problemen: ‘Als ik vijf minuten bezig ben kan ik dat al redelijk inschatten. Elke groep is zo sterk als de zwakste schakel, maar ik ga ervan uit dat iedereen gemotiveerd is en ook enige ervaring met barokmuziek heeft.’

Voor deze workshop geeft iedereen zich individueel op. Hoe weet je dan dat je genoeg van iedere stemsoort hebt? Van Nevel: ‘Overal waar ik kom zijn de stemverhoudingen ongeveer hetzelfde: veel sopranen, weinig tenoren, alten en bassen zijn er altijd genoeg. Een groep van achttien sopranen kun je splitsen in eerste en tweede sopraan, maar als je maar vier tenoren hebt staan gaat dan natuurlijk niet. Daar hou ik rekening mee bij het zoeken naar geschikt repertoire.’

Erik van Nevel selecteerde voor januari een aantal koralen en een eenvoudig motet. ‘Aan het eind van de dag geven we een kleine presentatie, maar het eindresultaat vind ik niet zo belangrijk. Het gaat mij erom iets van de barokke uitvoeringspraktijk op zo’n groep over te brengen: tekstbehandeling, articulatie en frasering. Als er na afloop mensen naar me toe komen die zeggen dat ze veel hebben bijgeleerd is mijn opzet geslaagd.’

20

hem allerwege werd afgeraden dit werk opnieuw uit te voeren omdat niemand er meer wat van zou begrijpen, is al vaak verteld. Niet veel later werden ook in Nederland de, zwaar gecoupeerde, Matthäus Passion en Hohe Messe uitgevoerd. Een echte traditie ontstond toen Willem Mengelberg in 1899 begon met het jaarlijks uitvoeren van de Matthäus Passion op palmzondag in het Concertgebouw. Maar al in 1922 kwam daarop een reactie: de oprichting van de Nederlandsche Bachvereniging, die een minder uit­ bundige Bach­visie voorstond en de traditie vestigde van de Matthäus­uitvoeringen in de Grote Kerk van Naarden. Beide tradities zijn nog altijd springlevend, hoewel de rivaliteit tussen Amsterdam en Naarden niet meer zo groot is als vroeger. vIJFDE EvaNGElIsT Deze vroeg ontstane uitvoeringstradities van de Matthäus Passion hebben in hoge mate bijgedragen aan het beeld van Nederland Bach­land. En na­ tuurlijk ook van Bach als de vijfde evangelist, de componist van de allerheiligste muziek. Mengelbergs aanpak, met grote dynamische­ en tempocon­ trasten en honderden koorzangers, werd door de Bachvereniging als te uitbundig, lees te katholiek, bestempeld. De Bachvereniging had een koor van – maar! – tachtig zangers en voerde als eerste gezel­ schap de Matthäus Passion integraal uit. Discussies over tempo en bezetting zijn er vanaf het begin geweest en duren, zo kunnen we ieder voorjaar constateren, nog altijd in alle hevigheid voort. Maar ook de rijke Nederlandse orgelcultuur moet niet worden vergeten. Ook onder organisten waren er al vroeg diverse benaderingen van het werk van Bach, die elkaar vaak niet verdroegen.

Kernvraag van al die discussies was en is: moeten we Bach zien als een componist van zijn tijd of moeten we zijn muziek juist verrijken met de moge­ lijkheden die hij niet, maar wij wel hebben? Bachs Brandenburgse Concerten en orkestsuites waren tot in de jaren ’60 nog volop het domein van de symfonieorkesten en fungeerden vaak als openings­ stuk van een doorsnee abonnementsconcert: voor de pauze een Brandenburgs Concert van Bach en

BacH: NOG alTIJD ONaaNTasTBaar

een pianoconcert van Beethoven, erna een symfo­ nie van Brahms. Het Musikalisches Opfer, de Kunst der Fuge en andere kleiner bezette werken klonken zelden in de concertzaal maar weer wel regelmatig op de radio. Janny van Wering en later Marijke Smit Sibinga waren als klavecinistes vast verbonden aan de omroep, al hadden de instrumenten waarop ze speelden nog weinig van doen met de klavecimbels uit Bachs tijd.

HarNONcOUrT De snelle opkomst van de historische uitvoerings­ praktijk in de jaren ’60 zou dat alles doen kantelen: Bach werd oude muziek en dus benaderd vanuit zijn eigen tijd. Gustav Leonhardt, Nikolaus Harnoncourt en vele anderen toonden overtuigend aan dat de muziek uit de Barok het best tot haar recht kwam als zoveel mogelijk de instrumenten werden gebruikt die de componisten zelf gekend hebben. De geschie­ denis van de historische uitvoeringspraktijk, met al het vallen en opstaan en de moeizame weg naar acceptatie, is op deze plaats al vaak verteld en zal bij velen bekend zijn. Nederland was al vroeg koploper op dit gebied, dus het kon niet uitblijven dat ook de al decennia bestaande Nederlandse Bach­tradities zich in historisch geïnformeerde richting gingen ontwikkelen.

Maar de acceptatie door een deel van de muziek­ kritiek en het publiek bleef soms wat achter bij de ontwikkelingen. Wat dat betreft was het natuurlijk een waagstuk van het Concertgebouworkest om al in 1975 Nikolaus Harnoncourt te engageren voor het dirigeren van de jaarlijkse passieuitvoeringen. Zijn plaatopnamen van de Bach­passionen en de eerste delen van het grote Bach­cantateproject voor Tele­ funken werden óf bejubeld óf verguisd, een tussen­ weg was er niet. Aan de snelle tempi die Harnon­ court ook bij het Concertgebouw introduceerde, en die in de loop der jaren voor bijna iedereen de standaard zouden worden, was het na de periode waarin Eugen Jochum Bach bij het Concertgebouw­ orkest dirigeerde voor velen wennen en er werd heel wat afgeschreven over de wenselijkheid ervan.

DE kUIJkENs BlIJvEN BEzIG MET MUsIkalIscHEs OpFEr foto: Marco Borggreve

Sigiswald, Bart en Wieland Kuijken spelen samen met klavecinist Ewald Demeyere een van Bachs meest raadselachtige werken: het Musikalisches Opfer, volgens de overlevering gebaseerd op een themaatje dat Bach kreeg aangereikt van Frederik de Grote. Maar klopt dat verhaal wel? Sigiswald Kuijken: ‘We weten het gewoon niet precies; Bart heeft ontdekt dat er overeenstemming bestaat met dat thema en een fluitsonate van Quantz, hofcomponist van Frederik, dus dat zegt wel iets.

Maar er zijn nog meer raadsels rond het stuk: het bestaat uit een groot aantal variaties waarin Bach het hoofdthema op allerlei manieren ontleedt, misschien wel helemaal niet met het oog op een daadwerkelijk uitvoering. Onduidelijk is ook welke bezetting hij precies in gedachten heeft gehad, maar met fluit, viool, cello en klavecimbel werkt het heel goed.’

De Kuijkens hebben het Musikalisches Opfer zowel begin jaren ’70 als eind jaren ’80 opgenomen, uitvoeringen met duidelijke verschillen. Sigiswald Kuijken: ‘Ja, met dit werk hebben we een hele reis gemaakt. Van de zesstemmige ricercare bestaat zowel een partituur- als een klavierversie. We hebben het vroeger wel met fluit en viool bezet, maar bij nader inzien werkt dit deel toch beter op klavecimbel alleen. Met dat soort dingen moet je altijd bezig blijven.’

Van met z’n drieën samenspelen komt het niet vaak meer, vertelt Sigiswald Kuijken, ‘maar we proberen onze agenda’s zo op elkaar af te stemmen dat we af en toe een project samen kunnen doen. Zoals nu met Bachs Musikalisches Opfer, dat is altijd een feest om te spelen.’

21

BacH: NOG alTIJD ONaaNTasTBaar

GUNNar IDENsTaM: BacH Op z’N zwEEDs Bach på Svenska

Nee, Bach is nooit in Zweden geweest. Desondanks zullen violiste Lisa Rydberg en organist Gunnar Idenstam tijdens de BachDag laten horen dat Bach en Zweedse traditionele muziek niet ver van elkaar af liggen. Als organist speelt Idenstam zijn hele leven al Bach, maar zich beperken tot klassieke muziek alleen wilde hij niet. ‘Samen met Lisa ben ik gaan werken vanuit het idee dat je in een stuk van Bach, bijvoorbeeld een dans uit een partita of suite, soms maar een héél klein ritmisch verschuivinkje hoeft te maken om het te laten lijken op een Zweedse polska. Daaraan kun je horen dat Bach zelf ook beïnvloed werd door de volksmuziek uit Thüringen, de streek waar hij vandaan kwam: hij heeft die muziek soms echt letterlijk gebruikt in zijn composities. Maar we spelen niet alleen dansen, ook het slotkoor uit de Matthäus Passion is zeer geschikt voor onze aanpak.’

Tijdens het concert zal Gunnar Idenstam het harmonium bespelen, in Nederland nog veel geassocieerd met zondags psalmgezang in muffe huiskamers. Maar niet in Zweden, zo verzekert Idenstam. ‘Het harmonium is in de Scandinavische landen een heel prominent instrument in de volksmuziek. Net als op een accordeon kun je door te variëren met de luchttoevoer enorme dynamische contrasten maken. Dat geeft een totaal andere klank dan het spelen op een kerkorgel waarbij je veel meer registers gebruikt om je spel te variëren.

Maar ook het kerkorgel is heel geschikt voor combinaties van klassieke en traditionele muziek: ik speel als organist ook met diverse Zweedse folkmuzikanten samen.’

Enige scepsis zal dit duo ongetwijfeld wel eens ontmoeten. Gunnar Idenstam: ‘Maar alleen vóórdat mensen ons hebben horen spelen. De combinatie is helemaal niet geforceerd, niet voor ons en niet voor de luisteraars. Het is gewoon een andere manier van naar Bach kijken.’

22

NOTENkrakErs Ondertussen hadden Ton Koopman en Philippe Herreweghe hun eerste passie­uitvoeringen met kleine koren en oude instrumenten gegeven en kwamen er steeds meer plaatopnamen van gespe­ cialiseerde ensembles. Meer en meer werd duidelijk dat de historische uitvoeringspraktijk een blijvende plaats in het muziekleven had gekregen en niet, zoals sommige dirigenten en muziekcritici beweer­ den, een oppervlakkige mode was die na een aantal jaren vanzelf weer zou verdwijnen. Dit alles had ook zo zijn weerslag op de manier waarop men in de orkestwereld met de muziek van Bach en tijdgeno­ ten omging. Tijdens de beruchte Notenkrakersactie in november 1969 waren het tenslotte niet alleen de jonge componisten die zich roerden, maar ook de voorvechters van de historische uitvoeringspraktijk, met Frans Brüggen voorop. In de verhitte discussie na de actie poneerde hij de stelling dat iedere noot van Mozart die het Concertgebouworkest speelt één grote leugen is. Saillant detail: de ordeverstoring in de zaal, met toetertjes en klakkikkertjes, vond plaats juist op het moment dat het Concertgebouworkest onder leiding van Bernard Haitink een fluitconcert van Quantz wilde inzetten – repertoire dat het orkest een aantal jaren later al niet meer programmeerde.

Bach handhaafde zich natuurlijk wél en liftte door de komst van Nikolaus Harnoncourt mee op de verworvenheden van de historische uitvoeringsprak­ tijk. In Naarden bleef Charles de Wolff ondertus­ sen doorgaan op de door hem in 1965 ingeslagen weg, tot hij in 1983 vertrok en men ook in Naarden overstapte op een historische benadering. Maar de interesse voor Bach kwam vanaf de jaren ’60 niet al­ leen uit historisch geïnformeerde hoek. Er ontstond een hausse aan bewerkingen van Bachs muziek die zich met name manifesteerde op de plaat. De Franse jazzpianist Jacques Loussier, de Engelse Swingle Singers en de Amerikaanse synthesizerspecialist Walther Carlos, allen klassiek geschoolde musici overigens, speelden vele lp’s vol met Bach­bewer­ kingen. Platen waarvan er nergens ter wereld zo veel werden verkocht als juist in Nederland. De popgroep

BacH: NOG alTIJD ONaaNTasTBaar

Ekseption, met de eveneens klassiek opgeleide Rick van der Linden aan de toetsen, scoorde begin jaren ’70 de ene Bach­hit na de andere en pretendeerde hiermee jongeren warm te maken voor de muziek van Bach. syMBIOsE Ook het publiek dat naar historisch geïnformeerde uitvoeringen kwam was jong, veel jonger dan het doorsnee concertpubliek. Een Brandenburgs Concert in een symfonisch programma werd een zeldzaam­ heid en dirigenten beklaagden zich erover dat Bachs muziek hun was afgepakt. En waar zou het stop­ pen? Ook Mozart en Haydn klonken steeds vaker op historische leest. Maar in de jaren ’90, toen niemand meer opkeek van oude instrumenten en de historische uitvoeringspraktijk in brede lagen was geaccepteerd, ontstond het fenomeen van de historisch geïnformeerde benadering op moderne instrumenten. In navolging van het Concertgebouw­ orkest gingen ook andere orkesten ertoe over oude­ muziekspecialisten aan te trekken voor het dirigeren van het achttiende­eeuwse repertoire. Die specia­ listen op hun beurt hadden hun werkterrein in de loop der jaren uitgebreid tot de negentiende eeuw, waardoor Bach en Brahms ineens tóch weer op één programma konden staan. Hier en daar klonken zelfs cynische geluiden dat door deze symbiose van oud en modern de hele historische uitvoeringsprak­ tijk zichzelf overbodig had gemaakt: het kon immers ook met moderne instrumenten, waar was dan je historische waarheid?

Maar het was juist andersom: de historische bena­ dering was de norm geworden en ook wie barok­ muziek op moderne instrumenten wilde spelen moest zich terdege verdiepen in de barokke speel­ technieken. Ook aan deze situatie moest men echter wennen. Dat ondervond Jan Willem de Vriend die, als een van de eersten, met zijn Combattimento Consort koos voor een zeer historische benadering, maar dan wel op modern instrumentarium. Aanvan­ kelijk werd hij daarom door de oude­muziekbewe­ ging met de nek aangekeken, maar tegelijkertijd viel

MUsIca aD rHENUM spEElT BacHs FlUITsONaTEs Jed Wentz

foto: Marco Borggreve

Tijdens de Amsterdamse editie van de BachDag treedt Musica ad Rhenum aan met kamermuziek van Bach: een cellosuite, de Chromatische fantasie en fuga en een aantal fluitsonates. Traversospeler Jed Wentz heeft een lange geschiedenis met dit repertoire. Maar zijn Bachs fluitsonates eigenlijk wel allemaal echt van Bach? Jed Wentz: ‘Tja, over die sonates doen vele theorieën de ronde. Van de sonate in C-groot is wel zeker dat hij niet helemaal van Bach is. Maar zo stellig als sommigen beweren dat iets níet van Bach is omdat het niet echt als Bach klinkt, zou ik toch niet willen zijn. Bach probeerde af en toe buiten zijn oevers te treden door galanter te gaan schrijven, maar doordat hij zelf zo’n uitgesproken stijl had, klinkt het dan al gauw vreemd.’

Dat geldt zeker niet voor de fluitsonate in B-klein BWV 1030, die volgens Wentz ‘echt onvervalst eersteklas Bach is’. ‘Dat stuk blijft voor mij echt een hoogtepunt van het fluitrepertoire, hoe vaak ik het ook speel. Twintig jaar geleden namen we die sonate al eens op, maar ik speel het nu natuurlijk anders, gewoon omdat ik anders bén dan toen.

Ik houd mijn studenten ook altijd voor dat ze hun eigen verhaal over de muziek moeten vertellen en niets of iemand moeten naspelen. Gelukkig komt het idealisme weer een beetje terug, en dat moet ook. Elke generatie moet zijn plaats ten opzichte van de oude muziek bepalen en zijn eigen benadering kiezen. Het stemt tevreden dat dat steeds meer gebeurt.’

23

BacH: NOG alTIJD ONaaNTasTBaar

hij, met zijn kleine bezette ensemble en historische speelwijze, in de orkestwereld ook buiten de boot.

Ook Frans Brüggen werkte, ondanks zijn ferme stel­ lingname in de jaren’60, vanaf 1990 regelmatig sa­ men met moderne orkesten, waaronder het Concert­ gebouworkest. Zijn uitvoering van de Johannes Passion in 1990 was opzienbarend. Bach heeft door al die decennia heen ononderbroken als componist bovenaan gestaan en zijn muziek heeft alle stormen glansrijk overleefd. Wie terugkijkt op de ontwikkeling van de uitvoeringspraktijk kan er niet omheen dat Bachs werk, of het nu gaat om de passies, de Brandenburgse Concerten of de partita’s en sonates voor soloviool, altijd de maatstaf is geweest. Dat men ook binnen de historische uitvoeringspraktijk met Bach veel kanten op kan mag duidelijk zijn. Het is dus heel mooi dat we tijdens de BachDag zowel de pio­ niers van het Kuijken Kwartet als de jonge honden van het Vocalconsort Berlin kunnen beluisteren en dat er daarnaast ook plaats is voor enig experiment.

Ja, dat kan alleen maar in Nederland. ıı

DAG

oudemuziek 11/12 BacHDaG 1 za 28 jan, Utrecht, Geertekerk 11.00-14.30 repetitie scratch o.l.v. Erik van Nevel; € 26; € 21; incl. lunch / lutherse kerk 15.00-16.15 kuijken kwartet; € 15; € 12; € 7; Geertekerk 16.30-17.30 Bach på svenska; € 15; € 12; € 7; Geertekerk) 17.45-18.00 presentatie scratch o.l.v. Erik van Nevel; Geertekerk 19.30 interview Daniel reuss door Maartje van weegen; Domkerk 20.15-22.00 vocalconsort Berlin o.l.v. Daniel reuss; € 26; € 21; € 7; Domkerk BacHDaG 2 zo 29 jan, amsterdam, Muziekgebouw aan ‘t IJ 11.00-14.30 repetitie scratch o.l.v. Erik van Nevel; € 26; € 21; incl. lunch 15.00-16.15 Musica ad rhenum; € 15; € 12; € 10 16.30-17.30 Bach på svenska; € 15; € 12; € 10 17.45-18.00 presentatie scratch o.l.v. Erik van Nevel 19.15 interview Daniel reuss door Maartje van weegen 20.15-22.00 vocalconsort Berlin o.l.v. Daniel reuss; € 26; € 21; € 21 passepartout 3 concerten € 45 zie voor info over de scratch: www.oudemuziek.nl/bachdag aanmelding van meer mannen is welkom!

24

oudemuziek 11/12

klEIN INTErvIEw

Occhio di Falcone:

sOlO: MINI-OpEra’s Occhio di Falcone, het ensemble rond sopraan Judith van Wanroij en blokfluitist Bert Honig, komt sinds 2004 met enige regelmaat bij elkaar en zal in het Seizoen Oude Muziek een programma brengen met Italiaanse cantates. Bert Honig onthult allereerst dat de opvallende naam van het ensemble ‘eigenlijk gewoon een geintje’ was. ‘In 2004 gaven we ons eerste concert in het kerkje van Valkoog, een plaatsje in Noord-Holland, en die naam hebben we, hoewel het natuurlijk niet echt klopt, gewoon in het Italiaans vertaald. Na dat eerste concert merkten we dat het klikte en sindsdien doen we geregeld een project samen. Altijd in dezelfde bezetting: dus met Judith van Wanroij als zangeres, Susanne Braumann op gamba en Johan Hofmann op klavecimbel. Dat valt niet altijd mee met onze volle agenda’s: Judith doet de laatste tijd heel veel opera, Susanne en Johan spelen ook in allerlei andere ensembles en ik heb het vaak druk met Brisk, zoals nu met ons vijfentwintigjarig jubileum op 18 december in het Concertgebouw. Maar Occhio di Falcone is voor ons allemaal een van de dingen die we heel graag doen. We hebben inmiddels programma’s gemaakt met Franse cantates en met cantates van Händel en Telemann, en nu doen we dus een heel Italiaans programma.’

Zijn er veel Italiaanse cantates met blokfluit als solo-instrument naast de zangstem?

Bert Honig: ‘Er zijn er flink wat boven water gekomen. We hebben gekozen voor componisten die nu niet meer zo bekend zijn, zoals Porsile en Porpora, maar die in hun eigen tijd triomfen vierden als operacomponisten. Hun invloed reikte ver, door heel Europa eigenlijk. Van hun cantates, in feite mini-opera’s met één zangstem, is lang niet alles uitgegeven, dus veel nog totaal onbekend. De kamercantate is sowieso een wat ondergewaardeerd genre. Maar de cantates doen echt niet onder voor de opera’s.

En er zijn er zo veel! Alleen Alessandro Scarlatti schreef er al meer dan zeshonderd.’

Welke rol speelt de blokfluit in deze werken? Bert Honig: ‘Opvallend is dat twee van de cantates die we hebben uitgekozen de tortelduif als thema hebben. Dat is waarschijnlijk ook de reden dat componisten hier een blokfluit hebben ingezet. Want als het over vogels, magie of het bovennatuurlijke gaat is er vaak een blokfluit in de buurt. Dat zijn ook altijd ongelofelijk mooie partijen om te spelen.’

Marcel Bijlo

zie voor de concertdata van Occhio di Falcone p. 4-5 zie voor het jubileum van Brisk: www.brisk.nl

25

Stichting voor Muziekhistorische Uitvoeringspraktijk bestaat 40 jaar

Jolande van der Klis Co broerse Tekst BEeld

Van Stimulus tot DocARTES Stichting voor Muziekhistorische Uitvoeringspraktijk bestaat 40 jaar

Van Stimulus tot DocArtes

26

1994: Dubbelrietblazers die zijn afgekomen op het symposium spelen Handels Music voor the Royal Fireworks

Van Stimulus tot DocArtes

‘Het doen uitvoeren en bestuderen van de muziek gecomponeerd vóór 1800’, dat was in 1972 de doelstelling van de Stichting voor Muziekhistorische Uitvoeringspraktijk, zoals geformuleerd in de statuten. En dat was het begin van een kettingreactie waarvan tot op de dag van vandaag de gevolgen merkbaar zijn.

Oude muziek werd booming business, maar het zou toch nog tien jaar duren voordat het Festival Oude Muziek werd opgericht en dat ‘doen uitvoeren’ serieus kon worden aangepakt. Het bestuderen was in die beginjaren des te belangrijker, en daaraan is ook nooit meer een einde gekomen. De tweejaarlijkse STIMU-symposia in het festival zijn daarvan de levende getuigen.

Toen eind jaren ’60 de oude muziek steeds meer in de belangstelling kwam te staan, besloten de eerste ensembles helemaal over te stappen op oude instru­ menten. Het befaamde Quadro Amsterdam, met Gustav Leonhardt, Frans Brüggen, Jaap Schröder en Anner Bijlsma, stierf een natuurlijke dood toen de leden definitief ‘authentiek’ gingen, maar Musica da Camera van Ton Koopman maakte met violiste Lucy van Dael, hoboïst Ku Ebbinge en cellist Jaap ter Lin­ den een succesvolle doorstart op barokinstrumenta­ rium. Deze voorbeelden deden een ware honger naar informatie over de juiste speelwijze ontstaan, maar op nog geen enkel conservatorium was, afgezien van blokfluit en klavecimbel hier en daar, het oude instrumentarium in het vakkenpakket opgenomen.

In dat gat sprongen de pioniers van de oude muziek zelf. Blokfluitiste Jeanette van Wingerden, die geregeld met de leden van Musica da Camera samenspeelde, organiseerde in 1969 met haar leer­ ling Jo Janssen in 1969 een eerste barokcursus voor vakstudenten in het vrouwenklooster in Meerssen.

De Utrechtse musicoloog Kees Vellekoop gaf de les­ sen in bronnenstudie, Van Wingerden en de leden van Musica da Camera de instrumentale lessen. De toeloop was zo groot dat het jaar erna in alle school­ vakanties barokcursussen plaatsvonden, nu op de

muziekschool in Dongen, waarvan Janssen directeur was. Al snel bleek er behoefte aan meer vakdocenten en gingen onder anderen bas Max van Egmond en traversospeler Bart Kuijken deel uitmaken van het team.

De uitdijende activiteiten vroegen om een organisa­ tiestructuur en in 1972 volgde daarom de oprichting van de Stichting voor Muziekhistorische Uitvoe­ ringspraktijk (STIMU). In de statuten werd als doel­ stelling ‘het doen uitvoeren en bestuderen van de muziek gecomponeerd vóór het jaar 1800’ uitdruk­ kelijk vastgelegd. Frans de Ruiter, die een jaar eerder met Cavalieri’s Rappresentatione di Anima, et di Corpo door studenten in Utrecht van organisatorisch talent had blijkgegeven, werd gevraagd als directeur. Met name de rol van Vellekoop, die voor de Cavalieriproductie de partituur had vervaardigd, was voor de cursussen van groot belang. Zijn expertise strekte zich uit tot alle mogelijke uitvoeringspraktische zaken, zoals toonhoogte, frasering, articulatie, retoriek, versieringen, intonatie, tempo, temporela­ ties, instrumentkeuze, uitspraak, becijferde bas, bronnen, manuscripten en facsimiles, en dat maakte hem volgens De Ruiter tot ‘een van de meest actieve verloskundigen in de kraamkamer van de oudemuziekbeweging.’ Het was ook Vellekoop die Ton Koopman warm maakte voor oude vingerzettingen en verschillende stemmingen.

De Stimulus Het secretariaat van de STIMU bevond zich aan de Utrechtse Drift, waar Vellekoop zijn werkkamer had op het Instituut voor Muziekwetenschap. Daar werd behalve het cursusprogramma door de STIMU-me­ dewerkers ook het kwartaalblad Stimulus gemaakt, waarin behalve de aankondigingen van cursussen en de publicatie van cursusverslagen ook een concert­ agenda, boek- en plaatbesprekingen, berichten over actuele oude-muziekzaken en adreslijsten van instrumentbouwers werden gepubliceerd. Een pater­ nalistische houding bij het opnemen van gegevens van derden was de Stimulus vreemd, zo blijkt uit het voorwoord van het eerste nummer: ‘Door verge­ 27

Van Stimulus tot DocArtes

lijking zal de lezer voor zichzelf moeten uitmaken wat volgens hem “muziekhistorisch juist”, “authen­ tiek” of “goed” is. Het enige criterium waaraan de redactie vasthoudt is dat de organisatoren, bouwers, wetenschappers, docenten, musici etc. waarover wij berichten opnemen, hun historische verantwoorde­ lijkheid beseffen.’

