TOM 3/2012

3/2012 Festival Oude Muziek Utrecht 2012: Sweelinck > Bach STiMU-symposium ‘Leonhardt and his Early Music’ / Mechanische Bach in Museum Speelklok Peter Kooij / David Plantier / Daniel Reuss / Malgosia Fiebig / Patrick Denecker Peter Van Heyghen / Lambert Colson / per-sonat / Miklos Spanyi en meer…

de

Nederlandse vereniging

Bach

Jos van Veldhoven

artistiek leider

seizoen 2012 | 2013 augustus, september 2012 oktober 2012 november 2012 december 2012 januari 2013

Floriade 2012 Handels sprankelende Water Music in de open lucht Trauerode Afscheid van een vorstelijk paar Concerto in Dialogo Muzikale dialogen uit de 17e en 18e eeuw Messiah, an Oratorio Kerstconcerten 2012 Tweemaal ‘Ein Deutsches Requiem’ Verlossing en troost in de muziek van Schütz en Brahms

februari 2013 maart 2013 maart 2013 april 2013 mei 2013

Bach en Corelli De ‘nieuwe’ triosonate Matthäus-Passion 2013 Lamentaties 2013 Klaagliederen van de profeet Jeremias Bach en Handel Kamermuziek voor twee violen en basso continuo ‘A Universal Sorrow’ Afscheidsmuziek van Purcell, Tavener en Bach

‘Jos van Veldhoven, de topman onder de Nederlandse koordirigenten’ nrc handelsblad met ‘de broodnodige pioniersdrift’ trouw

The Netherlands Bach Society fires on all cylinders gramophone The performances, with Jos van Veldhoven conducting the Netherlands Bach Society, are terrific. the guardian

kaartverkoop reeds gestart!

www.bachvereniging.nl

Om te beginnen

2 Rijkdom Xavier Vandamme

interviews Peter Van Heyghen over de Brockes Passion van Keiser 4 Vernieuwer naast Bach Marcel Bijlo

Met een korrel zout, maar altijd recht uit het hart 20 Vier keer Kooij, vier keer anders

kleine interviews Lambert Colson van L’École de Royaumont 10 Luther in een Franse abdij

Simen Van Mechelen van Scorpio Collectief: 18 ‘Duitse muziek is opvallend introvert’ Violist David Plantier van Les Plaisirs du Parnasse: 26 ‘Afwijken van het bekende’

Agnes van der Horst

Utrechts nieuwe stadsbeiaardier Malgosia Fiebig 36 Concert in spijkerbroek Paul Janssen

De virtuoze mystiek van Hildegard van Bingen 52 Hemelse harmonie Jan Van den Bossche

Bojan Cicic speelt Rognoni, Bertali, Caldara, Vivaldi 56 Violist van morgen Lidewij van der Voort

artikelen STIMU-symposium ‘Leonhardt and his Early Music’ 12 Noblesse oblige

Patrick Deneckers nieuwe ensemble RedHerring 34 Actus tragicus Daniel Reuss over de Hohe Messe:

42 ‘De mooiste Bach’

Miklós Spányi over Carl Philipp Emanuel Bach 62 Klavichord in de kijker rubrieken 44 Fringe 50 Seizoen Oude Muziek 12/13 64 Muziekreis 66 CD-besprekingen 74 Vriendenaanbiedingen 76 Discografie/Cursussen/Festivals 78 Berichten/Boeken 80 Colofon

Jed Wentz

Bijzondere Festival-rondleidingen in Museum Speelklok 28 Mechanische Bach

INHOUD

Marieke Lefeber

1

OM te Beginnen

Xavier vanDaMMe

riJKDoM Het grootste oude muziekfestival ter wereld staat opnieuw in de startblokken. Meer dan 150 evenementen zullen de Utrechtse binnenstad weer transformeren in de internationale hoofdstad van de oude muziek.

De absolute uitschieter van het komende Festival is natuurlijk de Matthäus Passion met René Jacobs. Wat is de visie van de contratenor die tientallen jaren als solist zelf Buss und Reu heeft gezongen, op het gehele werk? We kennen Jacobs’ dramatische talent, maar het zou best kunnen dat we op zaterdag 1 september een heel ander aspect van zijn kunnen te horen krijgen. Het is in elk geval de moeite waard om de Matthäus Passion even buiten het voor Nederland zo typische passie-seizoen te horen, helemaal fris en met happy new ears, zoals John Cage zijn publiek ooit toewenste.

Enkele bijzondere muzikale gasten laten we in dit nummer nog even aan het woord, voor ze naar Utrecht komen. Peter Kooij zal vier keer te horen zijn tijdens het Festival, telkens in andere formaties. De violist David Plantier vertelt over zijn band met de Duitse vioolcomponisten Walther en Westhoff. Simen van Mechelen en Patrick Denecker hebben het over hun nieuwe ensembles. Peter van Heyghen presenteert de onbekende Brockes Passion van Bachs tijdgenoot Keiser. En er is aandacht voor het STIMU-symposium dat we aan de carrière van Gustav Leonhardt wijden. Het komende Festival zit propvol ontdekking en vernieuwing, en zo hoort dat ook.

Tegelijk is er de vraag wat er in 2013 van die rijkdom zal overblijven. Bij het er perse gaan van dit tijdschriftnummer zijn de definitieve resultaten van de bezuinigingen binnen de cultuur op Rijksniveau en bij provincies en gemeenten nog niet helemaal bekend. Maar de globale prognose tart elke verbeelding: tussen 65 en 80% van het podiumaanbod in Nederland zal met ingang van 2013 verdwijnen. Lees die zin gerust nog een keer opnieuw.

2

foto: Marco Borggreve

OM te Beginnen

Snoeien is een kunst, zo weten we, en het is manifest dat er bij de herschikkingen van het demissionaire kabinet meer ideologische polarisering heeft gespeeld dan een eerlijk nadenken over het functioneren van de culturele sector. Wat demissionair minister Hillen van Defensie onlangs reveleerde over de te krappe samenstelling van het kabinet, is eigenlijk de perfecte samenvatting wat de staatssecretaris binnen de cultuur heeft aangericht: ‘Het was een snelle beslissing. Even de spierballen laten zien.

Vijf minuten dapper en daarna jarenlang de tol betalen.’ Dat jarenlang, dat begint na het komende Festival.

Maar rancune met rancune beantwoorden, en minachting met minachting, is een slecht idee. Onze waarden liggen elders, en daarom moet de sector positief en dynamisch vooruit. Voor Organisatie Oude Muziek is het duidelijk: we werken en dromen door, vanuit onze kracht. Er is vakkennis, kwaliteit, uitstekend ondernemerschap en, vooral, steeds groeiend draagvlak bij een publiek dat een heel andere boodschap uitdraagt: een boodschap van interesse in verdieping, kwaliteit, aandacht, schoonheid.

Ons antwoord zal daarom meer dan ooit gaan over de ware rijkdom voor de wereld van morgen en overmorgen. En daarbij laten we ons niet zo snel van ons doel afbrengen.

3

Tekst BEeld

Marcel Bijlo johan buelens

Vernieuwer naast Bach Peter Van Heyghen over de Brockes passion van Keiser

Peter Van Heyghen over de Brockes Passion van Keiser

4

Vernieuwer naast Bach

Peter Van Heyghen .interview

Van Sweelinck tot Bach: het Festivalthema van dit jaar zal vele verrassingen in petto hebben. Met name op vocaal gebied valt er in de Duitse zeventiende en achttiende eeuw nog een schat aan muziek te ontdekken. Het was een periode waarin er op ongekend hoog niveau werd gecomponeerd, al lijdt het overgrote deel van die componisten een bestaan in de marge van de muziekgeschiedenis.

Tijdens het Festival zal daarom veel ‘nieuwe’ oude muziek te horen zijn. En er zal, en dat is bijzonder in Nederland, ook passiemuziek klinken buiten het daarvoor geëigende seizoen.

Op een buitenlands zomerfestival is een passie van Bach niets speciaals, maar in Nederland is het haast ondenkbaar. Passiemuziek is bij ons bovendien nog eens een genre waarin er slechts één maatstaf lijkt te bestaan: Johann Sebastian Bach. Ieder jaar als de sneeuwklokjes en krokussen hun kopjes weer boven de grond steken, laaien de discussies over bezettingen, tempi en alternatieve versies van vooral de Matthäus Passion weer hoog op. Zo af en toe klinkt in maart of april een passie van een minder bekende componist, maar het is en blijft Bach die de concertagenda’s en cd-bakken domineert. Toch is de manier waarop Bach het lijdensverhaal toonzette slechts één van de verschijningsvormen van het passie-oratorium. Tijdgenoten als Telemann en Händel deden het heel anders. De iets oudere Reinhard Keiser schreef als eerste componist een passie op een libretto van Heinrich Barthold Brockes, een libretto dat daarna nog door tien andere componisten op muziek is gezet. Onder hen Telemann, Händel, Fasch en Stölzel. De versie van Telemann geniet, met dank aan de schitterende opname die René Jacobs ervan maakte, enige bekendheid.

Keisers Brockes Passion zal tijdens het komende Festival Oude Muziek worden uitgevoerd door Les Muffatti en Vox Luminis, onder leiding van Peter Van Heyghen.

Directe retoriek Van Heyghen is zich ervan bewust dat passiemuziek in Nederland een beladen onderwerp is en dat het moeilijk kan zijn om nieuwe inzichten naar voren te brengen. Daarom eerst maar eens de grote vraag: wat zijn de grootste verschillen tussen Keisers passie en de bekende passies van Bach? Peter van Heyghen: ‘Ja, waar moet ik beginnen? Het stuk van Keiser duurt twee uur en bestaat uit 97 nummers, dat zegt al iets. Er zijn dus veel minder lange da capo-aria’s, en er is een veel grotere afwisseling in stemmingen.

Dat heeft met de erg directe en emotionele tekst te maken. Brockes heeft zich voor zijn tekst niet gebaseerd op een bepaald evangelie, maar heeft stukken uit alle vier gebruikt. Daarnaast schreef hij beschouwende tekstgedeelten voor de aria’s. Opvallend is dat Brockes een contrast schept tussen het drama dat zich in het lijdensverhaal voltrekt en iets positiefs, een les die we eruit kunnen leren of een natuurbeschrijving. Die contrasten zijn natuurlijk gefundenes Fressen voor componisten en dat lijkt mij ook de reden waarom dit libretto zo populair is geworden. Er zijn elf complete zettingen van de Brockes Passion, en losse fragmenten eruit duiken ook in andere oratoria op. Zo heeft Bach teksten van Brockes gebruikt, bijvoorbeeld in de Johannes Passion. Als je die vergelijkt met Keisers versie, dan zie je meteen het verschil. Het contrapunt dat bij Bach altijd zo present is, is bij Keiser geheel afwezig. Het is Keiser veel meer te doen om de directe retoriek.

Je moet niet vergeten dat Keiser, toen hij in 1712 de Brockes Passion componeerde, al meer dan veertig opera’s op zijn naam had staan en dat hij werd beschouwd als één van de belangrijkste operacomponisten van heel Europa.

Ik denk trouwens dat het hem eigenlijk niet uitmaakte dat het onderwerp van dit werk het lijden van Jezus was en niet een normaal operaonderwerp.

De muzikale taal die hij gebruikt, is namelijk precies dezelfde. De Brockes Passion is helemaal niet als kerkmuziek bedoeld. De eerste uitvoering vond in 1712 plaats ten huize van Brockes, wellicht voor een 5

interview. Peter Van Heyghen

geïnteresseerd publiek dat vertrouwd was met de denkwereld van de dichter. Keiser had als componist een grote reputatie, dus een samenwerking tussen hem en Brockes moest wel tot een spectaculair resultaat leiden. Nou, dat is ook echt het geval.

Ongelofelijk dat dit stuk nooit wordt uitgevoerd.

Door de grote afwisseling en de snelheid ervan heeft het alles in huis om een modern publiek makkelijk aan te spreken. Natuurlijk, Bach blijft een klasse apart. Maar Keisers werk verdient het om tot het standaardrepertoire te behoren.’

foto: Stephane Puopolo

Opera ‘Keiser was veel meer een operacomponist dan een componist van kerkmuziek. Hij was actief in Hamburg en dat was in die tijd een grote smeltkroes.

Er werkten zowel Italianen als Fransen en er was

natuurlijk de specifieke Duitse inbreng in de muziek.

Dat alles hoor je terug in Keisers Brockes Passion.

Zelfs enige humor ontbreekt niet, opmerkelijk toch bij zo’n bloedserieus onderwerp. Wanneer Christus zijn apostelen slapend aantreft in de nacht voor de kruisiging, hoor je een kwartet waarin de suffende apostelen door Christus met wilde zestienden worden wakker geschud. Zo’n effect zul je bij Bach niet snel vinden, die schreef zijn passies toch echt wel voor gebruik in de kerk. Keiser voegde ook in zijn opera’s vaak humoristische elementen toe, hoe serieus het onderwerp ook was. Ook bij zijn orkestratie ging Keiser te werk zoals in zijn opera’s.

Zo gebruikt hij drie fagotten als begeleiding, wat een spectaculair effect geeft. In de Brockes Passion vind je meer van die opvallende instrumentaties, bijvoorbeeld blokfluiten die een octaaf hoger met de violen

Les Muffatti

6

Peter Van Heyghen .interview

Première Peter Van Heyghen baseert zich voor de uitvoering tijdens het Festival op diverse bronnen: ‘Het werk is in 1712 voor het eerst uitgevoerd en daarna nog een aantal keren, tot 1730. Dat een compositie achttien jaar repertoire houdt, klinkt voor ons misschien logisch, maar voor de achttiende eeuw was dat uitzonderlijk lang. Het bewijst dat het werk een behoorlijke populariteit had. In de loop der jaren is er natuurlijk wel het nodige aan herschreven, dus voor

een uitvoering moet je keuzes maken. In 1721 is er een uitvoering in Kopenhagen geweest, waar Keiser enige tijd kapelmeester was, en die versie vormt de basis voor onze uitvoering. We hebben gekozen voor een bezetting met elf zangers. Daar moeten we handig mee omspringen, want er zijn tweeëntwintig personages die aan het woord komen en er zijn trio’s voor drie sopranen en drie tenoren. Je redt het dus sowieso niet met een enkel bezet ensemble.

Er is overigens geen sprake van solisten met koor: iedereen heeft soli, behalve de alten. Je kunt je wel voorstellen dat de grote hoeveelheid personages dit werk al een heel andere sfeer meegeeft dan de passies die we kennen.

Wat het orkest betreft, hebben we naast strijkers ook hobo’s, blokfluiten, traverso en dus die drie fagotten.

De bronnen zijn het niet altijd eens over uitvoerings-

foto: Ola Renska

meespelen. Telemann wordt wel eens aangehaald als uitvinder van dit soort effecten, maar Keiser was er toch echt wat eerder mee. Nee, Keiser is harmonisch veel minder doorwrocht dan Bach, maar daar staat wel heel veel tegenover. Het publiek kan zelfs een beetje schrikken, denk ik.’

Vox Luminis

7

interview. peter van heyghen

praktische zaken als tempi en instrumentatie. We weten bijvoorbeeld niet altijd waar de violen met de hobo’s meespelen. Ook de rol van de luit is niet helemaal duidelijk. Maar dat zijn zaken die je als uitvoerder prima zelf kunt invullen. Er was trouwens ooit één cd-opname, maar die is wegens rechtenkwesties, altijd moeilijk in Duitsland, van de markt gehaald. Wij gaan de Brockes Passion nu opnemen en onze uitvoering zal dus ook een soort première zijn.’ rijkdOM Met zijn barokorkest Les Muffatti heeft Peter Van Heyghen al vaker de aandacht gevestigd op ten onrechte verwaarloosd barokrepertoire. Peter Van Heyghen: ‘Er is nog een lange weg te gaan voordat we een goed beeld hebben van wat er in de Barok allemaal werd gecomponeerd en hoe hoog de kwaliteit daarvan was. We zijn geneigd om ons oordeel te laten bepalen door wat we al kennen en wat zich muziekhistorisch gezien bewezen heeft.

Alles wat daarvan afwijkt, komt ons dan vreemd voor en wordt al gauw afgedaan als van een lagere kwaliteit. Daarmee doen we onszelf schromelijk tekort. Met Les Muffatti wil ik zoveel mogelijk muziek uitvoeren die in onze tijd nog niet eerder is gehoord. Daarom breng ik veel tijd in bibliotheken door en het is ontstellend wat je daar kunt aantreffen. Veel componisten hebben gewoon de boot van de muziekgeschiedenis gemist. Dat zegt niets over de kwaliteit van hun muziek. Kijk naar Keiser: hij had de pech dat hij in Hamburg Händel naast zich had. Maar het is duidelijk dat Keiser één van de grote componisten van de achttiende eeuw is geweest, een componist ook die op het gebied van tekstexpressie en instrumentatie ontwikkelingen in gang heeft gezet waarvan latere generaties de vruchten hebben geplukt. Hamburg was rond 1700 echt één van de belangrijkste muziekcentra buiten Italië en Keiser heeft alle mogelijkheden die hij kreeg, zoals de aanwezigheid van Franse blazers, dankbaar aangegrepen. Dat heeft veelkleurige muziek opgeleverd die volstrekt ten onrechte vergeten is.’

8

Met welke instelling moet het publiek straks naar de Brockes Passion komen luisteren? Peter Van Heyghen: ‘Zoveel mogelijk blanco zou het beste zijn.

Denk niet aan een passie van Bach, denk eerder aan een opera. De gewijde religieuze sfeer die je met een passie associeert, is echt ver te zoeken, ook al omdat we geen orgel gebruiken. We hebben de Brockes Passion in Antwerpen uitgevoerd en de reacties van het publiek waren uitgesproken positief. Mensen ervaren Keisers versie van het lijdensverhaal als vernieuwend. Als je zevenennegentig deeltjes binnen twee uur voorbij hoort komen, dan heb je als publiek de indruk dat het verhaal voorbij vliegt. Mensen die een passie nog altijd associëren met langdradig, moeten dus ook zeker komen luisteren.’ ıı

festival oudemuziek utrecht keiser: BrOckes passiOn les Muffatti & vox luminis / peter van heyghen ma 27 aug 20.00 / Jacobikerk

FestiVaLBoeK 2012 De enige bron voor alle Festivalinformatie!

Inleidende artikelen, programma’s en toelichtingen + Festival-CD Masaaki Suzuki € 10, voorverkoop € 8

9

festival oudemuziek

klein interview

lambert colson van l’École de royaumont

luther in een Franse aBdij

Op 27 augustus prijkt in een festival vol ontdekkingen het mysterieuze ensemble L’École de Royaumont. Ingewijden zullen u misschien ongerust melden dat ze nog nooit van die groep hebben gehoord. Wij vertellen u graag wat de Fondation Royaumont wél is, namelijk een cultuuroase zo’n 30 kilometer boven Parijs, waar elk jaar honderden musici en andere kunstenaars samenkomen voor cursussen op het hoogste niveau. In de prachtig gerestaureerde middeleeuwse abdij tussen de korenvelden ontstonden zo de voorstellingen Le Bourgeois Gentilhomme (FOM ‘05) en La vita humana (FOM ‘06) van Le Poème Harmonique, en recent nog een Egisto door Les Paladins, steeds in de vorm van een muzikale stage voor jonge professionals.

Onder de noemer L’École de Royaumont komt een clubje top-stagiairs nu naar Utrecht. De jonge geestelijk vader van het project is Lambert Colson, cornettist en muziekwetenschapper. ‘Mijn eerste ervaring met Royaumont was in 2007, toen ik de componist Zad Moultaka assisteerde bij zijn cursus rond notatie en improvisatie.

Grasduinend in de uitgebreide bibliotheek Goüin-Lang kwam ik ene Johann Knöfel tegen, die ik herkende als een van de drie grote voorbeelden van Joachim Burmeister, auteur van het doorslaggevende retoriek-traktaat Musica poetica uit 1606. Sowieso omvat de bibliotheek tal van schatten, zoals een zeer vroege uitgave van Zarlino en de geïllustreerde encyclopedie Margarita philosophica van Georg Reisch uit 1503. En dan is er nog de eindeloze verzameling van pianist Jacques Lang met 19de-eeuwse muziek vol aantekeningen van componisten als Debussy en Ravel. Maar Knöfel liet me niet meer los. Toen ik later aan het Centre d’Etudes Supérieures de la Renaissance in Tours ging afstuderen, besloot ik me dus helemaal op hem te storten. En wat bleek: Knöfel gebruikte voor zijn motetten vaak niet de normale teksten, maar een nogal humanistisch gekleurde collage van psalmfragmenten en parafrases. Je kunt het lezen als een politiek statement in een tijd waarin het protestantisme nog lang geen vaste voet aan de grond had. Naar aanleiding van mijn werk in de bibliotheek vroeg Royaumont mij om een stage op te zetten waarin kennis en uitvoering konden samenkomen.’

10

festival oudemuziek Klein interview

Na hun audities kwamen de elf zangers en instrumentalisten – cornetti, trombones, dulciaans – afgelopen april bijeen in Royaumont, waar een team van docenten klaar stond. Colson: ‘Grantley McDonald en ik namen een groot deel van het theoretische werk voor onze rekening, terwijl we Dirk Snellings en Wim Becu voor het muzikale luik inschakelden. Samen schetsten we de veranderingen in de liturgische muziek tussen 1500-1600, maar ook een muzikaal panorama van het Heilige Roomse Rijk. Voor de vooral Franse stagiairs was het spannend om dit veelkleurige muzikale systeem te onderzoeken, dat helemaal niet zo centralistisch is als dat van Frankrijk. Ook al werd de keizer alom gerespecteerd, dan toch hadden de keurvorsten een niveau lager allemaal hun eigen politieke en artistieke doelen. Ze beconcurreerden elkaar om steeds rijker en gecultiveerder te lijken, een ontwikkeling waar Knöfel zeker van heeft geprofiteerd.

Behalve diens complexe, chromatische muziek presenteren we ook een anonieme Missa super Aus tieffer Noth uit de omgeving van Brno. In deze mis wordt de basismelodie, een luthers koraal, niet verstopt in de middenstemmen, maar klinkt ze juist trots in de bovenstem, wat voor polyfonie toch zeer uitzonderlijk is. Waarom was dat? De gelovige moest de liturgie mee kunnen voelen, en in dit geval kun je eigenlijk steeds mee neuriën, zoals in een pelgrimslied. Ideaal!’

Nog zo’n eye opener: hét lutheranisme bestond niet. ‘Lutherse teksten uit Silezië komen uit een totaal andere wereld dan die uit Pommeren. We wilden de stagiairs meegeven hoe ze de verschillende denkstromingen kunnen identificeren en hoe ze de filosofie kunnen interpreteren. Met die bagage in het achterhoofd ontwikkelden we ons programma getiteld Durch Adams Fall. Analoog aan de schilderijenserie Gesetz und Gnade van Lucas Cranach volgen we het pad van de zondige lutherse mens, van de verdrijving uit het Paradijs tot uiteindelijk de verlossing door Jezus’ kruisiging, dood en opstanding. Alle affecten komen met de belangrijkste ideeën van het lutheranisme aan bod. Zelf was ik graag nog doorgegaan tot Mendelssohn en Brahms om te tonen hoe invloedrijk die beginperiode was. Maar je moet bij zo’n cursus natuurlijk grenzen stellen.’

Albert Edelman

L’École de Royaumont: ma 27 aug, 17.00 / St. Willibrordkerk

11

12

Tekst BEeld

Jed Wentz (vertaling Pieter Lucassen) Marco Borggreve

noblesse oblige STIMU-symposium ‘Leonhardt and his Early Music’

STIMU-symposium ‘Leonhardt and his Early Music’

Noblesse oblige

Noblesse oblige

Het silhouet van Gustav Leonhardt, licht vervormd door de oude glazen ruitjes van de deuren waarachter hij kwam opdoemen, werd scherper naarmate hij op mij toe liep door de oneindig lange vestibule. Hij hield halt, ergens halfweg tussen de glazen deuren en de straatkant. Dit was een onverwacht eerbetoon: tot nu toe had hij me steeds opgewacht in het achterhuis, achter het glas, als een luchtspiegeling.

Met enige schroom liep ik op hem toe, tot in het donkerste gedeelte van de gang. Ik luisterde naar wat hij me te zeggen had.

Hij was vriendelijk. Ik had net een stuk gepubliceerd in het Tijdschrift Oude Muziek getiteld ‘De hoge hoed en de nachtspiegel: is Satie de grondlegger van de oude muziek?’ (TOM 1/2008, 40-48). Daarin had ik Leonhardts vroege opnamen onderzocht in het licht van de Neue Sachlichkeit. Het artikel had sommige van mijn collega’s woest gemaakt. Ze vonden het ongeoorloofd vijandig ten aanzien van de oude muziekbeweging in het algemeen en van Leonhardt in het bijzonder. Zonder Leonhardts woorden hier te herhalen, kan ik de nieuwsgierigen verzekeren dat ze vriendelijk, genereus, gemeend en nobel waren. Kortom, ze kwamen recht uit het hart van een leeuw. Nadat hij me op mijn gemak had gesteld, trok hij zich snel terug – typisch, zo lijkt het – om te verdwijnen in dat prachtige huis met zijn kennerscollectie: zijn hoogstpersoonlijke esthetische wereld.

Ik liet mezelf uit en was weer overgeleverd aan het straatgewoel.

Stapels Sinds het overlijden van Leonhardt is heel wat tekst over hem verschenen: collega’s en voormalige leerlingen roemen zijn spel, schetsen zijn bijzondere persoonlijkheid, halen anekdotes aan en weiden uit over de invloed die hij had op hen persoonlijk en op meerdere generaties muziekliefhebbers. Door deze steeds groeiende stapel bloemrijke hommages moeten schrijvers die hun bijdrage willen leveren

steeds grotere hoogten gaan opzoeken. Het brengt het Festival Oude Muziek van dit jaar in een hachelijke situatie. Want wat voor eerbetoon kunnen wij opzetten? Hoe kan een instituut - en met name de Organisatie Oude Muziek die zulke sterke persoonlijke en professionele banden had met Leonhardt - een zinvolle bijdrage leveren aan de berg van lof die eerder is verschenen? Het zorgde voor hoofdbrekens aan de Utrechtse Mariaplaats, waar het Festival Oude Muziek wordt uitgedacht, gepland en geproduceerd.

Misschien ligt het antwoord vervat in het allegorische beeld van Leonhardts lange vestibule. Leonhardt was erg op zijn privésfeer gesteld. Sensibel als hij was voor de beeldende kunst, architectuur, muziek en literatuur van de 17de en 18de eeuw, had hij het leven kunnen leiden van een verfijnde Nederlandse amateur: iemand die zijn muziek, net als zijn kunstcollectie, voorbehoudt aan zichzelf en aan zijn intieme kring. Maar dat deed hij niet. Keer op keer legde hij de weg af door de vestibule, zijn eigen wereld achter zich latend, om het publiek op te zoeken. Hoewel hij de straat, met zijn wereldlijke vulgariteit, onherroepelijk links liet liggen, was hij steeds bereid om zijn artistieke kunnen te delen. Als het publiek de moeite deed om ook stappen in zijn richting te zetten, dan maakte hij het deelgenoot in zijn muzikale inzichten, zijn intellectuele genoegens en, bovenal, zijn brandende overtuiging dat de muziek van de Barok ertoe doet.

Soms, als hij daar zin in had, kwam hij zijn publiek tegemoet. Het gebeurde ook dat ze een langere weg moesten afleggen om tot bij hem te komen. Maar hij bleef hen ontmoeten. Waarom? Koesterde hij de hoop om ons beter te maken, om ons te onderwijzen? Christopher Schmidt, Leonhardts intieme vriend toen hij aan de Schola Cantorum in Basel studeerde, vertelde me kort geleden over die prille jaren die ze met elkaar doorbrachten. Hij had het over Leonhardts vriendelijkheid en geduld, en hoe de Nederlander altijd onderwees door demonstratie, nooit met woorden. Het was al spelend voor en met 13

Noblesse oblige

Huis Bartoletti Leonhardt

14

foto: Klaas Schoof

Noblesse oblige

zijn vriend, dat Leonhardt zijn ideeën overbracht.

Is hij dan al die jaren bezig geweest om ook ons, al spelend, te onderwijzen?

we de grens tussen privé- en openbaar leven die Leonhardt altijd zo zorgvuldig heeft bewaakt. We richten ons op de carrière, niet op de man.

Noodzaak Toch moeten we de feiten onder ogen zien. De connoisseur en amateur Leonhardt zou het een vreselijk idee hebben gevonden dat het Utrechtse Festival Oude Muziek een symposium aan hem en aan zijn werk zou wijden. En toch is dat precies wat we willen doen. Van 31 augustus tot 2 september vindt een internationale conferentie plaats onder de titel: ‘Much of what we do is pure hypothesis: Gustav Leonhardt and his Early Music’. Waarom doen we het, in weerwil van een deel van Leonhardts eigen opvattingen? Omdat, zoals mijn ontmoeting in de vestibule aantoont, Leonhardt meer was dan een amateur, en dat besefte hij maar al te goed. Ofschoon hij in zijn eigen esthetische wereld leefde, kende hij zijn plek in de wereld daarbuiten. Hij begreep hoe belangrijk hij was voor de oude muziekbeweging waar hij zoveel in had geïnvesteerd.

En misschien nog betekenisvoller: hij begreep dat hij zijn werkzaamheden niet alleen had ontplooid in relatie tot het verleden, maar ook binnen de context van de (volgens hem vaak ontgoochelende) tijd waarin hij zelf leefde. Leonhardt, gevormd tijdens de bittere oorlogsjaren, waarna een moeilijke periode van herstel aanbrak met een bijna even bittere strijd tussen de ideologisch misbruikte Duitse Romantiek en de frisse intellectuele wind van de Neue Sachlichkeit – tussen Mahler en Stravinsky – maakte met zijn activiteiten de weg vrij voor een vernieuwd contact met een nobel verleden. En als er één ding is wat Leonhardt verstond tot in het diepste van zijn wezen, dan was het wel dit: noblesse oblige.

De reden om een symposium op te zetten is daarom eenvoudigweg dat wij, liefhebbers en professionals van de oude muziek, het nodig hebben. Wij zijn het die een gelegenheid willen creëren om de verwezenlijkingen van een van de meest invloedrijke exponenten van het 20ste-eeuwse muziekleven hulde te brengen en te onderzoeken. Dat doen we ingetogen en respectvol. Op geen enkel moment overschrijden

Symposium Die carrière plaatsen we binnen de context van zijn tijd, met bijzondere aandacht voor het specifieke sociale, politieke en esthetische klimaat van het naoorlogse Nederland. Zo onderzoekt Frits Zwart (directeur van het Nederlands Muziek Instituut) de nu als gedateerd beschouwde pogingen van Willem Mengelberg om barokrepertoire te verdedigen in Amsterdam, voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Kailan Rubinoff (University of North Carolina, Greensboro), die vaker heeft gepubliceerd over oude muziek in Nederland, wil Leonhardts positie bepalen binnen de eigenzinnige contra-beweging van de zestiger jaren. Ze geeft ook een korte inleiding bij de film Chronik der Anna Magdalena Bach (1968) van Jean-Marie Straub en Danièlle Huillet, die we zullen vertonen in dezelfde Utrechtse bioscoop waar de film vierenveertig jaar geleden in wereldpremière ging. Zelf ga ik op zoek naar Leonhardts stilistische ontwikkeling tijdens zijn studiejaren aan de Schola Cantorum in Basel (1947-1950). De eerste symposiumdag eindigt met een rondetafelgesprek, voorgezeten door Leo Samama, waarbij voormalige leerlingen van Leonhardt – Ton Koopman (Universiteit van Leiden), Menno van Delft (Conservatorium van Amsterdam) en Richard Egarr (Conservatorium van Amsterdam) – praten over Leonhardts inspirerende onderwijsmethode. Ook het klavecimbelonderwijs van nu komt daarbij aan bod.

Op 1 september neemt het symposium even afstand van de figuur van Leonhardt, om zich te richten op het repertoire waar hij zo van hield, en dat meteen ook de kern vormt van het Festival Oude Muziek dit jaar: van Sweelinck tot Bach. Specialisten van wereldfaam presenteren het meest recente onderzoek naar het repertoire dat Leonhardt zelf omschreef als ‘bijzonder ernstig en uitgewerkt op het allerhoogste niveau’. Peter Wollny (Bach-Archiv Leipzig) bespreekt Reinckens Schweiget mir von Weibernehmen in 15

nOBlesse OBlige

relatie tot de Aria pro dormente Camillo van J.C. Bach.

Stephen Rose (Royal Holloway University of London) en Pieter Dirksen (samen met mijzelf co-curator van het symposium) nemen muziek van Böhm onder de loep. Voorts komen nog Geoffrey Webber (University of Cambridge), Lars Bergland (Uppsala University) en Michael Maul (Bach-Archiv Leipzig) aan bod over diverse onderwerpen zoals Buxtehudes vrije klaviermuziek, de ‘Cantorey’ van de Thomasschule 16

en Duitse vocale muziek uit de Düben Collectie.

De slotdag van het symposium, 2 september, begint met een analyse van Sweelincks harmonische taal door Thérèse de Goede (Conservatorium van Amsterdam, University of Leeds) en een Zomerschoollezing over Nederlandse basso continuo-traktaten door Kathryn Cok (Koninklijk Conservatorium van Den Haag). Nicholas Clapton (Royal Academy of Music, London) heeft het over de invloed van Alfred

Deller op Leonhardt, en het belang van de contratenor-stem voor de oude muziekbeweging. Martin Elste (Staatliches Institut für Musikforschung PK, Berlin) richt zich op de ontwikkeling van Leonhardts speelstijl als pendant van de groeiende historische accuratesse binnen de hedendaagse klavecimbelbouw. John Butt (University of Glasgow) kaart het begrip authenticiteit aan vanuit zijn eigen ervaringen met Leonhardt als uitvoerder, en het symposium eindigt met een statement van Frans de Ruiter (Universiteit van Leiden) over de uitdagingen van Leonhardts muzikale erfenis.

Op 3 september organiseert het Conservatorium van Amsterdam een herdenkingsconcert in de Waalse Kerk in Amsterdam, waarbij Leonhardts verbondenheid met het Conservatorium (toen nog bekend onder de naam Sweelinck Conservatorium) en de

kerk waar hij jarenlang organist was, centraal staan.

Onder de uitvoerenden: Skip Sempé en Menno van Delft. ıı

festival oudemuziek utrecht internatiOnaal stiMu-syMpOsiuM 2102 ‘Much of what we do is pure hypothesis: Gustav leonhardt and his early Music’ 31 aug – 2 sept voertaal: engels het gedetailleerde programma is te vinden op www.oudemuziek.nl/symposium

De Oosterpoort Groningen 2012-2013

Oude Muziek RIAS Kammerchor & Concerto Italiano

Balthasar Neumann Chor & Ensemble

Vespers van Monteverdi

Weihnachtsoratorium van Bach

Bach & Rameau

Nederlandse Bachvereniging

Bach

Academy of Ancient Music

King’s Consort o.l.v. Robert King Dido & Aeneas van Purcell

Integrale orkestsuites van Bach

Schütz

the tallis scholars

Orkest van de Achttiende Eeuw

The Tallis Scholars

Kijk voor meer informatie op de-oosterpoort.nl

17

festival oudemuziek

klein interview

simen van Mechelen van scorpio collectief:

‘duitse Muziek is Opvallend intrOvert’ In het Duitsland van de zeventiende eeuw is een indrukwekkende hoeveelheid vocale muziek gecomponeerd die nu nog nauwelijks bekend is. Het Festivalthema Van Sweelinck tot Bach biedt alle gelegenheid om deze muziek te gaan ontdekken. Scorpio Collectief, geleid door trombonist Simen van Mechelen, stelde een bijzonder programma samen met Duitse treurmuziek uit de zeventiende eeuw.

Opvallend is dat er in Duitsland op een hele indringende manier werd gecomponeerd.

Heeft dat iets te maken met de maatschappelijke omstandigheden in die periode?

Simen van Mechelen: ‘Daar ben ik wel zeker van. Een dertigjarige oorlog en een pestepidemie hebben onmiskenbaar hun impact op de cultuur. Puur praktisch gezien omdat er hofkapellen werden opgeheven en componisten dus voor veel kleinere bezettingen moesten gaan schrijven, waar wij in tijden van economische crisis dan weer ons voordeel mee kunnen doen (lacht). Maar ook omdat er behoefte was aan muziek die de tijdgeest weerspiegelde. Melancholische muziek is natuurlijk van alle tijden, maar die Duitse muziek is opvallend introvert. In Italië werden emoties zo hartstochtelijk mogelijk neergeschreven, in Duitsland ademt de muziek een meer innerlijke strijd: de met zonden beladen mens kan alleen vertroosting zoeken bij God. Dat besef geeft deze muziek een heel eigen karakter.’ De Duitsers componeerden dan misschien wel anders dan de Italianen, de Italiaanse invloed op de Duitse muziek was onmiskenbaar.

Simen van Mechelen: ‘Iedere Duitse componist ging naar Italië, Schütz zelfs twee keer. Er bestaan Duitse vertalingen van Italiaanse madrigalen en er was natuurlijk heel veel Italiaanse muziek in omloop. Italië was gewoon het ijkpunt. Maar de Italiaanse muziek werd beslist niet braaf gekopieerd. Met name de erg verschillende omgang met emotie geeft Duitse muziek haar eigen geluid.’

Scorpio Collectief werkt in dit programma met de bijzondere combinatie van strijkers en blazers als solo-instrumenten. We horen violen en trombones samen, waar we eerder cornetti met trombones, of violen met gamba’s zouden verwachten. Is deze combinatie een typisch Duits verschijnsel? Simen van Mechelen: ‘Blazersensembles

18

festival oudemuziek Klein interview

van cornetti en trombones had je overal in Europa, behalve in Frankrijk dan, en in de salons werd kamermuziek gespeeld met violen en gamba’s. Maar ook daar hebben strijkers en blazers zeker samengespeeld. Met name toen de partijen voor violen en cornetti nog inwisselbaar waren, net als de partijen voor gamba’s en trombones.

Naarmate de viool een steeds virtuozere rol als solo-instrument gaat innemen, verdwijnt die praktijk. De cornetto was daarvan het eerste slachtoffer: bij componisten als Biber, Schmelzer en Bertali zie je veel stukken waarin virtuoze vioolpartijen worden gecombineerd met trombone of gamba. In Noord-Duitsland hebben Weckmann en Theile ook op die manier gecomponeerd. Persoonlijk heb ik een grote voorliefde voor de combinatie van strijkers en blazers: ik vind het een verrijking om een gemeenschappelijke taal te spreken met instrumenten die van nature zo verschillend zijn. Daarom zet ik de historische werkelijkheid soms een beetje naar mijn hand. De cantate ‘Wie liegt die Stadt so wüste’ van Matthias Weckmann, gecomponeerd naar aanleiding van de pestepidemie die in 1663 aan tweederde van de Hamburgse bevolking het leven kostte, is geschreven voor twee zangers, twee violen en drie gamba’s.

Ik ben ervan overtuigd dat het stuk nog aan kracht zal winnen als we de drie gamba’s vervangen door drie trombones. Dat was in de zeventiende eeuw niet ongebruikelijk, het hing er maar vanaf welke musici er voor een uitvoering beschikbaar waren.’

Is er genoeg repertoire voor deze bijzondere bezetting of moet Scorpio Collectief binnenkort naar iets anders op zoek? Simen van Mechelen: ‘De mogelijkheden voor deze bezetting zijn inderdaad niet onbeperkt. De Weense muziek vraagt om meer blazers omdat componisten al specifieker voor bepaalde instrumenten gaan schrijven. Maar die uitbreidingsmogelijkheden hebben we, en de muziek is geweldig. Voorts hebben we wel eens een programma in middeleeuwse alta capella-bezetting gedaan, met twee schalmeien en schuiftrompet. En ik zou het leuk vinden om een keer Duitse en Franse romantische trombones in te schakelen. Maar dit blijven exotische uitstapjes, onze grote liefde blijft de vroege zeventiende eeuw.’

Marcel Bijlo

Scorpio Collectief / Simen Van Mechelen: wo 29 aug 22.30 / Pieterskerk

19

20

Tekst BEeld

Agnes van der Horst marco borggreve

Vier keer Kooij, vier keer anders Met een korrel zout, maar altijd recht uit het hart

Met een korrel zout, maar altijd recht uit het hart

Vier keer Kooij, vier keer anders

Peter Kooij .interview

Nét geen artist in residence, maar wel vier keer aanwezig op het Festival Oude Muziek. En ook nog eens in vier verschillende constellaties: Peter Kooij, een van de allermooiste en meest veelzijdige bas-baritons van Nederland. Hij kan zijn lage stem lichtvoetig laten dansen en houdt van de diepe Noord-Duitse ernst.

vinden ze dat gek. En dat is jammer, want wat je als kind meemaakt en leert, is erg bepalend. Andreas Scholl, Christoph Prégardien; ze zijn allemaal als jongenssopraan begonnen. Je krijgt daardoor een enorme input. Al gaat het alleen maar over het leren van vreemde talen: dat gaat vanzelf als je jong bent.

Met muziek is dat net zo, het gaat er in als in een spons.’

Wie zich wil verdiepen in de oude muziek, moet eerst door een hoop lelijkheid aan kafkaiaanse regeringsgebouwen, betonnen viaducten en asfalt.

Het Koninklijk Conservatorium staat op de onherbergzaamste en meest tochtige plek van Den Haag.

Maar daarbinnen worden muzikanten opgeleid die de wereld een stukje mooier maken. Het is examentijd en de kantine zoemt als een bijenkorf.

Studenten lopen in en uit met instrumentkoffers in alle mogelijke vormen op hun rug, of op wieltjes voor zich uitduwend. Anderen praten in clubjes.Voertaal: Spaans, Italiaans, Engels.