De cursussen De Stimulus geeft, door de publicatie van de eigen activiteiten en die van anderen, een goed beeld van wat er begin jaren ’70 leefde op oude-muziekgebied.

Ook de ambities van de STIMU zijn goed te volgen, en die waren niet gering. In plaats van de gebruike­ lijke instrumentale lessen en samenspelmogelijkhe­ den bood de zomercursus in Dongen in 1974 een ‘vernieuwde opzet’ met de volgende vier onderdelen: Articulatie, Lodewijk XIV, Engelse consortmuziek en De interpretatie van het recitatief. Het blijkt de gemid­ delde cursist iets boven de pet te gaan want de hele zomercursus wordt afgelast. Ook later, na een zeer geslaagde zomercursus Middeleeuwen met de leden van de Studio der frühen Musik in 1975, krijgt de STIMU geen levende ziel warm voor het afgeslankte programma Articulatie en analyse in weekendvorm.

Maar het bestuur geeft niet op: nog in hetzelfde nummer waarin de afgelasting wordt bekendge­ maakt, worden de plannen voor seizoen 1975/76 ontvouwd. Daarin onder meer drie specialistische onderwerpen: Aspecten van François Couperin, Baroktheater en Het Spaanse clavichord. Maar de onzekerheid is dan al enigszins toegeslagen, getuige de begeleidende tekst: ‘De STIMU is zeer belang­ stellend naar suggesties voor cursusonderwerpen van de zijde van onze lezers. Bovendien hebben we nog enkele nooit afgeronde thema’s liggen, zoals: analyse en articulatie, continuospel voor klavier- en luitspelers, uitvoeringspraktijk van het recitatief en aspecten van de tijd rondom Lodewijk XIV. Wat vinden de STIMU-supporters van deze voorstellen?’

Ook in 1977 wordt er opgeroepen tot suggesties voor cursusonderwerpen; uit de respons blijkt dat de gewone cursussen, zoals de weekenden voor 28

koordirigenten onder leiding van Jan Boeke en Frans Moonen en de instrumentale (samenspel-)­ cursussen, het meest gewild zijn. Op dat moment, vijf jaar na oprichting, is het aantal donateurs tot iets boven de 700 gestegen.

Ook al ligt de grens van het jaar 1800 voor het te bestuderen repertoire statutair vast, toch beseft de STIMU dat, met de introductie van het klassieke historische instrumentarium, dat jaartal wellicht iets te voorbarig is gekozen. Al in 1978 is er een cursus pianoforte door Stanley Hoogland. In 1980 geven Jos van Immerseel en Jaap Schröder gezamenlijk een interpretatiecursus voor fortepianisten en violisten in Neurenberg en in 1982 kan worden ingeschreven op een cursus kennismaken met de vroege klarinet door bouwer Rudolf Tutz en bouwer/klarinettist Eric Hoeprich in het Muziekinstrumentenmuseum in Brussel, waarvoor een aantal historische klarinet­ ten uit de collectie weer bespeelbaar is gemaakt.

Artikelen in de Stimulus ondersteunen dit soort activiteiten, waarmee de negentiende eeuw definitief binnen bereik is gekomen.

De STIMU in het festival Als in 1982 het eerste Festival Oude Muziek van start gaat, verzorgt de STIMU de lezingen. Een jaar later treedt de STIMU toe tot de festival­organisatie en presenteert zich meteen ook veel prominenter binnen dat kader. Er zijn drie lezingen of workshops per dag, gegeven door onder meer Andrea von Ramm, Bruce Dickey en Jos van Immerseel. Ook is er een Tempo Dag, want tempokeuze in de oude muziek is onder musici in korte tijd tot onderwerp van verhitte discussie uitgegroeid.

Als het festival in 1984 voor het eerst een aanpak met thema’s binnen de vier verschillende tijdvakken hanteert, heeft dat ook gevolgen voor het STIMUaandeel: er komen twee studiedagen rond respectie­ velijk de Cantigas de Santa Maria en het gregoriaans.

Een jaar later is het thema fortepiano aanleiding voor een studiedag fortepiano, waarvoor 120 deelnemers inschreven.

In 1986 wordt luitmuziek een van de festivalthema’s

Van Stimulus tot DocArtes

en dat is aanleiding tot een nieuwe stap: voor het eerst wordt door de STIMU een (zesdaags!) sym­ posium opgezet, De luit in wetenschap en praktijk, waarvoor behalve de wereldtop aan luitisten die con­ certen en workshops geven ook een internationaal wetenschappelijk gezelschap komt opdraven. Er is een expositie en na afloop publiceert de STIMU voor het eerst de zogenaamde Proceedings, de lezingen­ bundel van het symposium.

In hetzelfde jaar is de Stimulus opgegaan in het Tijdschrift voor Oude Muziek, dat deels de vaste rubrieken van zijn voorganger heeft overgenomen, maar zich met interviews en achtergrondartikelen toch veel meer als volwaardig vakblad voor kenners en liefhebbers zal gaan presenteren.

De eerste symposia Het meerdaagse symposium zal een vast element worden van de festivalprogrammering. In 1988 wordt de fortepiano opnieuw in de schijnwerpers gezet met een driedaags symposium, omlijst door een twintig­ tal concerten, een tentoonstelling en de NOS-tele­ visiedocumentaire Oude piano’s en hun bespelers. In de tien jaar die volgen worden in acht symposia de belangrijkste barokinstrumenten aan de orde gesteld.

Na de luit en de fortepiano komen barokviool, klave­ cimbel en klavichord, viola da gamba, harp, blokfluit en dubbelrietinstrumenten aan de beurt. (Een paar jaar later zullen nog de historische koperblaasinstru­ menten volgen.) Luit, gamba en blokfluit behoren tot de meest succesvolle in de reeks van STIMUsymposia. De harp voorziet minder in een behoefte: voor sommige masterclasses hebben zich niet meer dan twee gegadigden gemeld. Het welslagen van de symposia blijkt steeds nauw samen te hangen met twee vaste parameters: recent wetenschappelijk on­ derzoek moet voldoende stof tot discussie opleveren, terwijl van spelerszijde er behalve voldoende niveau ook nog genoeg honger dient te bestaan om kennis en ervaring uit te wisselen. De symposiumformule is steeds hetzelfde: een internationaal toonaangevend gezelschap aan musici en musicologen presenteert lezingen over uitvoeringspraktische aspecten van

het instrument, in het festival ondersteund door concerten en workshops. Daarnaast organiseert de STIMU incidenteel nog wel losse specialistische cursussen, over de meerkleppenfluit bijvoorbeeld, maar de jaarlijkse wetenschappelijke symposia en het publiceren van de daaruit voortvloeiende procee­ dings wordt steeds meer de core business van de STIMU. Oude-muziekcursussen voor geïnteresseer­ den zijn er inmiddels genoeg, zoals die van de zeer actieve Vereniging voor Huismuziek; voor de jonge pre-professionals hebben verschillende conservatoria inmiddels aardig complete oude-muziekafdelingen opgezet.

De thema’s worden anders Midden jaren ’90 wordt het tijd voor iets anders.

Onderwerpen die meer in het algemeen betrekking hebben op de historische uitvoeringspraktijk of die aansluiten bij relevante wetenschappelijke projecten elders komen in beeld. Het symposium ‘Veelder­ hande liedekens’ is in 1996 een uitvloeisel van het eerder dat jaar in Antwerpen gehouden gelijknamige colloquium, waarin de resultaten van NederlandsVlaams onderzoek naar middeleeuwse muziek uit de Lage Landen is gepresenteerd. (De presentatie van het eruit voortvloeiende Repertorium van het Nederlandse lied tot 1600 zal in 2001 opnieuw leiden tot een STIMU-symposium.) Daarna volgen on­ derwerpen als improvisatie en basso continuo. Het Sweelinck Symposium in 1999 hangt samen met de promotie van Pieter Dirksen en is met name van belang omdat hij een nieuwe Sweelinck-canon heeft opgesteld. De weerklank van dit symposium in de festivalprogrammering is groot: alle klaviermuziek en zeer veel van Sweelincks vocale muziek wordt uit­ gevoerd. Dat geldt bepaald niet voor het symposium over de uitvoeringspraktijk van negentiende-eeuwse muziek (2002): de klinkende – en vaak opzienbaren­ de – illustraties komen alleen aan de orde binnen de symposiumcontext, waarvan overigens ook niet meer dan enkele tientallen bezoekers getuige zijn.

Het driedaagse STIMU-symposium Musique de Joye in 2003 brengt voor het eerst sinds jaren weer 29

Van Stimulus tot DocArtes

heel veel bezoekers op de been. De blokfluit staat dan ook opnieuw op het programma, samen met de traverso, zij het in de specifieke context van de con­ sortmuziek uit de Renaissance. De proceedings die uit dit symposium voortvoeien worden nog steeds beschouwd als een standaardwerk. Sommige van die symposiumbundels laten trouwens erg lang op zich wachten: in 2004 wijdt de STIMU onder de titel Il Trionfo d’Italia voor het eerst een symposium aan de menselijke stem, maar het boek is nog steeds niet verschenen. Het ziet ernaar uit dat de proceedings van het symposium Le Nuove Musiche: het Seicento in Italië (2006, de symposia zijn vanaf nu tweejaarlijks) wél binnenkort gaan verschijnen. In dit jubileumjaar (het festival bestaat in 2006 25 jaar) vertonen pro­ grammering en symposium een grote samenhang; het festival is dan ook voor het eerst monothema­ tisch. Dat geldt ook voor 2008, als het thema Siglos de Oro luidt; recent veldwerk van vooral Spaanse on­ derzoekers is gekoppeld aan de systematiek van de Angelsaksische muziekwetenschap, die zich al veel langer met het Spaanse erfgoed heeft beziggehou­ den. Het thema Louis XIV is in 2010 aanleiding voor het symposium Gesture on the French Stage 16751800, met opnieuw een promotie als vertrekpunt, nu van Jed Wentz. Opera is in dit festival dan wel niet te zien, maar de bevindingen van de aanwezige we­ tenschappers worden met dans en theater begeleid en vinden hun weg voor het eerst naar een breder festivalpubliek dan normaal bij symposia. docARTES De promotie van Wentz eind 2010 heeft een bij­ zonder karakter; het is namelijk een van de eerste resultaten van het doctoraatstraject docARTES, te volgen aan de nieuwe Faculteit der Kunsten van de Universiteit Leiden. Eind 2001 is hier mede door toedoen van oud-STIMU-directeur en oud-festival­ bestuursvoorzitter Frans de Ruiter het ideaal van de STIMU gerealiseerd: de versmelting van kunst en wetenschap door een samenwerkingsverband tussen de Hogeschool voor Beeldende Kunsten, Muziek en Dans in Den Haag en de Leidse universiteit.

30

Kunstenaars die hun masteropleiding op hbo-niveau hebben afgerond kunnen, na een zware selectie, di­ rect doorstromen in een universitair promotietraject.

Ton Koopman en Frans de Ruiter, maar ook Louis Andriessen worden aangesteld als hoogleraar. Juist voor de musici in de oude muziek blijkt de opleiding tot scholar-performer aantrekkelijk; sinds in 2004 de opleiding daadwerkelijk van start ging hebben zich met name uit deze hoek kandidaten aangemeld.

Het 40-jarig jubileum dat de STIMU in 2012 viert, zal dan ook feestelijk zijn: terwijl de STIMU-sympo­ sia nog steeds de vinger aan de pols hebben als het gaat om recente ontwikkelingen binnen de histori­ sche uitvoeringspraktijk, is ook de voedingsbodem daarvoor door docARTES aanmerkelijk gegroeid.

Niet verwonderlijk dus dat deze dag mede zal zijn opgedragen aan hoboïst Bruce Haynes, die afgelopen mei overleed. Als eerste docent van een historisch rietblaasinstrument aan het Koninklijk Conservato­ rium in Den Haag, als begeleider van promovendi van docARTES in Leiden en als auteur van boeken als The End of Early Music, waarin hij de reikwijdte van de oude muziek kritisch beschouwde, was hij het ultieme voorbeeld van de scholar-performer zoals de STIMU dat voorstaat. ıı

Jubileum STIMU 40 jaar 16 januari, Het Koorenhuis, Den Haag Ontmoetingen, lezingen, muziek programma n.n.b. www.oudemuziek.nl/stimujubileum

oudemuziek 11/12

klEIN INTErvIEw

reinoud van Mechelen:

‘DOwlaND lEGT allEs IN DE TEksT’ Tenor Reinoud Van Mechelen verzorgt samen met luitist Thomas Dunford een programma met liederen en solowerk voor luit van John Dowland en met liederen van Henry Purcell. Hoe maak je een keuze uit dit omvangrijke repertoire? Voor Reinoud Van Mechelen luistert dat nauw. ‘Dowlands liederen zijn eigenlijk allemaal geschikt om alleen met zangstem en luit uit te voeren, hij is wat dat betreft echt een overgangsfiguur van de Renaissance naar de Barok, maar de toon van de meeste van zijn liederen is erg treurig. Dat is prachtig natuurlijk, maar bij een concertprogramma moet je toch ook zorgen voor wat afwisseling. Daarom hebben we ook wat lichtere voorbeelden van Dowlands liedkunst opgenomen, die zijn veel kleiner in aantal maar ze zijn er wel. Daarnaast speelt Thomas ook luitmuziek van hem. Dat Dowland zijn liederen zelf zong en zichzelf begeleidde ligt voor de hand, hoewel we daar geen historische bewijzen voor hebben.’

Purcell is duidelijk een componist van een latere generatie. Zijn zijn liederen ook nog uit te voeren met alleen een luit? Reinoud Van Mechelen: ‘Dat is moeilijker, daar heb je meestal toch echt al een basso continuo voor nodig, bestaande uit een instrument dat een baslijn speelt en een ander instrument voor de harmonieën. Purcell is al veel meer een barokcomponist, maar ook in zijn oeuvre zijn er nog genoeg liederen te vinden die werken met luit alleen. Om te zingen is hij ook anders dan Dowland: Purcell vraagt veel meer van de stem en hij gebruikt allerlei barokke vormen die uit de Italiaanse muziek komen.’

Over Italië gesproken: in mei zal Reinoud Van Mechelen ook te horen zijn met het ensemble Scherzi Musicali van Nicolas Achten, in een programma met Romeinse muziek uit de zeventiende eeuw. Reinoud Van Mechelen: ‘Dat is natuurlijk wel weer iets heel anders, alleen al omdat je met meerdere zangers bent. Italiaanse muziek zingen vraagt om een flexibele stem, je moet niet bang zijn voor coloraturen. Bij Dowland daarentegen leg je juist alles in de tekst, meestal is het gewoon één noot per woord. Ik heb net een programma met Franse muziek gezongen; daar heb je ook heel veel versieringen, maar die vragen nog weer een heel andere instelling dan de Italiaanse. Dat is zo prettig, dat je als zanger al die stijlen kunt afwisselen!’

Marcel Bijlo

zie voor de concertdata van reinoud van Mechelen & Thomas Dunford p. 4-5

31

32

Tekst Beeld

Albert Edelman Fundaci처n Juan March. Madrid

Het belang van het historisch continu체m Brigitte Lesne op de bres voor de Middeleeuwen

Brigitte Lesne op de bres voor de Middeleeuwen

Het belang van het historisch continu체m

oudemuziek 11/12

Brigitte Lesne .interview

Ook al wordt oude muziek inmiddels al decennia geaccepteerd als vanzelfsprekend onderdeel van de klassieke muziek, toch zijn de Middeleeuwen nog altijd een beetje het ondergeschoven kindje.

De ensembles die zich werkelijk op het hoogste niveau met dit repertoire bezighouden, zijn nog steeds ver in de minderheid, terwijl toch vanaf het allereerste begin (de Studio der frühen Musik!) deze muziek in de aandacht heeft gestaan.

Discantus, het ensemble van Brigitte Lesne dat in het Seizoen een kerstprogramma brengt, is zo’n witte raaf. Al jaren houden ze zich intensief en exclusief met de allervroegste genoteerde muziek bezig, in de vaste overtuiging dat ‘alles met elkaar te maken heeft’. Maar ondanks het succes is de weg lang en moeizaam: ‘We hebben een tweede leven nodig om al die verborgen parels te vinden en op te poetsen.’

De vraag óf Brigitte Lesne iets met muziek zou gaan doen hoeft eigenlijk niet gesteld te worden – net als bij haar broer Gérard zat muziek in de genen – maar welke vorm dat zou krijgen werd pas later duidelijk.

‘Iedereen speelde als kind al piano en allerlei andere instrumenten. Voor mij was het de blokfluit, en ik heb altijd erg van zingen gehouden dus moest ik wel in het schoolkoor. Toch bracht een docent Frans op de middelbare school oude muziek pas op mijn pad tijdens een toneelproject rond Tristan en Isolde. We luisterden naar platen met middeleeuwse muziek – en bedenk dat zulke platen midden jaren ’70 nog erg zeldzaam waren, het middeleeuwse repertoire was nog lang niet toe aan de vernieuwing waardoor het nu tot volle bloei is gekomen. Vooral de opnames van Henri Ledroit maakten een grote indruk, de grote Franse countertenor en pionier en student van Alfred Deller: die uitvoeringen, dat repertoire kwam voor mij als een schok. De troubadoursliederen grepen me, zo ongekunsteld was die muziek, en zo natuurlijk en puur de emotie dat ik het moeilijk vind om precies te omschrijven hoe het toen voelde. Het was muziek die me direct in mijn diepste raakte en dat gevoel ben ik nooit kwijtgeraakt.’

33

interview. Brigitte Lesne

Royaumont Brigitte Lesne werd overvallen door het middeleeuw­ se repertoire. Het ontbrak haar op de middelbare school nog aan context, want contact met andere oude muziek had ze toen niet. ‘Ik was in de ban van middeleeuwse literatuur, heerlijk wegdromend bij al die spannende, romantische verhalen. Met die liefde in m’n hart deed ik eindexamen zonder een concreet plan voor de toekomst. Muziekwetenschap sprak me aan, maar de studentenadministratie was mijn aanmelding kwijtgeraakt. Vervolgens schreef ik me in voor psychologie, maar om geen tijd te verliezen studeerde ik in het tussenliggende jaar Spaans. Dat liep uit de hand, want via die uitzonderlijke literatuur maakte ik kennis met het muzikale erfgoed en zat ik opnieuw helemaal in de Middeleeuwen. Een stage in Royaumont gaf de doorslag: daar ontmoette ik mijn muzikale verwanten, onder wie Dominique Vellard, met wie ik tien jaar zou zingen in Ensemble Gilles Binchois. Daarnaast sloot ik me aan bij het toenma­ lige ensemble Alia Musica, een groep Italianen die zich in Milaan richtten op wereldlijke middeleeuwse muziek. Een derde grote invloed bij mijn zelfstudie, want zo kun je het eigenlijk wel noemen, was en is de musicologe Marie-Noël Colette, van wie ik heb geleerd hoe je omgaat met neumen en die me stimuleerde om in Bazel te werken met Karin Smith aan het repertoire van de Notre-Dame-school. In die tijd leerde ik hoe je onderzoek in de praktijk kunt brengen. Daar zit heel veel ontcijferen bij, want transcripties waren er niet. Door al dat werk denk ik dat de Middeleeuwen echt een deel van me zijn geworden.’

Transcriberen Met zo’n uitspraak verklaart Lesne zichzelf haast voor gek, erkent ze meteen. ‘Veel vrienden uit mijn jeugd begrijpen niet waar ik mee bezig ben. Ze weten natuurlijk wel wat ik doe, maar ze hebben geen notie van wat het is om te denken in een andere wereld.

Ze komen graag naar mijn concerten, maar ze kun­ nen zich – terecht – nauwelijks voorstellen wat het is om urenlang een facsimile te transcriberen, om ein­ deloos te puzzelen op een stuk dat uiteindelijk maar twee minuten gaat duren. Ik doe die investering graag, het vult mijn hele leven en dat zeg ik niet om mezelf op de borst te kloppen, alleen maar om aan te tonen dat dit repertoire al die moeite waard is.’

Op de vraag of iemand van de jongere generaties die rol zal overnemen, blijft het zoeken naar een echt 34

antwoord: ‘In onze 21ste eeuw zijn we het contact met de Middeleeuwen kwijtgeraakt. Ik kan nog zo hard mijn best doen om dit repertoire te verdedigen, en dat doe ik dan ook elke dag, maar we komen nergens als onze muziekopleidingen niet breder gaan denken. Alles heeft met elkaar te maken, reli­ gieuze en wereldlijke muziek, polyfonie en monodie, Middeleeuwen en daarna de Renaissance en ook de Barok. Ik begrijp niet waarom in elk geval hier in Frankrijk de opleiding pas echt begint bij die laatste periode. Waarom verdiepen studenten zich niet en masse in die essentiële periode van de polyfonie? Ik ben blij dat ik van tijd tot tijd op conservatoria kan uitleggen wat ik doe en ik zie een kleine groei van de interesse, bijvoorbeeld aan de Sorbonne waar Kata­ rina Livljanic een succesvol programma leidt, maar dan nog begint het daar pas bij de tiende eeuw, terwijl ik graag nog veel verder terug ga, tot de zesde eeuw. Maar goed, het gaat uiteraard om een gigan­ tische periode, en je moet ergens beginnen. Wij met Discantus hebben al het gevoel dat we nog nergens staan, we hebben een tweede leven nodig om al die verborgen parels te vinden en op te poetsen.’

‘Mijn missie is om mensen met de muziek in con­ tact te brengen, ze in een historisch continuüm te plaatsen waarvan we de lijn helaas zijn kwijtgeraakt.

Daarbij hoef je de Middeleeuwen helemaal niet gemakkelijker te maken dan ze zijn, zoals je nu veel ziet gebeuren. Dat heb ik wel geleerd van het werken met kinderen, wat ik met mijn ensembles bijna wekelijks doe. De reacties die we op scholen krijgen zijn fantastisch, kinderen komen naar me toe om te zeggen hoe ze wel niet genoten hebben. Rare instru­ menten, gekke stemmen misschien, zoiets hebben ze nog nooit gehoord, maar toch die verwondering.

Hun enthousiasme brengt iets terug van mijn eigen ervaring, die eerste aanraking met een onbekende wereld. Het kan blijkbaar nog steeds!’

Heet hangijzer Het begin van Discantus ligt rond 1990. De zange­ ressen stelden de leiding aanvankelijk voor aan Dominique Vellard, maar toen die niet beschikbaar bleek, tipte hij Brigitte Lesne. Het bleek een gouden greep. ‘In die tijd had je eigenlijk alleen Anonymous 4 in de Verenigde Staten en enkele gemengde en­ sembles die weleens een concert met alleen vrouwen deden. De bezetting is altijd een heet hangijzer gebleven, zelfs nu nog krijgen we geregeld de vraag, en niet van de minste wetenschappers: waarom met

Brigitte Lesne .interview

vrouwenstemmen? Die (meestal mannelijke) specia­ listen zouden toch beter moeten weten, of in elk geval onder ogen moeten zien dat we te weinig we­ ten over wat vrouwen in die tijd zongen. Onze eerste opname omvatte muziek uit de beroemde Huelgas Codex uit het cisterciënzerconvent in Burgos, daar konden we ons in dat opzicht geen buil aan vallen, maar sindsdien beschouw ik vrijwel al het repertoire voor gelijke stemmen als het onze. Vrouwen zwegen niet, dat mogen we toch aannemen, en we weten zelfs zeker dat ze in hun kloosters vaak dezelfde rol hadden als mannen elders. De belangrijkste bron zijn de rapporten van Odon Rigaud, aartsbis­ schop van Rouen, die halverwege de dertiende eeuw de Normandische kloosters langs trok om te controleren of alles wel volgens de regels gebeurde.

Hij berispt zowel mannen- als vrouwenkloosters in de trant van ‘uw pauzes in het midden van het psalmvers zijn niet lang genoeg’ of ‘uw uitspraak van het Latijn is niet correct’, en dat over alle genres die de revue maar kunnen passeren. Die damesschola’s, vaak inclusief piepjonge meisjes, zongen dus net als hun mannelijke collega’s gewoon polyfonie, al ont­ breekt elke informatie over hun muzikale opvoeding.

Vrouwen zijn van nature nieuwsgierig en zullen vast niet aan de zijlijn zijn gebleven als het gaat om muziek. Ik probeer hun woordvoerster te zijn.’

Pythagoreïsch zingen Het ensemble opereert nu met vijf tot tien zangeres­ sen, die allemaal al jaren met elkaar werken. Die sta­ biele bezetting is volgens Lesne essentieel: ‘Ik zoek mijn zangeressen echt uit op hun timbre, het gaat mij op de totaalklank. Daarna komt het erop aan dat je elkaar en het repertoire door en door kent. Je wilt met overtuiging zingen, en toch – laat ik het maar benoemen – met een zekere authenticiteit. Na al die tijd staan onze neuzen allemaal precies dezelfde kant op. Lijnen zingen, weten wat de verschillende samenklanken kunnen betekenen, maar ook, op een heel technisch niveau, ‘pythagoreïsch’ zingen, waarbij de afstand tussen halve tonen veel kleiner is dan in de moderne stemming, zodat een oplossing extra spannend wordt. En dan een compromisloos legato, dat móet: de lijn is de tekst en die kun je niet onderbreken, ook niet als die lijn door grootse melismen ontzettend wordt verlengd. Het kost jaren samen zingen en studeren, echt trainen, om zo’n hecht weefsel te worden als wij nu zijn.’

In het programma dat in december door Nederland

gaat reizen staan twee feesten centraal: Kerstmis en Sint-Nicolaas. ‘In de Middeleeuwen was de geboorte van Christus iets waarvan mensen in tranen raakten, een zeer emotionele gebeurtenis. Niet gek dus dat de muziek voor die tijd misschien wel de mooiste van het jaar is, zeker in de twaalfde en dertiende eeuw waaruit wij in deze concerten zullen putten.

Het was de tijd van het jaar dat musici uitpakten met muzikale experimenten die leidden tot een heel nieuw geluid, namelijk polyfonie. We zijn helaas te klein bezet om de de meest indrukwekkende stuk­ ken van Perotinus met twee vrouwen per stem te zingen, de quadrupla, maar al deze muziek, dupla, organa enzovoort is zo ongelooflijk rijk. Dit is het eerste licht van de polyfonie van Notre-Dame, een vocale bevrijding.’

‘We combineren dit repertoire met muziek voor Nicolaas. Als beschermer van kinderen, zeelieden en reizigers en met een flink aantal aansprekende wonderen op zijn naam was hij een zeer populaire heilige, wat zich weer vertaalde in een groot aantal afbeeldingen en muziekstukken. Zijn feestdag in de eerste periode van de Advent werd groots gevierd met smeekbeden en lofzangen, muziek die bijna net zo stralend is als die voor Kerst.’

Klokjes En dan de klokjes, Discantus’ muzikale handteke­ ning. Tijdens hun concerten nemen de zangeres­ sen bij tijd en wijle een of twee bellen ter hand om zichzelf mee te begeleiden. ‘Die klokken hebben me altijd beziggehouden, want hoewel ze ontzettend vaak terug te vinden zijn op afbeeldingen, hoor je ze zelden in concerten. Die plaatjes vertellen ons veel: de klokken werden soms opgehangen in een soort raamwerk en dan met stokjes bespeeld, of in de hand gehouden zoals wij dat meestal doen. We weten helaas niet welke rol ze speelden in de litur­ gie, áls ze al zo’n rol hadden, maar zeker is dat ze werden gebruikt om muziek mee te leren, natuurlijk naast hun symbolische betekenis en hun hemelse klank.’

‘Het was eigenlijk heel simpel: ik had er op een gegeven moment genoeg van om op het podium steeds met een stemvork de toon aan te geven en zocht naar een andere oplossing. De middeleeuwse afbeeldingen brachten met op het idee van de klok­ ken, aanvankelijk alleen om de noot aan te geven.

Naarmate we er handiger in werden, groeide onze nieuwsgierigheid en werden we geïnspireerd door 35

INTErvIEw. BrIGITTE lEsNE

Deya Marshall, die met haar eigen hand bells­ ensemble in de Verenigde Staten in een bloeiende traditie staat. Wij gebruiken dezelfde klokken als zij, al droom ik ervan om een set te laten gieten die in vorm meer overeenkomt met middeleeuwse bellen; moderne klokken zijn ronder dan de oude, en de onze hebben leren klepels, terwijl de oude misschien wel metalen klepels hadden met een veel directer geluid; dat leren we natuurlijk niet uit de middel­ eeuwse afbeeldingen. Het blijft toekomstmuziek, want met de huidige koperprijs zullen we dat nooit kunnen betalen.’

‘Ik moet het zeer duidelijk stellen: wat wij doen met de klokjes is niet meer dan een voorstel, een hypothese. Alle zekerheid ontbreekt want we heb­ ben geen manuscript om ons op te baseren, maar waarom zouden we het achterwege laten als het werkt? De interventies bedenk ik zelf: ik schrijf vaak iets nieuws rond de melodie die we gaan zingen, of ik gebruik een stukje polyfonie, maar dan in een dui­ delijk ritme. Klokken en vrouwenstemmen, lumineu­ zer kan het bijna niet in een kerstprogramma.’ ıı

oudemuziek 11/12 DIscaNTUs / BrIGITTE lEsNE kerst in de Notre-Dame Middeleeuwse lofzangen op Maria di 13 dec, 20.30 / zwolle, lutherse kerk wo 14 dec, 20.00 / Enschede, Grote kerk do 15 dec, 20.15 / kasteel ammersoyen vr 16 dec, 20.00 / Utrecht, vB leeuwenbergh za 17 dec, 19.30 / amsterdam, Muziekgebouw aan ’t IJ (incl. lezing door Herman pleij) zo 18 dec, 16.00 / Bloemendaal, Dorpskerk 36

klEIN INTErvIEw

Ensemble schönbrunn viert 25 jaar met:

THE BEsT OF BacH IN B MINOr

foto: Marten Root

In 1986 richtte fluitist Marten Root samen met een aantal gelijkgestemden het Ensemble Schönbrunn op. Het 25-jarig jubileum werd in september gevierd met een feestelijk concert, waarvan ook een jubileum-cd werd gemaakt: The best of Bach in B minor. Marten Root licht toe: ‘In de Barok is b-klein de toonsoort van het verheven klagen; bovendien is het een toonsoort die erg goed ligt op de traverso. De sonate voor fluit en klavecimbel BWV 1030 is natuurlijk de kathedraal van het fluitrepertoire en daarnaast hebben we de Tweede Orkestsuite, het vijfde Brandenburgs Concert in de eerste versie en de Sinfonia uit cantate BWV 209 opgenomen. Die Orkestsuite was oorspronkelijk in a-klein met een viool als solo-instrument, maar Bach werkte hem later om voor fluit. De Sinfonia is waarschijnlijk het eerste deel van een fluitconcert dat verloren is gegaan.’

Voor de opname van de fluitsonate lag nog een extraatje in het verschiet: samen met klavecinist Menno van Delft toog Marten Root naar het Museum für Kunst und Gewerbe in Hamburg, waar een Zell-klavecimbel staat dat Bach goed heeft gekend.

Marten Root kon beschikken over een originele Denner-traverso, een zeldzaamheid.

Hij vertelt enthousiast: ‘Op deze cd bespeel ik een nauwkeurige kopie van die Dennerfluit, maar voor de opname van de fluitsonate mocht ik het origineel gebruiken. Het was echt heel bijzonder om in dat museum op te nemen, we voelden ons net twee jongetjes in de chocoladefabriek. We konden trouwens niet overdag aan de slag, want dan rijden er teveel treinen en trams langs het museum. ’s Nachts was dat beter: er zaten steeds een paar minuten tussen de treinen die we konden benutten. De opname vergde wel veel voorbereiding, want het museum is – terecht – heel zuinig op dat klavecimbel. We moesten een plek in het museum vinden waar het akoestisch ook goed was; op de foto in het booklet is te zien waar we uiteindelijk terecht kwamen: tussen vitrinekasten vol poppen en kostuums.’

Is het spelen op een origineel anders dan op zelfs de meest nauwgezette kopie? Marten Root: ‘De klank van dat instrument is heel doorleefd, al heeft een oud instrument ook zo zijn nukken, daar moet je altijd rekening mee houden. Maar ik vind het natuurlijk fantastisch dat ik deze opname heb kunnen maken. Van Globe, al vijfentwintig jaar ons vaste label, krijgen we voor dit soort dingen ook altijd alle ruimte.’

Marcel Bijlo

zie voor de cd-aanbieding van The best of Bach in B minor p. 78

37

Tekst BEeld

Candice Van Heghe De fluitspeler, 1621, Centraal Museum, Utrecht

Het Bloemaert-effect Centraal Museum pakt uit met grote expositie over Utrechtse schilder

Centraal Museum pakt uit met grote expositie over Utrechtse schilder

Het Bloemaert-effect

38

Het Bloemaert-effect

Het Centraal Museum Utrecht organiseert in samenwerking met het Staatliches Museum Schwerin de eerste grote overzichtstentoonstelling van de Utrechtse schilder Abraham Bloemaert. Zijn oeuvre is buitengewoon divers en groot: er zijn meer dan tweehonderd schilderijen en circa 1700 tekeningen van zijn hand bewaard gebleven. Met veertien schilderijen en meer dan tweehonderd prenten en tekeningen beheert het Utrechtse Centraal Museum de grootste collectie Bloemaert ter wereld. De tentoonstelling Het Bloemaert-effect. Kleur en compositie in de Gouden Eeuw, te zien van 11 november t/m 5 februari, toont aan dat Bloemaerts naam thuishoort in de ongeschreven canon van de zeventiende-eeuwse schilderkunst van de Gouden Eeuw.

maakten. Enkele jaren later was Bloemaert betrok­ ken bij de oprichting van het Sint-Lukasgilde, waar hij in 1618 opnieuw benoemd werd tot deken.

Ondanks zijn katholieke geloof in een door protes­ tanten gedomineerde Republiek kreeg Bloemaert grote en belangrijke opdrachten, juist ook van katholieke opdrachtgevers. Bloemaerts roem ver­ breidde zich ver buiten zijn woonplaats: hij werkte voor verschillende koninklijke en keizerlijke hoven.

Daarnaast schilderde hij tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) voor katholieke instellingen in de Zuidelijke Nederlanden, zoals de Jezuïetenkerk in Brussel waarvoor hij het altaarstuk maakte dat bestemd was voor het hoogaltaar (afb. 1). In 1651 stierf Abraham Bloemaert na een lang en productief leven op 84-jarige leeftijd. Hij werd begraven in de Catharijnekerk in Utrecht.

De schilder Abraham B ­ loemaert (1566-1651) maakte grote altaarstukken, kleine mythologische schilde­ rijen maar ook realistische studiekoppen van oude mannen en vrouwen en genrestukken. Hij schilderde op klein maar ook op heel groot formaat, in de stijl van het Maniërisme, van het Caravaggisme en van het Classicisme. Hij was bovendien een virtuoos tekenaar van talloze studiebladen, schetsen naar de natuur, maar ook van gedetailleerde ontwerpen voor schilderijen en prenten.

De schilder werd geboren in Gorinchem als zoon van de beeldhouwer Cornelis Bloemaert. Na een romme­ lige studietijd bij verschillende leermeesters maakte hij een studiereis naar Parijs en Fontainebleau. Bij zijn terugkeer vestigde hij zich voor korte tijd in Amsterdam, waar hij contact legde met een aantal beroemde graveurs, zoals Jan Saenredam, Jacob Matham en Jacques de Gheyn. Aanvankelijk was hij werkzaam in de werkplaats van zijn vader, maar na diens dood in 1593 vestigde Abraham zich definitief in Utrecht. Hij kon toen al bogen op een aanzienlijke reputatie in de Domstad, want in datzelfde jaar werd hij benoemd tot deken van het Zadelaarsgilde, een verzamelgilde waar ook de schilders deel van uit­

Vader van de Utrechtse schilderschool Abraham Bloemaert wordt ook wel ‘de Vader van de Utrechtse schilderschool’ genoemd. Zijn bijnaam dankt hij aan zijn rol als leermeester: de belangrijkste Utrechtse schilders uit de zeventiende eeuw begon­ nen hun leertijd in zijn atelier. Er zijn 33 namen van leerlingen bekend, maar naar s­ chatting zijn wel hon­ derd schilders bij hem in de leer geweest. Onder hen bevonden zich zijn eigen zonen H ­ endrick, Cornelis, Frederick en Adriaen. Maar ook de caravaggisten Hendrick ter Brugghen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst, de italianisanten Andries en Jan Both, Cornelis van Poelenburch en Jan Baptist Weenix en de in Leipzig geboren Nicolaus Knüpfer leerden de eerste beginselen van het vak bij B ­ loemaert.

Niet alleen het aantal leerlingen, maar ook de vele in prent uitgebrachte tekeningen naar zijn ontwerp hebben bijgedragen aan Bloemaerts wijd verbreide invloed op de schilder- en tekenkunst. Het idee om een voorbeeldenboek samen te stellen dat gebruikt zou kunnen worden in het onderwijs is mogelijk van Bloemaert zelf afkomstig. Het kan ook een vondst van zijn zoon Frederick zijn geweest, die samen met zijn vader verantwoordelijk was voor de realisering van het project. Frederick graveerde de platen naar 39

Het Bloemaert-effect

inventies van zijn vader en was de uitgever van de eerste editie die rond 1650 werd gepubliceerd. Vele edities volgden, met een wisselende samenstelling en omvang. Het boek werd tot ver in de negentiende eeuw door kunstenaars in zowel binnen- als buiten­ land gebruikt.

Caravaggio Het is opmerkelijk dat het werk van de leerlingen, afgezien dat van zijn eigen zoon Hendrick ­Bloemaert, zo weinig stilistische overeenkomsten vertoont met dat van de meester. De fluitspeler (zie p.38) illustreert dat Bloemaert zich op 56-jarige leeftijd juist liet inspireren door de vernieuwingen die zijn eigen leerlingen in Utrecht introduceerden na hun reis naar Italië. Daar waren zij in de ban geraakt van de revolutionaire kunst van ­Caravaggio, de grootmeester die met zijn sterke licht-donker contrasten en grote, realistische figuren een aardverschuiving teweeg­

bracht in de schilderkunst. Caravaggio’s Luitspeler dateert van 1595. Gerard van Honthorst introdu­ ceerde het type van de op dit schilderij gebaseerde, half-figurige, beeldvullende muzikant in 1620 na zijn terugkomst in Utrecht. In hetzelfde jaar schilderde Hendrick ter Brugghen zijn twee prachtige fluitspe­ lers. Het motief verbreidde zich ook buiten Utrecht.

Ook de Haarlemmers Frans Hals en Judith Leyster pakten het thema in de jaren ’20 van de zeventiende eeuw op.

Bloemaerts Fluitspeler dateert uit 1621. Het is in zijn oeuvre het vroegste voorbeeld van een halffiguur die volledig beeldvullend is. Een opmerkelijk verschil met de afgebeelde musici van zijn collega’s is dat Bloemaert de musicus in rust afbeeldt, terwijl zij op de andere schilderijen bijna altijd aan het spelen zijn. Het schilderij wordt terecht gerekend tot een van Bloemaerts meest succesvolle schilderijen. De jongen houdt zijn fluit voor zijn borst. Zijn blik is gloeiend, maar tegelijkertijd dromerig en afwezig.

Bloemaerts belangrijke rol als leermeester staat in sterk contrast met zijn eigen leertijd. Karel Van Mander schrijft in 1604 in zijn biografie dat Bloe­ maert zich beklaagde over het feit dat hij zelf nooit een goede leermeester had gekend. Van Mander citeert hem als volgt: ‘Ick wouw dat ick eens bin­ nen mijnen leven had moghen eenigh goet Meester sien schilderen, oft de verwen ghebruycken, op dat ick hun wijse oft maniere hadde siende moghen afleeren.’ Mogelijk motiveerde dit gebrek in zijn eigen jeugd hem om zelf een actief en inspirerend leermeester te zijn voor zijn leerlingen.

Speciaal voor de Vrienden Oude Muziek: gratis exclusieve rondleiding (1 uur) wo 23 nov, 13.30 of 15.00 uur za 10 dec, 13.30 of 15.00 uur Reserveren: rondleidingen@centraalmuseum.nl, of 030 236 23 93 (di t/m vr 10.00-13.00 uur)

Afbeelding 1: De aanbidding van de drie koningen, ca. 1624, doek, 424 x 290 cm, Musée de Grenoble, Grenoble

40

Het Bloemaert-effect. Kleur en compositie in de Gouden Eeuw 11 nov 2011 - 5 feb 2012 Centraal Museum, Utrecht entree € 12

Het Bloemaert-effect

De tentoonstelling Het grote talent van Abraham Bloemaert wordt in het Centraal Museum getoond met circa vijf­ tig schilderijen en veertig tekeningen en prenten, bijeengebracht uit tal van Europese en Amerikaanse collecties. Dankzij de enorme generositeit van de bruikleengevers – musea, handelaren en particu­ lieren uit binnen- en buitenland – is het gelukt om een overzicht samen te stellen waarin de veelzijdig­ heid en het vakmanschap van Bloemaert geheel tot zijn recht komt. Naast een groot aantal religieuze werken, veelal in opdracht gemaakt, worden schil­ derijen getoond met mythologische onderwerpen, realistische studiekoppen van oude mannen en vrouwen, en genrestukken. Bloemaert trok er met zijn schetsblok op uit om de omgeving van Utrecht vast te leggen. Deze tekeningen verwerkte hij later in schilderijen, waarbij het landschap de hoofdzaak

is, maar die hij stoffeerde met kleine religieuze of mythologische voorstellingen.

Hoogtepunt van de tentoonstelling is de magistrale Aanbidding van de drie koningen uit het Musée de Peinture et Sculpture uit Grenoble (afb. 1). Dit indrukwekkende, schitterend bewaarde altaarstuk met een hoogte van meer dan vier meter, wordt voor het eerst samen met de prachtige ontwerptekening uit het Leidse Prentenkabinet getoond. Ook van de Aanbidding van de drie koningen uit de collectie van het Centraal Museum en van De graflegging van Christus uit Museum Boijmans Van Beuningen zijn zowel de compositietekeningen als de schilderijen aanwezig. Bloemaert herneemt sommige onder­ werpen gedurende zijn leven. Het is boeiend om te zien hoe anders van opvatting zijn maniëristische Wonderbare spijziging uit 1593 is, naast het schilderij met hetzelfde onderwerp uit 1628 (afb. 3-4).

Afbeelding 3 : De wonderbare spijziging, 1593, doek gelijmd op paneel, 38,2 x 49,9 cm, National Gallery of Scotland, Edinburgh, purchased with the assistance of the Art Fund, 2007

41

Het Bloemaert-effect

Kleur en compositie in de Gouden Eeuw Bij de tentoonstelling is een uitgebreid nevenpro­ gramma georganiseerd, waarin ‘kleur’ en ‘composi­ tie’ centraal staan. Het aspect ‘kleur’ wordt uitge­ werkt door de schilder Bloemaert, ‘compositie’ door zijn grote tekentalent. De twee vormen samen tot op de dag van vandaag als het ware het gereedschap van elke kunstenaar.

Daarom wordt parallel aan de tentoonstelling zelf een drietal werken uit de hedendaagse kunstcollectie van het Centraal Museum getoond: van Marlene Dumas, César Domela en Johannes Moesman.

Daarnaast wordt informatie gegeven over Bloemaerts schildertechniek en worden enkele composities uit

Afbeelding 4 De wonderbare spijziging, 1628, doek, 66,5 x 84,5 cm, particuliere collectie

42

het tekenboek en het gebruik ervan uitgelegd. Het Centraal Museum heeft publieksparticipatie hoog in het vaandel en creëerde daarom daarnaast een speciale werkplaats waar bezoekers op interactieve wijze kennis kunnen maken met kleur en composi­ tie in Bloemaerts oeuvre. Hier kan ook naar levend model worden getekend. De aparte kinderwerkplaats schenkt aandacht aan Bloemaerts verhalen. ıı Deze tekst is gebaseerd op het inleidend artikel van Liesbeth M. Helmus, Conservator Oude Kunst in het C ­ entraal Museum, zoals gepubliceerd in de catalogus Het ­Bloemaert-effect. Kleur en compositie in de Gouden Eeuw.

KijK, Proef, Luister KUnSt, eten en mUzieK Uit de middeleeUwen, renAiSSAnce, bAroK en belle époqUe

Ooit de barokke kloosterkerk van de paters Augustijnen, nu volledig gerestaureerd en het centrum van de oude muziek in Antwerpen: kom en ontdek de concertzaal AMUZ!

Seizoen 2011-2012 Ensemble Explorations, María Cristina Kiehr, Les Muffatti, Compagnie Bischoff, Christian Poltera, Ronald Brautigam, Jos Van Immerseel, La Petite Bande, The English Concert, Tasto Solo, Trio Mediaeval, Zefiro Torna, Bl!ndman en vele anderen.

ArrAngementen BRUNCHCONCERT: de foyer van AMUZ, een prachtige 19deeeuwse winterkapel met muurschilderingen in neobyzantijnse stijl, vormt het kader voor een rijkelijk brunchbuffet. Wie wil, kan nadien het matineeconcert meepikken. Vanaf €25 p.p.

COMBICONCERT: een concert met stadswandeling in Antwerpen en diner uit de tijd van toen. Keuze uit de thema’s middeleeuwen/renaissance, barok en belle époque. €59 p.p EXPLORER PASS: een uitdagend abonnement met tal van voordelen.

Ontdek het concertprogramma op www.amuz.be.

Kijk bij ‘Praktisch’ voor de arrangementen.

AmUz, Kammenstraat 81, 2000 Antwerpen Info & tickets: +32 (0)3 292 36 80 | www.amuz.be Ticketbalie: MA-VR 12u00-18u00

OudeMuziek_Amuz.indd 1

43

21/09/11 14:32

44

TEksT vErTalING BEElD

kaTarINa lIvlJaNIc JOlaNDE vaN DEr klIs JOHaNNEs rITTEr

BarlaaM & JOsapHaT INDIasE lEGENDE vOrMT INspIraTIEBrON vOOr DIalOGOs

Indiase legende vormt inspiratiebron voor Dialogos

BarlaaM & JOsapHaT

oudemuziek 11/12

Barlaam & Josaphat

Ensemble Dialogos liet zich voor de creatie van hun concertreeks in het Seizoen Oude Muziek inspireren door een Indiase legende uit de Middeleeuwen. Het gaat daarin om Josaphat, een koningszoon die wordt bekeerd tot het christendom. Het verhaal komt voor in verschillende muzikale tradities, in deze voorstelling samengesmeed tot één veelkeurig geheel.

Katarina Livljanic, drijvende kracht achter Dialogos, licht de achtergronden van haar aanpak toe.

Een van de meest populaire middeleeuwse legendes uit India, stammend uit de derde of vierde eeuw, is de opmerkelijke geschiedenis van Josaphat en zijn meester Barlaam. Het gaat om een welhaast surrealistische vertelling die in alle opzichten lijkt op een gekerstende versie van het leven van B ­ oeddha.

Het verhaal begint met een koning, Avenir, die zich sterk maakt voor de vervolging van christenen. Wan­ neer astrologen hem voorspellen dat zijn eigen zoon, Josaphat, zich op een dag tot christen zal bekeren, neemt Avenir het besluit de jonge prins af te zonde­ ren. Alle contact met menselijk lijden, ouderdom of ziekte wordt hem bespaard, en zo wordt hij onder­ gedompeld in een kunstmatige wereld die wel wat wegheeft van de moderne reality programma’s. Maar ondanks zijn isolatie van de werkelijke wereld, ont­ moet Josaphat toch de kluizenaar Barlaam. Dat leidt uiteindelijk door een reeks van kleurrijke en b­ izarre ontmoetingen, initiaties en wijze lessen tot zijn bekering. Hoe bizar zijn wederwaardigheden zijn, blijkt wel uit uit het volgende voorbeeld: Josaphat maakt kennis met een man die als beroep ‘genezer van gewonde spraak’ heeft; hij kan woorden helen die al zijn gesproken en schade hebben berokkend of iemand hebben gekwetst.

Het verhaal van Barlaam & Josaphat was buiten­ gewoon populair in de Middeleeuwen; het komt voor in talloze manuscripten, zelfs in compilaties van heiligenlevens, zoals de beroemde dertiende-eeuwse Legenda aurea, waarvan meer dan duizend exempla­ ren werden overgeleverd. De populariteit van dit 45

BarlaaM & JOsapHaT

kaTarINa lIvlJaNIc: rEcONsTrUErEN Is EEN HEIDENs wErk Het bijzondere van het programma van Dialogos is dat het muziek bevat die niet synchroon met de gebruikte teksten is overgeleverd. Katarina Livljanic: ‘Als je met middeleeuwse muziek bezig bent loop je altijd tegen het probleem aan dat er veel meer tekst dan muziek is overgeleverd. Melodieën werden vaak niet opgeschreven omdat die bij de zangers bekend waren. Maar aan de hand van de structuur van de poëzie en bronnen uit de omgeving van de dichter kunnen we wél tot een plausibele reconstructie komen.’

Maar makkelijk is dat procédé ‘beslist niet’.

Livljanic: ‘Om een paar extreme voorbeelden uit het Barlaam-programma te noemen: de Italiaanse versie van het levensverhaal van Barlaam is geschreven in een vrij eenvoudige vorm die een bepaalde melodievorm dicteert: ottava rima, die in Italië nog steeds wordt gezongen en vaak mondeling is overgeleverd. Een passende melodie is dan snel gevonden. Ook voor de Kroatische versie kon ik te rade gaan bij een nog levende traditie, want in een aantal kustregio’s en op een paar Kroatische eilanden bestaat nog steeds een traditie van het zingen en reciteren van heiligenlevens. Ze zijn prachtige versierd en waarschijnlijk eeuwen oud.

Maar we gebruiken ook een Franse versie van Gui de Cambrai uit de dertiende eeuw. Om daarvoor de specifiek Franse recitatiestijl te reconstrueren was veel moeilijker. Ook toen ik een manuscript gevonden had waarin die stijl werd beschreven, was het nog een heidens werk om tekst en muziek met elkaar in overeenstemming te brengen. Het heeft erom gehangen of het wel zou lukken en dan was alles voor niets geweest. Toch houd ik ervan om zo te werken: gewoon tien troubadourliederen uitzoeken voor een concert en die dan achter elkaar zingen, vind ik niet zo interessant.’

Marcel Bijlo 46

verhaal was zo enorm dat Barlaam en Josaphat zelfs werden gecanoniseerd door de christelijke kerk, ook al is er geen onomstotelijk bewijs dat ze echt hebben bestaan. De aan hen gewijde cultus bleef levend tot ver in de twintigste eeuw, toen hun feest weliswaar van de kerkelijke kalender verdween, maar niet uit het volksgeloof.

UNIvErsElE DIMENsIE De eerste gekerstende versie van Barlaam en Josap­ hat was het epische gedicht Balavariani, ontstaan in het Georgisch en geschreven in de tiende eeuw.

Het werd eerst vertaald in het Grieks en vervolgens in de elfde eeuw in het Latijn, waarna het zijn weg vond in heel Europa, vertaald in vele andere talen.