Peter Kooij is docent aan het conservatorium en komt – zo te zien lichtelijk vermoeid – uit zijn zoveelste beoordelingssessie. We praten in het rommelige kamertje waar de examencommissie zich beraadt. Gesloten luxaflex, kale tafeltjes met het vergeten programma van de laatste sopraan: hier wordt beslist over levens, toekomsten en loopbanen.

Vanzelfsprekend begint het gesprek over jonge zangers. Als zangdocent, jurylid van diverse concoursen en als zanger in ensembles met veelal jonge musici, heeft Peter Kooij als geen ander zicht op de kwaliteit van jong talent. ‘Ik denk dat het over het algemeen helemaal niet slecht gaat,’ zegt hij desgevraagd.

‘Maar over de kwaliteit in Nederland maak ik me wel zorgen. Van de dertig studenten die ik afgelopen jaar had, waren er maar twee Nederlanders. Als je je realiseert dat er op de scholen in Nederland weinig of niets wordt gedaan aan muziek, is dat wel verklaarbaar. Wij hebben hier geen of nauwelijks jongenskoren. De meeste goede zangers komen uit landen waar ze die wel hebben. Daar vinden jongens het heel gewoon om bezig te zijn met zingen. Bij ons

Dichterliebe Zo begon het met Peter Kooij ooit ook: hij zong met veel plezier als jongenssopraantje in het koor van vader Maarten, destijds organist en cantor in Soest en aan de Utrechtse Dom. Maar op de lagere school ging het toch nog bijna mis. ‘Ik had een leraar die heel goed piano speelde en als ik niet in het gareel liep, moest ik voor straf Schumann- en Schubertliederen zingen, terwijl hij me begeleidde. Ik baalde daar enorm van. Niet omdat ik moest zingen, maar dat repertoire! Als acht- of negenjarig jongetje kun je natuurlijk niks met Dichterliebe. Je snapt misschien wel iets van die tekst, maar je vindt het ook grote onzin.’ Hij grinnikt: ‘Dat heb ik soms nog wel eens, het hangt een beetje van het lied af, maar voor mij hoeven het niet allemaal waterlandbrengers te zijn.’

Misschien was die leraar wel de oorzaak dat Peter Kooij aanvankelijk koos voor de viool. Maar nadat een blessure roet in het eten gooide, pakte hij zijn oude zangliefde weer op. Ook dat ging niet helemaal zonder slag of stoot. Hij werd zelfs weggestuurd van het Utrechts Conservatorium. Dezelfde koppigheid en eigengereidheid die hem had doen weigeren zijn lange haar af te knippen (een van de redenen waarom hij in Utrecht de deur was gewezen) voerden hem naar Max van Egmond en het Amsterdamse Sweelinck Conservatorium, en uiteindelijk naar een glanzende zangersloopbaan. Als solist - vooral bij het Collegium Vocale Gent van Philippe Herreweghe en Masaaki Suzuki’s Bach Collegium Japan -, maar ook als leider en lid van verschillende ensembles en als docent.

Zevenenvijftig is hij inmiddels en zijn stem klinkt nog onverminderd jong en soepel. ‘Er verandert wel 21

interview. Peter Kooij

iets, maar niet zo gek veel. Tien jaar geleden was er een moment waarop ik dacht dat het wat minder gemakkelijk ging. Toen ben ik wat extra gaan studeren en het gaat eigenlijk beter dan ooit.’ Hij zegt het als een kalme constatering.

Duitse ernst, Venetiaanse schittering Tijdens het Festival Oude Muziek zingt Peter Kooij met zijn eigen ensemble De Profundis, met L’Armonia Sonora van gambiste Mieneke van der Velden, met Les Muffati onder leiding van Peter Van Heyghen en tijdens het slotconcert met Collegium Vocale Gent. Vier totaal verschillende programma’s in vier verschillende bezettingen.

De Profundis brengt op 28 augustus ‘s middags liederen van Georg Böhm, met daar omheen gedrapeerd werk van Telemann en Bach. ‘Böhm, dat is prachtige muziek,’ zegt Peter Kooij enthousiast. ‘We kennen hem natuurlijk vooral van zijn orgelmuziek.

Maar we hebben eens een concert gegeven in Hohenkirchen, de plaats waar Böhm vandaan komt, en toen ontdekten we deze liederen. Het zijn geestelijke gezangen, tamelijk eenvoudig en strofisch. De verschillende strofen worden afwisselend door mij en mezzosopraan Margot Oitzinger gezongen. Die afwisseling werkt heel goed.’

De naam van het ensemble slaat trouwens niet op de bekende psalm De profundis clamavi (uit diepten roep ik tot u), maar verwijst naar de diepe basstem, legt Peter Kooij uit, ‘hoewel er voor bassen wel veel prachtige De Profundis-composities zijn geschreven.’ Zo zette Peter Kooij een jaar of zes geleden samen met L’Armonia Sonora een indrukwekkend De Profundis van Nicolaus Bruhns op cd. Met datzelfde ensemble zingt hij een paar dagen eerder, helemaal aan het begin van het Festival (25 augustus).

Hier geen introverte Noord-Duitse muziek, maar de glinsterende gouden klanken van de Italiaanse Duitser Johann Rosenmüller. We horen Venetiaanse schittering uit de San Marco, waarbij L’Armonia Sonora wordt aangevuld met de grandioze blazers van het Concerto Palatino. ‘Er zijn maar heel weinig blazersensembles die dit repertoire goed kunnen 22

spelen, maar Concerto Palatino doet dat uitstekend,’ zegt Peter Kooij tevreden. Hebben die feestelijke religieuze motetten van Rosenmüller niet te weinig diepgang en te veel pracht en praal voor de man die zich zo thuis voelt bij de vaak zo ernstige geestelijke Duitse barokmuziek? Hij lacht hartelijk. ‘Nou nee zeg. Dat mag toch ook wel eens een keer!’

Hij verheugt zich ook op het concert van 27 augustus met Les Muffatti en de zangers van Vox Luminis met Peter Van Heyghen. ‘We brengen de Brockes Passion van Reinhard Keiser, een componist die bijna niemand kent. We hebben de Brockes Passion een poosje geleden in de passietijd uitgevoerd en we gaan ze nu op cd zetten. Er zitten schitterende aria’s in. Het is een vrij korte passie, maar erg dramatisch en afwisselend.’ In het slotconcert van het Festival op 2 september zingt Peter Kooij dan nog bij Collegium Vocale de solopartijen in een mis van Bach en cantates van Bach en Buxtehude. Vier keer zingen in het Festival: het voelt voor Peter Kooij als een inhaalslag, of zelfs misschien zelfs wel als een genoegdoening. Hij vindt het jammer dat hij zo sporadisch in eigen land is te horen, als het aan hem lag zou dat veel vaker gebeuren.

Korrel zout ‘Deze maand ben ik veertig jaar beroepszanger; ik begon in juni 1972 bij het Groot Omroepkoor. Ik heb veel collega’s zien komen en gaan. Vroeger was ik altijd de jongste onder de solisten en in ensembles, nu vaak de oudste. Hoe dat komt? Ach, misschien hebben ze van een bas-bariton nog steeds het idee dat het een ouder iemand moet zijn,’ zegt hij met kenmerkend relativeringsvermogen en bescheidenheid. Ook in ensembles als Sette Voci, De Profundis en L’Armonia Sonora is hij meestal de oudste. Toch past zijn stem prachtig tussen de andere, jongere stemmen.

Hoe blijft zijn stem zo goed in vorm? ‘Dat heeft verschillende redenen. De belangrijkste is misschien dat ik mij van het begin af aan niet gek heb laten maken en me niet heb laten verleiden om te veel en te zware dingen aan te nemen. Ik was net zeventien

Peter Kooij .interview

Collegium Vocale Gent

toen ik in het Omroepkoor begon, officieel was ik eigenlijk nog te jong, maar het mocht. Dat gaf me wel de gelegenheid om naast het koor alleen dat solowerk te doen, waarvan ik zelf overtuigd was dat ik het kon. En ik ben altijd rustig gebleven. Ik heb nooit, zoals vele anderen, zo’n brandend doel voor ogen gehad als: ik word pas serieus genomen als ik ergens tien operarollen sta te zingen. Of: ik wil per se in Carnegie Hall zingen. Dat heb ik overigens wel vaak gedaan, maar ik heb er nooit naar gestreefd. Er was nooit die negatieve drang iets te bereiken. Zo’n drang, dat hoor je wel vaak aan een stem af, en het vergroot het gevaar dat het eerder mis gaat. Die rust zit in mijn aard. Ik ben een nuchter iemand. Zangers hebben het vaak zo hoog in de bol. Ik ben me er altijd van bewust dat bijvoorbeeld mijn buurman geen flauw idee heeft van wat ik doe. ‘Weet je dan niet wie ik ben,’ zouden andere zangers misschien verbaasd reageren.’ Hij zegt het met een bijna nuffig klinkend stemmetje en glimlacht om mijn gegrinnik.

‘Ja, je moet het vak ook met een korrel zout nemen.

Mijn vroegere vriendin was kleuterleidster. Zij hoorde me eens aan de telefoon onderhandelen over mijn honorarium. En ik weet nog heel goed dat ze toen tegen me zei dat ze me nogal veeleisend vond.

‘Wat jij daar krijgt, daar moet ik anderhalve maand voor werken.’ Dat heeft me wel te denken gegeven.

Ik zing omdat ik het fijn vind, of er nou een hoog honorariumkaartje aan hangt of niet.’

Soms komt Peter Kooij daarbij voor moeilijke keuzes te staan. Een dame vroeg hem ooit eens of hij met zijn vocaal ensemble, Sette Voci, muziek uit wilde voeren van een jonge componist die zij onder haar vleugels had. ‘Daar was veel geld mee gemoeid.

Maar de muziek was niet van dien aard dat ik vond dat we dat moesten doen.’ Hij wil in zijn ensembles ook alleen zingen met musici die hij ‘de fijnste en beste mensen’ vindt. Als die niet beschikbaar zijn, doet hij het niet.

23

interview. Peter Kooij

Recht uit het hart Doordat Peter Kooij docent oude muziek is aan het Haagse conservatorium, ontdekt hij regelmatig goede jonge zangers en instrumentalisten die hij uitnodigt in een van zijn ensembles. Waar let hij op bij zijn keuze? ‘Een musicus moet plezier hebben in het muziek maken. Hij of zij moet iets kunnen vertellen, de emotie voelen en dat allemaal overbrengen naar het publiek. Ik houd van zangers die risico’s nemen. Als zanger heb je het gemakkelijker dan een instrumentalist, die het moet doen met een muzikaal lijntje. Jij krijg veel meer informatie, want je hebt de tekst. Ik kan me er wel over opwinden wanneer zangers zich daar niet aan houden. Dan krijgen ze die blauwdruk, maar trekken zich er niets van aan en zingen dan bijvoorbeeld een hoge noot luid, alleen omdat het een hoge noot is en niet omdat de tekst dat vraagt.’ Een goede interpretatie van de tekst is een van de meest essentiële elementen van het zingen, vindt hij. Maar hoe weet je welke interpretatie de juiste is? Daar kan hij kort over zijn: ‘De interpretatie zoals die wordt gevoeld door de zanger is altijd de goede. Het moet recht uit het hart komen. Dat wil ik altijd horen.’

‘Interpretaties kunnen in de loop van de jaren veranderen. Ook die van de hele bekende werken die je honderden keren hebt gezongen. Neem bijvoorbeeld de Matthäus Passion, wanneer Pilatus zingt: ‘Welchem wollet ihr, dass ich euch losgebe? Barrabam, oder Jesum, von dem gesaget wird, er sei Christus.’

Je hoort dat altijd zo: (zingt luid) ‘Bárrabam’ (dan veel zachter) ‘oder Jesum.’ Maar Pilatus zou ook best gedacht zou kunnen hebben: ‘Nou, het lijkt me handiger om voor die Christus te pleiten.’ En dan zou je het ook zó kunnen zingen: (met minder nadruk) ‘Barrabam’ (en met meer nadruk) ‘oder Jesum’.

Je kunt met die tekst dus verschillende kanten op. Ik probeer dat uit en beslis dan hoe ik het ga doen. Als je die keuze met overtuiging brengt, en het past in het geheel, dan is het altijd goed.’

Veertig jaar zingen en nog altijd nieuwe dingen ontdekken. Kan het beter? Peter Kooij: ‘Ik ben gelukkig met de dingen die ik doe. Werken met een 24

L’Armonia Sonora

klein ensemble, of met een groot ensemble, zingend, dirigerend of lesgevend. Ik hou ervan om met veel verschillende dingen bezig te zijn.’ ıı

festival oudemuziek utrecht Rosenmüller: motetten met blazers L’Armonia Sonora & Concerto Palatino Za 25 aug 22.30 / Pieterskerk Keiser: Brockes Passion Les Muffatti & Vox Luminis / Peter Van Heyghen Ma 27 aug 20.00 / Jacobikerk Böhm, Bach, Telemann: motetten De Profundis / Peter Kooij Di 28 aug 15.00 / Geertekerk Bach & Buxtehude: Mit fried und Freud Collegium Vocale Gent / Philippe Herreweghe Zo 2 sept 20.00 / Vredenburg Leidsche Rijn

Ontdek het nieuwe concertseizoen

Pieter Wispelwey en Kristian Bezuidenhout zo 23 sep 20.15 uur Kleine Zaal

Selectie uit Beethovens werken voor cello en piano

La Sfera Armoniosa, Andreas Scholl en auteur Geert Mak wo 26 sep 20.15 uur Grote Zaal

Duik in de muzikale geschiedenis van Amsterdam ‘Pre-jubileumconcert’ Het Concertgebouw 125 jaar in 2013

Marcel Beekman meets BRISK za 3 nov 20.15 uur Kleine Zaal

Duitse tenorliederen van Ludwig Senfl en Heinrich Isaac concertgebouw.nl/ oudemuziek foto: Kristian Bezuidenhout (Marco Borggreve)

CG_TOM_Adv145x220_juni12.indd 1

2501-06-2012

12:30:48

festival oudemuziek

klein interview

violist david plantier van les plaisirs du parnasse:

‘aFwijken van het Bekende’

David Plantier is een zoeker. Altijd graaft de Franse violist naar vergeten repertoire. Zijn zoektocht bracht hem bij de Duitse vioolvirtuozen Johann Jakob Walther (1650-1717) en Johann Paul von Westhoff (1656-1705). Met zijn ensemble Les Plaisirs du Parnasse nam Plantier veelbekroonde cd’s op van beide componisten. Nu komt hij naar Utrecht. Een unieke kans om een van de beste barokviolisten van het moment aan het werk te zien.

Wat weten we van deze Walther en Westhoff?

Plantier: ‘Ze behoorden tot de grootste violisten van hun tijd. Westhoff was werkzaam in Dresden, in de hofkapel, en later in Weimar. Walther heeft hem zeer beïnvloed, maar van hem is minder bekend. Veel manuscripten en teksten over hen zijn verloren gegaan, onder andere door het bombardement op Dresden in 1945 – daarbij is met de stad, ook een toegangspoort tot heel veel bijzondere muziek weggevaagd. Een andere reden waarom we weinig manuscripten hebben, is dat zij niet hun hele leven als componist werkten. Westhoff bijvoorbeeld was docent vreemde talen.’

Wat maakt deze componisten zo bijzonder?

Plantier: ‘Zij hebben muziek geschreven die heel origineel is. Vooral Westhoff heeft een compleet eigen muziektaal. Zijn continuopartijen zijn enorm virtuoos. Westhoffs werk is heel veeleisend en technisch lastig. Hij was een pionier in de polyfone schrijfstijl voor soloviool. In dat opzicht is hij de voornaamste voorloper van Johann Sebastian Bach.’

26

festival oudemuziek

klein interview

Waarom is Westhoffs muziek zo lastig om te spelen?

Plantier: ‘Er wordt veel in de hoge posities gespeeld, maar ook de laagte wordt uitgediept – Westhoff benut elke mogelijkheid die het instrument biedt. Daarnaast moet je oog hebben voor de polyfone kwaliteiten. Net als Bach schreef hij veel fuga’s. Verder staat zijn muziek bol van de snelle arpeggio’s.’

Zijn muziek is lang door musici genegeerd. Waarom?

Plantier: ‘Dat is lastig te verklaren. Er zijn genoeg mensen die zijn naam kennen. Zijn muziek is wel bestudeerd, maar niet voldoende. Het zijn stukken waar je echt de tijd voor moet nemen, juist omdat ze zo afwijken van het bekende. (Ernstig) Dit is geen Corelli. (Stilte) Niets ten nadele van Corelli, natuurlijk.’

Beschouwt u zichzelf nu in de eerste plaats als pleitbezorger van de vergeten Duitse vioolvirtuozen?

Plantier: ‘Niet in het bijzonder, maar het is een feit dat in het Duitse gebied in die periode – eind zeventiende en de achttiende eeuw – de beste muziek werd geschreven. Ik ben eenvoudigweg altijd op zoek naar onontdekt repertoire, en Duitsland is een dankbare bron.’

Merlijn Kerkhof

les plaisirs du parnasse: zo 26 aug, 15.00 / geertekerk

27

28

Tekst

Marieke Lefeber

Mechanische Bach Bijzondere Festival-rondleidingen in Museum Speelklok

Bijzondere Festival-rondleidingen in Museum Speelklok

Mechanische Bach

Mechanische Bach

Het Festivalthema Van Sweelinck tot Bach is voor het Utrechtse Museum Speelklok aanleiding om in de rijke collectie te duiken en Bachinterpretaties op mechanische muziekinstrumenten te presenteren. Dat gebeurt tijdens dagelijkse rondleidingen met demonstraties.

Marieke Lefeber schetst een korte evolutie van het mechanisch musiceren, en hoe daar geleidelijk aan steeds meer plaats komt voor de muzikaliteit van de uitvoerder. Een inleiding in de wonderbaarlijke wereld die we tijdens het komende Festival in het museum kunnen ervaren.

In een catalogus uit 1915 met muziekrollen voor automatisch spelende piano’s lezen we het volgende: Harold Bauer has become famous as an interpreter of Bach. He knows how to play this music in a manner that is widely removed from the conventional cut and dried performances which are all too common. Bauer humanizes this great music, making it intensely interesting and beautiful – as the present roll will prove.

Dit citaat is onderdeel van een langere tekst, bedoeld om een muziekrol met de vijfde prelude en fuga uit Bachs Das Wohltemperierte Klavier aan te prijzen.

De rol was ingespeeld door de pianist Harold Bauer.

Maar wat betekende dit inspelen eigenlijk? In wat volgt, gaan we in op de geschiedenis van automatisch spelende piano’s en de pogingen die zijn ondernomen om hieraan een ‘human touch’ toe te voegen.

Pianola’s De ontwikkeling van automatisch spelende piano’s begint eigenlijk bij de voorzetter, een apparaat dat voor de piano kon worden geplaatst. In het apparaat was een rij mechanische vingertjes gemonteerd die de piano bespeelden. Een zeer geslaagd voorbeeld van dit principe werd in 1895 gebouwd door Edwin Votey. Hij noemde zijn voorzetter ‘pianola’. Vanaf 29

Mechanische Bach

1898 werd deze pianola geproduceerd door de Amerikaanse Aeolian Company. In dezelfde periode werden ook de eerste systemen ingebouwd waarmee piano’s zonder extern apparaat zelf konden spelen.

Bij de Aeolian Company gingen deze instrumenten ‘pianola piano’ heten. Meteen ging het woord pianola een eigen leven leiden als aanduiding voor automatische piano’s in het algemeen. In een advertentie uit 1905 van de Aeolian Company werd nog eens uitgelegd hoe het nu echt zat: The Word “Pianola” is not a term applicable to Pianoplayers (voorzetters, M.L.) in general, but the specific name of the instrument manufactured and sold by The Aeolian Company, Aeolian Hall, 362 Fifth Avenue, and its recognized agents.

De woorden van de Aeolian Company hebben niet mogen baten: tegenwoordig is pianola een generieke term geworden om automatisch spelende piano’s aan te duiden die door het trappen met de voeten worden bediend. De reproductiepiano – die we verderop bespreken – wordt soms wel pianola genoemd, soms niet.

Muziekrollen De muziek voor pianola’s werd geprogrammeerd op papieren rollen. In deze rollen zaten kleine gaatjes die bepalen of een bepaalde toon moet worden gespeeld. Het systeem is afgekeken van de ponskaart voor weefgetouwen. In de jaren 1801-1808 ontwikkelde de wever Joseph Marie Jacquard uit Lyon een systeem waarbij het ‘programma’ voor het te weven patroon door een weefgetouw werd geponst in een kartonnen kaart. Hij integreerde hierin eerdere ideeën van Bouchon (1725), Falcon (1728) en Vaucanson (1745). Leuk detail is dat deze Vaucanson ook bekend is als bouwer van spectaculaire (muziek-)automaten.