De populariteit en cosmopolitische aard van de legende, maar ook de universele dimensie ervan was voor Dialogos aanleiding om er een programma aan te wijden waarin drie musici Barlaam en Josaphat volgen op hun vele omzwervingen. De delen van het verhaal die we hebben geselecteerd (het complete verhaal opvoeren zou waarschijnlijk een hele dag vergen!) zijn ontleend aan verschillende muzikale middeleeuwse repertoires in het Grieks, Latijn, Oud­ Russisch, Oud­Kroatisch, Oud­Frans, middeleeuws Occitaans en Italiaans.

In het zoeken naar de ideale vorm van ons program­ ma hebben we verschillende stadia doorlopen. Het bleek nodig om de legende in verschillende talen te lezen, daaruit delen te kiezen die een rode draad door het programma zouden kunnen weven en om vervolgens een nieuw geheel te creëren uit deze ‘meertalige vertelling’. De keuze voor deze polyglotte benadering heeft geleid tot een resultaat dat een middeleeuws publiek nooit gehoord kan hebben, al was het alleen maar omdat het welhaast ondenkbaar is dat een middeleeuws publiek zes verschillende ta­ len zou kunnen verstaan, die ook nog eens stammen van literaire bronnen uit verschillende historische periodes. In tegenstelling tot de ‘historisch geïn­ formeerde’ benadering, waarbij wordt geprobeerd een reconstructie te maken van een min of meer ‘authentieke’ context waarin deze legende zingzeg­ gend voor een middeleeuws publiek uitgevoerd kan zijn, hebben wij ervoor gekozen een nieuwe ervaring te creëren, als een mozaiek opgebouwd uit individu­ ele historische bronnen en stukken.

Barlaam & Josaphat

Proza en poëzie Literaire bronnen laten zien dat de legende van Barlaam en Josaphat wijdverbreid was (hun namen zijn dan ook op verschillende manieren bewaard gebleven: Barlaam, Baleham, Varlaam, en Josaphat, Ioasaf, Giosofat). Ze zijn afkomstig uit verschillende landen en tijdperken, sommige handgescheven, andere gedrukt. Deze bronnen getuigen ook van verschillende linguïstische stadia in de geschiede­ nis van elke taal. Aangezien het verhaal ook oraal is overgeleverd en dus pas later kan zijn vastgelegd, past de geschreven versie niet noodzakelijkerwijs bij de periode waarin de legende voor het eerst werd vertaald en bekendheid kreeg in een bepaald land.

Sommige versies zijn in proza, andere in poëzie. Dat gegeven heeft de muzikale reconstructie van elk van deze passages mede beïnvloed.

We hebben ernaar gestreefd steeds de dichtstbij­ zijnde en meest verwante muzikale bronnen aan de gekozen tekstpassages te koppelen. Doorgaans hebben we de prozabronnen muzikaal benaderd in de geest van de declamatorische verhalen van de heiligenlevens in ieder van de respectieve tradities.

Voor de reconstructies van de delen in poëzie zijn we te rade gegaan bij gerelateerde muzikale bron­ nen. Zo maken passages uit de dertiende-eeuwse Oud-Franse legende van Barlaam en Josaphat in poëzie (toegeschreven aan Gui de Cambrai) gebruik van vaste patronen zoals die ook worden gezongen in de getropeerde heiligenlezingen met dezelfde me­ trische stuctuur als in de dertiende-eeuwse NoordFranse manuscripten. Het deel dat we doen uit de Italiaanse versie (met een poëtische vorm die ottava rima heet) wordt gezongen in de melodische stijl die nog steeds in zwang is in de Italiaanse orale traditie voor dit type van geïmproviseerde poëzie.

Magisch Naast de delen uit de legende van Barlaam en ­Josaphat zitten er in dit programma verschillende stukken die zijn ontleend aan middeleeuws repertoi­ re dat thematisch een direct verband met de legende heeft: de doop en de afstamming van Christus tegenover de doop van Josaphat. Ten slotte voeren we liederen uit waarvan het effect uitgesproken magisch is: ook de moderne luisteraar zal zich laten overrompelen door het obsessief herhaalde woord

‘hui’ (vandaag) in de scène van Josaphats doop, en vermoedelijk nog meer door het woord ‘mort’ (dood) dat ons overspoelt in het gedeelte waarin Josaphat de onvermijdelijke sterfelijkheid van de mens ont­ dekt. (Die passage wordt begeleid door een fragment uit het beroemde Vers de la mort van de cisterciënzer monnik Helinand de Froidmont, dat is overgeleverd in hetzelfde Montecassino-manuscript als waarin een vervolg op Gui’s verhaal over Barlaam en Josap­ hat is opgenomen.) Al deze meesterlijke staaltjes van (muzikale) vertelkunst creëren een hecht geheel en een betoverende atmosfeer die aanzwelt als het ritme van de trommel van een sjamaan. We zijn getuige van de verrassende ontmoeting van verschil­ lende talen en muzikale culturen in een vroegmid­ deleeuws landschap, en beleven als het ware van na­ bij een Toren van Babel waarin je elkaar wél verstaat.

De brug tussen de talen weerspiegelt zo die andere brug, de brug tussen religies, die om te beginnen de creatie van deze bijzondere legende inspireerde. ıı

oudemuziek 11/12 Dialogos / Katarina Livjanic Katarina Livljanic, zang Albrecht Maurer, vedel en rebec Norbert Rodenkirchen, fluiten en harp za 11 feb, 20.00 / Brussel (B), O.L.V. van Goede Bijstand di 14 feb, 20.15 / Kasteel Ammersoyen wo 15 feb, 20.00 / ’s-Heerenberg, Huis Bergh vr 17 feb, 20.00 / Utrecht, VB Leeuwenbergh (19.15 uur lezing) za 18 feb, 20.15 / Leeuwarden, Waalse Kerk zo 19 feb, 20.30 / Rotterdam, Laurenskerk

47

16de Van Wassenaer Concours slaat nieuwe wegen in

Paul Janssen Co broerse Tekst BEeld

BLOW IT! 16de Van Wassenaer Concours slaat nieuwe wegen in

BLOW IT!

Ensemble DiamantĂŠ finalist Van Wassenaer Concours 2009

48

BLOW IT!

Onder de titel BLOW IT! – Frisse wind in oude muziek vindt in november het zestiende Van Wassenaer Concours plaats. Met blok­fluitist Erik Bosgraaf als artist in residence kiest oprichter en artistiek directeur Krijn Koetsveld voor uitdaging en andere wegen. ‘We willen het publiek verrassen met een nieuwe kijk op oude muziek en zo nog meer mensen aanspreken’, verklaart hij zijn keus. Een gesprek met Koetsveld en Bosgraaf over het concours, de concerten en de toekomst van de oude muziek.

‘We hebben al aardig wat omzwervingen gemaakt sinds het Van Wassenaer Concours in 1986 begon’, zegt artistiek directeur Krijn Koetsveld over de verhuizing naar het Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam twee jaar geleden. ‘Amersfoort, Utrecht, Den Haag en nu Amsterdam. We hebben nogal wat noten op onze zang en hebben een zeer flexibel ge­ bouw nodig. Als je dat dan vindt in Amsterdam, dan moet je daar gewoon voor kiezen en niet zo flauw zijn om per se buiten de stad ‘waar het allemaal gebeurt’ te willen zitten. Ik heb in 2009 al gemerkt dat we de uitstraling van het gebouw en de stad erbij hebben gekregen. De ontwikkeling van het aantal bezoekers is verheugend.’

Bovendien is het een werkelijke win-win situatie.

Het Muziekgebouw aan ’t IJ wil zich meer en meer profileren als een allround concertzaal waar naast de nieuwe muziek ook de klassieke en de oude muziek op een inspirerende manier gepresenteerd wordt. En het Van Wassenaer Concours wil de oude muziek ‘juist uit de oude-muziekhoek halen’.

‘Natuurlijk hadden we de oude muziek kunnen presenteren in een oud gebouw’, zegt Koetsveld.

‘We hebben immers ook in de Raad van State gezeten, maar ik wil het publiek graag een andere kijk op oude muziek geven. Tijdens het openings­ concert van het laatste Festival Oude Muziek met dansgezelschap Rosas en Graindelavoix werd de oude muziek ook uit de gekende context gehaald, dat vond ik prachtig.’

Erik Bosgraaf Om dezelfde reden kozen Koetsveld en het bestuur voor blokfluitist Erik Bosgraaf als artist in residence.

Hij kreeg de vrije hand om de vier concerten rond het concours vorm te geven. ‘Ik wil nieuwe ensem­ bles laten horen die meebewegen, die niet vastzitten in de tradities’, vertelt Koetsveld. ‘Daar past Erik perfect bij. Hij is een fantastisch musicus en kan een ander perspectief geven zonder de kern van de oude muziek geweld aan te doen. Wat dat aangaat geeft deze editie een goed beeld van de richting die wij in willen slaan. We hadden ook Jordi Savall weer kun­ nen vragen, maar dit concours is niet op aarde om zaken te presenteren die overal elders ook al gedaan worden.’

Met Erik Bosgraaf haalt het Van Wassenaer Concours inderdaad een musicus binnen die niet direct kiest voor de gebaande paden. En zelfs als hij binnen de gebaande paden lijkt te blijven biedt hij voer voor controverse. Want zijn bewerkingen van klavierconcerten van Bach tot blokfluitconcerten zullen ongetwijfeld op weerstand stuiten. Tijdens de key note speech, zoals de mondelinge voordracht van Bosgraaf flitsend heet, gaat de blokfluitist in op de achtergron­den van de bewerkingen die hij samen met zijn ensemble Cordevento en musicoloog ­Thiemo Wind maakte. ‘Kern is dat Bach vele con­ certen bewerkte tot klavierconcerten voor huiselijk gebruik’, verklaart Bosgraaf. ‘Bach was een groot liefhebber van de blokfluit, en de werken lenen zich erg goed voor mijn instrument. Dus wat voor het orgel en de hobo kan, kan ook voor de blokfluit.’

‘Toch mag ik hopen dat ook de puristen naar de lezing komen’, zegt Koetsveld. ‘Dat houdt de boel levend en de discussie op gang. Daarnaast is het gewoon erg leuk om een musicus aan het woord te laten over de zaken waar hij mee bezig is. Dat werpt toch een ander licht op iemand.’

Jazz Met de Bach-bewerkingen beantwoordt Bosgraaf aan zijn motto ‘oude muziek is nieuwe muziek’.

Verder laat hij in de vier concerten zoveel mogelijk 49

BLOW IT!

blaasmuziek horen. The Royal Wind Music speelt blokfluitmuziek uit de Renaissance, de presentatie van Bosgraafs cd met de Bach-concerten bestrijkt de barokke periode en de klassieke tijd komt tot uiting in het openingsconcert van Ensemble Zefiro, dat Mozarts Gran Partita op het programma heeft staan. Maar het meest in het oog springend is wel zijn samenwerking met jazzsaxofonist Yuri Honing, waarmee hij de oude muziek in contact brengt met de hedendaagse jazz. ‘Het lijkt misschien een grote zijstap, maar voor mij is het dat helemaal niet’, vindt Bosgraaf. ‘Ik werk steeds meer samen met jazzmu­ sici en ik speel al sinds mijn zestiende in rockbands, waarmee ik verschillende platen heb uitgebracht.

Pas een paar jaar geleden heb ik dat aspect van mij ook gewoon in mijn biografie opgenomen. Het is naast de oude muziek een essentieel deel van wie ik ben als musicus.’

Dus toen het bestuur aan kwam zetten met Yuri Honing als mogelijke partner voor een concert out of the box, was Bosgraaf direct enthousiast. ‘Yuri’s projecten zijn enorm avontuurlijk en inspirerend’, zegt hij. ‘Ook verbaasde hij mij met zijn enorme kennis van de oude muziek. Hij doet op zijn beurt weer veel met klassieke en niet-westerse musici en gaat regelmatig professioneel buiten zijn boekje. In feite heeft hij hetzelfde probleem als ik: veel jazz wordt ook beschouwd als ‘oude muziek’ die op een bepaalde manier uitgevoerd dient te worden. Maar ‘oude muziek’ is natuurlijk het anachronisme bij uit­ stek. Alle muziek die je nu speelt is nieuwe muziek.

Daarbij vind ik dat de jazz en de oude muziek veel overeenkomsten hebben. In beide genres speelt de improvisatie een belangrijke rol. De notentekst is slechts een uitgangspunt. Dat maakt de speel­ attitude vergelijkbaar.’

Rockbands Verwacht van Bosgraaf en Honing geen nieuw soort Jacques Loussier Trio, zoals de energieke blokfluitist lachend aangeeft. Onder het motto ‘Bach kunnen we toch niet verbeteren’ nemen de musici de ritmische energie en verschillende motieven uit bijvoorbeeld de Brandenburgse Concerten tot uitgangspunt voor 50

nieuwe composities. ‘Het moet geen Aha-erlebnis voor de klassieke liefhebber worden, een herinnertu-zich-deze-nog show. We passen eerder een bijna vroegrenaissancistische methode toe waarin motie­ ven als een soort cantus firmus kunnen verschijnen en waarin ritmische lagen over elkaar heen gelegd worden.’

‘Ik vind barokmuziek altijd enorm krachtig’, gaat Bosgraaf verder. ‘Die energie wil ik op een andere manier overbrengen en ik denk dat veel oudemuziekliefhebbers juist voor die energie vallen. Een van de goede zaken van internet is dat de segregatie tussen pop, jazz en klassiek steeds verder verdwijnt.

Veel van mijn vrienden spelen in rockbands en genieten ook van de Brandenburgse Concerten. De bezetting waarin ik met Yuri speel heeft met twee gitaren, een bas, drums, een saxofoon en een blok­ fluit wel iets weg van een rockband. De romantische idee van de geniale componist die zijn noten als een dictaat vastlegt, heeft weinig met veel muziek uit de Barok te maken. Barokmuziek is muziek voor praktisch gebruik. De manier waarop Bach met zijn eigen werk omging is daar een goed voorbeeld van.

Met Yuri klikt het bovendien erg goed, dus we gaan na dit concert ook meer samenwerken. Ik wil graag de diepte in met mensen die artistiek iets te melden hebben, mezelf opnieuw uitvinden. Ik heb mij daarbij altijd laten inspireren door de blokfluit en de mogelijkheden die het instrument biedt.’

Krijn Koetsveld kijkt in elk geval uit naar het concert met Bosgraaf en Honing in de hoofdrol. ‘Een span­ nende confrontatie. Ik ben heel benieuwd en ik heb vertrouwen dat het een bijdrage levert aan de ontwikkeling van de oude muziek en de musici. Je zet tenslotte twee creatieve geesten bijeen die elkaar enorm aanspreken. De manier van spelen van twee mensen die op deze wijze met muziek omgaan kan heel inspirerend zijn voor jonge ensembles. Je wilt immers een verhaal vertellen en als je achter een les­ senaar blijft zitten beperk je je. De taal van destijds met alle retorica en affecten verstaan wij anno 2011 toch niet volledig. Het gaat er nu om welke taal je wel kunt spreken terwijl je respectvol met de bron­ nen om blijft gaan.’

BLOW IT!

Substantiële steun Het onderzoek naar nieuwe wegen is zo een steeds belangrijker thema geworden voor het Van Wasse­ naer Concours en Festival. ‘Dat is zo gegroeid’, zegt Koetsveld. ‘Toen ik in 1986 met het concours begon was ik erg behoudend en wilde ik alleen maar de gevestigde orde in contact brengen met de nieuwe lichting musici. Pas gaandeweg realiseerde ik mij dat ik daar met het concours weinig aan toe te voegen had. De jongste generatie krijgt immers al les van de oudere, dus men kent elkaar. Sindsdien ligt de focus vooral op het introduceren van vers bloed en nieuwe ideeën.’

De kern van het Van Wassenaer Concours blijft nieuwe ensembles een kans geven, bezweert Koets­ veld. ‘Dat is het grote belang van het Van Wasse­ naer Concours’, zegt Bosgraaf, die ook in de jury van het concours zitting heeft. ‘Het concours biedt een substantiële steun aan ensembles en musici die aan het begin van hun carrière staan. Het winnende gezelschap krijgt maar liefst vijftien concerten. Het mooie is daarbij dat het concours zich onderscheidt door de zoektocht naar werkelijke artistieke inhoud.

Het gaat niet om de salto mortales, maar om musici die iets blijvends bieden, die de universele kwalitei­ ten van de muziek benadrukken. Veel oude muziek lijkt eenvoudig, maar je komt niet weg met louter virtuoos je noten spelen. Je moet je grondig verdiept hebben in zaken als sociale context, affectenleer en retorica om de muziek te begrijpen. En vervolgens moet je daarmee aan het werk. Zorgen dat je niet uitwisselbaar bent. Het leuke van dit concours is dat er vooral heel eigenzinnige en gepassioneerde men­ sen in het deelnemersveld rondlopen. Zo is er een trio bestaande uit twee celli en een basso continuo dat alleen muziek speelt die voor deze combinatie geschreven is. Mensen die in een absolute niche zit­ ten en daar consequent in doorgaan. Dat doe je niet omdat er vraag naar is. De motivatie om die muziek te spelen komt geheel van binnenuit. Dat is het mooie van veel oude muziek: de musici kiezen heel overtuigd hun eigen repertoire.’

Het belang en de noodzaak van het concours is daarbij nog net zo groot als vijfentwintig jaar gele­

den, vindt Koetsveld. ‘Ensembles die op de rand van een professioneel bestaan staan, willen zich laten horen. Ook nu hebben zich weer vijfentwintig ensembles aangemeld, en de kwaliteit is hoog. De musici ontmoeten elkaar, krijgen masterclasses van de juryleden, verdiepen zich. De vraag naar een der­ gelijk platform is er nog steeds. Als er geen nieuwe ensembles op het gebied van de oude muziek meer bijkomen, merken wij dat meteen. En dan ben ik ook de eerste om te zeggen: we stoppen ermee.’

Voorlopig is het Van Wassenaer Concours springle­ vend en dat zal nog wel even zo blijven. ‘De formule die er nu is vind ik erg goed’, zegt Koetsveld. ‘Er is een mooi evenwicht tussen het concours en de side events. Het concertaandeel zal niet verder groeien.

Het gaat om het concours en daar zijn wat leuke, prikkelende zaken omheen geprogrammeerd. Het moet absoluut geen festival worden met ergens een concoursje erbij.’ ıı

oudemuziek 11/12 Van Wassenaer Concours BLOW IT! – Frisse wind in oude muziek 18 t/m 20 november Muziekgebouw aan ’t IJ, Amsterdam www.vanwassenaerconcours.nl

51

Terugblik festival Oude Muziek 2011 20 % meer bezoekers voor Festival Oude Muziek Met een toename van het aantal bezoekers van 20% ten opzichte van 2010 heeft het 30ste Festival Oude Muziek Utrecht een ijzersterke editie achter de rug. Van 26 augustus t/m 4 september bezochten ruim 50.000 oude-muziekliefhebbers de meer dan 120 concerten en activiteiten in Utrecht. Vorig jaar steeg het bezoekersaantal al met 10%; in de stijgende lijn kan dus een trend worden ontwaard. De publieksgroei staat in positief contrast met de cijfers van de Vereniging van Schouwburgen en Concertgebouwdirecties (VSCD) die een duidelijke daling constateerde in bezoekersaantallen van 14%.

Naast hardcore oude-muziekuitvoeringen vierde dit jaar het experiment hoogtij. De turbulente openingsvoorstelling van dansgezelschap Rosas en ensemble Graindelavoix vormde de aftrap van het Festival. Voorts was er enorme belangstelling voor niet minder dan zeven Palestrina-missen (gebaseerd op nieuw onderzoek) in zeer verschillende, contrasterende uitvoeringen door onder meer The Sixteen, het Huelgas Ensemble, Odhecaton en Alamire. Concerto Palatino nam met een grootse koperbezetting een Frescobaldi-mis voor zijn rekening in een stampvolle Jacobikerk,

een gebeurtenis die live via internet kon worden meebeleefd.

In de concerten op de late avond stond dit jaar een reeks met zeer uiteenlopend, veelal onbekend madri­ gaalrepertoire geprogrammeerd.

De muziek klonk daarna tot ver na middernacht, onder meer dankzij publiekslieveling Marco Beasley. In het laatste festivalweekend bracht een Sixtijnse Dag met een reconstructie van de kloostergetijden anno 1430 door Capilla Flamenca en Psallentes vanaf zes uur in de ochtend honderden liefhebbers op de been.

Op de slotdag nam stadsbeiaardier Arie Abbenes afscheid. Als cadeau aan hem en aan de stad Utrecht werd een Beiaardfestival Oude Muziek in het leven geroepen, dat met dagelijkse beiaardbespelingen voortaan vast onderdeel van het Festival zal uitmaken. L’Arpeggiata sloot het Festival af met een uitverkochte uitvoering van Monteverdi’s Mariavespers.

Festivalfanfare Alta Capella Clarini, zaterdag 27 augustus, Neude foto: Remke Spijkers

Binnen het thema Roma – città eterna was muziek te horen van en rond vier muzikale grootmeesters uit de ­eeuwige stad: Du Fay, Palestrina, Frescobaldi en Corelli. Voor het Frescobaldi-thema waren een origineel zeventiende-eeuws Italiaans klavecim-

bel en een achttiende-eeuws Italiaans orgel als instruments in r­ esidence naar Utrecht gehaald. In ruim 70 gratis toegankelijke fringeconcerten stond talentontwikkeling centraal, net als tijdens een weeklange masterclass in samenwerking met de conservatoria van Den Haag en Utrecht.

52

Festivalbezoekers luisteren in het Pandhof naar het festivaljournaal   foto: Remke Spijkers

Terugblik festival 2011

53

Fringeconcert Rie Kosaka (zang, middeleeuwse harp), zaterdag 3 september, Pandhof  foto: Herb van Drongelen

Fototentoonstelling 30 jaar Festival op het Domplein  foto: Remke Spijkers

Terugblik festival 2011

54

Concerto Palatino onder leiding van Bruce Dickey, woensdag 31 augustus, Jacobikerk, repetitie 

foto: Remke Spijkers

Kinderworkshop Meneer Zwoei door Brisk, zaterdag 27 augustus, UCK 

foto: Remke Spijkers

Terugblik festival 2011

55

The Sixteen, zaterdag 27 augustus, Domkerk 

foto: Remke Spijkers

Terugblik festival 2011

56

L’Arpeggiata, zondag 4 september, Vredenburg Leidsche Rijn, repetitie foto: Feiko Koster

Brunch con maestro Van Nevel, zondag 4 september, Aula Academiegebouw foto’s: Feiko Koster Afscheidsconcert Arie Abbenes, zondag 4 september, Domtoren

Capilla Flamenca & Psallentes♀, Een dag in de Sixtijnse Kapel, zaterdag 3 september, St. Willibrordkerk foto: Herb van Drongelen

Terugblik festival 2011

57

boekbesprekingen Thiemo Wind: Jacob van Eyck and the Others

Eindelijk is het er dan: Thiemo Winds boek over Jacob van Eyck. Met een gewicht van twee kilo mag het gerust de Van Eyck-bijbel voor blokfluitliefhebbers aller landen genoemd worden, want er bestaat vermoedelijk op de hele wereld geen blokfluitist die nog nooit wat van deze zeventiende-eeuwse Utrechtse beiaardier heeft gespeeld. Wind werkte dertien jaar aan zijn dissertatie; hij promoveerde in 2006. Vervolgens duurde het nog vijf jaar voordat de Engelstalige handelseditie bij de KVNM werd uitgebracht. Maar het was het wachten waard: het boek is schitterend uitgegeven met vele kleurenafbeeldingen en talloze muziekvoorbeelden en is in elk opzicht een uitputtende verkenning van alles over en gerelateerd aan Van Eyck.

Om te beginnen is dat natuurlijk zijn biografie, die zo’n vijftig pagina’s beslaat en vele wetenswaardigheden en daarop gebaseerde spitsvondige veronderstellingen bevat, zoals dat Van Eyck niet alleen blind, maar ook bijzonder klein van stuk was. Maar daaraan vooraf gaat al een beschouwing van Van Eycks muzikale Umwelt in de zeventiende eeuw, waarin vragen aan de orde komen als: wat was de status van de blokfluit, welke muziek was ervoor beschikbaar en hoe was het überhaupt met de muziek gesteld in de Republiek. Vervolgens worden de verschillende delen van Van Eycks Der Fluyten Lust-hof (waarvan Wind overigens in de jaren ’80 al uitgaves verzorgde), de herkomst van de daarin voorkomende thema’s, variatievormen en -technieken, de grenslijn tussen improvisatie en compositie en de uitvoeringspraktijk van Van Eycks muziek tot in detail besnuffeld en beschreven.

En dan zijn er natuurlijk ‘the others’ uit de titel: Jacob van Noordt, Pieter de Vois, Johan Dicx en Paulus Matthijsz, de collega-musici van Van Eyck, wier muziek we kennen uit Der Goden Fluit-hemel en ’t Uitnemend Kabinet. Zij verlenen Van Eyck het reliëf dan nodig is om te begrijpen hoezeer hij een kind van zijn tijd was, maar ook om zijn uitzonderlijkheid ten volle te kunnen doorgronden.

Want doordat hij in de eerste plaats beiaardier was, die overigens met zijn buitengewoon scherpe gehoor het klokkenmaken een geweldige impuls heeft gegeven, kon in zijn blokfluitmuziek een interessante meerwaarde worden ontdekt. In het hoofdstuk met als ondertitel The secret of the psalm variations legt Wind de bijzondere relatie bloot tussen Van Eycks blokfluit- en carillonmuziek. Van Eyck is de enige onder zijn tijdgenoten die psalmvariaties publiceerde. In die variaties – anders dan bij gewone melodieën gebaseerd op veelal lange notenwaarden – zijn, zo maakt Wind aannemelijk, veel technische trekjes terug te vinden die eerder bij de eigenaardigheden van het beiaardspel dan bij de blokfluit passen. Daarmee lijkt het er sterk op dat sommige van de meer harmonische psalmvariaties in feite carilloncomposities zijn, en dat Van Eyck dus mogelijkerwijs de eerste is die carillonmuziek heeft gepubliceerd, daarmee de preludes van Matthias van der Gheyn (1721-1785), die tot nu toe die reputatie hadden, voorbijstrevend. Verder onderzoek van Wind wijst uit dat ook gewone wijsjes zich soms bedienen van de harmonisch georiënteerde carillonstijl.

Het boek is ten slotte ruim voorzien van bronnenlijsten, inhoudsopgaves van de muziek, edities, grepentabellen, lofdichten en grafschriften, naast uiteraard bibliografie, namen- en werkenregister.

Wat wil een mens meer?

Jolande van der Klis

boekbesprekingen

Dutch Solo Repertoire for Recorder in the Golden Age Vertaling: Jonathan Reeder KVNM, Muziekhistorische monografieën 21, Utrecht 2011 ISBN 978 90 6375 219 4, gebonden, 750 pp, € 85

Zie ook de Vriendenaanbieding op p. 78 58

boekbesprekingen

Elise Simoens: Historische uitvoeringspraktijk?

In gesprek met twintig eminente stemmen uit de wereld van de oude muziek Borgerhoff & Lamberigts, Concert­ gebouwcahier (Brugge), Gent 2011 ISBN 978 90 8931 161 0, 135 pp, € 14,95 In de reeks Concertgebouwcahiers van Concertgebouw Brugge verscheen na boeken over Händel, Brahms en Schumann begin dit jaar een deel over de historische uitvoeringspraktijk. De Belgische musicologe Elise Simoens bevroeg twintig musici uit het veld over hun dagelijkse praktijk. Veel van de geïnterviewden lopen al vele jaren mee – Leonhardt, de drie gebroeders Kuijken, Philippe Herreweghe, Jos van Immerseel, Bernard Foccroulle, Peter Kooij, Gabriel Garrido – en hun opinies bevatten dan ook weinig verrassends meer, terwijl hun tekstaandeel toch het grootst is. Met de begrijpelijke overmaat van zeven Belgen in dit boek bevreemdt het daarnaast dat een kopstuk als René Jacobs ontbreekt.

Er zit meer dwars in deze publicatie: sommige geïnterviewden komen er opvallend bekaaid af. Over het waarom van dit alles meldt de inleiding dat de interviews in de zomer van 2011 moesten plaatsvinden; musici met weinig of geen tijd hadden pech gehad.

Wie zo’n merkwaardig criterium hanteert voor een boek als dit, vraagt

om een veeg uit de pan. En dat terwijl de inleiding van Jan Nuchelmans, die deskundig en adequaat de meest ‘frequently asked questions’ over oude muziek beantwoordt, ervoor zorgt dat de gesprekken zelf meteen een inhoudelijk vliegende start kunnen maken. Maar het vervolg van het boek verraadt wederom tijdgebrek: Simoens laat een aantal vragen los op de musici, en zet vervolgens alle verkregen antwoorden per vraag zonder omhaal onder elkaar. De indeling in vier hoofdstukken (Definitie, Bronnen, Praktijk, Toekomst) geeft de tekst schijnbaar structuur, maar wat feitelijk overblijft is een hele bak vol meningen, waaruit je als lezer dan maar zelf je conclusies moet trekken.

Dat is vooral bezwaarlijk bij een onderwerp als barokopera, waar Jacobs natuurlijk al helemaal niet had mogen ontbreken.

Als je over deze kritiek heen stapt, blijven sommige losse passages van het boek toch best lezenswaardig.

Neem de bevindingen van violiste Isabelle Faust (1972), die nog niet zo lang bezig is in de oude muziek maar omarmd werd door het Orkest van de Achttiende Eeuw: ‘Door te luisteren naar de articulatie, de klank en door instinctief te reageren, kan je eigenlijk al heel ver raken. Ja, op dat vlak gedraag ik me zeker een beetje als een parasiet.’ Of de ongezouten opinies van Frank Agsteribbe (1968), die behalve uitvoerend musicus ook componist is: ‘We moeten natuurlijk bepaalde ideeën blijven koesteren, maar voor de rest denk ik dat we de term ‘oudemuziekbeweging’ achter ons mogen laten. Over de ‘fond’ van het hele fenomeen geen kwaad woord, maar het is toch ook zo dat er heel wat onzin is uitgekraamd en dat er pakken saaie concerten zijn gespeeld.’

Masaaki Suzuki heeft in Japan weer met een volkomen andere mentaliteit van doen: ‘Ik heb er geen enkel pro-

bleem mee dat er ook vandaag nog nieuwe muziek gecomponeerd wordt voor oude instrumenten. In Japan is dit soort muziek zelfs vrij populair.

De werken voor blokfluit van Ryohei Hirose zijn een echte aanrader.’

De meest amusante opmerking uit het boek komt voor rekening van Gustav Leonhardt, geboren in 1928 en dus met stip de oudste geïnterviewde. Gevraagd naar de toekomst van de oude muziek refereert de oude meester aan zijn recente ervaringen als jurylid van het concours in Brugge: ‘Vroeger overkwam het me dat ik bijna alle deelnemers wel al ergens van kende, maar nu kende ik werkelijk niemand. Zoiets doet hopen!’

Emile Wennekes red.: Van Mengelberg tot meezing-Mattheus

Klassieke-muziekcultuur in Nederland Amsterdam 2011 ISBN 978 90 253 6719 0, 229 pp, € 19,95 Toen staatssecretaris Halbe Zijlstra in juni van dit jaar bij het Edison Klassiek Gala in het Scheveningse Kurhaus het podium betrad om de oeuvreprijs uit te reiken aan Daniel Barenboim, ontstond er enig rumoer. Onder de kreet ‘schande!’en met fladderende jaspanden verliet een man de zaal die zich bij nadere beschouwing liet herkennen als Emile Wennekes, hoogleraar muziekwetenschap aan 59

boekbesprekingen

de Universiteit Utrecht. Wennekes’ actie was uiteraard bedoeld als protest tegen de bezuinigingen op cultuur. Maar erg veel effect sorteerde zijn optreden niet. Het incident was ­tijdens de rechtstreekse tv-uitzending van het Edison Klassiek Gala niet waarneembaar. Barenboim, niet op de hoogte van onze binnenlandse perikelen maar wel vaker mikpunt van kritiek vanwege zijn multiculti-orkest van jonge Palestijnen, Arabieren en Israëli’s, meende dat iemand het wellicht op hem had gemunt, en dat kon natuurlijk al helemaal niet Wennekes’ bedoeling zijn. En de staatssecretaris, tegen wie het protest uiteindelijk was gericht? Hij moest alle zeilen bijzetten voor het uitspreken van zijn overhandigingsspeech. Maar aangezien de querulant zich op eigen initiatief al uit de zaal verwijderde, was de hinder voor hem minimaal.

En dat terwijl Wennekes toch een veel effectiever wapen tot zijn beschikking had. Begin van dit jaar heeft hij namelijk een buitengewoon lezenswaardig overzicht van de Nederlandse klassieke-muziekcultuur het licht doen zien. Het boek Van Mengelberg tot meezing-Mattheus is een voorbeeldige samenvatting van alles wat Nederland aan belangwekkends op het terrein van de klassieke muziek te bieden heeft. In 21 hoofdstukken door verschillende, op hun terrein deskundige auteurs worden onderwerpen behandeld uiteenlopend van de beiaardcultuur tot het Nederlands Kamerkoor en van het Festival Oude Muziek tot de Haagse componistenschool. Het palet is breed en onbevooroordeeld: de verworvenheden van De Nederlandse Opera worden zonder aarzelen op één lijn gezet met die van het Wereldmuziekconcours te Kerkrade, terwijl de opmars van de zogenaamde babeness in de klassieke muziek (voorbeeld: stervioliste Janine Jansen met afzakkende schouderbandjes op de 60

cd-cover als verkoopargument) net zoveel ruimte krijgt toegemeten als de nalatenschap van vaandeldrager van het vaderlandse orkestwezen Willem Mengelberg. Verfrissend, inspirerend en vooral, als je het allemaal bij elkaar ziet staan, een berg onvervalst Nederlandse cultuur waar je u tegen zegt.

In de woorden van Wennekes: ‘In een tijd dat kunst en cultuur niet meer vanzelfsprekend op politieke, lees: financiële steun kunnen rekenen, is het van belang te beseffen dat ons land een zeer rijke traditie heeft op het gebied van de klassieke muziek.

Een traditie die deels teruggaat tot de negentiende eeuw en die gekoesterd moet worden. Het huidige uitvoerings­niveau – intussen wordt het Koninklijk Concertgebouworkest bijvoorbeeld wereldwijd gerekend tot het allerbeste in zijn soort – is niet zomaar uit de lucht komen vallen, maar is het gevolg van een langdurig en delicaat proces.’ Precies. Misschien dat Wennekes de staatssecretaris alsnog zijn boek kan doen toekomen?

Maarten Beirens, Ellen Kempers, Heidi Moyson red.: Achter de muziek aan

Muzikaal erfgoed in Vlaanderen en Nederland Acco, Leuven 2010 ISBN 987 90 334 8247 2, 425 pp, € 35 Een boek dat net als dat van Emile Wennekes beoogt de grote waarde van de vaderlandse muziek in beeld te brengen en uit te dragen is Achter

de muziek aan - Muzikaal erfgoed in Vlaanderen en Nederland. In een samenwerkingsverband tussen ­Resonant – Vlaams Muzikaal Erfgoed en het Nederlands Muziek Instituut kwam deze essaybundel tot stand, waarin Vlaamse en Nederlandse musicologen, archivarissen en conservatoren eendrachtig optrokken om een beeld te geven van de stand van zaken rond het gezamenlijk Nederlandstalige muzikale erfgoed.

Grootste verschil tussen beide boeken is – afgezien van de omvang – de focus op hedendaagse cultuur versus historisch erfgoed, en de luchtige versus doorwrochte toon waarop een en ander wordt besproken.

Historisch erfgoed is uiteraard niet hetzelfde als museaal erfgoed: wellicht nergens beter dan in de wereld van de oude muziek bestaat het besef van de grote levensvatbaarheid ervan.

Maar wie denkt dat muzikaal erfgoed oude manuscripten of instrumenten zijn die in musea of archieven liggen en netjes worden opgeborgen door conservatoren en archivarissen tot musici en musicologen er hun artistieke slag mee slaan, ziet de zaken iets te simpel. In dit boek wordt in kaart gebracht wie zich allemaal bezighouden met dat erfgoed en worden vragen beantwoord als: wat verstaan we eigenlijk onder erfgoed, wie houden zich bezig met het bewaren ervan, hoe doen ze dat, waarom en, last but non least, hoe wordt de connectie tot stand gebracht tussen erfgoed en hedendaags publiek. Dat klinkt alle­ maal best nog overzichtelijk, maar de presentatie van een en ander oogt vervolgens minder toegankelijk. Grote verzamelhoofdstukken met titels als Wettelijk kader, Materieel muzikaal erfgoed, Ontsluiting, en Behoud en conservering verraden een theoretische aanpak en benemen het zicht op de praktische bijdragen die er ook onder schuilgaan. Zo beschrijft Karel

boekbesprekingen & berichten

Moens in de sectie die gaat over de definitie van erfgoed de omwenteling van het Museum Vleeshuis in Antwerpen, het voormalige ‘instrumentenmuseum’, tot een plek waar ‘De klank van de Stad’ is tentoongesteld.

Martine de Bruin, redacteur van het Repertorium van het Nederlandse Lied tot 1600, dat in 2001 uitkwam en de follow up was van een eerder VlaamsNederlands onderzoek naar Middeleeuwse muziek uit de Lage Landen, belicht het tegenwoordige reilen en zeilen van de Nederlandse Liederenbank van het Meertens Instituut, dat zijn enorme gedigitaliseerde bestand nog steeds uitbreidt en de gebruiksvriendelijkheid ervan verbetert. En Marieke Lefeber bespreekt het nut van speelautomaten voor de historische uitvoeringspraktijk. Maar zulke artikelen zijn beknopt en dungezaaid, zodat ik me afvraag of dit boek in deze opzet een groot lezerspubliek zal kunnen bereiken.

Maar misschien is dat op dit moment wel helemaal niet het belangrijkste.

Veel belangrijker is de wetenschap dat de handen ineen zijn geslagen en dat wordt gewerkt aan een gezamenlijke visie op het omgaan met het Vlaams-Nederlandse erfgoed. In schril contrast daarmee staat het voornemen van staatssecretaris Zijlstra om het Nederlands Muziek Instituut op te heffen. Waar het vervolgens heen zou moeten met de expertise over het verantwoord omgaan met nationaal erfgoed, laat staan met het in het NMI verzamelde, beheerde en ontsloten erfgoed: niemand die het weet. Daarom zou het goed zijn als ook dit boek bij Halbe Zijlstra wordt bezorgd.

BERICHTEN Festival 2012: Sweelinck en Bach

In 2012 concentreert het Festival Oude Muziek zich van 24 augustus t/m 2 september op repertoire van Sweelinck in Amsterdam tot Bach in Leipzig. ­Thematische lijnen zijn de klaviermuziek van Sweelinck en zijn Duitse leerlingen Schein en Scheidemann, het koraal en de daarbij behorende variatiekunst, en de Italiaanse roots van de Duitse Barok. Artist in residence wordt organist/klavecinist en dirigent van het Bach ­Collegium Japan Masaaki Suzuki.

Samenwerking Concertzender en Vredenburg

De Concertzender gaat samenwerken met muziekcentrum Vredenburg.

Met concertopnamen en radioprogramma’s willen de partners zo het muziekleven in Utrecht en omgeving versterken. Dit seizoen worden zo’n veertig concerten in Vredenburg Leeuwenbergh geregistreerd en (al dan niet live) uitgezonden. Behalve klassieke muziek zal ook jazz- en wereldmuziek worden opgenomen. In een wekelijks radioprogramma zal de programmering van Vredenburg centraal komen te staan. Een tweede, nieuwe samenwerkingspartner van de Concertzender wordt Conclusion, die onder meer de

eigenaar is van Arrow Jazz, waarvan de Concertzender de activiteiten gaat ondersteunen. Het gaat om opnamen op podia en festivals, live-uitzendingen op locatie en de uitwisseling van content. In verband hiermee is de Concertzender verhuisd van het Amsterdamse muziekmakerscentrum MuzyQ naar Conclusion in Utrecht. De Concertzender hoopt dat daarmee de continuïteit voor de komende jaren is gewaarborgd.

Anne Freitag winnaar Musica Antiqua

Op 13 augustus jl. werd de Duitse traversospeelster Anne Freitag in Brugge uitgeroepen tot winnares van de Internationale Wedstrijden Oude Muziek van het Festival van Vlaanderen – Brugge. Zij versloeg daarmee de gambiste Myriam Rignol (2e prijs en publieksprijs), gambiste Lucile ­Boulanger (3e prijs), en cellist Toru Yamamoto (eervolle vermelding).

De juryleden Jan De Winne, Johan Huys, Philippe Pierlot, Anton Steck en Rainer Zipperling van het prestigieuze concours, dat sinds 1964 jaarlijks wordt gehouden, kenden Anne Freitag ook de EUBO-prijs toe.

61

cd-besprekingen Hombres de Maíz (Vitali, Zanetti e.a.)

Lucidarium o.l.v. Francis Biggi en Avery Gosfield K617 617228 Una Musa Plebea, minor repertoires in Italian renaissance music

Lucidarium o.l.v. Francis Biggi en Avery Gosfield Raumklang RK 2410 Barbarian Beauty (Telemann, Graun, Vivaldi, Tartini)

Il Suonar Parlante Orchestra o.l.v. Vittorio Ghielmi Passacaille 972 Barbaric Beauty (Telemann e.a.)

Holland Baroque Society o.l.v. Milos Valent en Jan Rokyta Channel Classics 31911

cd-besprekingen

Cd’s waarop oude muziek wordt gekoppeld aan traditionele muziek worden vaak in het vakje crossover geplaatst terwijl ze daar beslist niet horen. Want oud en traditioneel liggen vaak in elkaars verlengde. Componisten lieten zich inspireren door de muziek die ze op straat en in de kroeg hoorden. Oost-Europese volksmuziek mag dan voor ons vrij exotisch klinken, een componist als Telemann hoorde die waarschijnlijk dagelijks om zich heen en ging als vanzelf elementen daaruit gebruiken. Lucidarium is al jaren bezig met het leggen van verbanden tussen oud en traditioneel repertoire. Hombres de Maíz beschrijft de reis die het eenvoudige themaatje La Berga­ masca over de wereld, in het kielzog van zeelieden en jezuïeten, maakte van Italië en Spanje naar Mexico. Daar bleef het thema hangen in de traditionele muziek, waarin het nog steeds voortleeft. We volgen de reis niet chronologisch, muziek uit alle windstreken staat vrolijk door elkaar heen. Daarbij horen we naast het gewone barok-instrumentarium ook de traditionele harp uit Mexico – in feite een barokharp die daar door de Spaanse jezuïeten was geïntroduceerd en die in deze vorm is blijven bestaan – en natuurlijk veel slagwerk. Hoewel het ostinato van La Bergamasca nogal hardnekkig is, gaat het door die snelle afwisseling van korte stukken nergens vervelen. Lucidarium beschikt bovendien over uitstekende musici en heeft voor deze productie ook een aantal Mexicaanse gasten aangetrokken. Op Una Musa Plebea geeft Lucidarium een indruk van wat er rond 1500 in Italië klonk buiten de omgeving van kerk of hof. De frottola die aan de hoven van Mantua en Ferrara zo geliefd was, kwam voort uit de eenvoudige geïmproviseerde liederen die in de Italiaanse straten klonken. Om dit duidelijk te maken voegt men een aantal cantori di Buti, improviserende dichter-zangers uit Toscane en Corsica, aan het ensemble toe.

Ook hier weer volop afwisseling in korte stukken met een sprankelend eind­resultaat.

Het koppelen van oude en traditionele elementen is in de muziek uit Middeleeuwen en Renaissance al langer gebruikelijk, maar de laatste tijd wordt ook de Barok op dit gebied geëxploreerd.

Il Suonar Parlante beperkt het traditionele element door tussen de concerten van Telemann, Graun Vivaldi en Tartini door een aantal korte Oost-Europees aandoende improvisaties in te lassen. Maar dat rechtvaardigt de cd-titel Barbarian Beauty geenszins. Zeker niet omdat in de geko62

cd-besprekingen

zen werken, behalve in het blokfluitgambaconcert van Telemann, volksmuziektradities nauwelijks een rol spelen. Onbedoeld zit de barbaarsheid hem dan vooral in de bitse manier waarop het orkest soms tekeergaat, ook waar dat helemaal niet zou moeten. Dan wil men al te opzichtig laten horen dat deze cd ‘anders’ is en dan geloof ik het niet meer. Nee, dan Holland Baroque Society. Ik weet niet wie er eerder was met het aanleveren van een cd-titel, misschien is er overleg geweest, maar bij Holland Baroque Society krijgt men wat de titel belooft.

En hoe! Uitgangspunt zijn Telemanns op Poolse muziek geënte concerti.

Delen daaruit worden gecombineerd met Oost-Europese dansmuziek die, en dat is een zeldzaamheid, in een achttiende-eeuws manuscript is overgeleverd. Uit een ander handschrift, in bezit van het Nederlands Muziek Instituut, werden enkele Hollandse boerendansen geselecteerd die verrassend dicht staan bij de muziek uit Tsjechië en Polen. De concerten met dit programma waren opwindend en de cd is dat ook. Violist Milos Valent en fluitist en cimbalomspeler Jan Rokyta stoken het vuurtje lekker op en ook de strijkers van Holland Baroque Society geven hem flink van katoen. Híer overtuigt die harde aanpak dus wel!

Marcel Bijlo M. Falvetti: Il diluvio universale

Cappella Mediterranea, Choeur de Chambre de Namur o.l.v. Leonardo García Alarcón Ambronay AMY 026 Tomeloze ambitie, passie en tot in het kleinste detail uitgewerkte ideeën tekenen Leonardo García Alarcón in alles. Je hoort het in cd’s met zijn verschillende groepen, je hoorde het in zijn concerten tijdens het afgelopen Festival – zelfs toen het ene perfect voorbereide concert op het allerlaatste

moment moest worden vervangen door een totaal ander, even solide programma. Maar met Il diluvio universale zet hij de volgende stap. Door een opmerkelijk stuk van wisselende kwaliteit te transformeren tot een absoluut meesterwerk toont García Alarcón de vakman zich een hoogst origineel interpreet.

Maar eerst de Zondvloed zelf en zijn obscure componist. Michelangelo Falvetti begon in 1682 als maestro aan de kathedraal van Messina op Sicilië, waar hij kon beschikken over een uitstekende cappella. De hooggeleerde stad was blijkbaar rijk en eerzuchtig genoeg om te investeren in muziek.

Na ruim anderhalve eeuw ‘buitenlandse’ kapelmeesters van het vaste­ land werd Falvetti de eerste native muzikaal leider in tijden en direct bij aankomst presenteert hij zijn Diluvio, een groots exposé in vier delen over ongehoorzaamheid en de straffe hand van God. Zoveel emotie, en toch maar zo weinig stukken op dit thema…

Midden in de sinfonia stormt de Goddelijke Gerechtigheid (alt Evelyn Ramirez Muñoz, een sensatie) het podium op: ‘Geef het op, genade, weersta mij niet langer,’ en de toon is gezet. Noach (Fernando Guimarães) en zijn vrouw Rad (Mariana Flores) pleiten vergeefs bij God (Matteo Bellotto) om genade, de Dood (Fabian Schófrin) maakt een rondedansje bij zoveel verderf, terwijl het koor in alle toonaarden zijn wanhoop bezingt.

Tot slot zakt het water en verschijnt een prachtige regenboog: God is toch genadig.

Falvetti varieert eindeloos met ritmes, vormen en kleuren, daarbij niet weinig geholpen door García Alarcón, die elk effect nog eens aandikt en elk cliché opfrist. Met verbazingwekkende precisie banen zangers en spelers zich een weg door de virtuoze partijen.

Misschien ís de gereconstrueerde partituur wel veel interessanter dan ooit. En Falvetti had vast geen oosterse slagwerker om de elementen sprookjesachtig te verklanken. Maar wat geeft het? Het resultaat overtuigt volledig, dit is een spektakel van epische proporties. Geloof de hype en grijp deze cd!

Albert Edelman

A Cleare Day. Pieces from the Fitzwilliam Virginal Book

Kenneth Weiss, klavecimbel Satirino Records, SR 111 Het Fitzwilliam Virginal Book, genoemd naar de stichter van het museum waar het manuscript zich sinds de negentiende eeuw bevindt, is een uiterst belangrijke verzameling werken uit het breukvlak van de zestiende en de zeventiende eeuw en omvat naast de topstukken van grote Engelse komponisten als John Bull en William Byrd ook werken van minder bekende collega’s als John Munday en Giles Farnaby, klavierzettingen van Italiaanse madrigalen en zelfs een 63

cd-besprekingen

Fantasie, Toccata en Psalmbewerking van Sweelinck. Algemeen wordt aangenomen dat Francis Treagian, om geloofsredenen gevangen gezet, deze immense collectie heeft gekopieerd, maar over de details hiervan tast men in het duister. Geen klavecinist kan om deze rijke bron heen, en het initiatief van Kenneth Weiss verdient dan ook alle lof, temeer daar hij verschillende instrumenten gebruikt. We horen hier kopieën van twee zeventiende-eeuwse Italiaanse klavecimbels, een dito virginaal en een Vlaams klavecimbel, alle destijds in Engeland in gebruik en qua timbre zorgvuldig uitgezocht om de verschillende stukken zo goed mogelijk te laten klinken.

Dat lukt Weiss met name goed in de snelle stukken zoals de Galliards, de Munday-Fantasia, Farnabys Wooddy Cock en Tomkins’ Barafostus Dreame.

In deze stukken houdt hij het ritme strak. Maar een ander verhaal wordt het in de langzame Pavans zoals Byrds Lachrymae, Gibbons’ Lord Salisbury en Philips’ Amarilii. Hier kiest Weiss niet alleen een naar mijn smaak te hoog tempo, ook neemt hij zijn toevlucht tot temposchommelingen die onritmisch overkomen en een gevoel van onrust creëren. Ook de gewoonte om in deze laatste categorie de linker- en rechterhand continu na elkaar aan te slaan, werkt dan als expressiemiddel niet meer. Los van deze details: de klavecimbels en het virginaal zijn prachtig opgenomen en zijn een lust voor het oor.

Henk Dekker J.A. Carlos de Seixas: Sonatas

Nicolau de Figueiredo, klavecimbel Passacaille 971 De Seixas, bijna twintig jaar jonger dan Domenico Scarlatti, heeft lang in diens schaduw gestaan. Hoe onterecht dat was wordt door deze cd maar weer eens bewezen. Op zijn 64

veertiende volgde hij zijn vader op als organist van de kathedraal van Coimbra en twee jaar later, in 1720, verhuisde hij naar Lissabon. Daar was hij behalve als organist ook werkzaam als leraar van de stedelijke aristocratie en nog weer later als klavecimbeldocent aan het Portugese hof. De klavierbouw maakte in die tijd een enorme ontwikkeling door: de bouwersfamilie Antunes maakte klavecimbels en later ook fortepiano’s, terwijl de nieuwe vinding van Cristofori, het ‘Gravicem­ balo col piano e forte’ waarbij de snaren door hamertjes worden aangeslagen, aan het hof erg gewaardeerd werd. Veel manuscripten van Seixas’ Sonates, vaak ook toccata’s genoemd, zijn bij de grote aardbeving van 1755 verloren gegaan, maar in privéverzamelingen is gelukkig een en ander bewaard gebleven. Klavecinist de Figueiredo speelt Seixas’ sonates en menuetten op overrompelende wijze: virtuoos, messcherp gearticuleerd en met veel ritmische souplesse.

Zijn spel bruist en fonkelt en dat is precies wat deze muziek nodig heeft.

Het klavecimbel, een kopie naar Goujon,1749, is ruimtelijk opgenomen zodat de klank een enorme power heeft. Ook dat misstaat de Seixas niet, hoewel een Portugees klavecimbel of een hamerklavier van Cristofori net iets meer op zijn plaats was geweest.

Los daarvan, een aanwinst in de klavecimbeldiscografie!