De eerste die dit idee vertaalde naar mechanische muziekinstrumenten was Alexander Bain uit het Engelse Hampton Wick. Hij kreeg in 1847 het patent voor een instrument waarbij een geperfo30

reerde papieren rol direct de luchttoevoer langs een reeks tongen regelde. In 1851 werd voor het eerst een mechanisch orgel gepresenteerd dat bespeeld werd door geperforeerd karton. Het ontwerp was van de Engelsman Charles Dawson. In 1849 kregen de Amerikanen Adoniram F. Hunt en James S. Bradish een patent voor een methode om een gedeelte van een piano te bespelen met geperforeerd karton. In de jaren daarop volgend kwamen er verschillende patenten waarin het systeem verfijnd werd. Het patent voor de pianorol zoals we die nu kennen, was voor Edwin Welte uit Freiburg in 1887.

In de ontwikkeling van muziekrollen voor pianola’s is te zien dat er steeds meer aandacht werd besteed aan de uitvoering van muziekstukken. Zo werd er, ook weer door Aeolian, in 1903 een systeem op de markt gebracht waarbij tempowisselingen in het pianolaspel mogelijk werden. De pianolist moest dan met een wijzer een rode lijn op de papieren rol volgen en daardoor werd de rol nu eens sneller, dan weer wat langzamer afgespeeld, een systeem dat Metrostyle heette. Nuance aanbrengen in dynamiek werd ook mogelijk: de piano werd dan in tweeën gedeeld – de scheiding zat tussen de e en de f boven de centrale c – en beide delen konden afzonderlijk van elkaar worden bediend. Dit principe werd verbeterd door het Themodist-systeem: op de rol werd aangeven welke muzikale thema’s er te onderscheiden waren en voor deze thema’s kon de pianolist afzonderlijke dynamieken instellen.

Reproductiepiano’s We begonnen ons verhaal met een passage uit een catalogus met muziekrollen. Hier werd Harold Bauer genoemd als uitvoerder van een klavierstuk van Bach. Het was in die tijd inderdaad mogelijk om – tot op zekere hoogte – het pianospel van een levende pianist vast te leggen op een muziekrol voor een automatisch spelende piano. Het eerste bedrijf dat hier in slaagde, was de firma Michael Welte und Söhne. In 1904 presenteerden zij hun Welte-Mignon. Dit was een piano met ingebouwd systeem, die er een beetje vreemd uitzag, omdat hij geen toetsen

Mechanische Bach

had. Het was dus niet mogelijk om deze piano zelf te bespelen. Latere reproductiepiano’s hadden wel toetsen.

De Welte-Mignon kon rollen afspelen die waren ingespeeld door een pianist. Deze pianist had daarvoor moeten musiceren aan een speciale inspeelpiano.

Het is enigszins te volgen dat de afzonderlijke noten en het tempo waarin deze noten werden gespeeld, automatisch konden worden vastgelegd op een rol: er werd door het aanslaan van de toets een signaal gestuurd naar een pennetje dat lijntjes zette op de rol, en deze lijntjes werden naderhand uitgestanst.

Ingewikkelder is het om te begrijpen hoe het mogelijk was om ook de dynamiek van de pianist vast te leggen. Uiteraard deed Welte heel geheimzinnig over de achterliggende techniek en tot op vandaag is het niet precies duidelijk hoe dit systeem werkte.

Waarschijnlijk kwam het er op neer dat de dynamiek werd afgeleid van de aanslagsnelheid en de kracht van de aanslag. Er zijn meer reproductiesystemen bekend, zoals Duo-Art van Aeolian, maar hierbij werd de dynamiek niet direct op de rol vastgelegd. In plaats daarvan luisterde er iemand mee, die zo exact mogelijk probeerde aan te tekenen wanneer

er dynamische verschillen gespeeld werden. Deze aantekeningen werden dan naderhand vertaald op de rol.

Bach tot leven Populair repertoire voor pianola’s en reproductievleugels was voornamelijk negentiende-eeuwse pianomuziek van componisten als Chopin en Liszt, naast contemporaine jazzmuziek en ragtime. Er waren ook componisten die speciaal voor het medium componeerden, zoals Stravinsky en Nancarrow.

Muziekrollen met repertoire uit de barokperiode bevatten vooral muziek van Händel en Bach. Er zijn rollen van alle 48 preludes en fuga’s van Bach en de Goldberg Variaties, maar ook van delen uit de Mat-

31

Mechanische Bach

thäus Passion. In de catalogus van Duo-Art, waar dit artikel mee begon, staat ook Bachs Chromatische Fantasie aangeboden. Het is boeiend om te lezen hoe het stuk in de catalogus werd aangeprezen: Considered by many to be in the front ranks of the Bach immortal masterpieces, this Fantasie holds an exalted position in the literature of music. Its freedom of form, its dramatic impulses, its fine thematic context – in a single word, its bigness, is undeniable. From its impulsive beginning, through to dramatic mazes of the opening section to the great recitative it holds the listener spellbound, each moment revealing some new phase of interest. And this quality is here revealed at its greatest by reason of the present interpretation by the eminent pianist, Michael Zadora, who has played this piece with tremendous emotional surge and has brought to hearing countless contrasts and fine nuances which add much to the effectiveness of this fine roll.

Het werk van Bach wordt in bloemrijke bewoordingen omschreven als organisch en gevoelig.

Deze kwaliteiten worden nog eens extra naar voren gebracht door de interpretatie van pianist Michael Zadora, die het stuk genuanceerd en vol emotie inspeelde. Dit zijn termen die in tegenspraak lijken met het medium; een automatisch spelend muziekinstrument speelt mechanisch en emotieloos. Het lijkt alsof in de omschrijving in de catalogus geprobeerd is om deze vooroordelen te bestrijden door de menselijke factor van componist en uitvoerder te benadrukken. In het citaat waar dit artikel mee begon, wordt dit nog directer gezegd: ‘Bauer humanizes this great music’. De pianist brengt het stuk als het ware tot leven.

Synchroon met de concrete ontwikkeling van muziekautomaten liep het meer filosofische debat over het tot leven brengen van het niet-levende. Zo vergeleek de achttiende-eeuwse Franse schrijver Ange Goudar musici met automaten, omdat ze ‘slechts’ uitvoeren wat door een ander is gecomponeerd. In de vroege negentiende eeuw vond ook Hegel dat dit type uitvoerder bestond, maar hij onderscheidde 32

een tweede type: de musicus die expressie en leven toevoegt aan de compositie. De pianola biedt eigenlijk ook beide opties: het instrument kan een stuk helemaal zelf afspelen, maar het is ook mogelijk dat een pianolist tempo en dynamiek controleert en daarmee expressie en leven toevoegt. Het idee van het tot leven brengen van het niet-levende is bij de reproductievleugel optimaal aanwezig: keer op keer wordt de aanwezigheid van de pianist als een soort spookverschijning gesuggereerd. Niet voor niets bewegen in de meeste gevallen de toetsen van de piano mee. Niet voor niets adverteerde Welte met een afbeelding waarop doorschijnende handen de toetsen bespelen en noemde deze de ‘Phantom Hands of a thousand unmortal pianists’.

In een speciale rondleiding tijdens het Festival Oude Muziek wordt de onsterfelijke muziek van Bach, ingespeeld door onsterfelijke pianisten, gedemonstreerd en toegelicht. ıı

festival oudemuziek utrecht Rondleiding Bach in Speelklok van za 24 aug tot zo 2 sept elke dag om 13.30 kaarten (€ 9) enkel verkrijgbaar aan de ingang van Museum Speelklok Ook in Museum Speelklok: Oude Muziek Markt 2012 Vr 31 aug 13.00-17.00 Za 1 sept 10.00-17.00 Zo 2 sept 10.00-17.00

AMUZ brengt historische muziek in een historisch kader.

Tot in de kleinste details. Ontdek het volledige programma op www.amuz.be

amuz_oude_muziek.indd 2

33

1/06/12 10:16

festival oudemuziek

klein interview

patrick deneckers nieuwe ensemble redherring

actus tragicus

Blokfluitist Patrick Denecker was al eerder in Utrecht te gast met zijn ensemble La Caccia. Sinds vorig jaar leidt hij ook RedHerring, een nieuw ensemble met flexibele bezetting waarmee hij vooral de zeventiende en achttiende eeuw wil belichten. Tijdens het Festival Oude Muziek komt RedHerring met een Duits programma, onder de titel ‘Die allerbeste Zeit’.

Patrick Denecker: ‘In dit programma brengen we enkele hoogtepunten uit de Duitse zeventiende eeuw samen. Je kunt daarbij natuurlijk niet om Heinrich Schütz heen: hij is de man die alle Italiaanse muzikale nieuwigheden een plaats heeft gegeven binnen de Duitse muziek. Schütz is zonder twijfel één van de belangrijkste componisten van de zeventiende eeuw. Maar ook Christoph Bernhard is interessant. Ook hij was sterk Italiaans georiënteerd, en hij heeft Schütz waarschijnlijk goed gekend. En dan is er natuurlijk het werk waaraan ons programma zijn naam ontleent: Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit, een vroege cantate van Bach die we ook kennen als Actus Tragicus. Met zijn bezetting voor twee blokfluiten en twee gamba’s sluit dit werk mooi aan op de rest van het programma. Je zou kunnen zeggen dat de Actus Tragicus een buitenbeentje is binnen het oeuvre van Bach. Vanwege de bezetting, maar ook vanwege het feit dat het zo’n vroege cantate is: Bach schreef het lang voor de cantates die de jaarcyclus volgen. De aanleiding voor het stuk, waarin filosofische tekstfragmenten over dood en sterven elkaar opvolgen, was een overlijden in de omgeving van Bachs opdrachtgever.

De cantate is daarom niet bedoeld voor een bepaalde zondag van het kerkelijk jaar en dat is bij Bach tamelijk uitzonderlijk.’

De instrumenten spelen in de Duitse kerkmuziek een voorname rol. Patrick Denecker: ‘Duitsland kende al in de zestiende eeuw een grote traditie op het gebied van de instrumentbouw. De orgelbouw nam hierbij een belangrijke plaats in. Ook de blaasinstrumenten, zowel hout als koper, waren al hoog ontwikkeld. Belangrijke traktaten over instrumenten zijn uit Duitsland afkomstig, zoals die van Sebastian Virdung, Martin Agricola en Michael Praetorius. De Italiaanse oriëntatie van een componist als Schütz speelt hierbij mee. Schütz had in Venetië gehoord hoe bij Giovanni Gabrieli

34

festival oudemuziek

klein interview

foto: Frederic Taes

de instrumenten volledig geïntegreerd waren in de kerk en die praktijk heeft hij naar Duitsland gebracht.’

Bij Gabrieli denken we toch vooral aan de hardere blaasinstrumenten, terwijl in de Duitse kerkmuziek ook andere instrumenten een grote rol spelen. Dat heeft te maken met het feit dat in Duitsland voor kleinere bezettingen werd gecomponeerd, maar ook met de Duitse voorliefde voor instrumentale veelkleurigheid. Welke specifieke functie hebben de blokfluiten en de gamba’s, zoals we die bij RedHerring horen, in de Duitse kerkmuziek? Patrick Denecker: ‘Instrumenten worden altijd al geassocieerd met bepaalde menselijke emoties en in de Barok is dat natuurlijk bij uitstek het geval.

Blokfluiten en gamba’s worden gebruikt bij pastorale en hemelse scènes, bij dood en melancholie. Dat zijn meteen de onderwerpen van de meeste stukken op ons programma. Dat die instrumenten juist bij die affecten pasten, kun je als bijna universele wetmatigheden beschouwen: iedere componist deed het zo. Waar iets pastoraals in de tekst voorkomt, hoor je blokfluiten. Als de dood ter sprake komt, hoor je gamba’s.

Het koppelen van affecten aan bepaalde instrumenten was een gangbare praktijk zowel bij religieuze als wereldlijke muziek.’

RedHerring is nog een jong initiatief. Patrick Denecker: ‘Met La Caccia bestrijken we vooral het vroegere repertoire, terwijl ik met RedHerring meer de zeventiende en achttiende eeuw in wil. We begonnen vorig jaar met een Engels instrumentaal project, maar ik wil ook de Duitse en Franse Barok gaan exploreren. Het Duitse programma dat we in Utrecht presenteren, is daarvan een goede start. Ik streef naar zorgvuldig samengestelde een aantrekkelijke programma’s, zowel vocaal als instrumentaal. De programma’s die we met La Caccia en RedHerring maken, moeten voor het publiek aantrekkelijk zijn, maar concessies op het gebied van de uitvoeringswijze doen we niet.’

Marcel Bijlo

redherring: zo 2 sept, 15.00 / geertekerk

35

36

Tekst

Paul Janssen

Concert in spijkerbroek Utrechts nieuwe stadsbeiaardier Malgosia Fiebig

Utrechts nieuwe stadsbeiaardier Malgosia Fiebig

Concert in spijkerbroek

Malgosia Fiebig .interview

De Poolse Malgosia Fiebig is al bijna een jaar stadsbeiaardier van Utrecht en ze noemt het nog steeds de ‘grootste prijs’. Elke keer weer verheugt ze zich op de wekelijkse carillonbespelingen en ondertussen is ze druk bezig met de voorbereidingen voor het nieuwe beiaardfestival dat sedert vorig jaar onderdeel uitmaakt van het Festival Oude Muziek. Een gesprek over torens, beiaarden, repertoire en natuurlijk het Festival Oude Muziek.

Ze loopt de trappen van de Dom op als een zenboeddhist die in een opwaartse loopmeditatie verwikkeld is. Eenmaal boven zet ze op het carillon vrolijk Hup Holland Hup in. Het is 8 juni wanneer we Malgosia Fiebig ontmoeten en de wereld, of in elk geval Utrecht, mag weten dat het Europese Kampioenschap voetbal vandaag begint. Om de gebeurtenis kracht bij te zetten, laat Malgosia Fiebig de klokken ook nog het officiële Poolse EK-lied spelen. Haar klokken zingen even voor haar eigen vaderland.

Sinds september 2011 mag ze zich de nieuwe stadsbeiaardier van Utrecht noemen. Ze volgde in die hoedanigheid Arie Abbenes op, die na 26 jaar met pensioen ging. Fiebig zorgde daarmee voor een dubbele primeur. Ze is de eerste vrouwelijke beiaardier sinds de functie van stadsbeiaardier van Utrecht in 1594 in het leven geroepen is. En voor het eerst heeft een buitenlandse de eer om in Utrecht zorg te dragen voor de automatische melodieën om het kwartier en voor de wekelijkse carillonbespelingen op vrijdag en zaterdag.

Stradivarius Met kalme en statige tred klimt Fiebig naar het hoogste punt van de Domtoren: ‘Ik loop heel rustig, anders kan ik de eerste tien minuten dat ik boven ben nauwelijks spelen,’ verklaart ze, ‘en het is meteen ook een vorm van concentratie.’ En die concentratie heeft ze hard nodig: ‘Het is geweldig werk, maar ook heel veel werk. Ik speel elke vrijdag

en zaterdag op de Dom, en er komen ook wekelijkse bespelingen bij op de carillons van de Nicolaïkerk in Utrecht en van de Willibrordustoren in Vleuten.

Dat vergt veel voorbereiding, maar het plezier dat ik eraan beleef is groot. Neem nu het carillon van de Dom. Dat is zo’n prachtig en gaaf instrument.

Arie Abbenes heeft het wel vergeleken met een Stradivarius, en dat is het ook. Het is een origineel instrument dat sinds de plaatsing door de gebroeders Hemony in 1664 nauwelijks is aangepast of gewijzigd. De klokken hebben een magische klank, wat verklaart waarom er steeds zoveel mensen staan te luisteren. Ik heb hier echt het gevoel dat ik in een rijke en eeuwenoude traditie ben gestapt.’

Een traditie waarin voor Fiebig nog behoorlijk wat te leren valt, want ook het technisch onderhoud van de instrumenten valt onder haar verantwoordelijkheid.

‘Ik leer elke week bij,’ zegt ze. ‘Op dit moment is de grote speeltrommel in revisie. In de tussentijd wordt de automatische melodie bestuurd door een computer, die gekoppeld is aan een pneumatisch systeem.

En je hoort het verschil. Als de oude speeltrommel draait, zitten er mooie kleine oneffenheden in, noten die net niet precies op tijd zijn. Dat geeft een deel van de charme. De voorlopige computer is zo exact als maar kan en dat maakt het toch wat mechanischer.’

Gdansk Malogisa Fiebig zit nog niet eens zo lang in het beiaardiersvak. Eigenlijk liep ze er zomaar tegenaan.

Ze groeide op in Gdansk in een muzikale familie: ‘Ik heb mij nooit afgevraagd of ik iets met muziek zou gaan doen, het was min of meer vanzelfsprekend.’

Ze begon al vroeg met piano en voegde daar orgel en koordirectie aan toe. In 1999 studeerde ze af aan de Muziekacademie van Gdansk als organiste en drie jaar later mocht ze zich ook Master of Music op het gebied van koordirectie noemen.

Ondertussen vond een gebeurtenis plaats die haar toekomst zou bepalen. Gdansk had ooit een traditie als het om carillons gaat. Als enige stad in Polen beschikte het van oudsher over twee instrumen37

interview. Malgosia Fiebig

ten, een in het Gemeentehuis en een volwaardig concertcarillon in de St. Catharinakerk. Fiebig kende deze instrumenten als kind nauwelijks: ze gingen allebei verloren tijdens de Tweede Wereldoorlog en pas in 1989 werden ze weer hersteld, maar alleen voor automatische bespeling. Pas in 1998 werd het carillon van de St. Catharinakerk weer in zijn oude luister hersteld en speelklaar gemaakt. Daarmee drong de vraag zich op wie er op zou gaan spelen.In Polen was immers niemand die het beiaardspel beheerste. ‘Ik wist ook helemaal niets van beiaarden,’ zegt Fiebig, ‘het enige wat ik kende was de klank van het carillon van de kerk, louter omdat deze vlak bij de muziekschool stond waar ik les had.’ In 1999 verscheen in de plaatselijke krant een artikel over de beiaard van de St.Catharinakerk, gevolgd door de aankondiging van een workshop door de Nederlandse beiaardier Gert Oldenbeuving. ‘Ik was benieuwd hoe je muziek kon maken met klokken. Dus heb ik mij ingeschreven voor de cursus.’ Die cursus bleek meteen een verkapte sollicitatieprocedure voor de functie van stadsbeiaardier, en omdat Fiebig wel gevoel bleek te hebben voor zowel het instrument als de muziek, werd ze ter plekke aangenomen. ‘Ik wist helemaal niets. Ik ben echt vanaf nul begonnen.

Gelukkig kwam Gert Oldenbeuving veel naar Gdansk om les te geven en kon ik regelmatig naar Nederland om cursussen te volgen bij Arie Abbenes en Bernard Winsemius aan de Nederlandse Beiaardschool in Amersfoort. Zo heb ik het vak echt geleerd, met vallen en opstaan.’ En goed ook, want in 2001 won ze niet alleen de derde prijs bij de internationale carilloncompetitie in Hamburg – de eerste van een reeks internationale prijzen – ze kreeg ook het carillon van het Gemeentehuis van Gdansk onder haar hoede.

Meteen organiseerde ze een nog steeds jaarlijks terugkerend carillonfestival in die stad.

Nederland Tot 2004. In dat jaar bracht niet alleen het carillon, maar ook de liefde haar naar Nederland. En nu voorgoed. Ze besloot zich in Amersfoort bij haar geliefde te voegen en ondertussen werk te maken van haar beiaardstudie. In 2007 behaalde ze haar Masterdi38

ploma. Spijt van haar vertrek naar Nederland heeft ze geen moment gehad. ‘Nederland en België vormen het paradijs als het gaat om het carillon. Niet alleen zijn er veel goede instrumenten, er zijn ook speelmogelijkheden en je kunt naar andere beiaardiers gaan luisteren. Dat geeft inspiratie. Natuurlijk kennen we op cultureel gebied moeilijke tijden. Er zijn plekken waar men denkt dat beiaardmuziek niet nodig is. Maar de meeste gemeenten in Nederland vinden het nog altijd een noodzaak. Want mensen genieten van de muziek. Een mooie dag, markt, en dan de klokken van de toren die hun melodieën over de stad uitstrooien. Zo hoort het.’

Als beiaardier heeft Fiebig een groot publiek. Toch zit ze eenzaam en gewoon in spijkerbroek en T-shirt in de speelkamer, ruim driehonderdvijftig traptreden boven de grond. ‘Het is een apart beroep,’ zegt ze.

‘Je bent altijd alleen en je krijgt geen directe respons tijdens de bespeling. Maar ik weet dat mensen het horen, en ik richt mijn keuze ook op de bewoners, de toeristen en bijzondere gebeurtenissen, zodat er altijd een element van herkenning is. Op dat vlak heb ik veel geleerd van Arie Abbenes. We staan op een vergelijkbare wijze tegenover het repertoire.

Oud, nieuw, romantisch, popmuziek, volksmuziek: het kan allemaal. Daarom begin ik vandaag met voetballiedjes, ook Poolse voetballiedjes. Ik mag dan acht jaar in Nederland wonen en geen echte voetbalfan zijn, ik ben er zoals veel Polen wel ongelooflijk trots op dat zo’n evenement zich gedeeltelijk in Polen afspeelt. En dat mag ik best laten horen.’ En vol vuur stort ze zich op de Koning Voetbalmars.