Henk Dekker

CD kort Lassus: prophetiae Sybillarum, Missa Amor ecco Colei

The Brabant Ensemble o.l.v. Stephen Rice Hyperion CDA 67887 The Brabant Ensemble trakteert ons meestal op werk van vergeten componisten, maar laat de bewezen grootheden natuurlijk niet links liggen. Want ook van de allergrootste renaissance-meesters is nog lang niet het complete werk beschikbaar in een uitvoering op het niveau van dit ensemble. Tijdens het festival was hun schijnwerper uiteraard gericht op Palestrina, op deze nieuwe cd is het Lassus. De Prophetiae Sybillarum hoort zelfs tot zijn bekendere werken en hoewel er flink wat uitvoeringen zijn, voegt deze wel degelijk iets toe. Zelden hoor je Lassus’ grillige chromatiek zo geconcentreerd als hier. Paul Van ­Nevel mag dan beweren dat Lassus het merendeel van zijn missen ‘tussen de soep en de patatten’ componeerde, de hier opgenomen Missa Amor ecco colei is zeer de moeite waard en ik kende er geen andere opnamen van.

Kortom: weer een voltreffer van The MB Brabant Ensemble.

Secret voices (Las Huelgas Codex)

Anonymous 4 Harmonia Mundi HMU 807510 Het beroemde handschrift van het Noord-Spaanse vrouwenklooster Las Huelgas was al voor meer ensembles een bron van inspiratie, maar het verbaast me dat de vier zangeressen van Anonymous 4 er nog niet eerder uit geput hebben. Deze cd is een soort reconstructie van een dag in het klooster aan de hand van het gregoriaans en de polyfonie uit het

cd-besprekingen

manuscript. Door hun vlijmscherpe samenzang, die gelukkig nergens in laserstralen ontaardt, is te horen hoe complex sommige van de hier opgenomen motetten zijn. We hebben het hier over de dertiende eeuw!

De herkomst van de anonieme composities in het handschrift is vaak moeilijk te bepalen maar de motetten en conducti zijn stilistisch heel divers, van eenvoudig tot avant-garde. Het ensemble heeft een mooie selectie gemaakt. Een iets steviger en aardsere benadering is denkbaar maar op dit moment is deze cd veruit de beste MB keuze in dit repertoire.

En l’amoureux vergier

De Caelis o.l.v. Laurence Brisset Aeon AECD 1099 Codex Chantilly II

Tetraktys o.l.v. Kees Boeke Etcetra KTC 1905 De Codex Chantilly is een belangrijke bron voor muziek die klonk aan het pauselijk hof in Avignon, en werd door de aldaar actieve musici meegenomen naar Rome. Hoewel het hier vooral om wereldlijke muziek op Franse tekst gaat, is deze van grote invloed geweest op de ontwikkelingen op kerkmuziekgebied in Rome in de vijftiende eeuw. De Caelis, een groep van zangeressen met hier en daar een instrumentale bijdrage, maakte een selectie uit het handschrift, maar Tetraktys brengt een tweede deel uit van wat een complete opname moet worden. Beide ensembles kiezen voor hoge liggingen en gebruiken de pythagoreïsche stemming. Tetraktys beschikt naast musici die harp, vedels en fluiten bespelen over een sopraan en een countertenor, terwijl De C ­ aelis de meeste stukken louter vocaal uitvoert. Voor beide uitgaven geldt dat ze van het allerhoogste niveau zijn en voor wat betreft Tetraktys kijk ik nu al MB uit naar deel drie.

J. Ciconia: Opera Omnia

Diabolus in Musica, La Morra Ricercar RIC 316 Het is al weer bijna dertig jaar geleden dat het Huelgas Ensemble op vijf lp’s, later heruitgebracht op drie cd’s, het complete werk van Johannes Ciconia uitbracht. Voor een nieuwe opname werd het dus wel eens tijd, want de inzichten over de uitvoering van deze muziek zijn nu eenmaal aan veranderingen onderhevig. Twee ensembles treden aan: Diabolus in Musica wijdt zich aan de kerkmuziek, La Morra aan de chansons en ballate op Franse en Italiaanse tekst. Hoewel we hier dus twee ensembles horen, is de uitgave toch een mooie eenheid omdat de opvattingen niet wezenlijk verschillen: gedragen tempi, veel aandacht voor versieringen en een smaakvol gebruik MB van de instrumenten.

Music for Henry V and the House of Lancaster

The Binchois Consort o.l.v. Andrew Kirkman Hyperion CDA 67868 R. Parsons: Sacred Music

The Cardinall’s Musick o.l.v. Andrew Carwood Hyperion CDA 67874 The Binchois Consort heeft een grote reputatie opgebouwd met hun Du Fay-cd’s. Op deze nieuwe cd presenteren ze de Engelse muziek waardoor Du Fay sterk beïnvloed is geweest.

De anonieme Missa Quem malignus spiritus staat centraal en daaromheen zijn, volgens goede Engelse gewoonte, diverse motetten geprogrammeerd.

Kirkman en de zijnen zijn in dit repertoire echt onovertrefbaar! Diezelfde kwalificatie gaat op voor The Cardinall’s Musick en hun uitvoeringen van motetten en anthems van Robert Parsons. Hij was een generatiegenoot van Tallis, dus ook hij moest schippe-

ren tussen katholieke en anglicaanse kerkmuziek. Carwoods ensemble beschikt over stralende hoge stemmen maar ook over sonore bassen. Ideaal MB dus voor dit repertoire.

Les fantaisies de Josquin

Ensemble Leones o.l.v. Marc Lewon Christophorus CHR 77348 ‘Le fantazies de Joskin’ is een driestemmig werkje dat het uitgangspunt vormde voor deze cd. De ondertitel, ‘The instrumental Music of Josquin des Prez’, suggereert dat het hier zou gaan om oorspronkelijk instrumentale muziek van de vroegzestiende-eeuwse meester, maar het overgrote deel van het programma bestaat uit instrumentale uitvoeringen van chansons.

Niets mis mee, maar wees daar dan duidelijk in. Met Ensemble Leones van Marc Lewon is ook niets mis. Hij benadert deze muziek als kamermuziek uit de Renaissance, zonder gedoe en overbodige versieringen. Strijkers en tokkelaars, hier en daar aangevuld met cornetto, zorgen voor een afwisselende bezetting. Een bonus-track biedt ‘Sei gelobt, du Baum’ dat Arvo Pärt speciaal voor dit ensemble, aangevuld met een (niet zo stemvaste) bariton componeerde. Een aardige cd die door de onnadrukkelijkheid van de uitvoeringen vooral het genie van MB Josquin goed laat uitkomen.

65

cd-besprekingen

A. de Févin: Requiem d’Anne de Bretagne

Doulce Mémoire o.l.v. Denis Raisin Dadre ZigZag Territoires ZZT 110501 Anne de Bretagne was koningin van Frankrijk en toen zij begin 1515 op 37-jarige leeftijd overleed was de verslagenheid groot. De rouwplechtigheden duurden veertig dagen, inclusief een processie door half Frankrijk.

Het verloop daarvan is uitvoering beschreven, maar over de muziek geen woord, hoewel het Franse hof toen zo’n beetje alle beroemde musici in dienst had: Jean Mouton, Josquin des Prez, dus de keus is groot. Doulce Mémoire koos voor deze cd het Requiem van Antoine de Févin. Omdat Anne ook symbool stond voor de Bretonse identiteit werden liederen in het Bretons, gezongen door een echte volkszanger, ingevoegd. Andermaal levert Doulce Mémoire een top-cd af; deze concentratie in de muziek uit de Renaissance hoor je verder eigenlijk alleen bij Paul Van Nevel. Een prachtige vocaal-instrumentale bezetting, met vooral heerlijk diepe bassen.

Welk renaissance-repertoire Doulce Mémoire ook uitvoert, altijd weet het ensemble precies de juiste manier te MB vinden.

A. Pärt & G.P. da Palestrina

Nederlands Kamerkoor o.l.v. Risto Joost Globe GLO 5240 Het Nederlands Kamerkoor heeft een nieuwe chef-dirigent, de jonge Est Risto Joost, en op zijn eerste cd met het koor maakt hij meteen een krachtig statement. Was het tijdens de concerten met dit programma nog zo dat de Missa Papae Marcelli van Palestrina en de vier werken van Pärt afzonderlijk klonken, op de cd zijn ze om en om opgenomen: na ieder misdeel van Palestrina klinkt een werk van Pärt. Risto Joost geeft 66

hiermee duidelijk aan dat hij er niet zo in gelooft dat je voor ieder repertoire een ander koor nodig zou hebben. Maar hij heeft dan ook in beide repertoiregebieden, zo jong als hij is, al ruime ervaring! Het Nederlands Kamerkoor staat nog steeds aan de internationale top en met zo’n jonge ambitieuze chef als Risto Joost lijkt de toekomst in ieder geval wat dat betreft verzekerd. Wie dit hoort denkt toch niet aan subsidiebeperking? MB

T.L. da Victoria: Requiem

Tenebrae o.l.v. Nigel Short Signum Classics SIGCD 248 F. Guerrero: The Angel’s Voice

Ensemble La Sestina o.l.v. Adriano Giardina DHM 88697824012 De magie van de uitvoering door The Tallis Scholars van Victoria’s Requiem is wat mij betreft nog lang niet uitgewerkt, maar deze nieuwe mag er ook zijn! Nigel Short heeft als countertenor ruime ervaring met dit repertoire, onder meer als lid van voornoemde Scholars, en zijn eigen ensemble Tenebrae kan zich goed meten met het gezelschap van Peter Philips. Maar als je dan toch een Victoria-cd gaat maken, kies dan eens voor werken die nog niet zo vaak zijn opgenomen!

Het Zwitserse La Sestina is wat dat betreft origineler, want van Francisco Guererro’s l’Homme armé-mis, het hoofdwerk op deze cd, zijn beslist weinig opnamen. De titel van de cd

verwijst naar het feit dat Guerrero in de mis en ook in de hier opgenomen motetten en villanescas geen echt lage stemmen gebruikt. La Sestina is een prima ensemble dat de titel van MB de cd ruimschoots waarmaakt.

Jauchzet dem Herren alle Welt: Schütz, Gabrieli e.a.

Amarcord, Cappella Sagittariana ­Dresden o.l.v. Norbert Schuster Raumklang Rkap 10110 Italië en dan vooral Venetië waren het muzikale mekka voor alle Europeanen die zich een tocht over de Alpen konden veroorloven. Sommige van die reizigers zetten zelfs eigenhandig een revolutie in gang en een van de belangrijkste figuren voor Duitsland in dat opzicht was Heinrich Schütz.

Na zijn doorslaggevende tijd in de Dogestad droeg Schütz het ‘virus’ over op zijn omgeving, onder wie Michael Praetorius. Norbert Schuster verzamelde enkele pure en minder puur Italiaanse madrigalen en koppelde zijn instrumentalisten aan de vijf mannen van Amarcord, die voor de gelegenheid zijn aangevuld met een extra tenor en twee sopranen.

Ik ben vooral onder de indruk van de Cappella Sagittariana, een groep die is voortgekomen uit de Dresdner Philharmonie en de Staatskapelle en zich sindsdien heeft gespecialiseerd in juist dit repertoire – de naam is ontleend aan de barokke hofkapel van Dresden, een groep die Schütz zelf leidde. Een lichtpunt in het toch wat barre Duitse AE oude-muzieklandschap.

C. Monteverdi: Amori di Marte

Academia del Piacere o.l.v. Fahmi Alqhai Alqhai & Alqhai 3 Fahmi Alqhai is een voortvarende gambist en dirigent uit Sevilla die met zijn Academia del Piacere een Mon-

cd-besprekingen

teverdi presenteert die je werkelijk álle hoeken van de kamer laat zien. In dit programma met madrigalen uit het achtste boek, waaronder natuurlijk Il Combattimento di Tancredi e Clorinda, laten de uitstekende zangers enorm dramatische contrasten horen die je misschien eerder bij Verdi dan bij Monteverdi zou verwachten. Maar soms gaat het over de rand, zoals bij de wat huilerige Testo in Combattimento. Het drama zit daar al zo duidelijk in de muziek zelf! Waar het wél goed gaat is het ook hartverscheurend mooi. Het madrigaal Lamento della Ninfa vormt het hoogtepunt van deze cd, vooral door de vertolking van sopraan Mariví Blasco. Dit is kortom een cd die de oortjes weer eens helemaal MB op scherp zet.

gesteld. Minder bekende composities van Cavalli, Alessandro Scarlatti, Faggiolo en Marini wisselen elkaar af, terwijl toch ook Purcell (Dido’s Lament) en Monteverdi niet ontbreken. Diens Il pianto della Madonna is opmerkelijk genoeg een rechtstreekse adaptatie van het Lamento d’Arianna. Onderliggend thema van de cd is dan ook de Januskop van de liefde: de hemelse liefde van Maria en de aardse van Dido zijn weliswaar twee kanten van de medaille, maar worden met dezelfde vroegbarokke affetti tot uitdrukking gebracht. Op deze wijze gerangschikt maken de nummers ook nog eens de indruk van een samenhangend drama JvdK – heel goed gedaan!

C. Monteverdi: Vespro della Beata Vergine

La Capella Ducale, Musica Fiata o.l.v. Roland Wilson Pan Classics PC 10240 G. Valentini: Musiche Concertate 1619

La Capella Ducale, Musica Fiata o.l.v. Roland Wilson CPO 777533-2

Ferveur & Extase

Stephanie d’Oustrac – Amarillis Ambronay AMY027 Tragische muziek is de mooiste muziek, dat wordt maar weer eens bewezen op deze cd van ensemble Amarillis, waarop mezzo Stephanie d’Oustrac schittert in het ene na het andere lamento, onderbroken door een enkel vocaal delirium en instrumentale ritornelli. Het achtkoppige Amarillis, geleid door blokfluitiste Héloïse Gaillard en bezet met uitstekende musici als luitiste Monica Pustilnik en violonespeler Richard Myron, heeft dit programma met zeventiende-eeuwse muziek met zorg samen-

Dat de bekende Monteverdi-vespers op één cd passen wisten we al, en net als L’Arpeggiata zetten de ensembles van Roland Wilson, helemaal solistisch bezet, er flink de vaart in. Bijzonder is de hoge, Venetiaanse stemming die het geheel een extra heldere klank geeft. Door die hoge stemming voegt deze uitvoering werkelijk iets toe. Dat geldt al helemaal voor de cd met concerterende madrigalen van de Venetiaan Giovanni Valentini (1582-1641).

Dit is hoogst originele muziek waarin stemmen en instrumenten volkomen gelijkwaardig aan elkaar zijn. Valentini schuwde het effect niet. In een aantal madrigalen schrijft hij twee ‘rossignole di Creta, pieni d’acqua’ voor. Gewoon waterfluitjes dus. En niet alleen díe worden vaardig bespeeld: zangers en

instrumentalisten leveren hier alle­ maal grootse prestaties. Wat een MB ontdekking!

Sweelinck, his sources – his influence vol.4

Bernard Winsemius, orgel Toccata-Records TRR 99018 bestellen via www.toccata-records.nl En toen was er opeens, maar liefst twintig jaar na de eerste drie delen, een vervolg op de Sweelinck-serie van Bernard Winsemius. Niet dat hij zich sindsdien niet met Sweelinck had beziggehouden, getuige de met Edisons bekroonde edities van vocale en klavierwerken waar hij aan meewerkte.

Ditmaal bespeelt hij het transeptorgel in Sweelincks eigen Oude Kerk, dat in 1965 door Ahrend en Brunzema werd gebouwd in de historische kas en in 2002 naar middentoonstemming is omgestemd. Op het programma staan variatiewerken en vrije stukken zoals fantasia’s en praeludia van de meester zelf en van zijn bekendste en origineelste leerling, de Hamburgse organist Heinrich Scheidemann. Ook zijn er twee liedbewerkingen te horen van Joseph Butler, een Engelsman die rond 1650 in Amsterdam werkzaam was. Het is mooi om te horen hoe Winsemius elk stuk opbouwt en hoe hij omgaat met timing, frasering en articulatie: dit is musiceren van de bovenste plank. Laat het SweelinckWdJ jaar maar beginnen!

L. Luzzaschi: Concerto delle Dame

La Venexiana o.l.v. Claudio Cavina Glossa GCD 920919 Op het afgelopen, aan Rome gewijde, festival kwam Luzzasco Luzzaschi er als Ferrarees bekaaid vanaf. Toch heeft hij met zijn Concerto delle Dame wel degelijk invloed in Rome doen gelden.

Hij was de leraar van Frescobaldi en 67

cd-besprekingen

een goede bekende van Gesualdo, die in Napels zijn bij Luzzaschi opgedane ideeën doorgaf aan De Macque.

Frescobaldi verenigde al die Ferrarese en Napolitaanse invloeden in zijn nieuwe Romeinse barokstijl, waarmee een nieuwe muzikaal tijdperk werd betreden. Van het Concerto delle Dame, de speciale liefhebberij van hertog Alfonso II en zijn vrouw, mochten weinigen meegenieten. De unieke combinatie van drie hoge stemmen, de virtuositeit en duizelingwekkende ornamentiek, ook nog eens hypermodern begeleid door luit of toetsinstrument, deed menig componist watertanden. Maar pas na de dood van Alfonso kon Luzzaschi zijn muziek publiceren. Het door de wol geverfde La Venexiana sluit met hun interpretaties regelrecht aan bij de revolutionaire reputatie van Luzzaschi’s madrigalen.

JvdK Dit is smullen geblazen.

Chamber Vespers: Tarditi, Frescobaldi, Banchieri e.a.

The Gonzaga Band o.l.v. Jamie Savan Chandos CHAN 0782 Het grootste deel van de Italiaanse kerken kon zich bij lange na geen luxueuze Monteverdi-vespers veroorloven. In plaats daarvan hadden ze ‘kleine meesters’ in dienst als Tarditi, Finetti en Petrobelli, die inderdaad meesterlijke compacte motetten schreven op de verschillende psalmteksten die voor het avondgebed ston68

den voorgeschreven. Het was hoog tijd dat iemand dit repertoire eens meer aandacht gaf, en het is mooi meegenomen dat The Gonzaga Band een paar premières op cd kon zetten. De wat bleke stem van sopraan Faye Newton draagt de opname net niet tot een bevredigend einde, maar gelukkig is het ensemblespel van de Band voorbeeldig, niet vreemd met zulke ervaren spelers als cornettisten Jamie Savan en Gawain Glenton; ook de bijdrage van mezzosopraan Clare Wilkinson is reden tot vreugde. De motetten worden afgewisseld met meer bekende instrumentale werken AE van Frescobaldi en Cima.

J. Jenkins: Consort Music in four parts

The Spirit of Gambo o.l.v. Freek Borstlap Musica Ficta MF 8011 John Jenkins was een van de productiefste Engelse componisten voor het gambaconsort. Deze ensemblevorm bloeide al tijdens de regeerperiode van Elizabeth I, maar ook nog enige decennia daarna. De vijftien fantasieën die Henry Purcell voor gambaconsort componeerde vormen het magistrale sluitstuk van dit repertoire. Purcell liet zich hierbij duidelijk inspireren door Jenkins. The Spirit of Gambo speelt op werkelijk schitterende instrumenten, echte consort viols die breder zijn dan de meeste gamba’s, en de zorg die daaraan is besteed, is duidelijk af te horen aan deze cd. De gambisten spelen hypergeconcentreerd en laten alle slimmigheden van Jenkins – en dat zijn er heel wat! – ten volle uitkomen. Dit is een wondermooie cd die maar weer eens bewijst hoe belangrijk het is werk te maken van het vinden MB van de juiste instrumenten.

L’Arte del Violino in Italia

Ensemble Aurora o.l.v. Enrico Gatti Glossa GCD921206 (2 cd’s)

Enrico Gatti liet tijdens zijn deelname aan de Corelli-integrale afgelopen festival al horen wat een geweldige affiniteit hij heeft met het vroegbarok­ ke Italiaanse repertoire voor viool.

Op deze dubbel-cd verzamelde hij topstukken uit de periode 1650-1700 van onder anderen Merula, Mannelli, Pandolfi Mealli, Uccellini en Bononcini. Het avontuur spat ervan af, en van de zekere gespannenheid die zijn festivaloptreden begeleidde is hier gelukkig niets te bespeuren. Misschien was dat ook te wijten aan zijn medeensembleleden, want geen van de musici die in het festival aantraden, is op deze cd’s vertegenwoordigd. De vraag is überhaupt wie de vaste kern van Aurora is, want op deze cd’s is alleen klavecinist Guido Morini Gatti’s vaste secondant. Maar de overigen zijn niet de minsten: Mara Galassi op harp kleurt de continuo fraai in op cd 1, terwijl violiste Odile Edouard Gatti vakkundig bijstaat in de triosonates op cd 2. De maestro zelf experimenteert duchtig met opmerkelijke fraseringen, vibratogebruik en flitsend rondgestrooide loopjes en versieringen. Een geweldig pleidooi voor dit repertoire.

JvdK D. Buxtehude: Opera omnia XIV, Vocal Works 5

Solisten, Amsterdam Baroque Orchestra o.l.v. Ton Koopman Challenge CC 72253 We zijn al een heel eind gevorderd met de complete werken van Buxtehude door Ton Koopman. De serie begon vijf jaar geleden en dit is het vijfde deel met vocale werken. Geen dubbel-cd deze keer, zoals de voorafgaande vier delen, maar een enkele.

En wat voor één! Werkelijk niet één stuk op deze cd had ik ooit eerder gehoord. De acht cantates, of concerti zoals Buxtehude ze zelf liever noemde, zijn vocaal solistisch bezet met een

cd-besprekingen

wisselend aantal zangers. Instrumentaal pakt Buxtehude soms wel flink uit met blazers, zoals in de paascantate ‘Ich bin die Auferstehung’. De zangers die we op deze cd horen zijn weer dezelfde als op eerdere delen in de serie, inclusief mijn favoriete sopraan Miriam Meyer. En we hebben nog wat vocaal werk van Buxtehude te gaan. Ik MB kan haast niet wachten!

A. Forqueray: Pièces de viole avec la basse continuë

Paolo Pandolfo c.s.

Glossa GCD 920412 (2 cd’s) Forqueray speelde als tienjarige in 1682 voor Lodewijk XIV, die hem prompt als page aanstelde en hem les in basso-continuospel liet geven. Als zeventienjarige kwam hij in koninklijke dienst als gambaspeler, een baan die hij in 1742 overdroeg aan zijn zoon Jean-Baptiste. Zijn roem als gambist en improvisator was zo groot dat alle vooraanstaande musici van zijn tijd met hem wilden spelen. De reden hiervan is duidelijk bij het beluisteren van de vijf suites die Jean-Baptiste twee jaar na zijn vaders dood uitgaf en daar ook werken van eigen hand aan toevoegde. Dit is lyrische en hartstochtelijke muziek, virtuoos, briljant en technisch het uiterste eisend.

Dat laatste is niet aan het spel van Pandolfo te horen en dat maakt het luisteren naat deze cd’s zo plezierig.

Zelfs als hij de gamba stevig te lijf gaat (zoals in Jupiter uit suite V) blijft zijn

greep op de materie stevig en in stukken als La Du Vaucel uit suite III heeft hij een expressie die zijn meesterschap verraadt. Een tweede gamba, twee barokgitaren en een klavecimbel vormen het weelderige continuo. HD

A. Vivaldi: Motezuma

Il Complesso Barocco o.l.v. Alan Curtis; regie: Stefano Vizioli Dynamic 33586 (dvd) In 2005 stroomde vanuit de Oekraïne het archief van de Berlijnse SingAkademie terug naar West-Europa, waar speurders al snel de grootst mogelijke schatten herontdekten. Een van die vondsten was Vivaldi’s verloren opera Motezuma, direct in hetzelfde jaar onderwerp van een geschil tussen de Berlijners en De Doelen, waar Federico Maria Sardelli een concertante uitvoering had gepland. In 2008, met het rechtenprobleem achter de rug, ging Alan Curtis op tournee langs enkele Italiaanse theaters, waarvan deze dvd een weerslag is. De aanpak van de regisseur is nogal Ben Hur, maar in het prachtige toneelbeeld levert iedereen gelukkig uitstekende muzikale prestaties. De kern van de zaak is de relatie tussen de Azteekse prinses Teutile (Laura Cherici) en haar minnaar/vijand Ramiro (Theodora Baka), het broertje van Fernando Cortés. Voordat het goedkomt tussen die twee wordt er erg mooi gezongen door een halfnaakte Vito Priante in de hoofdrol, Gemma Bertagnolli in een grote bijrol en Franziska Gottwald als AE de conquistador zelf.

A. Vivaldi: Cello Concertos

Jean-Guihen Queyras, Akademie für Alte Musik Berlin o.l.v. Georg Kallweit Harmonia Mundi HMC 902095 Vanaf de eerst noot heeft de Akademie für Alte Musik Berlin er zin

in, in deze Vivaldi-concerten waarin de cello de hoofdrol speelt. Het is wel even schrikken als Jean-Guihen Queyras zich voor het eerst met zijn cello laat horen: die is van zo dichtbij opgenomen dat je onwillekeurig een stapje achteruit doet. Maar het went snel, en dan blijkt, na zijn eerste cd-opname op barokcello – de Bachsuites – deze tweede een aangenaam weerzien met duizendpoot Queyras.

Alles veert en danst, hoe robuust zijn streektechniek ook is. Primarius Georg Kallweit heeft, om het leuk te houden, een drietal orkestrale Sinfonia’s van Caldara en Vivaldi door de cd-nummers vervlochten. Net als je even uit de straffe driedeligheid van Vivaldi’s compacte concertformule wilt stappen, licht daar het bordje exit op. Gelukkig heeft ook Vivaldi zelf wel eens een zijpad ingeslagen: dat leverde het verrassende concert voor cello en fagot op: grillig tot op het bot, en de Akademie weet er zowaar nog een heel geestig puntje aan te JvdK zuigen. Bravo!