Fysiek ‘Het mag best wat rustiger,’ zucht ze, zichzelf corrigerend als ze even pauzeert om het volgende stuk muziek te rangschikken. ‘De beiaard is een fysiek instrument en je moet in heel goede conditie zijn.’

En dan heeft ze het niet eens over de klim naar de speelkamer: het spel zelf vergt een stevige lichamelijke arbeid die veel vraagt van handen, armen en benen. En van de hersenen. ‘Om beiaard te spelen moet je vooral een groot voorstellingsvermogen hebben,’ zegt ze boven het lawaai dat het mecha-

Malgosia Fiebig .interview

niek maakt uit. En dat is waar: de klokken die zich boven en onder de speelkamer bevinden, strooien hun geluid uit over de stad, maar Fiebig zelf hoort maar gedeeltelijk wat ze doet. De rest vervliegt met de wind of gaat verloren in het ritmische kabaal van de neerdalende toetsen. ‘Dit klavier maakt meer lawaai dan het exemplaar in Vleuten,’ zegt ze haast verontschuldigend. ‘Maar uiteindelijk maakt het niet zoveel uit. Ik heb al gemerkt dat de ervaring heel belangrijk is. Je weet op een gegeven moment wel wat een instrument kan en wat niet.’ Om dat te demonstreren laat ze vervolgens in een bewerking van een pianosonate van Haydn horen hoezeer de loodzware klokken en het stugge klavier met de juiste bespeler erachter in staat zijn tot een meesterlijk crescendo en decrescendo. Ze sluit haar vrijdagmiddagsessie af met een uitbundige versie van Dolly Partons countryhit Jolene, en een Spaanse wals van Henk Langerak. ‘Voor de Spaanse voetbalsupporters,’ zegt ze er lachend bij. Ze heeft er overduidelijk plezier in.

Festival Oude Muziek Daarom is ze ook blij met de nog prominentere rol die het carillon sinds vorig jaar tijdens het Festival Oude Muziek mag spelen. Vorig jaar vond parallel aan het Festival voor het eerst het Beiaardfestival Oude Muziek plaats. Een idee van festivaldirecteur Xavier Vandamme. Wat begon als een eerbetoon aan Arie Abbenes, staat dit jaar gewoon op de kaart als volledig festival binnen het festival. ‘Er zijn elke

dag carillonconcerten, elf in totaal. Daarvan neem ik er zes voor mijn rekening. Voor de rest nodigen we gastspelers uit, bekende namen maar ook fringespelers. Het beiaardfestival volgt het centrale thema Van Sweelinck tot Bach. Het programma is klaar, ik ben alleen nog druk bezig met bewerkingen maken.’

Want dat is het lot van de beiaardier: het repertoire is door de eeuwen heen niet zo uitgebreid, dus er wordt veel waarde gehecht aan de creativiteit van de stadsbeiaardier bij de organisatie van het Festival.

‘Het is echt een jaarproject,’ zegt Fiebig. ‘Ik ben constant bezig passende muziek te vinden. Dat is leuk en dankbaar. Zo heb ik ontdekt dat Bach heel goed werkt en dat Sweelinck minder makkelijk naar het carillon te vertalen is. Sweelinck gebruikt veel belangrijke noten in de linkerhand, onder de voornaamste melodielijn. Dat is op het carillon nauwelijks te doen. En als je het gaat transponeren, is het effect weg. Gelukkig zijn er genoeg andere componisten om dit repertoire ook op het carillon cachet te geven.’

Ze verheugt zich op het Festival zoals ze zich op elke bespeling verheugt. Voorlopig zit Malgosia Fiebig goed. ‘Als het aan mij ligt, zit ik hier ook zesentwintig jaar of zelfs langer, want ik ben nog jong en het duurt nog even tot ik vijfenzestig ben.

De perspectieven zijn ook van de gemeente uit in elk geval goed.’ Want voor de duidelijkheid: de stadsbeiaardier is in feite een ambtenaar in gemeentelijke dienst. Het maakt Fiebig niet uit. Ze geniet van haar 39

interview. Malgosia Fiebig

klokken, checkt op de terugweg nog even het schilderwerk aan de trommelkamer en vertelt terloops dat ze eigenlijk ook heel veel houdt van samenspelen. ‘Daarom begeleid ik koren en zangeressen aan de piano. Dat compenseert de eenzaamheid van het beiaardspel een beetje.’

En soms is het ook te combineren, vervolgt ze terwijl haar ogen gaan glimmen en ze sneller naar beneden rent dan goed is voor haar gesprekspartner. ‘Tijdens het laatste zomeravondconcert op 20 augustus spelen we Tubular Bells van Mike Oldfield met vier pianisten, een initiatief van pianist Jeroen van Veen.

Ik zit achter het carillon en heb boven vier pianisten om mij heen. Dat wordt echt geweldig.’

Beneden gekomen neemt ze lachend afscheid en knijpt ze in haar elektronische autosleutels. Een Peugeot met stoere spiegelsokken met de Poolse vlag antwoordt. ‘Het lijkt de goden verzoeken,’ zegt ze, subtiel verwijzend naar de soms anti-Poolse sentimenten in Nederland. ‘Maar ik mag dan mijn hart verpand hebben aan een op en top Nederlands instrument en een Nederlandse liefde, ik blijf ook een Poolse.’ Ze lacht, wuift en verdwijnt in de drukte van de stad. ıı

festival oudemuziek utrecht Beiaardfestival Oude Muziek Vr 24 aug 18.45 en 20.50 / Domtoren Klokgelui + Malgosia Fiebig (onderdeel van het openingsconcert) Za 25 aug 10.00 / Aula Zomerschoollezing: Carl Van Eyndhoven: Laet den Beyaert spelen Za 25 aug 11.00 / Domtoren + Pandhof Carl Van Eyndhoven & Capilla Flamenca

Za 25 aug 12.00 / Kerktorens binnenstad Klokgelui en klokkenwandelingen Za 25 aug 14.00 / Nicolaïtoren Malgosia Fiebig Scheidemann, Buxtehude, Walther Zo 26 aug 12.30 / Domtoren Malgosia Fiebig Böhm en Telemann Ma 27 aug 11.30 / Domtoren Malgosia Fiebig Schein, Praetorius, Telemann Di 28 aug 11.30 / Domtoren Philippe Beullens Beiaardfringe Wo 29 aug 11.30 / Domtoren Malgosia Fiebig Sweelincks voorbeelden: Philips, Byrd Do 30 aug 11.30 / Domtoren Henk Verhoef Sweelinck en Bach Vr 31 aug 11.30 / Domtoren Jungeun Kim Beiaardfringe Za 1 sept 11.00 / Domtoren Arie Abbenes Sweelinck, Scheidemann, Böhm, Bruhns, Bach Zo 2 sept 11.30 / Domtoren Klokken spelen Kinderrondleiding 5+ Zo 2 sept 12.30 / Domtoren Malgosia Fiebig Puur Bach

40

festival oudemuziek

BachMarathon

aanschuiven en Meezingen!

foto: Remke Spijkers

Voor wie na negen dagen luisteren zelf zangkriebels heeft gekregen, is er op de laatste dag van het Festival Oude Muziek de BachMarathon. Binnen zeven uur worden drie werken van Johann Sebastian Bach onder handen genomen. Iedereen is welkom om onder leiding van Erik Van Nevel de cantates ‘Meine Seel erhebt den Herren’ (BWV 10), ‘Ich hatte viel Bekümmernis’ (BWV 21) en een van de Missae breves (BWV 236) in te studeren.

U kunt uw partij downloaden op www.oudemuziek.nl/bachmarathon en de cantates en mis zelfstandig instuderen met behulp van de luistervoorbeelden die u ook op de site aantreft. Op 2 september komt iedereen voor het eerst bij elkaar in de Aula van het Academiegebouw, waar de marathon plaatsvindt. Met begeleiding van een barokorkest wordt er grondig gerepeteerd. Na afloop van elk van de drie repetitiesessies wordt het klinkende resultaat gepresenteerd aan het publiek. Zo kunt u zelf kiezen of u een of meer werken meezingt.

Aanmelden voor de BachMarathon is niet nodig. De dag is gratis voor zowel deelnemers als toehoorders. U kunt gewoon aanschuiven en meezingen.

BachMarathOn zo 2 sept 2012 10:00-11:30 11:45-12:15 14:00-15:00 15:15-15:45 16:00-17:00 17:15-17:45

repetitie Missa Brevis Bwv 236 doorloop Missa Brevis repetitie cantate 10 ‘Meine seel erhebt den herren’ Bwv 10 doorloop cantate 10 repetitie cantate 21 ‘ich hatte viel Bekümmernis’ Bwv 21 doorloop cantate 21

locatie: aula, academiegebouw utrecht (adres: domplein 29) deelname is gratis (consumpties en lunch niet inbegrepen)

41

festival oudemuziek

klein interview

daniel reuss over de hohe Messe:

‘de MOOiste Bach’ foto: Marco Borggreve

De Hohe Messe van Johann Sebastian Bach is een van de grote meesterwerken uit het religieuze koorrepertoire. Op 30 augustus laat Daniel Reuss er met Cappella Amsterdam en Il Gardellino zijn licht over schijnen in de Utrechtse Jacobikerk. Voor de dirigent wordt het een feestdag.

‘Absoluut het mooiste werk dat Bach geschreven heeft.’ Dirigent Daniel Reuss is duidelijk: Bachs H-moll Messe staat bovenaan zijn lijst van favoriete koorwerken. En Reuss kan het weten. Hij nam in 1990 de leiding bij Cappella Amsterdam over van Jan Boeke en heeft zich sindsdien ontwikkeld tot een begenadigd koordirigent. In 2003 werd hij ook dirigent van het fameuze RIAS Kammerchor. Inmiddels heeft hij sinds 2008 de leiding over het al even prestigieuze Estonian Philharmonic Chamber Choir, dat de aandacht van Reuss nog altijd moet delen met Cappella Amsterdam. ‘Dat gaat prima,’ zegt hij. ‘Als het uitkomt combineer ik beide koren zelfs tot een groter koor.

Onlangs hebben we in Estland zo nog het Stabat Mater van Poulenc opgenomen. Dat werkt geweldig.’

Zijn agenda is behoorlijk vol met deze twee koren. ‘Het contract met het koor uit Estland loopt over twee jaar af. Dan heb ik het zeven jaar geleid en is het ook wel tijd voor verandering. Er komt ongetwijfeld meer ruimte voor gastdirecties. Cappella Amsterdam blijf ik dirigeren tot ik oud en grijs ben en tot ik het, net als Jan Boeke, tijd vind om het stokje over te dragen.’

Tot die tijd zal Bachs Hohe Messe geregeld op de lessenaar prijken. ‘De mis herbergt zoveel verschillende karakters, zoveel verschillende muziekstijlen. Van de prima prattica uit de renaissance tot de late Barok, het zit er allemaal in. Het is echt een staalkaart van stijlen en kleuren. Ook op een abstract niveau gebeurt er veel. Ik heb mij wel eens verlaagd tot het tellen van een aantal zaken en dan blijkt dat Bachs naam er cijfermatig veelvuldig in voorkomt. Dit is wat ik kan en wie ik ben, lijkt hij te willen zeggen. Het is, net als de Kunst der Fuge, een soort testament.’ Bach voltooide de Hohe Messe in 1749, nog na de Kunst der Fuge. Hij baseerde zich deels op het in

42

festival oudemuziek Klein interview

1733 geschreven Kyrie en Gloria, maar de directe aanleiding voor het schrijven van het complete werk is niet bekend. Reuss voert de mis uit met zijn Cappella Amsterdam en het Belgische orkest Il Gardellino. ‘Ik hoop de meest natuurlijke tempi te vinden, zodat de muziek zichzelf kan ontvouwen. Dat is waar het om gaat. Er zijn heel veel zaken interessant om te onderzoeken. Daar hoort het tellen van de noten bij, of de krachten waarmee Bach het werk eventueel heeft uitgevoerd. Maar voor mij is dat allemaal bijzaak. Muziek is iets wat klinkt in de tijd en niet iets wat op papier staat.’

Om die reden zet Reuss ook vraagtekens bij het begrip authenticiteit. ‘Ik heb het geluk gehad een keer in de Thomaskirche in Leipzig te mogen musiceren. Dan lijk je heel dicht bij Bach te staan, maar de kerk is sinds 1750 al een aantal keer verbouwd en aangepast. Elke kerk, elke ruimte is anders en daarmee vervalt voor mij elk authenticiteitprincipe. Ik maak nu muziek zoals ik muziek maak. De rest is relatief. Daaromheen valt veel te weten, veel te onderzoeken en dat is goed, maar het komt voor mij niet aan de essentie van de muziek.’

De wetenschap dat bijvoorbeeld in het Credo het woord Credo drieënveertig keer wordt gezongen en dat de optelsom van plaatsnummers van de letters C-R-E-D-O in het alfabet drieënveertig is, is leuk, maar het beïnvloed Reuss’ interpretatie niet. ‘Ik ga wel nog dieper door de knieën voor het genie Bach als ik mij dat soort zaken realiseer.

Het is toch fascinerend dat iemand een prachtig stuk schrijft en ondertussen ook nog allerlei betekenisvolle elementen in de laag daaronder meeneemt.’

Mede daarom is Reuss blij dat hij het werk nog een keer met Cappella Amsterdam en Il Gardellino kan uitvoeren. ‘We hebben het vorig jaar al eens samen gedaan. Il Gardellino heeft buitengewoon goede blazers en met mijn koor kan ik lezen en schrijven. Het was een sobere uitvoering met solisten uit het koor. Iedereen stelde zich heel nederig op ten opzichte van de muziek en dat leidde tot een heel intieme en integere uitvoering. Als we zoiets in Utrecht weer bereiken, ben ik heel tevreden.’

Paul Janssen

Cappella Amsterdam & Il Gardellino: do 30 aug, 20.00 / Jacobikerk

43

FRINGE 2012 * voor deze concerten moeten kaarten worden afgehaald bij de kassa in de Pandhof op de dag van het concert (vanaf 10.00 uur)

Za 25 aug 11.00 / Sonnenborgh*

14.00 / Senaatszaal, ingang Pandhof Ensemble 1729

Joanna Marsden, traverso / Rebecca Huber, barokviool / Kate BennettHaynes, barokcello / Mark Edwards, klavecimbel Stylus Phantasticus: Bach, Buxtehude, Mattheson en Telemann

Duo Andarta

Nuriá Sanromà Gabàs, cornetto / Marie-Odile Vigreux, orgel From Italy to Spain through Naples: Fontana, Cabezón, Frescobaldi e.a.

11.00 / Oudaen* Lillian Gordis, klavecimbel

Sweelinck, Bach and their contemporaries: Bach, Frescobaldi, Händel en Sweelinck 11.00 / Vredenburg Leeuwenbergh The Turner Duo

Marie Searles, fortepiano / Lucie de Saint Vincent, fortepiano Schubert en Schumann

14.00 / Pandhof Ensemble Bellamira

Ada Tanir, klavecimbel / Rosa Canellas, barokcello / Anne-Katrin Sandmann, blokfluit Händel and Telemann – a special friendship 15.30 / Aula, ingang Pandhof Fabulous Fringe Fiori Musicali

Deelnemers aan de Summer Academy Early Music o.l.v. Caecilia-Concert Duitse muziek uit de 17e eeuw

Zo 26 aug

fringe

14.00 / Rasa

44

Selva Sonora

11.00 / Grand Hotel Karel V*

Sandra Exner, blokfluit en traverso / Eva Lenger, viool / Roberto Alonso Alvarez, barokcello / Zsuzsanna Borbély, klavecimbel Bach and the Collegium musicum Leipzig: Bach, Heinichen, Pisendel en Telemann

La Musica dell’Anima

Katarzyna Czubek, blokfluit / Justyna Novakovic, blokfluit / Adela Czaplewska, blokfluit / Anna Jankowska, barokcello / Aleksandra Kreft, klavecimbel Dresden, the city of music: Fasch, Heinichen, Quantz en Schultze

fringe

11.00 / Huize Molenaar*

15.30 / Aula, ingang Pandhof

Ensemble Imperioso

Fabulous Fringe Concerto Scirocco

Tullia Melandri, fortepiano / Fernando Santiago García, cello Ries en Beethoven 11.00 / Paushuize* Ars Lusitana

Victoria Cassano, sopraan / Landro Marziotte, altus / David Alonsobass, altus / Filipa Meneses, viola da gamba / Maria Bayley, orgel Manuel Cardoso in Private devotion Music in Portugal in Sweelinck’s time 14.00 / Oudaen*

Corinne Sattler, sopraan / Núria Sanromà, cornetto / Claire Mcintyre, trombone / Nathaniel Wood, trombone / Giulia Genini, dulciaan / Marie-Odile Vigreux, orgel Un connubio musicale. Schütz and the Italian influence in the seventeenth century: Banchieri, A. Gabrieli, Schütz e.a.

15.30 / Huize Molenaar* Megumi Tanno, fortepiano

Clara’s love and life: Clara Schumann, Mendelssohn en Beethoven

La Villanesca

Enrique Gómez-Cabrero Fernández, barokviool / Luca Alfonso Rizzello, barokviool / Kim Stockx, dulciaan / João Rival, orgel Castello, Cavalli, Merula, Uccellini e.a.

14.00 / Senaatszaal, ingang Pandhof Ensemble Bellamira

Ada Tanir, klavecimbel / Rosa Canellas, barokcello / Anne-Katrin Sandmann, blokfluit Händel and Telemann – a special friendship

15.30 / Grand Hotel Karel V*

11.00 / Oranje Fonds, Tuinkamer (Maliebaan 18)* Trio Cammerton, Barbara Adamczyk, klavecimbel

Kayo Nishida, klarinet / Karin Gemeinhardt, fagot C.P.E. Bach, Kreutzer en Tausch 14.00 / Pieterskerk Vox Animae & Nataliya Fomenko

Nataliya Fomenko, klavecimbel en orgel / Nataliya Danshina, sopraan / Anna Liaskovska, sopraan / Lubov Onischenko, mezzosopraan / Roman Melish, tenor / Sergiy Nesteruk, tenor / Vadim Danshin, bas Hassler, Schütz, Sweelinck, Vierdanck e.a.

Melothesia Ensemble

Patrizia Piras, sopraan / Kirsten Christmann, blokfluit / Mirjam Haupt, barokviool / Gerd Fischer-Baudys, barokcello / Petra Wallach, klavecimbel English lovesongs: Lawes, Weldon, Purcell e.a.

Ma 27 aug 11.00 / Rasa

14.00 / Universiteitsmuseum* Sofie Vanden Eynde, theorbe

Robert de Visée 14.00 / Pandhof Ærodynamic

Harma Everts, sopraan / Stephanie Brandt, blokfluit / María Martínez Ayerza, blokfluit Ley y juegos de amor. Liefdesvreugde en liefdesverdriet in de late Middeleeuwen.

Dufay, Dunstaple, Guerrero e.a.

Les Étonnants Voyageurs

14.00 / De Witte Lely* Gesto Antico

Femke Huizinga, (alt)viool / Judith Verona, viool / Anita Gluyas, cello Bold & Beautiful: Boccherini en Beethoven

Claude Meneux-Poizat, klavecimbel / Jérôme Brodin, klavecimbel Twee klavecimbels kris-kras door Europa: Schaffrath, Soler, Couperin 11.00 / Trouwzaal Stadhuis* Les Muses Galantes

14.00 / Pandhof Huygens Duo

Arjen Verhage, luit / Leonore van Sloten, sopraan Dichters des Vaderlands. Gezongen poëzie van Bredero, Cats, Hooft en Vondel.

Florent Baffi, bariton / Louise Audubert, barokcello / Denis Chevallier, klavecimbel en orgel Bach, Scarlatti en Vivaldi

15.30 / Centraal Museum (refter)* Fabulous Fringe

Gesto Antico Femke Huizinga, (alt)viool / Judith Verona, viool / Anita Gluyas, cello Bold & Beautiful: Boccherini en Beethoven 15.30 / Oranje Fonds, Tuinkamer (Maliebaan 18)* Hamelin Consort

Julie Calbete, sopraan / Rachel Heymans, blokfluit / Miron Andres, viola da gamba / Cristina Alís Raurich, clavecytherium Agricola, Byrd, Dowland, Lassus e.a.

45

fringe

15.30 / Rasa

15.30 / Veilinghuis Beijers*

14:00 / Rasa

The Edelmann Duo

Huygens Duo

The Scroll Ensemble

Lucie de Saint Vincent, fortepiano / Rachel Stroud, barokviool Edelmann, Hullmandel, Jadin en Rigel

Arjen Verhage, luit / Leonore van Sloten, sopraan Dichters des Vaderlands. Gezongen poëzie van Bredero, Cats, Hooft en Vondel.

Robert de Bree, blokfluit / James Hewitt, viool / Florencia Bardavid, viola da gamba / Masato Suzuki, orgel Byrd en diverse improvisaties op La Monica, Puer Natus en The Bells

15.30 / St. Willibrorduskerk

14.00 / Pandhof

Fabulous Fringe Ensemble Tarentule

La Favilla

Di 28 aug 11.00 / Doopsgezinde Kerk L’Olimpiade

Laura Holm, sopraan / Anais Betrand, mezzosopraan / Romain Dayez, bariton / Louis Creac’h, viool / Anna Besson, traverso / Jean Rondeau, klavecimbel en orgel / Mélusine de Pas, viola da gamba Charpentier en Couperin

Florent Baffi, bas / Maylis de Villoutreys, superius / Capucine Meens, superius / Cecil Gallois, altus / Xavier de Lignerolles, tenor De Wert, Sweelinck en Monteverdi

15.30 / Centraal Museum (refter)* Fabulous Fringe

Wo 29 aug 14.00 / Sonnenborgh* Ærodynamic

11.00 / Centraal Museum (kapel)*

Harma Everts, Sopraan / Stephanie Brandt, Blokfluit / María Martínez Ayerza, Blokfluit Ley y juegos de amor. Liefdesvreugde en liefdesverdriet in de late Middeleeuwen.

Dufay, Dunstaple, Guerrero e.a.

Vox Vagans

14.00 / Pandhof

Isabel Favilla, blokfluit en fagot / Giulio Quirici, luit / João Rival, klavecimbel Baron, Fasch en Schaffrath

Lisa Magrini, cantus / Gabriel Jublin, altus / Daniel Cabena, altus / Matías Miceli, tenor / Mathias Spoerry, tenor / Sebastián Mariño, bas / Tiago Mota, bas De septem doloribus: Crecquillon, Gombert, Josquin, Richafort e.a.

Barbara Adamczyk, klavecimbel Les Passions de l’âme: d’Anglebert, Couperin, Frescobaldi, Froberger, Purcell

15.30 / Museum Catharijneconvent* Olga Pashchenko, klavecimbel

The Orpheus of Amsterdam: L. Andriessen, Bach, Weckmann en Sweelinck 15.30 / Vredenburg Leeuwenbergh

Lux Venti

Núria Sanromà, cornetto en blokfluit / Xavier Boïls Ibiza, cornetto / David García Martínez, trombone / Manuel Quesada Benítez, trombone / Xavier Banegues López, trombone Los Curiosos Ministriles: Cabezón, Isaac, Janequin, Verdelot e.a.

11.00 / Sonnenborgh*

Ensemble Aurion

The Early Byrds

14.00 / Polman’s Huis*

14.00 / Kunstuitleen*

Silvia de Maria, viola da gamba / Elena Doncel, klavecimbel en orgel / Bérengère Sardin, harp / Massimo Pinca, violone / Tímea Nagy, blokfluit Fantasia senza parole. The art of instrumental diminution in early seventeenthcentury Europe. Crecquillon, Dowland, Gastoldi, Kapsberger e.a.

Ensemble Bradamante

Le Souvenir

Rachel Heymans, blokfluit / AnneCatherine Gosselé, blokfluit / Leonor Palazzo, cello / Paule van den Driessche, klavecimbel Yesterday, Tomorrow: Castello, Locke, a Kempis, Purcell, Schmelzer en Turini

Cristina Alís Raurich, clavecytherium / Ryosuke Sakamoto, luit ‘Fantasias, toccatas & recercare’: Cavazzoni, Da Milano, Martini e.a.

46

Tim Veldman, blokfluit / Teun Wisse, blokfluit / Gerrieke van Dam, blokfluit Fantasia. Music from the English and Italian Renaissance: Byrd, Festa, Morley, Ruffo e.a.

fringe

Do 30 aug

15.30 / Vredenburg Leeuwenbergh

14.00 / Pandhof Le Dulci Virtuosi

11.00 / Sonnenborgh*

Fabulous Fringe Sestina Consort

La Favilla

Isabel Favilla, blokfluit en fagot / Giulio Quirici, luit / João Rival, klavecimbel Baron, Fasch en Schaffrath 11.00 / Rasa

Anna Sandström, zang / Ibi Aziz, viola da gamba / Anne Rongy, viola da gamba / Alison Kinder, viola da gamba / Jennifer Bullock, viola da gamba Fair is the Rose: Bennet, Byrd, Dowland, Ferrabasco II, Ford, Gibbons en Tomkins

Pierre-Antoine Tremblay

Pierre-Antoine Tremblay, natuurhoorn / Olga Pashchenko, fortepiano / Thomas Meraner, hobo / Fiona Mitchell, klarinet / Takako Kunugi, fagot Beethoven en Mozart 14.00 / Pandhof The Early Byrds

Tim Veldman, blokfluit / Teun Wisse, blokfluit / Gerrieke van Dam, blokfluit Fantasia. Music from the English and Italian Renaissance: Byrd, Festa, Morley, Ruffo e.a.

14.00 / Utrechts Archief* Ensemble Sepia

Ayumi Sunazaki, traverso / Marie van Rhijn, klavecimbel / Olivia Gutherz, viola da gamba C.P.E. Bach, Kirnberger en Quantz 14.00 / Veilinghuis Beijers* Fernando Miguel Jalôto, klavecimbel / Joana Amorim, traverso

J.S. Bach: Trios for flute & harpsichord BWV 525, 527 and 528

15.30 / Zuylenspiegel* Kanoko Miyazaki, klavecimbel

Domestic music in Hamburg: Bach, Böhm, Buxtehude en Reincken

Vr 31 aug

15.30 / Bartholomeus Gasthuis*

11.00 / Doopsgezinde Kerk

Fabulous Fringe L’Aura Rilucente

Le Dulci Virtuosi

Aki Noda, orgel / Melodie Michel, dulciaan Bertali, Cabezón, Frescobaldi e.a.

14.00 / Nicolaïkerk Fontys Early Music Ensemble

Joep van Buchem, tenor en alt / PeterPaul van Beekum, bas / Mirjam-Iris Crox, sopraan en alt / Johanna Földesi, sopraan en alt / Paul Fischer, bas / Emese Gyöngyvér Tóth, sopraan en alt / Ildiko Hajnal, sopraan en alt / Helma Hartman, sopraan en alt / Natasja van der Hout, sopraan en alt / Esther Kronenburg, sopraan en alt / Ján Janoyčík, tenor en alt / Marite Sainz, sopraan en alt / Dóra Sereginé, sopraan en alt / Bram Trouwborst, bas.

Loyset Compère en de Bourgondische connectie: Compère en Ghizeghem 14.00 / Utrechts Archief*

15.30 / Rasa

Yavor Genov, luit

Il Giardino d’Amore

Polymorphia: Adriaenssen, Da Crema, Dowland, Hassler en Huwet

Stefan Plewniak, viool / Marzena Matyaszek, viool / Monika Boroni, viool / Katarzyna Kalinowska, viool / Wojtek Witek, altviool / Konrad Górka, cello / Katarzyna Cichon, cello / Grzegorz Brzeczyszczykiewicz, klavecimbel / Maria Guzowska, luit / Natalia Kawalek, sopraan / Dawid Biwo, basbariton / dirigent: Stefan Plewniak Corelli, Locatelli, Porpora

Aki Noda, orgel / Mélodie Michel, dulciaan Bertoli, Cabezón, Frescobaldi e.a.

Sara Bagnati, viool / Heriberto Delgado Gutierrez, viool / Silvia Serrano Monesterolo, cello / Maximilian Ehrhardt, harp / Giorgio dal Monte, klavecimbel en orgel ‘Tra Bizzarria e Compostezza’: Albinoni, Buonamente, Falconiero, Händel, Uccelini en Vivaldi

Za 1 sept 11.00 / Oudaen* Les Luminaires

Reiko Tsuiki, traverso / Katja Pitelina, traverso / Emma Elkinson, traverso Boismortier, Dornel, Kuhlau en Schoker 11.00 / Rasa L’Arco Sonoro

Seung-Rok Baek, viool / Francesco Bergamini, viool / Ji Yun Kang, viola da gamba / Edoardo Valorz, klavecimbel Buxtehude, Erlebach, Furchheim, Vierdanck 11.00 / Bartholomeus Gasthuis*

14.00 / Kunstuitleen*

La Corella

Duo Schifanoia

Femke Huizinga, viool / Líga Vilmane, klavecimbel en orgel Bach, Biber, Matteis, Palestrina en Sweelinck

Isabel Favilla, blokfluit / Inês D’Avena, blokfluit De Fesch, Philidor, Quantz en Telemann

14.00 / Zuylenspiegel* Eline van Garsse, klavecimbel

Couperin en Froberger 47

fringe

14.00 / Pandhof

11.00 / Paushuize*

15.30 / Fundatie van Renswoude*

Quintet Atlantique

Motus Animae

Duo Musica Mundana

Laura Palomar Salvador, traverso / Daniel Ramirez Escudero, hobo / Thomas Carroll, klarinet / Jennifer Cooper, fagot / Renske Wijma, natuurhoorn Gambaro, Reicha en Rossini

Ayelet Karni, blokfluit / Rani Orenstein, klavecimbel ‘Of two parts for several friends’: Byrd, Frescobaldi, Locke, Telemann e.a.

15.30 / Bartholomeus Gasthuis*

Pascal Narizano, traverso / Marrie Mooij, barokviool / Barbara Konrad, barokviool / Marian Minnen, barokcello / Eline van Garsse, klavecimbel Kamermuziek aan het hof van Frederik de Grote: Benda, Graun, Janitsch en Quantz

Fabulous Fringe Duo à Quatre Jambes

14.00 / Huize Molenaar*

Olivia Gutherz, viola da gamba / Mélusine de Pas, viola de gamba Couperin, Schaffrath, St. Colombe en Telemann 15.30 / Oudaen* La Cicala

Inês D’Avena, blokfluit / Matthew Greco, viool / John Ma, viool / Claudio Ribeiro, klavecimbel / Rebecca Rosen, cello Fiorenza, Leo en Sarro 15.30 / Aula, ingang Pandhof

Opus Cinc

Eva Jornet, blokfluit / Clara Cowley, blokfluit / Edwin García, theorbe / Lixsania Fernández, viola da gamba / Tomoko Matsuoka, klavecimbel Kapsberger, Merula, Telemann en Vivaldi 14.00 / Zuylenspiegel* Lysiane Boulva, klavecimbel

Bach, Bull, Buxtehude, Froberger en Sweelinck

Trompetworkshop

14.00 / Pandhof

Presentatie van de trompetworkshop o.l.v. Susan Williams

Thalia Ensemble

Zo 2 sept 11.00 / Fundatie van Renswoude* Il Bell’Humore

Alice Borciani, sopraan / Anne Freitag, traverso / Ryosuke Sakamoto, luit A Lieta Vita: Cabezón, Caccini, Kapsberger, Willaert e.a.

11.00 / Zuylenspiegel* Ji Yun Kang, cello

J.S. Bach: Cellosuites BWV 1007 en BWV 1011

48

Sarah Assmann, hobo / Robert de Bree, hobo / Diederik Ornée, klarinet / Thomas Caroll, klarinet / Hylke Rozema, natuurhoorn / Gilbert Cami Farràs, natuurhoorn / José Rodrigues Gomes, fagot / Takako Kunugi, fagot Wiener Mélange: Beethoven, Haydn en Krommer 15.30 / Utrechts Archief* Los Temperamentos

Swantje Tams Freier, sopraan en blokfluit / Anninka Fohgrub, traverso en blokfluit / Néstor Cortés Garzón, barokcello / Hugo M. de Rodas Sanchez, theorbe en barokgitaar / Nadine Remmert, klavecimbel The Joy of Harmony. A journey from Hamburg to Amsterdam: Erlebach, Graaf, Klein en Telemann

15.30 / Paushuize* Fabulous Fringe Ensemble Vivo Fiato

Beatrice Lafont, zang en theorbe / Lorenzo Lio, blokfluit / Emma Huijsser, blokfluit en barokharp / Maximilian Ehrhardt, barokharp / Leonardo Bortolotto, viola da gamba ‘Scherzi Musicali’: Musiche Italiane del primo seicento: Caccini, Monteverdi, Peri e.a.

EARLY MUSIC INSTITUTE TROSSINGEN

02 – 07 OCTOBER 2012

Midden Europa, 15e eeuw

EARLY MUSIC ATELIER

zondag 7 oktober 2012, 15.00

Potsdam – Music at the court of Frederic the Great

Lijnen en patronen De wieg van de instrumentale fantasie Concert wordt voorafgegaan door een lezing om 14.15 uur

zondag 3 februari 2013, 15.00

Lamentatie & Litanie Concert wordt voorafgegaan door de Aventure Clinic op 1 februari 2013*

zondag 7 april 2013, 15.00

The English Connection Concert wordt voorafgegaan door een stadswandeling om 14.00 uur o.l.v.

Lodewijk Wagenaar

*vrijdag 1 februari 2013, 13.30 - 17.30

Aventure Clinic: Lamentatie & Litanie Praktische workshop voor gevorderde amateurmusici en vakstudenten met het repertoire van Lamentatie & Litanie; achtergrondinformatie en demonstratie door Aventure.

Het Bethaniënklooster Amsterdam Informatie en kaartreservering www.bethanienklooster.nl www.aventure-ensemble.nl

MASTERCLASSES JAN VAN ELSACKER Voice LINDE BRUNMAYR-TUTZ Traverso SUSANNE REGEL Baroque oboe WOUTER VERSCHUREN Baroque bassoon ANTON STECK Baroque violin / viola LORENZ DUFTSCHMID Viola da gamba WERNER MATZKE Baroque cello DANE ROBERTS Violone ROLF LISLEVAND Lute MARIEKE SPAANS

Harpsichord, Clavichord, Fortepiano, Thorough bass

PIERRE FUNCK, MARTIN LUBENOW Music theory DR. CHRISTOPH HENZEL Professor of Musicology (Würzburg ) BARBARA ADAMCZYK, EVELYN LAIB, DIETER WEITZ Korrepetition

MARIEKE SPAANS Artistic director APPLICATION DEADLINE: 27 August 2012

Staatliche Hochschule für Musik / Institut für Alte Musik Schultheiß-Koch-Platz 3 | D-78647 Trossingen altemusik@mh-trossingen.de | Tel +49 (0)74 25 / 94 91-52

www.mh-trossingen.de 49 12-10-02 Anzeige Atelier für Alte Musik 2012_Oude Muziek.indd 109.07.2012 10:53:07

Huelgas Ensemble / Paul Van Nevel Orlandus Lassus Een muzikale biografie Orlandus Lassus mag gerust de grootse componist van de renaissance worden genoemd. Het befaamde Huelgas Ensemble schetst in dit concert Lassus’ portret, met als hoogtepunten de vijfstemmige Missa Triste départ en de schrijnende Lamentaties van Jeremia.

Vr 12 okt 20.15 / Utrecht, Domkerk Za 13 okt 20.15 / Amsterdam, Waalse Kerk Zo 14 okt 14.15 / Eindhoven, Catharinakerk

Per-Sonat / Sabine Lutzenberger Sabine Lutzenberger, zang, bellen Baptiste Romain, vedel, doedelzak

Hildegard von Bingen Muziek van een genezeres Genezeres, theologe, kunstenares en componiste: de 12deeeuwse mystica Hildegard von Bingen is een van de meest fascinerende persoonlijkheden van de Middeleeuwen.

Sabine Lutzenberger bewijst dat haar extatische geestelijke liederen niets aan kracht hebben ingeboet. wo 17 okt, 20.15 / Muiden, Muiderslot do 18 okt, 20.00 / Utrecht,Vredenburg Leeuwenbergh vr 19 okt, 20.30 / Zwolle, Lutherse Kerk za 20 okt, 20.30 / Maastricht, Keizerzaal zo 21 okt, 15.00 / Antwerpen (B), AMUZ za 27 okt, 16.00 / Haarlem, Waalse Kerk

Miklós Spányi, klavichord Het gevoel van Carl Philipp Emanuel Van alle toetsinstrumenten is het klavichord het meest intieme. Met zijn zoete klank en zijn mysterieuze vibrato leent het zich tot muzikale mijmering, Miklós Spányi speelt sonates van de fijngevoelige Carl Philipp Emanuel Bach. wo 31 okt, 20.15 / Poederoijen, Slot Loevestein do 1 nov, 20.15 / Westzaan, Zuidervermaning vr 2 nov, 20.15 / Deventer, Oude Synagoge za 3 nov, 20.00 / Zeist, Kerk van de Evangelische Broedergemeente zo 4 nov, 14.30 / Limbricht, St. Salviuskerkje

50

seizoen oudemuziek okt - nov 2012 Encantar

Sarah Abrams, sopraan / Michaela Riener, mezzosopraan / Kerlijne Van Nevel, mezzosopraan / Soetkin Baptist, alt m.m.v. Maud Vanhauwaert, verteller

Dear Mary, I give thee roses De vier jonge Vlaamse zangeressen van Encantar verrassen met hun uitgebalanceerde ensembleklank.

Hun programma is helemaal gewijd aan Maria, met muziek van o.a. Morales, Carpentras en Palestrina. wo 7 nov, 20.15 / Amsterdam, Muziekgebouw aan ’t IJ (19.30 lezing) do 8 nov, 20.00 / ’s-Heerenberg, Huis Bergh vr 9 nov, 20.00 / Utrecht, Vredenburg Leeuwenbergh za 10 nov, 20.15 / Vries, Dorpskerk zo 11 nov, 14.30 / Amerongen, Kasteel Amerongen di 13 nov, 20.00 / Enschede, Grote Kerk wo 14 nov, 20.15 / Delft, Waalse Kerk

Suonar Cantando / Bojan Cicic

Bojan Cicic, viool solo / Hannah Tibell, viool en altviool / Emily White, trombone en viool / Tim Cronin, altviool / Nika Zlataric, viola da gamba en cello / Richard Sweeney, aartsluit / Mahan Esfahani, klavecimbel en orgel

Venetiaanse kleuren in Wenen Rognoni, Bertali, Caldara, Vivaldi, Jelic In de Barok waren opvallend veel componisten aan het Weense hof van Venetiaanse komaf. Niet voor niets: in dit concert klinkt opwindende muziek van Rognoni tot Vivaldi.

Bojan Cicic is van de meest bijzondere violisten van de jongste generatie. wo 21 nov, 20.15 / Amsterdam, Muziekgebouw aan ’t IJ (19.30 lezing) do 22 nov, 20.00 / Brugge (B), Concertgebouw za 24 nov, 20.30 / Maastricht, St. Janskerk zo 25 nov, 15.00 / Antwerpen (B), AMUZ ma 26 nov, 20.00 / Brussel (B), Miniemenkerk di 27 nov, 20.15 / Utrecht, Geertekerk

Locaties en prijzen € 23, vriendenpas € 19, CJP/studentenkaart € 7 m.u.v.: Amsterdam, Muziekgebouw Limbricht Maastricht Utrecht, VB Leeuwenbergh Zwolle En de concerten: Huelgas Ensemble

€ 26 / € 21 / €21 € 23 / € 19 / € 10 € 22,50 / € 19 / € 10 € 29,50 / € 26 / € 23,50 € 25 / € 21 / € 10 (consumptie gratis) € 28 / € 24 / € 7

Kaartverkoop voor Vlaanderen alleen bij: Antwerpen: www.amuz.be / 0032 3292 8680 Brugge: www.concertgebouw.be / 0032 7022 3302 Brussel: www.bozar.be / 0032 2507 8200 Bestel online via www.oudemuziek.nl, telefonisch vanaf 1 oktober via 030 23 29 010 (ma-vrij 10-16 uur) of schriftelijk met de bon voor in dit tijdschrift.Voor uitgebreide informatie zie de brochure of www.oudemuziek.nl 51

Tekst BEeld

jan van den bossche feiko koster

Hemelse harmonie De virtuoze mystiek van Hildegard van Bingen

oudemuziek 12/13

De virtuoze mystiek van Hildegard van Bingen

Hemelse harmonie

52

Sabine Lutzenberger.interview

De twaalfde-eeuwse Duitse abdis Hildegard van Bingen is erg actueel. Zo kreeg haar biografie onlangs nog een staartje. Op 27 mei jongstleden, meer dan 800 jaar na haar dood, kondigde Paus Benedictus XVI aan dat hij haar aanstaande oktober tot officiële kerklerares (doctor ecclesiae) zal verheffen, waardoor zij zich in het selecte gezelschap van Gregorius de Grote, Augustinus en Thomas van Aquino zal bevinden. Het is een eer die slechts weinig vrouwen in de katholieke kerk is beschoren. En toeval of niet, precies anderhalve week na die promotie staat in het Seizoen Oude Muziek een Hildegard-tournee geprogrammeerd met het Duitse ensemble Per-Sonat. Want behalve met theologie, kosmologie, kunst, ethiek en geneeskunde, hield Hildegard zich ook uitvoerig met muziek bezig. We spraken met zangeres en oprichtster van Per-Sonat, Sabine Lutzenberger.