J.S. Bach: Cantatas vol.49

Bach Collegium Japan o.l.v. Masaaki Suzuki BIS SACD 1891 Ook in deel 49 van zijn Bachcantateproject blijft Masaaki Suzuki fascineren. Deze vier cantates zijn afkomstig uit het ‘Picander-jaar’ oftewel een bundel uit 1728-29 met teksten voor elke zondag van het kerkelijk jaar. Als Bach inderdaad al die teksten op muziek heeft gezet, dan missen we nu meer dan vijftig cantates; een andere hypothese stelt dat de componist zijn eigen oeuvre hergebruikte. De overlevering van deze vier stukken is ook niet zonder onzekerheid: BWV 188 met zijn inspirerende Sinfonia voor obligaat orgel is zelfs alleen uit allerlei over de hele wereld verspreid geraakte pagina­ 69

cd-besprekingen

fragmenten te reconstrueren. Het is een plezier om Suzuki zelf de virtuoze orgelpartij te horen spelen, als altijd no-nonsense maar expressief; nog zo’n hoogtepunt is de hobo-solo uit BWV 156, betoverend geblazen door Masamitsu San’nomiya. De cd besluit met de nieuwjaarscantate BWV 171 ‘Gott, wie dein Name’, waarvan het openingskoor twintig jaar later terugkeert als ‘Patrem omnipotentem’ in de Hohe Messe. Naast Peter Kooij zingen Rachel Nicholls, Robin Blaze AE en Gerd Türk de solo’s.

J.S. Bach: Der dritte Teil der Clavierübung in Naumburg

David Franke, orgel Motette DCD MOT 13731 David Franke werd enkele jaren geleden op 28-jarige leeftijd benoemd als titularis van het Hildebrandt-orgel (1746) in de St. Wenzel in Naumburg. Niemand minder dan Johann Sebastian Bach zelf had geadviseerd bij de bouw van dit instrument, dus het is niet verwonderlijk dat Frankes cd-debuut aan hem is gewijd. De derde Clavierübung, bestaande uit een verzameling koraalbewerkingen, aangevuld met vier duetten en omlijst door de Prelude en Fuga in Es (BWV 552), is een van de hoogtepunten uit Bachs oeuvre. Schijnbaar moeiteloos combineert hij allerhande stijlen, vormen en technieken, een ideaal werk dus om de vele facetten van het instrument te demonstreren. Wat dat betreft is deze cd zeker geslaagd, maar verder ben ik niet helemaal overtuigd.

Zo blijft het pedaal vaak wat op de achtergrond, zijn er hier en daar wat ontstemmingen en speelt Franke nogal rechttoe rechtaan, in wel erg voortvarende tempi. Technisch is het echter dik in orde, dus als hij wat meer vocaal en ademend gaat denken komt WdJ hij er wel.

70

The Best of Bach in B Minor

Ensemble Schönbrunn Globe GLO 5243 In het interview elders in dit nummer vertelt Marten Root over de totstandkoming van deze bijzondere cd, die verschijnt ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum van Ensemble Schönbrunn. Voor de opname van de sonate BWV 1030 kon Marten Root beschikken over een originele fluit uit Bachs tijd. De andere werken op deze cd, de sinfonia uit cantate BWV 209, het vijfde Brandenburgs Concert en de tweede orkestsuite, worden gespeeld op een kopie van hetzelfde instrument. Schönbrunn behoort al jaren tot de top van de Nederlandse barokensembles en bevestigt die reputatie andermaal met deze nieuwe opname.

Als cadeautje is er een tweede cd bijgevoegd, met apart boekje, waarop een mooie selectie staat van oudere opnamen van Schönbrunn. Daarop bespeelt Marten Root diverse fluiten, afhankelijk van de tijd waarin de muziek gecomponeerd werd. Fascinerend hoe de klank van de fluit in de loop der eeuwen is veranderd! De cd eindigt met de fluitsolo Syrinx van Debussy, gespeeld op de fluit waarvoor hij is gecomponeerd. Een wonder. MB A. Campra: Le Carnaval de Venise

Le Concert Spirituel o.l.v. Hervé Niquet Glossa GCD 921622 Misschien herinnert u zich ook nog die avond in Vredenburg Leidsche Rijn vorig jaar, toen Hervé Niquet schijnbaar vanuit het niets een barok feestmaal tevoorschijn toverde? Le Carnaval de Venise bleek een rijke dis waarmee André Campra zich minstens de gelijke toonde van Lully, sprankelend en origineel. Het is opmerkelijk dat zijn oeuvre tot nu toe vooral van religieuze kant werd belicht, ook al kon Campra het zich als organist

van de Notre-Dame eigenlijk niet veroorloven zich met muziektheater bezig te houden. Juist daarom is dit zo’n opwindende toevoeging aan de reeks opera’s die Niquet boven water haalde, na Callirhoé van Destouches en Sémélé van Marais: we horen hoe het Franse hof kon feesten met zang en dans, ook in de ‘donkere’ periode tussen Lully en Rameau. Dit Carnaval is evenals de andere twee genoemde opera’s verkrijgbaar in twee versies: een ‘gewoon’ doosje met toelichtende teksten, en als luxe boekje met uitgebreide essays over het werk en AE zijn context.

Lamentazione: Scarlatti, Leo, Legrenzi, Lotti, Caldara

Les Arts Florissants o.l.v. Paul Agnew Virgin Classics 50999 07079072 Nu eens niet onder leiding van William Christie bekijken Les Arts Florissants het verhaal van Goede Vrijdag van twee kanten: de treurende Maria aan de voet van het kruis, en de lijdende Christus er met scherpe spijkers aan genageld. Barokke keuze genoeg voor deze tijd van het jaar, maar waarom inderdaad niet beginnen met enkele van de greatest hits, waaronder Domenico Scarlatti’s tienstemmige Stabat Mater en Crucifixus’en van Lotti en Caldara, misschien wel de mooiste muziek om bij te treuren.

Paul Agnew werpt zich de laatste tijd op als koordirigent van het ensemble, zoals al bleek bij het memorabele festivalconcert in 2010, en lijkt de zangers bijna op te zwepen, zo energiek klinkt het ensemble live vanuit de over­­ akoestische abdijkerk van Ambronay.

Hij vormt de harmonische wendingen zo mooi – elke dissonant krijgt precies genoeg tijd – dat ik enkele modderige intonaties (en ‘t beginnetje van een beltoon in Leo’s Miserere) graag over AE het hoofd zie.

cd-besprekingen

G.B. Pergolesi: L’Olimpiade

Academia Montis Regalis o.l.v. Alessandro de Marchi Deutsche Harmonia Mundi 88697807712 Pergolesi werd alom beschouwd als dé stem van een nieuwe vocale stijl, die hij in zijn uiterst korte leven vooral had laten klinken in komische werken als La serva padrona. Een ballingschap in Rome bood hem de kans zich aan een opera seria te zetten, op een in de pausenstad nog nooit uitgevoerd maar elders zeer populair libretto van Metastasio: L’Olimpiade. Financiële problemen bij het theater dwongen Pergolesi tot vergaande concessies en de eerste uitvoering was geen succes – reprises moesten worden geannuleerd vanwege de dood van een prinses – maar toch groeide het stuk uit tot een legende dankzij enkele losse aria’s die menig pasticcio extra opwindend maakten. Misschien was deze Innsbrucker productie uit 2010 (Pergolesi-jaar!) dus wel de eerste complete heruitvoering sinds de première. De live-opname van het urenlange drama blijft energiek dankzij het stuwende klavecimbel van Alessandro de Marchi, maar toch… geef mij maar AE de Olimpiade van Vivaldi!

N.A. Porpora: Passio

Stile Galante o.l.v. Stefano Aresi Pan Classics PC 10243 Porpora als muzikaal doorgeefluik tussen Scarlatti en Haydn, met daartussen zijn eigen bijdragen in de vorm van talloze internationaal bejubelde opera’s en zangstudenten als Farinelli en Caffarelli, die rol spreekt duidelijk uit de 6 Duetti latini voor de Lijdenstijd.

Duet 1 is oude stijl met gedurfde harmonieën en traditioneel contrapunt, maar gaandeweg wordt het richting duet 6 steeds ‘klassieker’ – ik stel me voor hoe opwindend de vrijdagen voor

Pasen moeten zijn geweest aan het hof van Saksen: wat krijgt de keurvorst vandaag te horen om bij de bidden?

Deze uitvoering mikt duidelijk op de contrasten die de Italiaanse Laatbarok kenmerkten, met bel canto-stemmen als Emanuela Galli, Marina de Liso en Fulvio Bettini, een opvallend flexibel tempo en veel dynamische verschillen. De overtuiging komt gaandeweg, en de opnametechniek had zeker beter gekund, maar duidelijk is dat Porpora onze aandacht dubbel en AE dwars verdient.

aria’s en recitatieven, aangevuld met het integrale Salve Regina HWV 241.

De gekozen tempi zijn vaak net iets kalmer dan die van Fabio Bonizzoni (net als Gramophone beschouw ik zijn Glossa-serie als de actuele referentie), wat Lucy Crowe de ruimte geeft haar stem subtiel te moduleren. Op andere momenten is ze echter een en al power. Dat haar hoogtepunt maar AE lang mag duren!

C.F. Abel, C.Ph.E. Bach: Sonatas for Viola de Gamba and Fortepiano

Rebeka Rusó, gamba, Sebastian Wienand, fortepiano PanClassics PC 10252

Il caro Sassone: Handel in Italy

Lucy Crowe, The English Concert o.l.v. Harry Bicket Harmonia Mundi HMU 907559 Een mooi programma, een fantastisch orkest en een zangeres op haar hoogtepunt. Ik kan er kort over zijn: dit is een top-cd. Händel bracht drie jaar door in de hoogste Italiaanse kringen, waar hij kon leunen op misschien wel de beste musici van zijn tijd. Die periode legde de basis voor zijn latere roem in Engeland, al was het maar omdat hij een aantal van zijn vroege werken hergebruikte in de grote opera’s en oratoria die in Londen het licht zagen – denk aan ‘Lascia, ch’io pianga’, dat hier klinkt in de versie uit Il trionfo del Tempo. Händels cantates stammen uit dezelfde tijd, waaronder het compleet opgenomen Armida abbandonata en enkele losse

Een in verschillende opzichten bijzondere cd: de klankkleuren van viola da gamba en fortepiano hoor je niet zo vaak samen en muziekhistorisch is het curieus om twee instrumenten te combineren waarvan het ene staat aan het eind van zijn bloeiperiode en het andere aan het allereerste begin daarvan. Meestal hoor je deze werken met klavecimbel als continuoinstrument, maar Rusó en Wienand hebben het gelijk aan hun kant: C.Ph.E. Bach beschreef het klavichord als ideaal continuoklavier (1753) omdat daarop alle uitdrukkingsmogelijkheden te realiseren waren. Quantz (1752) deed hetzelfde, met de toevoeging dat de pianoforte al deze kwaliteiten ook had, maar een nog beter effect kon sorteren vanwege de mogelijkheid tot fortissimo-spel. De ‘empfindsame’ muziek van C.Ph.E. Bach en C.F Abel, van wie door tijdgenoot Reichhardt wordt gezegd dat hij de gamba zoet en wellustig kon laten klinken, wordt schitterend gespeeld door gambiste Rusó wier spel dezelfde kwaliteiten bezit. Fortepianist Wienand is in de continuo- en obligate partijen van hetzelfde kaliber. Direct HD kopen.

71

cd-besprekingen

J. de Nebra: Iphigenia en Tracia

El Concierto Español o.l.v. Emilio Moreno Glossa GCD 920311 Met een bewonderenswaardige bescheidenheid beschrijft Emilio Moreno hoe hij van Nebra’s zarzuela, indertijd uitgevoerd over twee dagen, de muzikale essentie in herinnering heeft willen roepen zodat de componist ‘tevreden zou zijn als hij het hoorde’.

Nebra zal het vooral gek hebben gevonden dat de uren gesproken tekst zijn muziek niet meer bij elkaar houden, maar behalve die broodnodige verkorting kan ik me nauwelijks een klacht voorstellen. Alle omstandigheden volgen de bronnen, met name de grote bezetting van het orkest die midden achttiende eeuw in Madrid gebruikelijk was, inclusief de castagnettes die de zangeressen blijkbaar zelf ter hand namen. De cast biedt het beste van Spanje met Marta Almajano, María Espada, Raquel Andueza en Marta Infante, en de muziek is heerlijk fris en afwisselend, vooral wanneer een Spaanse vorm als de seguidillas naast meer traditionele Italiaanse recitatieven en aria’s staat. Nu de volgende stap: twee volle avonden met het écht complete stuk. Wie durft het aan? AE J.C. Bach: Missa da Requiem

RIAS Kammerchor, Akademie für Alte Musik Berlin o.l.v. Hans-Christoph Rademann Harmonia Mundi HMC 902098 72

Terecht haalt de toelichting bij deze indrukwekkende cd het feit aan dat er binnen het gezin van Johann Sebastian Bach bijna drie generaties tegelijk opereerden: vader, volwassen kinderen uit zijn eerste huwelijk en de kleinere kinderen uit zijn tweede.

Terwijl de oudere zonen nog hun best moeten doen om zich muzikaal aan de schaduw van hun vader te onttrekken, wordt Johann Christian ‘vrij’ geboren, en adopteert hij meteen de moderne stijl die in Berlijn populair is. Zijn vertrek naar Milaan is allesbepalend, want daar leert hij (alsnog) gedegen contrapunt te combineren met de dramatiek die iets later ook Mozart zou grijpen. Zijn Requiem buit die grootse, overweldigende stijl ten volle uit met dreigende koperblazerakkoorden, virtuoos-wanhopige strijkers en felle contrasten. Dat deze muziek (evenals het verrassend zonnige Miserere) zich gemakkelijk kan meten met die van Mozart komt zeker door de onvolprezen Akademie für Alte Musik en de zangers van het RIAS Kammerchor. Niets minder dan een AE revelatie!

J. Haydn: Symfonieën no. 6, 7, en 8

Apollo Ensemble Centaur CRC 3173 Haydn schreef deze vroege symfoniën in 1761 meteen na zijn aanstelling bij vorst Nikolaus Esterházy. Opvallend zijn de virtuoze soli die de orkestleden te spelen kregen, zodat ze beurtelings even in de schijnwerper konden staan . Een slimme zet van Haydn, aangezien zijn carrière aan het hof nauw samenhing met zijn relatie met het orkest. Het Apollo Ensemble bestaat uit tien musici en is ongeveer zo groot als het Esterházy-ensemble.

Dit alleen al geeft deze vroege werken een hoog authenticiteitsgehalte. Het spel met als leider eerste violist David Rabinovich is sprankelend, de soli

worden mooi gespeeld en de menuetten klinken als pure dansmuziek.

Voor wie hier het klavecimbel mist: Rabinovich wil het klassieke van deze stukken accentueren en daarbij past, volgens hem, geen klavecimbel meer.

Een persoonlijk standpunt, dat geen afbreuk doet aan deze frisse, en onalHD ledaagse uitvoeringen.

J.B. Gross: Ballade romantique

Quatuor Mosaïques,Yoko Kanedo, ­Michael Dahmen en Christophe Coin Parenthese LC 09 Hoewel nu totaal vergeten, was Johann Benjamin Gross, in 1848 op bijna dertigjarige leeftijd overleden in St.-Petersburg, in zijn tijd een beroemdheid als cellist en componist.

Hij schreef behalve werken voor cello ook vier strijkkwartetten en verscheidene liederencycli. Gross ging om met het echtpaar Schumann, Felix Mendelssohn en de violist David en kan met recht tot de min of meer belangrijke komponisten van de Vroegromantiek worden beschouwd. Deze cd biedt een bloemlezing uit zijn oeuvre: een sonate en serenade voor cello en piano, een strijkkwartet en vijf liederen. De uitvoeringen zijn uitstekend: cellist Coin en fortepianiste Kanedo (op een prachtige Weense vleugel van Felix Gross uit 1838) spelen de Sonate in b-klein en de Serenade in C-groot warmbloedig, waarbij Coin enige authentieke glissandi niet schuwt. Het Quatuor Mosaïques speelt smeltend mooi het Kwartet in f-klein, en als je de liederen niet vergelijkt met die van Schubert of Schumann zijn ze best aardig. Michael Dahmen zingt ze in HD elk geval mooi.

tley Mister Mo en

1 jvaooar r €

nst

0 185,

Knoopt ku elkaar leven aan

1 jaar

kunst, ley gaat over .

Mister Mot een voetstuk op et ni t ns t, es le y maar zet ku le r Mot l, wie miste landIntegendee t alles (leven, da ch zi rt ee kt is realis en dr or do k melk) schap, een pa met kunst.

WW

voor

32,50

€

nis, Ontdek de geschiede gazine lees Geschiedenis Ma WWW.GESC HIEDENIS

TLEY.NL W.MISTERMO

MAGAZIN E .NL

1 jvaooar r €

Onderzoek het

Bergen Mag azine

Voor bergwan

delaars

verleden, lees

Beleef de over weldigende schoonheid va n de bergnatu ur en –cultuur. Ontd ek de gebieden waar het massatoer isme nog niet is doorgedronge n, de routes di e alleen de fijnpr oevers kennen .

Archeologie M

WWW.ARC HEOLOG

agazine

IEONLI NE .NL

1 jvaooar r

€

5 169,

0 250,

WWW.BERGE

NMAGAZINE

.NL

meer tijdschriften? surf naar www.leeseenswatanders.nl Archeologie Magazine

Jaarabonnement (6 nrs) € 25,–

Geschiedenis Magazine

Jaarabonnement (8 nrs) € 32,50

Mister Motley

Jaarabonnement (4 nrs) € 18,50

Bergen Magazine

Jaarabonnement (4 nrs) € 16,95

Proefabonnement (2 nrs) € 8,50

Naam

m/v

Adres

Proefabonnement (2 nrs) € 8,50 Proefabonnement (2 nrs) € 8,50 Proefabonnement (2 nrs) € 8,50

Proefabonnementen lopen automatisch af. Jaarabonnementen zijn tot wederopzegging. Opzeggen kan tot twee maanden voor het abonnement

Postcode en Woonplaats

Telefoon

E-mail

Ik machtig de uitgever (jaarlijks) het abonnementsgeld af te schrijven (alleen voor nederland).

Bank/Gironummer

eindigt. De vermelde jaarabonnementsprijs is een introductieprijs die alleen het eerste jaar geldig is. Prijswijzigingen en drukfouten voorbehouden.

Datum

Handtekening

Stuur deze bon in een envelop naar Lees eens wat anders, Antwoordnummer 7086, 3700 TB Zeist, Nederland (Vanuit Nederland kan dit zonder postzegel.)

73

74

J.S. Bach The Best of J.S. Bach in B minor.

Ensemble Schönbrunn. Globe GLO 5243

J.S. Bach Trauer-Music. Taverner Consort & Players o.l.v. Andrew Parrott. Avie AV 2241

J.S. Bach Orkestsuites 2 & 4. Four Centuries of Bach o.l.v. John Abberger. Analekta AN 29945

J.S. Bach Cellosuites. Tanya Tomkins. Avie AV 2212

J.S. Bach Cantatas vol. 49. Bach Collegium Japan o.l.v. Masaaki Suzuki. BIS SACD 1891

J.S. Bach Orkestsuites. Freiburger Barockorchester.

Harmonia Mundi HMC 902113.14

J.C. Bach Missa da Requiem. RIAS Kammerchor, Akademie für Alte Musik Berlin o.l.v.

Hans-Christoph Rademann. Harmonia Mundi HMC 902098

J.C. Bach Welt, gute Nacht. The English Baroque Soloists, Maya Homburger o.l.v. John Eliot Gardiner. Soli Deo Gloria SDG 715

C.Ph.E. Bach Fluitkwartetten. Jan De Winne, Marten Boeken, Roel Dieltiens, Shalev Ad-El. Passacaille 973

DIscOGraFIE

J. Triebensee The Art of Arrangement. Amphion Wind Octet. Accent ACC 24232

H. Jadin Strijkkwartetten. Quatuor Franz Joseph.

Atma ACD 22610

J. Jenkins Consort music of four parts. The Spirit of Gambo. Musica Ficta MF 8011

T. Tomkins Mr. Tomkins his Lessons of Worthe.

Bertrand Cuiller. Mirare MIR137

G.P. Telemann Trios & Quartets. Ensemble Meridiana.

Linn Records CKD 368

J.A.C. de Seixas Sonates. Nicolau de Figuereido.

Passacaille 971

C. Schuyt Madrigali, Padovane & Gagliarde.

Camerata Trajectina. Globe GLO 6068

H. Schütz Musik aus der Dresdner Schlosskapelle II. Amarcord, Cappella Sagitarriana Dresden. Raumklang Rkap 10110

A. Scarlatti Concerti grossi, cellosonates. Mauro Valli, Accademia Bizantina o.l.v. Ottavio Dantone. Arts 47758-8

G. Sammartini Concertos & Ouvertures. Les Muffatti o.l.v. Peter Van Heyghen. Ramée RAM 1008

A. Reichenauer Concertos. Musica Florea o.l.v. Marek Stryncl. Supraphon SU 4056-2

Tonos y tonadas Early Spanish music & folklore from South America. Ensemble La Chimera o.l.v. Eduardo Egüez. M-A Recordings MA 072

J. Haydn String Quartets op. 20. The London Haydn Quartet. Hyperion CDA 67877

J. Haydn Trios & Divertimenti. Estil Concertant.

Arsis 4230

G.F. Händel Il care Sassone, Arias from the Italian period. Lucy Crowe, The English Concert o.l.v. Harry Bicket. Harmonia Mundi HMU 907559

G.F. Händel Agrippina. Akademie für Alte Musik Berlin o.l.v. René Jacobs. Harmonia Mundi HMC 902088.90

C.W. von Gluck Ezio. Il Complesso Barocco o.l.v. Alan Curtis. Virgin Classics 5099907092923

A. Forqueray Pièces de viole avec basse continue.

Paolo Pandolfo c.s. Glossa GCD 920412

A. de Févin Requiem d’Anne de Bretagne. Doulce Mémoire o.l.v. Denis Raisin Dadre Zig Zag Territoires ZZT 110501

J. van Eyck Pleasure Garden. Johannette Zomer, Ensemble Armonia e Invenzione o.l.v.

Luis Beduschi. Eloquentia EL1126

DIscOGraFIE / cUrsUssEN / FEsTIvals / MINI-aDvErTENTIEs

Codex Chantilly II Tetraktys o.l.v. Kees Boeke. Etcetera KTC 1905

Chamber Vespers Banchieri, Frescobaldi e.a. The Gonzaga Band. Chandos CHAN 0782

Carmina burana Obsidienne o.l.v. Emmanuel Bonnardot.

Eloquentia EL 1127

Buenos Aires Madrigal Argentine tangos & Italian madrigals.

Ensemble La Chimera o.l.v. Eduardo Egüez. M-A Recordings MA 063

L. van Beethoven, N. von Krufft Sonatas for horn and fortepiano. Anneke Scott, Kathryn Cok. Challenge CC 72515

Barbaric Beauty Telemann & 18th century dance manuscripts. Holland Baroque Society, Milos Valent. Channel Classics CCS SA 31911

Barbarian Beauty Telemann, Graun, Vivaldi, Tartini: Concerti. Il Suonar Parlante Orchestra o.l.v. Vittorio Ghielmi. Passacaille 972

Amours me fait desirer Machaut, Landini, Wolkenstein. Ensemble Alta Musica. Talanton Records TAL 90004

A Cleare Day Pieces from the Fitzwilliam Virginal Book. Kenneth Weiss. Satirino SR 111

C.F. Abel, J.S. Bach Gambasonates uit het Drexelmanuscript. Jordi Comellas, Andreas Martin. Arsis 4239

vErzaMEl

A. Vivaldi Motezuma. Il Complesso Barocco o.l.v.

Alan Curtis. Dynamic 33586

B. Galuppi L’inimico delle donne. Opera Royale de Wallonie o.l.v. Rinaldo Alessandrini.

Dynamic DVD 33677

DvD

Una musa plebea Lucidarium. Raumklang RK 2410

Tragédiennes 3 Véronique Gens, Les Talens Lyriques o.l.v. Christophe Rousset.

Virgin Classics 50999 0709272 5

The Wode Collection 16th Century Music by Scottish, English & Continental Composers. Fretwork, Dunedin Consort. Linn Records CDK 388

The Voice 2 Andreas Scholl e.a. Harmonia Mundi HMX 2908458.59

Secret Voices: Codex La Huelgas Anonymous 4.

Harmonia Mundi HMU 807510

G.P. da Palestrina, A. Pärt Koorwerken (w.o. Missa Papae Marcelli).

Nederlands Kamerkoor o.l.v. Risto Joost.