Een adellijke abdis Naast Héloïse, Christine de Pisan en Eleonora van Aquitanië is Hildegard van Bingen een van de meest fascinerende vrouwen uit de periode die we, bij gebrek aan beter, nog steeds de naam ‘middeleeuwen’ geven, letterlijk een overgangsperiode tussen de glorieuze klassieke oudheid en de spectaculaire herontdekking daarvan in de renaissance. Deze naam en het daarmee gepaard gaande idee van een (bijna tien eeuwen lange!) tussenperiode, is voor ieder die zich ook maar een beetje in de periode verdiept een stuitend zwaktebod. Als sinds de negentiende eeuw zijn historici en intellectuelen van allerlei slag dan ook in de weer om ons uit te leggen dat de middeleeuwen helemaal geen donkere tijd waren, hoofdzakelijk gekenmerkt door religieus extremisme, geweld en mensonterende lijfeigenschap. Op een aantal gebieden blijken de middeleeuwen juist verlichter te zijn dan de zogenaamde nieuwe tijd. Het leven van Hildegard ondersteunt dit betoog, want kennelijk was het in de twaalfde

eeuw mogelijk voor een vrouw om zich volledig aan gebed, kunst en wetenschap te wijden.

Toch wil Sabine Lutzenberger dit enigszins nuanceren: ‘We moeten niet vergeten dat we hier met zeer bevoorrechte vrouwen te maken hebben. Hildegard was van goede afkomst en had de luxe om zich haar hele leven met God, boeken en muziek bezig te houden, en met illustere tijdgenoten te corresponderen. Het dagelijkse leven van de meeste vrouwen zag er ongetwijfeld anders uit.’

Hildegard van Bingen was inderdaad van zeer hoge adellijke afkomst. Haar ouders waren de zogenaamde ‘Edelfreien’ van Bermersheim. Hildegard was hun tiende kind en, wellicht om die reden, voor het geestelijke leven voorbestemd (naar analogie met het tiende deel van de oogst, dat eveneens naar de kerk ging). Als achtjarig meisje kwam ze onder de hoede van de abdis van de nonnengemeenschap van het benedictijnerklooster Disibodenberg. Dertig jaar later volgde ze haar op. Na elf jaar hield ze het voor gezien en richtte ze – zeer tegen de zin van de abt van Disibodenberg in – een onafhankelijke vrouwenklooster op in het Duitse stadje Bingen aan de Rijn.

In die tijd kreeg ze al een paar jaar lang de visioenen die de basis van haar literaire werk vormen en die later tot haar officieuze heiligenverering leidden.

Officieel en universeel heilig Het programma dat Lutzenberger en haar collega, de vedel- en doelzakspeler Baptiste Romain brengen, heeft als ondertitel ‘muziek van een genezeres’. Is dat dan het centrale thema in de teksten? Lutzenberger: ‘Ik heb voor dit programma heel veel nieuwe liederen bestudeerd. Men heeft nogal de neiging om steeds dezelfde stukken uit te voeren.

Ik heb me vooral door de teksten laten leiden, die vaak zeer uitbundig zijn, maar ook door de modi of oude kerktoonladders. Hildegard heeft duidelijk een aantal lievelingsmodi, zoals de frygische. Maar ze gebruikt ook vaak verschillende modi in één stuk, waardoor verschillende klankeilandjes ontstaan. In het Duits heette het programma trouwens ‘Musik einer Heiligen und Heilerin’, maar in het Nederlands 53

interview. Sabine Lutzenberger

werkt dat niet, en we wilden nog even de besluitvorming van het Vaticaan rond de status van Hildegard afwachten. Dat helende is overigens zowel in de spirituele als in de letterlijke te verstaan. Hildegard heeft daadwerkelijk over specifiek geneeskundige onderwerpen geschreven, onder andere over de genezende kracht van planten en stenen. Dat was niet vreemd voor een kloosterlinge. Middeleeuwse kloosters hebben zich altijd met ziekenzorg beziggehouden, en de meeste kloosters hadden in hun kruidentuin geneeskrachtige planten staan.’

De officiële heiligverklaring van Hildegard is een langlopend proces geweest. Ze werd weliswaar al eeuwenlang als volksheilige vereerd, met 17 september als eigen feestdag, en reeds in 1228 werd de aanvraag tot canonisatie bij het Vaticaan ingediend.

Maar de hele procedure is in veel dertiende-eeuws getouwtrek blijven steken en uiteindelijk nooit formeel afgehandeld. Aan die onduidelijkheid heeft Benedictus XVI met zijn decreet definitief een einde gemaakt. Hildegard geldt nu officieel als universele heilige van de katholieke kerk en is vanaf oktober dus ook kerklerares. Dat betekent dat haar geschriften als een belangrijke bron voor de roomskatholieke theologie mogen worden geraadpleegd.

De regels van de kunst De in Augsburg geborene Sabine Lutzenberger studeerde aanvankelijk blokfluit in Zürich en trok vervolgens naar het mekka van de ‘oude’ oude muziek, de Schola Cantorum in Bazel. Ze wilde graag zangeres worden, maar achtte zich totaal ongeschikt voor de opera. Bazel was toen nog een van de weinige centra waar je zang kon studeren, zonder op opera gericht te zijn. Lutzenberger specialiseerde zich in de vocale muziek van de middeleeuwen en de Barok. Na haar studie haalde zij grote inspiratie uit haar werk met het ensemble Mala Punica van de Argentijn Pedro Memelsdorff. Over hem wordt – met een vette knipoog – wel eens gezegd dat hij een van de grootste componisten van de tweede helft van de twintigste eeuw is. Lutzenberger kent die kwinkslag niet en moet er hartelijk om lachen: ‘Bij de grote componisten van de twintigste eeuw denk ik toch echt aan andere mensen. Het klopt wel dat Pedro veel construeert, maar dat is nu eenmaal manier waarop je met dit repertoire omgaat. Ik geloof wel dat dat erg dicht bij de praktijk van toen 54

ligt. We zijn erg gewend geraakt aan partituren met een nauwkeurige notatie, die ons precieze instructies geeft over hoe iets uitgevoerd moet worden.

Maar destijds waren musici geen uitvoerenden in de moderne betekenis. Musicus zijn betekende ook dat men zelf muziek kon creëren. Compositie en improvisatie gingen altijd hand in hand, maar dan wel binnen vooraf gestelde en vaak zeer strikte regels van het contrapunt. Er zijn veel traktaten die precies uitleggen hoe dat moet en die heb ik dan ook grondig bestudeerd. Wanneer ik latere muziek zing, bijvoorbeeld polyfonie uit de renaissance, ben ik erg afhankelijk van de notentekst. In die stijl zou ik niet kunnen improviseren. Maar bij de middeleeuwse muziek is dat anders; daar ken ik de taal.’

Perfecte intervallen Ofschoon ze ook veel muziek uit latere periodes heeft uitgevoerd, blijken de middeleeuwen toch een bijzondere plek in haar hart te hebben. Sabine Lutzenberger is bovendien erg geboeid door het kloosterleven, het samenleven in gemeenschap van gelijkgestemden. Het is voor haar erg moeilijk om de muziek los te zien van de dagelijkse context waarin zij werd uitgevoerd.

‘Bij Pedro Memelsdorff heb ik vooral veel veertiendeeeuwse ars subtilior gedaan, wat hij ongelofelijk mooi doet. Maar na tien jaar wilde ik iets anders.

Bij Pedro ben je altijd een onderdeel van zijn interpretatie, de emotie wordt langs hem gekanaliseerd. Er is weinig plek voor jezelf. Daarom heb ik in 2005 samen met fluitist Norbert Rodenkirchen het ensemble Per-Sonat opgericht. Wat me in de middeleeuwse muziek zo fascineert, is de zoektocht naar perfectie in de intervallen. Wanneer ik een Handel-aria zing, is het natuurlijk ook belangrijk dat ik goed intoneer, maar bij een motet uit de dertiende eeuw is het belang van perfecte intervallen van een geheel andere orde. Pas wanneer je helemaal perfect intoneert, ontstaat de zogenaamde hemelse harmonie. Dat kan overigens niet overal.

De rol van de ruimte waarin je de muziek uitvoert, is extreem belangrijk. Een paar jaar geleden werkte ik mee aan een opname van het Huelgas Ensemble in de prachtige cisterciënzerabdij van Noirlac in Frankrijk. Er was een stuk waarbij alleen de mannen zongen. Ik liep een beetje rond in de kerk, vroeg me af waar plotseling die vrouwenstemmen

Sabine Lutzenberger .interview

vandaan kwamen. Even was ik in paniek. Ik dacht dat ik me vergist had in het opnameschema, en dat ik eigenlijk mee had moeten zingen. Het bleek dat ik de natuurlijke boventonen hoorde van het gezang.

Die gingen in de architectuur van de kerk een eigen leven leiden en klonken als een vrouwenkoor.’

Extase Geldt het belang van de ruimte ook voor de eenstemmige gezangen van Hildegard? Lutzenberger: ‘O ja, zeker. We zingen dit repertoire wel eens in minder geschikte ruimtes, maar dankzij de kleuren van de instrumenten van Baptiste en de klokken die ik zelf speel, kunnen we toch de juiste sfeer creëren. Dat is trouwens authentiek, want in de middeleeuwse iconografie vind je altijd heel veel verscheidene instrumenten. Ook van de stem wordt een uitgebreid kleurenpalet verwacht. De muziek van Hildegard is vaak extreem virtuoos. Het gaat om eenstemmige gezangen die natuurlijk voortbouwen op de traditie van het gregoriaans, maar tegelijkertijd wordt die traditie volledig opengebroken. Zij moet in het klooster over zeer goede zangeressen beschikt hebben. Er is een stuk waarbij de stemomvang meer dan drie octaven omvat, wat eigenlijk onmogelijk is. Ik kan het in ieder geval niet zingen. Vaak wordt het met verschillende zangeressen uitgevoerd. Ik heb wel eens gedacht dat je misschien midden in het stuk moet transponeren, zodat het toch weer zingbaar wordt door één zangeres. Je moet je in die dingen blijven verdiepen, want in een middeleeuwse tekst of muziekstuk heeft alles een betekenis, net als in de middeleeuwse schilderkunst. Hoe dan ook, het doel van het gezang was altijd het bereiken van een mystieke extase. Het is fascinerend om te zien hoe de bijzondere werking van deze muziek vandaag nog voelbaar is. Het kan wellicht ook met ander muziek. Jaren geleden was ik bij een concert van de violiste Anne-Sophie Mutter. Ze speelde een sonate van Brahms en tijdens het concert kreeg ik plotseling het gevoel dat ik de muziek kon zien, dat alle klanken die ik hoorde zich in beeld omzetten. Het was een ongelofelijk sterke en indringende ervaring, die daarna helaas nooit meer is teruggekomen.’

Middeleeuwse psychologie Naast oude muziek voert Sabine Lutzenberger vaak en graag hedendaagse composities uit, waarbij ze de

experimentele avant-garde niet schuwt. ‘Dat staat enigszins in contrast met mijn andere bezigheiden, maar het is wel belangrijk voor mij. Natuurlijk ben ik helemaal gegrepen door de muziek uit de middeleeuwen, maar het bewustzijn dat we altijd te weinig weten, blijft aanwezig. Wanneer ik muziek van hedendaagse componisten zing, voel ik een directe band met de wereld van nu. Die muziek kan ik werkelijk op een authentieke manier uitvoeren, omdat het ‘onze’ muziek is. Dat voelt als een grote bevrijding.’

Ook de liedkunst uit de romantiek heeft haar interesse. Zo droomt ze van een programma waarin ze middeleeuwse liefdeslyriek wil alterneren met vroegromantische liederen. Lutzenberger: ‘In muzikale zin is het contrast tussen die twee werelden enorm.

In beide gevallen gaat het natuurlijk over onvervulde liefde, maar je merkt al gauw dat de middeleeuwse dichters het onderwerp veel gedetailleerder en diepgaander bestudeerd en beschreven hebben. De romantici blijven nogal eens hangen in het gevoel van Sehnsucht. Maar bij de trouvères wordt dat gevoel tot in het kleinste detail ontleed. Eigenlijk hebben zij de psychologie uitgevonden.’ Veel dichter dan dat kunnen we de middeleeuwen bij onze tijd niet brengen. ıı

oudemuziek 12/13 Hildegard von Bingen: Muziek van een genezeres Per-Sonat / Sabine Lutzenberger, zang, bellen / Baptiste Romain, vedel, doedelzak wo 17 okt, 20.15 / Muiden , Muiderslot do 18 okt, 20.00 / Utrecht, Vredenburg Leeuwenbergh vr 19 okt, 20.30 / Zwolle, Lutherse Kerk za 20 okt, 20.30 / Maastricht, Keizerzaal St. Servaasbasiliek zo 21 okt, 15.00 / Antwerpen (B), AMUZ za 27 okt, 16.00 / Haarlem, Waalse Kerk

55

Tekst BEeld

Lidewij van der Voort tim mintiens

Violist van morgen Bojan Cicic speelt Rognoni, Bertali, Caldara, Vivaldi

oudemuziek 12/13

Bojan Cicic speelt Rognoni, Bertali, Caldara, Vivaldi

Violist van morgen

56

Bojan Cicic .interview

Van Stichting Jumstart Jr. kreeg hij een prachtige Ruggieri-viool uit 1680 in bruikleen, een uitzonderlijke blijk van vertrouwen. Kort daarna overtuigde hij een reeks internationale programmeurs tijdens Young digging old, een initiatief van datzelfde Jumpstart Jr. met Organisatie Oude Muziek, waarbij uitzonderlijke musici de kans krijgen om zichzelf niet alleen artistiek-inhoudelijk maar ook zakelijk en qua marketing sterker te profileren. De eerst prijs: een tournee tijdens het komende Seizoen Oude Muziek, waar Cicic Venetiaanse barok in Wenen laat horen. Voor ons is het de aanleiding om een uitzonderlijk talent van de nieuwe generatie aan het woord te laten. Over de internationale oude muziekwereld, over dromen en… over ouder worden.

Laat ons even beginnen bij het begin: je bent Kroaat van geboorte. Hoe is het daar met de oude muziek gesteld?

Het begint nu pas een beetje op gang te komen.

Kroatië heeft van oudsher een sterke traditionele vioolschool. Maar er is ook een barokfestival en er is een Kroatisch Barok Ensemble. Voorts zijn er een paar kleine groepen, die proberen de oude muziek van de grond te krijgen. Ook Kroaten die bijvoorbeeld in Nederland hebben gestudeerd, keren regelmatig terug om concerten te geven. Maar het is altijd en voor iedereen een geldkwestie: kun je er sponsors voor vinden? Dat was voorheen natuurlijk eenvoudiger dan het nu is.

Catherine Mackintosh had een erg grote invloed in Kroatië omdat ze er sinds jaar en dag zomercursussen geeft. Zij is ook de reden dat ik barokviool speel. In het conservatieve klimaat van Zagreb waren haar enthousiasme en frisse aanpak een ware eye opener. Dat muziek ook leuk kan zijn, zonder het gevoel van discipline te verliezen, was voor mij een ontdekking. Vanaf dat moment wilde ik mezelf omringen met mensen die dezelfde visie op muziek hebben. Op den duur werd dat zo onverenigbaar met de techniek en de mentaliteit van de moderne

viool, dat ik moest gaan kiezen. Dat is het moment waarop ik uit Kroatië ben vertrokken.

Ik heb het geluk gehad te kunnen studeren bij François Fernandez in Parijs en daarna bij Rachel Podger in Londen. Zo heb ik in een moeite door een flink deel van de oude muziekwereld leren kennen en mijn talen leren spreken, wat erg waardevol is voor een barokviolist.

Zijn er nog steeds nationale stijlen te ontdekken in de landen waar je gewoond en gespeeld hebt?

Ja, absoluut! Iedereen kan het ook imiteren: het Franse fiedelen, het serieuze, gearticuleerde Nederlandse spel, de extravagante Italianen. En ik denk dat er in al die eeuwen niks veranderd is. Omdat al die stereotype manieren van spelen horen bij de stijl van de bijbehorende muziek en taal. Niemand kan zo goed Franse muziek spelen als de gedetailleerde Fransen, en de Italianen houden van extravagantie en oneindige zinnen.

En de Engelsen?

Wat me fascineert in Engeland is de kwaliteit van hun spel en het belang dat ze hechten aan klank: je moet een gezonde, diepe klank kunnen produceren.

Misschien komt dat ook wel door Rachel, die daar erg op hamert. Nu ik er over nadenk: misschien gaat die aandacht voor klankkleur wel verloren. Dat krijg je met die Engelse orkesten: heel wat musici spelen barokmuziek alleen om hun geld te verdienen. Ik ervaar het als meer en meer frustrerend dat zoveel moderne musici zonder enige opleiding barok gaan spelen. Mensen komen naar mij toe en vertellen me dat het geweldig is dat ze werk hebben, maar dat het eigenlijk vreemd is omdat ze geen enkel idee hebben wat ze aan het doen zijn.

Hun manier van uitdrukken is die van de moderne violist. Deze mensen hebben barokviool als bijvak op het conservatorium gehad en één keertje een Geminiani-sonate voorgespeeld. Dat is allemaal erg leuk, maar niemand heeft ze verteld hoe je nou klank produceert, wat de essentie van darmsnaren is en wat voor oneindigs je met de barokstok kan 57

interview. Bojan Cicic

doen. Daar blijft naar mijn mening Engeland in achter: verdieping, onderzoek en vooral, er de tijd voor nemen.

Is dit geen internationaal probleem?

Ik weet het niet. Meer en meer oude muziekafdelingen gaan dicht in Engeland. Docenten zijn gefrustreerd. Waar ik studeerde was er geen echte afdeling en inmiddels zijn alle docenten daar verdwenen. De opera-afdeling was belangrijk, de moderne vioolklas, maar het leek wel of de barokafdeling alleen maar werd gezien als opleidinkje voor barokschnabbeltjes.

Er gebeurde niks interessants.

Ik legde meer de link met orkesten die moderne violisten uitnodigen om mee te spelen. De violisten zijn geïnteresseerd en kunnen natuurlijk goed vioolspelen.

Dat komt heel frequent voor. Ik zit regelmatig naast iemand te spelen met wie ik helemaal niks muzikaals deel. Het zijn goede musici, maar over de basis - klank, articulatie en frasering - heeft nog niemand het met ze gehad. Ze kunnen hun noten spelen, dus protesteert er niemand. Als orkestspeler moet je alleen maar hard kunnen spelen, dat is wat er van je gevraagd wordt, geen articulatie en frasering. De Engelsen zijn het minst gearticuleerd als je het over speelstijlen hebt. Maar ze zijn erg handig, de intonatie zit over het algemeen erg goed en er is niet zo’n individualisme als in Frankrijk. In Frankrijk hebben ze een ander probleem: een groep van acht spelers met hun aanvoerder laten spelen, lukt gewoon niet. Iedere speler afzonderlijk wil zich uitdrukken, dus een groepsklank is schier onmogelijk.Maar ik bewonder de wil tot onderzoek in Frankrijk, er worden heel interessante projecten opgezet, vooral voor het 17de-eeuwse repertoire. In Engeland hoor je toch over het algemeen het gangbare repertoire. En de mensen die wel wat durven, doen dat naar mijn smaak op een heel zoutloze manier.

En hoe zit het met jou? Jij hebt plannen, ideeën en dromen, is er ruimte in Engeland om die uit te voeren?

In Engeland draaien alle groepen om een dirigent. Ik heb de laatste tijd wat gespeeld met de clavecinist 58

Mahan Esfahani, maar hij ambieert een solocarrière en zit dus niet echt te wachten op het duo-repertoire. Als ik nu naar Nederland kom met een eigen groep, is dat dankzij Jumpstart Jr. en Organisatie Oude Muziek. Ik merk dat er op het continent veel meer interesse is in jonge groepen die nog geen gevestigde naam hebben. Wil je in Engeland aan concerten komen, dan moet een programma draaien rond een vocalist. Als instrumentalist is het moeilijk.

Dat is jammer, want de programmering is daardoor niet avontuurlijk. Daarom is het zo geweldig dat ik het nu in Nederland en in België wel kan doen.

In augustus speel ik trouwens nog een renaissanceprogramma waar ik me erg in heb moeten verdiepen, en ik zal de eerste zijn om toe te geven dat ik er niet genoeg over weet. Maar dat mis ik zo in Engeland: er is geen plek zoals in Basel, een onderzoekinstituut waar je naartoe kan. Er zijn een paar mensen goed bezig, maar dat is meer gericht op het instrument dan op de muziek.

Ben jij een onderzoeker?

Nee, niet echt, ik ben meer een emotionist. Ik heb geen analytisch brein. Maar ik voel me wel aangetrokken tot minder bekende dingen. Zoals IJslands of Portugees, talen en culturen die niet tot de algemene interesse behoren, maar zeer fascinerend zijn. Als ik de discipline zou hebben, zou ik meer onderzoek doen. Want dat is de enige manier om de muziek goed te benaderen, je moet een bepaalde mate van kennis hebben. Vervolgens moet je het met de juiste emotionele intentie kunnen vertalen in muziek.

Hier in Nederland krijgt de jongere generatie vaak het commentaar van de ouderen dat ze onvoldoende inzetten op research.