Globe GLO 5240

Orlando furioso Madrigalen op tekst van Ariosto. La Compagnia del Madrigale. Arcana A 363

75

J. Eccard Preussischer Festlieder. Vocal Concert Dresden, Capella de la Torre o.l.v. Peter Kopp. Carus 83.265

H.-F. Delange Sonate en Sonate a tre. Ensemble Solstice. Musica Ficta MF 8013

F. David Les quatre saisons. Ensemble Baroque de Limoges o.l.v. Christophe Coin.

Laborie LC 11

L. Couperin Pièces de clavecin. Richard Egarr.

Harmonia Mundi HMC 907511

L.N. Clérambault L’orgue en nouvelle France. Luc Beauséjour. Analekta AN 61008

J. Ciconia Opera omnia. La Morra, Diabolus in Musica. Ricercar RIC 316

A. Campra Le Carnaval de Venise. Le Concert Spirituel o.l.v. Hervé Niquet. Glossa GES 921622-F

D. Buxtehude The complete organ works vol. 4.

Christopher Herrick. Hyperion CDA 67876

A. Vivaldi Concerti with bassoon II. Frans Berkhout, La Suave Melodia o.l.v. Pieter Dirksen. Etcetera KTC 1428

R. Parsons Sacred music. The Cardinall’s Musick o.l.v.

Andrew Carwood. Hyperion CDA 67874

A. Reicha Variations & Grand Quintet. Island.

ARS 38091

H. Purcell Twelve sonatas in three parts.

Retrospect Trio. Linn Records CKD 374

M. Weckmann Abendmusiken. Ensemble Les Cyclopes.

ZigZag Territoires ZZT 110502

A. Vivaldi Concerti op. 8. The Avison Ensemble.

Linn Records CKD 365

J. Nozeman Sonates. Antoinette Lohman, Furor Musicus. NMI 1001

N. Porpora Cantatas. Iestyn Davies, Arcangelo o.l.v.

Jonathan Cohen. Hyperion CDA 67894

A. Vivaldi Farnace. I Barocchisti o.l.v. Diego Fasolis. Virgin Classics 5099907091421

A. Vivaldi The French Connection, concerti. La Serenissima o.l.v. Adrian Chandler. Avie AV 2218

A. Vivaldi Celloconcerten. Jean-Guihen Queyras, Akademie für Alte Musik Berlin o.l.v.

Georg Kallweit. Harmonia Mundi HMC 902095

F. Mendelssohn-Bartholdy Concerti. Kristian Bezuidenhout, Freiburger Barockorchester o.l.v. Gottfried von der Goltz. Harmonia Mundi HMC 902082

W.A. Mozart Requiem. The Haydn and Handel Society o.l.v. Harry Christophers. Coro COR16093

W.A. Mozart An Italian journey. Jeremy Ovenden, Orchestra of the Age of Enlightenment o.l.v. Jonathan Owen. Signum Classics SIGCD 251

M.P. de Montéclair Six concerts à deux flûtes traversières sans basses. Marie-Céline Labbé, Marion Treupel-Franck. Ramée RAM 1102

D. Buxtehude Opera Omnia XIV, vocal works vol.

5. Amsterdam Baroque Orchestra & Choir o.l.v. Ton Koopman. Challenge CC 72253

Music for Henry V & the House of Lancaster The English cyclic Mass Quem malignus spiritus and ceremonial motets for fifteenth-century princely chapels. The Binchois Consort o.l.v. Andrew Kirkman.

Hyperion CDA 67868

Musica Vaticana Lassus, Macque, Benevoli e.a. Studio de musique ancienne de Montréal o.l.v.

Christopher Jackson. Atma ACD 22508

W.A. Mozart, J. Haydn Duo Sonatas. Rachel Podger, Jane Rogers. Channel Classics CCS SA 37411

Like the sweet sound Morley, Ferrabosco, Hume. Pere Ros, Elvira Pancorbo. Arsis 4233

Love is the cause Scottish tunes for viola da gamba and baroque guitar. Jonathan Dunford, Rob MacKillop. Alpha 530

Lamentazione Leo, Scarlatti. Les Arts Florissants o.l.v. Paul Agnew. Virgin Classics 5099907090721

Lamentarium Reliquie di Roma vol. 1. Atalante o.l.v.

Erin Headley. Nimbus NI 6152

La Dalbade, France 1888 Beethoven, Berlioz, Chopin. Yves Rechsteiner. Alpha 652

Epos Music of the Caroligian era. Cantilena Antiqua o.l.v. Stefano Albarello.

Passacaille 974

B. Vinaccesi Cantate e sonate. Gemma Bertagnolli, Fulvio Bettini, Gli Erranti o.l.v. Alessan­ dro Casari. Stradivarius STR 33879

M.P. de Montéclair Cantatas à voix seule. Emma Kirkby, London Baroque. BIS CD 1865

G. Böhm Organ Works. Bernard Foccroulle.

Ricercar RIC 319

A. Vivaldi Concerti per fagotto vol. 2. Sergio Azzolini, L’Aura Soave Cremona. Naïve OP 30518

Come again, sweet love Shakespeare-liederen. Daniel Taylor, Theatre of Early Music. RCA Red Seal 88697727222

G. Valentini Musiche Concertate, 1619. La Capella Ducale, Musica Fiata o.l.v. Roland Wilson. CPO 777533-2

J.-B. Loeillet Recorder Sonatas op. 1-4. Daniel Rothert, Ketil Haugsand, Vanessa Young. Naxos 8.572023

L. van Beethoven Ouverture Egmont, Symfonieën 4 & 7.

De Nieuwe Philharmonie Utrecht o.l.v.

Johannes Leertouwer. Globe GLO 5246

discografie / cursussen / festivals / mini-advertenties

Huismuziek www.huismuziek.nl onderwerp: Renaissancedag Decamerone (zangers, blokfluitisten, violisten, gambisten) datum: 26 november plaats: Parnassos, Utrecht docenten: Jacqueline Dubach, Christopher Kale onderwerp: Tous les matins du monde: Franse barokmuziek (nog plaats voor gambist) datum: 9-11 december plaats: De Glind, Barneveld docenten: Trio da Fusignano: Sascha Mom­ mertz, Marijn Slappendel, Diederik van Dijk onderwerp: Renaissancedag Decamerone (zangers, blokfluitisten, violisten, gambisten) datum: 28 januari 2012 (cursus gelijk aan 26 nov) plaats: MuzyQ, Amsterdam docenten: Jacqueline Dubach, Christopher Kale onderwerp: Purcell o.a. Ode for St. Cecilia’s Day (koor en orkest) datum: 4-5 februari plaats: Barneveld docenten: Pauline van Hulst-Kramers, Pieter Kramers onderwerp: Madrigaalkomedie Barca di Venezia per Padova (geoefende zangers) datum: 24-25 maart plaats: Barchem docenten: Hans Noyens onderwerp: Renaissance-muziek uit Duitsland en Engeland (blokfluitisten, gambisten, zangers) datum: 24-25 maart plaats: Barchem docenten: Katja Dolainski, Suzanne van der Helm onderwerp: Sweelinck (koor; alleen nog plaats voor tenoren en countertenoren) datum: 14-15 april plaats: Sint Michielsgestel docent:Harry van der Kamp

cursussen

76 Musica www.musica.be onderwerp: Open masterclass Érard 1876 datum: 26 november plaats: Antwerpen (B) docente: Claire Chevallier onderwerp: Hendrik van Veldeke (zangers en instrumentalisten) datum: 16-17 dec, 27-29 jan 2012, 17-19 feb 2012 plaats: Alden Biesen (B) docenten: Marc Lewon, Benjamin Bagby onderwerp: Open masterclass zang (Frans repertoire) datum: 25 februari plaats: Antwerpen (B) docente: Paul Agnew onderwerp: Open masterclass klavichord datum: 10 maart plaats: Antwerpen (B) docente: Miklos Spanyi

onderwerp: Viola da gamba samenspeeldag datum: 14 april plaats: Maastricht docenten: Constance Allanic, Hildegard Moonen, Marike Tuin onderwerp: Zomercursus Middeleeuwen en Renaissance (zangers, dansers, instrumentalisten) datum: 21-28 juli plaats: Barneveld docent: Jacqueline Dubach, Christopher Kale, Dorothée Wortelboer onderwerp: Haydns Jahreszeiten en Paukenslag (koor, blokfluitisten, orkest) datum: 12-19 augustus plaats: Terschelling docenten: Yvonne Rietbergen, Susanne Paulsen, Sabine Schijf, Wolbert Baars onderwerp: Monteverdi’s L’Orfeo (koor, blokfluitisten, orkest) datum: 12-24 augustus plaats: Barneveld docenten: Wilco Brouwers, Agnes Sasdi

Rectificatie In het artikel Muziek en tekst: sorelle naturalissime van Alma van der Berg in het festival­ boek (p. 69) is een storende fout geslopen.

“De grote hoeveelheid anonieme teksten levert ook een kanttekening op bij de traditionele opvatting dat er niet alleen een temporeel, maar ook een causaal verband zou bestaan tussen de opkomst van het madrigaal en de opkomende populariteit van Petrarca. De hoge literaire kwaliteit van Petrarca’s gedichten zou een nieuw muzikaal genre noodzakelijk maken. De frottola voldeed niet meer en in plaats daarvan kwam het madrigaal. Uit recente studies blijkt echter dat het overgrote deel van de vroege madrigalen niet op teksten van Petrarca geschreven is. De literaire kwaliteit van de gebruikte, anonieme teksten was bovendien dikwijls niet bijzonder hoog. Waarmee deze theorie naar de prullenbak kan worden verwezen.”

De laatste, gecursiveerde, zin is door de eindredactie toegevoegd zonder ruggespraak met de auteur, die er zich dan ook van distantieert.

Weense tafelpiano uit ca 1825 te koop.

Het instrument is vakkundig gerestaureerd en in zeer goede staat. Prijs n.o.t.k.

Informatie: st2206@hotmail.com

mini-advertentie

Magdeburger Telemann-Festtage www.telemann.org onderwerp: Telemann datum: 9-18 maart plaats: Magdeburg (D) uitvoerenden: B’rRock, Ensemble 1700, L’Orfeo Barockorchester, Reinhard Goebel, Hille Perl, Paul Dombrecht e.a.

Bach Academie Brugge www.concertgebouw.be onderwerp: Bach datum: 20-22 januari plaats: Brugge (B) uitvoerenden: Collegium Vocale Gent, Leo van Doeselaar, Maude Gratton, Ensemble Zefiro, Amandine Beyer, Steven Isserlis, Calefax plus: Tentoonstelling, lezingen

Festivals

Lacock www.lacock.org onderwerp: Corsham Winter School (koor) datum: 27 december – 1 januari plaats: Corsham, Wiltshire (GB) docent: Paul Spicer onderwerp: Singing in Havana datum: 1-5 april plaats: Havana (Cuba) docent: Carlos Aransay onderwerp: Music at Monteconero (kamerkoor) datum: 17-23 juni plaats: Monteconero (I) docent: Patrick Graig

discografie / cursussen / festivals / mini-advertenties

Joyce DiDonato

Capriccio Stravagante Trio op blokfluit, klavecimbel en viola da gamba zo 27 nov 20.15 uur Kleine Zaal

Een programma met vele ‘tophits’ uit vroeger tijden

De Messiah door Britten Sinfonia di 20 dec 19.30 uur Grote Zaal

Een uitvoering van Händels meesterwerk die u bijblijft

Countertenor Andreas Scholl zingt Bach zo 5 feb 20.15 uur Grote Zaal

Twee geliefde cantates van Bach met het kammerorchesterbasel

Kristian Bezuidenhout en Rosanne van Sandwijk ma 5 mrt 20.15 uur Kleine Zaal

Mozart en Haydn begeleid op fortepiano

Concertante opera Ariodante

concertgebouw.nl/ oudemuziek

di 6 mrt 19.30 uur Grote Zaal

Met mezzosopraan Joyce DiDonato en sopraan Karina Gauvin CG_TOM_LadderAdv145x220.indd 1

7704-10-2011

14:39:28

vrienden oudemuziek

cD-aaNBIEDINGEN La Belle Danse Solisten, Capriccio Stravagante o.l.v. Skip Sempé Paradizo PA0010 Normale prijs ca. € 22,50 Voor Vrienden € 17,50

Het festivalopeningsconcert van vorig jaar was uniek in meerdere opzichten. Voor het eerst klonken in Nederland de gereconstrueerde Vingt-quatre Violons du Roy, en voor het eerst werd daarop de typisch Franse vijfstemmige orkestmuziek uit de tijd van Lodewijk XIV hier uitgevoerd.

Skip Sempé’s Capriccio Stravagante, door het festival aan dit bijzondere instrumentarium gekoppeld, speelde, versterkt met de solisten Judith van Wanroij, Benjamin Alunni en Alain Buet, vroege dansmuziek en operafragmenten van Lully, Marais en anderen. Op cd is de hernieuwde kennismaking met dit programma wederom een feest voor het oor. Timbre en sonoriteit van het orkest zijn adembenemend en de uitvoeringen superieur.

Ferveur & Extase Stephanie d’Oustrac – Amarillis Ambronay AMY027 Normale prijs ca. € 22,50 Voor Vrienden € 17,50

Stephanie d’Oustrac schittert op deze cd in het ene na het andere lamento, onderbroken door een enkel vocaal delirium en instrumentale ritornelli. Het achtkoppige Amarillis, geleid door blokfluitiste Héloïse Gaillard en bezet met uitstekende musici als luitiste Monica Pustilnik en violonespeler Richard Myron, heeft dit programma met zorg samengesteld. Minder bekende composities van Cavalli, Alessandro Scarlatti, Faggiolo en Marini wisselen elkaar af, terwijl ook Purcell (Dido’s Lament) en Monteverdi niet ontbreken. Diens Il pianto della Madonna is een rechtstreekse adaptatie van het Lamento d’Arianna. Naadloos in elkaar overgaand maken de tracks de indruk van een samenhangend drama – heel goed gedaan!

78

M. Falvetti: Il diluvio universale Cappella Mediterranea, Choeur de Chambre de Namur Ambronay AMY 026 Normale prijs ca. € 22,50 Voor Vrienden € 17,50

Michelangelo Falvetti begon in 1682 als maestro aan de kathedraal van Messina op Sicilië, waar hij kon beschikken over een uitstekende cappella. In zijn Il diluvio universale, een groots exposé in vier delen over ongehoorzaamheid en de straffe hand van God, varieert Falvetti eindeloos met ritmes, vormen en kleuren. Leonardo García Alarcón, die zich op het afgelopen festival in twee programma’s al onderscheidde door tomeloze passie en schitterende detaillering, transformeert dit curieuze stuk tot een absoluut meesterwerk. Met onder anderen Evelyn Ramirez Muñoz, Fernando Guimarães en Mariana Flores baant hij zich zelfverzekerd een weg door de virtuoze partijen. Dit is een spektakel van epische proporties.

Barbaric Beauty (Telemann e.a.)

Holland Baroque Society o.l.v. Milos Valent en Jan Rokyta Channel Classics CCS SA 31911 Normale prijs ca. € 22,50 Voor Vrienden € 17,50

Barbaric Beauty: het klinkt misschien wat overdreven, maar nee, bij de Holland Baroque Society krijgt je precies wat de titel belooft. Delen uit Telemanns op Poolse muziek geënte concerti worden gecombineerd met Oost-Europese dansmuziek die in een achttiende-eeuws manuscript is overgeleverd. Uit een ander handschrift, in bezit van het Nederlands Muziek Instituut, werden enkele Hollandse boerendansen geselecteerd die verrassend dicht staan bij de muziek uit Tsjechië en Polen. Het resultaat is opwindend: violist Milos Valent en fluitist en cimbalomspeler Jan Rokyta stoken het vuurtje lekker op en ook de strijkers van Holland Baroque Society geven hem flink van katoen. Een Oosterse verrassing.

GRATIS THUISBEZORGD ZOLANG DE VOORRAAD STREKT. TE BESTELLEN VIA DE SPECIALE BESTELBON.

vrienden oudemuziek

cD-aaNBIEDINGEN Il caro Sassone: Handel in Italy Lucy Crowe, The English Concert o.l.v. Harry Bicket Harmonia Mundi HMU 907559 Normale prijs ca. € 21 Voor Vrienden € 16

The Best of Bach in B minor Ensemble Schönbrunn o.l.v. Marten Root Globe GLO 5243 Normale prijs ca. € 22,50 Voor Vrienden € 17,50

Ensemble Schönbrunn vierde zijn 25-jarig jubileum met een bijzondere cd met louter muziek van Bach in b-klein.

Voor de opname van de sonate BWV 1030 kon Marten Root beschikken over een originele fluit uit Bachs tijd.

De andere werken op deze cd, de sinfonia uit cantate BWV 209, het vijfde Brandenburgs Concert en de tweede orkestsuite, worden gespeeld op een kopie van hetzelfde instrument. Het klavecimbel is een origineel Zell-instrument dat Bach goed heeft gekend, bewaard in het Museum für Kunst und Gewerbe in Hamburg waar ook de opnamen plaatsvonden. Ensemble Schönbrunn bevestigt met deze originele opname andermaal zijn reputatie. Een bonus-cd biedt een mooie selectie uit eerdere releases van het ensemble.

Händel bracht drie jaar door in de hoogste Italiaanse kringen, waar hij kon leunen op misschien wel de beste musici van zijn tijd. Die periode legde de basis voor zijn latere roem in Engeland, al was het maar omdat hij een aantal van zijn vroege werken hergebruikte in de grote opera’s en oratoria die in Londen het licht zagen – denk aan ‘Lascia, ch’io pianga’, dat hier klinkt in de versie uit Il trionfo del Tempo. Zijn cantates stammen uit dezelfde tijd, waaronder het compleet opgenomen Armida abbandonata en enkele losse aria’s en recitatieven, aangevuld met het integrale Salve Regina HWV 241. Een mooi programma, een fantastisch orkest en een zangeres op haar hoogtepunt: dit is een top-cd.

L’Arte del Violino in Italia Ensemble Aurora o.l.v. Enrico Gatti Glossa GCD921206 (2 cd’s) Normale prijs ca. € 30 Voor Vrienden € 22,50

Enrico Gatti liet tijdens zijn deelname aan de Corelli-integrale afgelopen festival al horen wat een geweldige affiniteit hij heeft met het vroegebarokke Italiaanse repertoire voor viool. Op deze dubbel-cd verzamelde hij hoogtepunten uit de periode 1650-1700 van onder anderen Merula, Mannelli, Pandolfi Mealli, Uccellini en Bononcini. Het ensemble is geweldig op dreef: Mara Galassi op harp kleurt de continuo fraai in op cd 1, terwijl violiste Odile Edouard Gatti vakkundig bijstaat in de triosonates op cd 2. De maestro zelf experimenteert duchtig met opmerkelijke fraseringen, vibratogebruik en flitsend rondgestrooide loopjes en versieringen. Een geweldig pleidooi voor dit repertoire.

Thiemo Wind: Jacob van Eyck and the Others VNM, Utrecht 2011 Gebonden, geïllustreerd, 750 pp Normale prijs € 85 Voor Vrienden € 65 + € 6,75 verzendkosten Met een gewicht van twee kilo mag dit boek gerust de Van Eyck-bijbel voor blokfluitliefhebbers genoemd worden.

Thiemo Wind werkte dertien jaar aan zijn dissertatie; nu is dan eindelijk de Engelstalige handelseditie verschenen.

Het boek is schitterend uitgegeven met vele kleurenafbeeldingen en talloze muziekvoorbeelden en is in elk opzicht een uitputtende verkenning van alles over en gerelateerd aan Van Eyck. Naast een uitvoerige biografie en Van Eycks muzikale Umwelt behandelt Wind Der Fluyten Lust-hof, de herkomst van de daarin voorkomende thema’s, variatievormen en -technieken, de grenslijn tussen improvisatie en compositie en de uitvoeringspraktijk van Van Eycks muziek. Wat wil een mens meer?

GRATIS THUISBEZORGD ZOLANG DE VOORRAAD STREKT. TE BESTELLEN VIA DE SPECIALE BESTELBON.

79

Tijdschrift Oude Muziek

aan deze uitgave werkten verder mee:

ISSN 0920-6649

Marco Borggreve, Tamar Brüggemann, Henk Dekker,

jaargang 26 / nr. 4 - november 2011

­Candice Van Heghe, Agnes van der Horst, Paul Janssen,

verschijnt 4x per jaar

Wilmer de Jong, Katarina Livljanic

uitgave en productie:

advertentietarieven:

Stichting Organisatie Oude Muziek Utrecht

op aanvraag 030 23 29 000 en op www.oudemuziek.nl

bureau-adres:

mini-advertenties:

Mariaplaats 23

voor particulieren, € 15 per 4 regels,

3511 LK Utrecht

140 lettertekens, bewijsexemplaar € 5

t: 030 23 29 000 f: 030 23 29 001

opgave voor service-rubrieken:

info@oudemuziek.nl www.oudemuziek.nl

Cursussen en festivals op het gebied van de oude muziek

correspondentieadres:

worden kosteloos aangekondigd indien de gegevens tijdig en

Postbus 19267

compleet worden aangeleverd. Onvolledige opgaven worden

3501 DG Utrecht

niet geplaatst.

vormgeving:

deadlines:

Studio rUZ / Went&Navarro

periode 15 februari - 15 mei: 2 januari periode 15 mei - 15 augustus: 1 april

opmaak:

periode 15 augustus - 15 november: 1 juni periode 15 november - 15 februari: 1 oktober

Hilde Wolters drukwerk en bindwerk:

donateur worden:

Practicum Grafimedia Groep

Voor een bijdrage van € 40, € 80, € 160 of € 1000 aan de Stichting ­Vrien­den­Oude Muziek (zie voor de bijbehorende

op de cover:

voordelen www.oudemuziek.nl) ontvangt u 4x per jaar het Tijd­schrift Oude Muziek met alle gegevens over het Festival en

foto: Remke Spijkers

onze concerten. Tevens krijgt u dan de Vriendenpas, waarmee u in aanmerking komt voor diverse kortingen.

redactie:

Voor informatie: 030 23 29 000

Jolande van der Klis (hoofd- en eindredactie)

Voor mensen met een leeshandicap is dit Tijdschrift ook op cd

Marcel Bijlo

verkrijgbaar. Inlichtingen: Dedicon, Postbus 24, 5360 AA Grave,

Albert Edelman

0486 486 486.

colofon

Xavier Vandamme Het volgende nummer verschijnt medio februari 2012

80

PARELS AAN DE KROON VAN DE NTR ZATERDAGMATINEE

Festival Oude Muziek Utrecht zoekt:

UITZONDERLIJKE OUDE MUZIEK EVENEMENTEN IN HET CONCERTGEBOUW

per februari/maart 2012

Stagiair(e) voor de afdeling Productie Max Emanuel Cencic

Je werkt onder begeleiding aan (onder meer) de fringeprogrammering en de Oude Muziek Markt tijdens het Festival Oude Muziek Utrecht 2012.

ZA 3 D EC E M B E R 2011, 14.15 UUR

HET MAGNIFICAT VAN BACH Balthasar Neumann Chor & Orchester o.l.v. Thomas Hengelbrock Zelenka Missa Dei filii Bach Magnificat BWV 243a Het Balthasar Neumann Chor & Orchester voeren het Magnificat van Bach uit, een van zijn meest geliefde sacrale koorwerken. Verder bovendien de zelden gehoorde Missa Dei filii van de door Bach zeer bewonderde Boheemse componist Jan Dismas Zelenka.

Een adembenemend mooie en diepzinnige mis.

Kaarten

o.v.v. Oude Muziek • 1 concert € 37,50 per kaart (normaal: € 44,50) • 2 of 3 concerten € 35,- per kaart

Concertgebouwlijn:

0900 6718345 ( € 1,- p.g.)

ZA 18 FE B R UAR I 2012, 14.15 U U R

WERELDVERBETERAAR JORDI SAVALL DIRIGEERT LE CONCERT DES NATIONS Manfredo Kraemer barokviool Al een halve eeuw brengt Jordi Savall vruchtbare ontmoetingen tot stand tussen mensen en culturen. Met zijn ensemble Le Concert des Nations brengt hij een barokprogramma waarin Noord- en Zuid Europese componisten gebroederlijk naast elkaar staan. Van Bachs ‘Vierde orkestsuite’ tot ‘La follia van Corelli’. Plús de ‘Suite uit Alcione’ van de Fransman Marin Marais en Händels voor het Engelse hof geschreven ‘Royal Fireworks’.

ZA 2 J U N I 2012, 13.00 U U R

FARNACE – VIVALDI’S MEEST TRAGISCHE OPERA I barocchisti o.l.v. Diego Fasolis en solisten

Je beschikt over: • affiniteit met (oude) muziek • gemiddeld 2,5 dag per week vanaf februari/maart 2012, oplopend tot fulltime tijdens het Festival Oude Muziek Utrecht (24 aug t/m 2 sep 2012) • goede spreek- en schrijfvaardigheid en accuratesse in het Nederlands en Engels • minimaal VWO/HBO niveau Stuur je motivatie en CV vóór 1 december 2011 naar cato@oudemuziek.nl.

Kijk op www.oudemuziek.nl/stage voor meer informatie over de stage.

ad nkk TOM_ad TOM NKK 18-10-11 16:52 Pagina 3

Al jaren houdt de Matinee een pleidooi voor de grootschalige vocale werken van Antonio Vivaldi. Werken als het oratorium Juditha triumphans en de serenata La Senna festeggiante.

Steeds lieten die een ‘andere’ Vivaldi horen. Farnace is zijn meest tragische opera en favoriet van de componist. Met grote solisten als Max Emanuel Cencic en Sara Mingardo.

Eerste uitvoering in Nederland.

2.12 Arnhem Musis Sacrum 4.12 Vlissingen Sint Jacobskerk 6.12 Leeuwarden Grote of Jacobijnerkerk

7.12 Amsterdam Muziekgebouw 8.12 Groningen Der Aa-Kerk 9.12 Soest Oude Kerk

Opzienbarende middeleeuwen Paul Van Nevel

Gratis CD

Ieder besteller die voor 2 of 3 verschillende concerten kaarten bestelt, ontvangt de prachtige ZaterdagMatinee jubileum CD* Vivaldi’s La Senna festeggiante, thuisgestuurd. * zolang de voorraad strekt.

Troostende Madrigalen Jos van Veldhoven Johann Hermann Schein 1586-1630 Israelis Brünnlein 13.1 Utrecht Pieterskerk 14.1 Den Haag Dr A Philipszaal 17.1 Naarden Grote Kerk

18.1 Leeuwarden Grote of Jacobijnerkerk 20.1 Amsterdam Waalse Kerk

www.nederlandskamerkoor.nl

4/2011

De soundtrack van Versailles 4/2011

Capriccio Stravagante Les 24 Violons: La Belle Danse Het openingsconcert van het Festival Oude Muziek 2010 nu op cd!

Het orkest van Lodewijk XIV opnieuw tot leven gewekt.

‘Warme klanken voor Louis XIV’

‘Stralend’

NRC Handelsblad

De Volkskrant

Normaal € 22,50 Voor Vrienden € 17,50

ALLES OVER DE SEIZOENSCONCERTEN: VOCALCONSORT BERLIN / FAËNZA / DISCANTUS / BACHDAG / LIBER / DIALOGOS / OCCHIO DI FALCONE / REINOUD VAN MECHELEN EXTRA: STIMU 40 JAAR / BLOEMAERT IN CENTRAAL MUSEUM / VAN WASSENAER CONCOURS EN NOG VEEL MEER…