Het onderzoek van de oudere generatie valt best wel mee, hoor. Ze lezen bronnen? Doen wij ook. En om eerlijk te zijn: ik heb dat ideale huwelijk tussen theorie en praktijk op topniveau nog niet vaak gezien.

In elk geval zit ik zelf niet zo in elkaar: ik heb geen brein dat lang genoeg geïnteresseerd is om alleen te focussen op onderzoek. Het hele punt is om iets naar boven te halen en het vervolgens persoonlijk

Bojan Cicic .interview

te maken. Dat is waar je het voor doet. Maar wees blij: in Nederland wordt er tenminste gezegd dat je je onderzoek niet meer doet, in Engeland zegt niemand nog iets over wat dan ook (lacht).

Hoe overleef je dan in Engeland?

Nou, er is altijd werk.

Ja, maar is het ook bevredigend genoeg?

Ik heb erg veel geluk. Ik werk veel met Richard Egarr en The Academy of Ancient Music, wat over het algemeen erg interessant en leuk is. En ik heb nu uitzicht op concerten in Nederland en KroatiĂŤ waar ik me echt op moet voorbereiden. Ook naar de

concerten met Brecon Baroque van Rachel Podger kijk ik erg uit, we spelen volgend seizoen o.a. Bachs dubbelconcert. Als dit er niet zou zijn, zou het aan mijn ziel knagen. Orkestwerk, dat is het niet voor mij. Ik wil werken in kleine ensembles en met groepen en mensen die een verschil maken.

Is dit allemaal begonnen met Jumpstart Jr.?

Ja, eigenlijk wel. Ik heb sinds 3 jaar een prachtige Ruggieri-viool. Die mag ik maximaal negen jaar houden. En bij Jumpstart Jr. leren ze je jezelf verkopen. Ik had er geen benul van hoeveel tijd je moet investeren voordat je een concert hebt: je hebt een idee nodig, je moet een programma maken en een

59

interview. Bojan Cicic

toelichting schrijven. En daar heb ik nog steeds hulp bij nodig. Maar nu komt alles van de grond: mijn groep Suonar Cantando begint te lopen, ik ben nu de violist van Florilegium en er komen nog veel andere dingen op me af.

Hoe heeft Jumpstart Jr. jou gevonden? Of heb jij Jumpstart Jr. gevonden?

Het werkt op uitnodiging. Ze gaan na welke jonge mensen er goed bezig zijn en bij wie een goed instrument de carrière vooruit kan helpen.Ik denk dat ze de instrumenten niet aan de beste spelers geven, maar aan spelers die net onder de top zitten, met erg veel potentie. Musici die met een beetje hulp ver kunnen komen. Voor mij heeft het veel veranderd.

En dankzij Young digging old, een traject waarin we werden geconfronteerd met programmeurs en hun manier van denken en boeken, word je aan het denken gezet over je carrière. Ze stellen vragen als: hoe zie je je toekomst voor je, wat wil je doen, hoe wil je een verschil maken, met wie wil je op het podium staan, tot welk repertoire voel je je het meest aangetrokken?

Dat is allemaal erg praktische hulp. En blijft dat doorgaan?

Ja, ze nemen regelmatig contact op om te vragen wat ik doe, of de website op orde is, dat soort dingen. Ze willen duidelijk hebben wat je ambities zijn: wil je een groep leiden, wil je je toeleggen op het solorepertoire, wil je je eigen groep opstarten? En vervolgens: hoe ga je dat organiseren? Dit is geweldige hulp, want veel musici hebben grootse ideeën en dromen, maar de zakelijke kant, de concerten regelen, dat is altijd het moeilijkste. Er zijn niet veel mensen die schitteren op het podium en tegelijk een goede manager zijn. Jezelf verkopen is erg lastig.

Ben je blij met je viool? Is het echt jouw instrument?

Nu wel. In het begin was ik er niet zeker van, omdat de viool in moderne staat is. Maar ik ben er nu achter dat het allemaal niet uitmaakt. Je hebt een stok, handen en de klank die je wil produceren in je 60

hoofd. En dat is wat je presenteert.

En wat gebeurt er na die 9 jaar, een zwart gat?

Ik moet gaan sparen. Maar het is vaak zo dat je betaalt voor de naam van een bouwer. Ik weet zeker dat ik een mooie viool ga vinden, een oude of een goede kopie. Frustrerend vind ik dat niet. Het is heel mooi om deze viool een aantal jaar als compagnon de route te hebben. Een uniek initiatief.

Young digging old van Jumstart Jr. en Organisatie Oude Muziek was opgezet om iets anders te leren naast het musiceren. Hoe kwam dat over?

Ik was blij om met het idee mee te gaan. Ik vond alles maar vanzelfsprekend: je daagt op, je speelt en dat is het. Maar als je iets nieuws wil opstarten uit het niets, dan is dat knap lastig, en er komt veel voorbereidingswerk bij kijken.

Ik had tijdens de presentatie een goed idee, waar ik helemaal achter stond. Niet iedereen in de jury was overtuigd van mijn programma, maar mijn toelichting was blijkbaar ijzersterk. Ook zag ik iemand die voor mij aan de beurt was erg onzeker worden door de kritische vragen en dat wilde ik niet laten gebeuren. Ik realiseerde me dat musici onzeker zijn over hun product, altijd. Totdat ze naam gemaakt hebben. Dus je moet kunnen overtuigen dat je weet wat je doet, en er achter staan. Dat doen maar heel weinig mensen.

Het was me eigenlijk nooit eerder overkomen dat iemand je idee bekritiseert: als een concertorganisator je programma niet boeiend vindt, boekt hij je niet.

Hij gaat je echt niet uitleggen waarom. Erg interessant en leerzaam.

Heb je enig idee waarom je als winnaar van Young digging old uit de bus kwam?

Tijdens het hele proces heb ik veel geleerd en veel nagedacht. Maar uiteindelijk gaat het om passie.

Dat is iets wat ik kan geven in een uitvoering. Ik ben misschien niet de meest precieze onderzoeker, mijn uitvoering zal waarschijnlijk niet technisch superieur zijn, maar het zal wel helemaal van mij zijn. En dat is wat een aantal mensen aanspreekt.

BOjan cicic .interview

Het waren een paar enerverende jaren voor je, veel veranderingen!

Ja, het gekke is dat het in mijn persoonlijke leven begonnen is. Mijn relatie is beëindigd en opeens besefte ik dat ik mezelf zag als een koppel met iemand. Toen dat stopte, wist ik niet meer wie ik was.

Ik moest me ontzettend op mezelf focussen en daar kwamen muzikale verrassingen uit. En daarom sta ik vandaag waar ik sta. Ik weet beter wat ik wil, en ik ben niet meer bang om nee te zeggen tegen iemand als er geen wederzijds respect is.

Wat voor dromen heb je?

Ik verwelkom graag de dingen als ze op mijn pad komen. Ik leer nog steeds bij en heb geen driejarenplan. Ik hoef niet in Carnegie Hall te staan, ik ben niet de persoon voor de spotlights. Ik wil graag omringd worden door mensen die elkaar respecteren, die elkaars benadering waarderen en elkaar de ruimte gunnen om dat uit te voeren. Dat maakt me erg gelukkig. Zolang ik projecten kan opzetten zoals nu, gaat het goed. Met mensen naast me die me helpen op het zakelijke vlak.

Het geheim voor mij is niet gefrustreerd te raken door mensen die groot succes hebben met erg weinig talent. Ik moet me op mijzelf concentreren. Dit is de enige manier om geluk te vinden. Zeker na wat er gebeurd is met mijn broer, hij kreeg een beroerte en is half verlamd. Het leven kan een dramatische wending nemen. Ik ben me nu meer bewust van mensen om me heen, ik zie ze op een andere manier. En ik herken dingen die bij me passen.

Fijn hè, ouder worden?

Ja! ıı

oudemuziek 12/13

venetiaanse kleuren in wenen: rOgnOni, Bertali, caldara, vivaldi, jelic suonar cantando / Bojan cicic wo 21 nov, 20.15 / amsterdam, Muziekgebouw aan ’t ij (19.30 lezing) do 22 nov, 20.00 / Brugge (B), concertgebouw za 24 nov, 20.30 / Maastricht, st. janskerk zo 25 nov, 15.00 / antwerpen (B), aMuz ma 26 nov, 20.00 / Brussel (B), Miniemenkerk di 27 nov, 20.15 / utrecht, geertekerk

SPECIAAL ZAAK VOOR KLASSIEKE MUZIEK TIJDENS HET FESTIVAL 10% KORTING OP DE GEHELE COLLECTIE, ÓÓK OP ONZE SPECIALE FESTIVALAANBIEDINGEN. (OP VERTOON VAN DEZE ADVERTENTIE) BOUDISQUE | VREDENBURG 31 3511 BC UTRECHT | T. 030 - 2394030 INFO@BOUDISQUE.NL

10 KOR T % ING OP G COLL EHELE E C T IE

BEZOEK OOK ONZE WEBWINKEL: WWW. BCQ.NL

61

oudemuziek 12/13

klein interview

Miklós spányi over carl philipp emanuel Bach

klavichOrd in de kijker

Miklós Spányi begrijpt niet waarom Carl Philipp Emanuel Bach zo weinig wordt gespeeld. De Hongaarse meester van het klavichord ziet het als zijn missie om Bachs muziek onder de aandacht te brengen. Dat doet hij door het integrale oeuvre voor klavier op cd vast te leggen, een meerjarenproject dat ondertussen wel flink opschiet. En hij speelt vijf klavichord-recitals tijdens het komende Seizoen Oude Muziek, waarin ook muziek van Carl Friedrich Fasch en Johann Wilhelm Hertel zal klinken. In vloeiend Vlaams – Spányi studeerde onder meer bij Jos van Immerseel in Antwerpen – vertelt Spányi over de briljante ‘zoon van’.

Wat vindt u zo fascinerend aan Carl Philipp Emanuel?

Spányi: ‘Zijn muziek is eindeloos boeiend. Hij had vaak uitgesproken persoonlijke ideeën. En hij slaagde erin om zijn muziek zeer organisch opbouwen – een beetje zoals zijn vader Johann Sebastian deed, hoewel hij weinig polyfonie gebruikte.

Carl Philipp Emanuel werkte vanuit kleine motieven, soms een enkel interval. Die compositietechniek verschilt totaal van Haydn en Mozart. Hij staat wat dat betreft dichter bij Beethoven, op wie hij een grote invloed heeft gehad. Ook qua mentaliteit en de relatief donkere kleur van hun muziek, vertonen ze veel overeenkomsten.’

Waarom komt zijn muziek zo goed tot haar recht op klavichord?

Spányi: ‘Dat is moeilijk te verklaren. Het is een ander soort resonans. De stukken zijn gewoon zo gecomponeerd dat het instrument de muziek echt laat leven, zoals

62

oudemuziek 12/13 Klein interview

de muziek van Domenico Scarlatti doet op het klavecimbel, zoals Mozart ademt op de fortepiano. Blijkbaar heeft Bach deze klank voor ogen gehad. We weten dat het instrument een belangrijke rol speelde in de achttiende eeuw, zeker in NoordDuitsland. Het was bijna een natuurlijke reflex om een sonate eerst op klavichord te spelen. Ook weten we uit Emanuels eigen boek dat hij het klavichord hoog waardeerde.’

Schreef Bach expliciet bij zijn werken dat zij voor klavichord zijn bedoeld?

Spányi: ‘Er staat altijd ‘voor klavier’, ze kunnen dus op allerlei toetsinstrumenten worden gespeeld – wat ook gebeurde. Maar wat er bijvoorbeeld op wijst dat Bach voor het klavichord componeerde, is het teken van de Bebung – het vibrato-effect, toegepast op lange noten, waarbij je tijdens het klinken van de noot de klank nog beïnvloedt – een effect dat het klavichord uniek maakt onder de toetsinstrumenten.

Het teken daarvoor is een legatoboog met puntjes eronder. Bach schreef het af en toe voor.’

Hoe staat het ervoor met uw opnames?

Spányi: ‘Ik ben nu bij volume 25. Er zullen nog tien tot vijftien cd’s moeten verschijnen, dus ik ben hier nog wel enkele jaren mee bezig.’

Merlijn Kerkhof

Zie voor de concertdata van Miklós Spányi p. 50-51

63

vrienden oudemuziek

Muziekreis

dresden (Bachtage) 3 t/m 7 oktober 2012

Dresden is een van de meest geliefde bestemmingen in Duitsland. Niet alleen de herbouwde Frauenkirche - waar de Frauenkirchen-Bachtage plaatsvinden - , maar ook de rest van de gerestaureerde binnenstad, is van een bijzondere allure. Niet voor niets wordt Dresden ook wel het ‘Florence aan de Elbe’ genoemd. Op woensdag 3 oktober reizen we via diverse NS-stations naar Dresden. De volgende dag, donderdag 4 oktober, volgt onder leiding van onze Nederlandstalige gids een eerste kennismaking met de historische stad Dresden, met onder andere de beroemde Frauenkirche, de Zwinger en de Semperoper. ’s Avonds speelt pianist Martin Stadtfeld in de Frauenkriche Bachs Goldbergvariaties. Onze gids verzorgt op vrijdag 5 oktober een inleiding op de collectie van de Alte Meister. Augustus de Sterke liet begin 18e eeuw de Zwinger bouwen. ’s Avonds kunt u in de Frauenkirche een recital bijwonen van cellist Mischa Maisky, met op het programma drie solosuites van Bach.

De Residenz staat op het programma van zaterdag 6 oktober. Dit paleis ligt midden in het historische Dresden en vormde de thuisbasis voor Augustus de Sterke. ‘s Avonds dirigeert Matthias Grünert de Hohe Messe van Bach met onder meer Klaus Mertens (bas) en Britta Schwarz (alt).Op zondag 7 oktober is het al weer tijd om terug te keren naar Nederland. Hopelijk kunt u terugkijken op bijzondere en muzikale dagen in Dresden!

04/10 Goldbergvariaties (Bach) € 48 05/10 Cellosuites (Bach) € 48 06/10 Hohe Messe (Bach) € 59 Basisreissom per persoon (Vrienden Organisatie Oude Muziek) € 995,= (incl. Hohe Messe) Basisreissom per persoon (normale prijs) € 1045,= Toeslag 1-persoonskamer € 120,= Inbegrepen in basisreissom: • Treinreis per ICE-trein (2e klasse) via Frankfurt naar Dresden v.v. • Transfer van station naar hotel v.v. en vervoer ter plaatse • Verblijf in een 4-sterrenhotel in Dresden (4 overnachtingen, incl. ontbijtbuffet) • 4 diners of lunches in goede restaurants • Alle vermelde excursies en rondleidingen (incl. entrees) • Deskundige reisleiding.

Overige informatie: • Opstapplaatsen: Amsterdam CS, Utrecht CS en Arnhem • Niet inbegrepen in basisreissom: toeslag 1-persoonskamer, toegangskaarten concerten, vervoer van en naar één van bovengenoemde opstapplaatsen, overige maaltijden, consumpties & uitgaven van persoonlijke aard • Programma onder voorbehoud • Aanmelden en informatie over muziekprogramma, accommodatie en reisleider bij Musico Reizen: www.musico.nl

64

WWW.ONSAMSTERDAM.NL

WWW.MISTERMOTLEY.NL

MISTER MOTLEY KN OOPT KUNST & LEVEN AAN ELKAAR

ONTDEK DE GESCHIE DENIS, LEES GESCHIEDENIS MAGAZINE WWW.GESCHIEDENISMAGAZINE.NL

ONTDEK JE SCHRIJFTALENT, LEES SCHRIJVEN MAGAZINE

ND VRIJBLIJVE ?

PROBEREN

✁  PROEFABONNEMENT ONS AMSTERDAM (2 NRS € 9,50)  PROEFABONNEMENT MISTER MOTLEY (2 NRS € 9,50)  PROEFABONNEMENT GESCHIEDENIS MAGAZINE (2 NRS € 9,50)

NEEM EEN

NNEMENT

PROEFABO

 PROEFABONNEMENT SCHRIJVEN MAGAZINE (2 NRS € 9,50)

NAAM ADRES POSTCODE

PLAATS

E-MAIL

TELEFOON

KOPIEER DEZE BON OF KNIP HEM UIT EN STUUR HEM NAAR: LEES EENS WAT ANDERS, ANTWOORDNUMMER 7086, 3700 TB ZEIST, NEDERLAND (VANUIT NEDERLAND KAN DIT ZONDER POSTZEGEL.)

65

WWW.SCHRIJVENONLINE.ORG

DENIS ONTDEK DE GESCHIE M, DA ER VAN AMST M LEES ONS AMSTERDA

cd-besprekingen J.S. Bach: Sonates pour clavecin obligé et violon BWV 1014-1019

Chiara Banchini, Jörg-Andreas Bötticher Zig-Zag Territoires ZZT 302 J.S. Bach: Sonaten für Violine und Cembalo BWV 1014-1019, 1021, 1023

Florian Deuter, Philippe Grisvard Eloquentia EL 1131 Twee gloednieuwe opnamen van deze sonates waarvan de benaming, waarschijnlijk geheel onbewust, de aanpak van de spelers weergeeft. De officiële titel ‘Sonate per cembalo concertato con violino’ wordt overgenomen door Banchini en Bötticher; bij Deuter en Grisvard zijn het sonates voor viool en klavecimbel en het balansverschil tussen beiden is groot. De briljante violist Deuter, vroeger werkend met o.a. Reinhard Goebel, Ton Koopman en Marc Minkowski, trekt de sonates naar mijn smaak te veel naar zich toe. Het is prachtig gespeeld, maar met weinig ruimte voor de clavecinist die ook door de opname niet een gelijkwaardige partner kan zijn. Jammer, want muzikaal valt er, ondanks deze bezwaren, veel te genieten. Een pluspunt bij deze opname is wel dat ook de twee vroege sonates (e-klein en G-groot met continuo) zijn opgenomen.

Van bovengenoemde onbalans is geen sprake bij Banchini en Bötticher: clavecinist en violiste zijn qua temperament elkaars gelijke en de opname geeft het klavecimbel net zoveel aandacht als de viool. Bijzonder is het gebruik van een kopie van een klavecimbel met zestienvoet. Hoewel waarschijnlijk niet wijdverbreid, bestonden ze in Bachs tijd wel en volgens onderzoeken zou Bach een dergelijk instrument bij zijn koffiehuisconcerten in Leipzig hebben bespeeld. Wanneer de clavecinist dit register gebruikt, bijvoorbeeld in de allegro’s, maar ook in het adagio ma non tanto uit de sonate in E, krijgt het klavecimbel een volume waardoor de beide musici een pittige strijd met elkaar aangaan. Ze nemen daarmee de betekenis van ‘concertare’ letterlijk en dat maakt deze opname van de sonates de spannendste die ik ervan HD ken. Warm aanbevolen!

Dutch Diversity, six centuries of recorder Music from the low countries (Phalèse, Josquin, Isaac, Janssen, Mensinth)

cd-besprekingen

Brisk recorder quartet, m.m.v. Greetje Bijma, Guus Janssen e.a.

Globe GLO 5250 Wie jarig is trakteert, en wie een vijfentwintigjarig jubileum te vieren heeft, pakt uit. Dat deed Brisk dan ook, in december in het Concertgebouw en met deze nieuwe CD. 1986 was een goed jaar voor de Nederlandse oude muziek, want ook Schönbrunn, het ensemble van traversospeler Marten Root, kon vorig jaar het zilveren jubileum vieren. Brisk heeft in al die vijfentwintig jaar slechts één bezettingswijziging ondergaan en het ensemble timmert aan de weg als nooit tevoren. Ten tijde van de oprichting in 1986 vierde het Amsterdam Loeki Stardust Quartet al grote triomfen en sommigen meenden dat er op de Nederlandse podia geen plaats was voor nóg een blokfluitkwartet. Het repertoire was tenslotte beperkt en de mannen 66

cd-besprekingen

van Loeki maakten zoveel indruk dat daar wellicht niet tegenop te spelen viel. Gelukkig heeft Brisk zich daar nooit door laten leiden, want al snel bleek dat dit ensemble, dat zijn naam ontleent aan een tempoaanduiding die Purcell veel gebruikte, een eigen geluid had en dat het ensemble andere ideeën had over programmering en het vormgeven van hun concerten.

Door de jaren heen heeft Brisk veel geëxperimenteerd en dit heeft geresulteerd in een grote hoeveelheid concerten, muziektheatervoorstellingen en filmprojecten. Ook activiteiten voor kinderen hebben speciale aandacht. Bij dat alles wordt het pure muziek maken natuurlijk niet vergeten. Bij Globe verschenen veelgeprezen CD’s met Duitse consortmuziek, Duitse liederen met tenor Marcel Beekman en Venetiaanse muziek voor blokfluiten. Bij het twintigjarig jubileum in 2006 verscheen Vintage Brisk, een collectie speciaal voor het ensemble gemaakte composities van diverse Nederlandse componisten.

Dutch Diversity is het cadeautje bij het vijfentwintig jarig bestaan en op deze CD wisselen oud en nieuw elkaar af. Guus Janssen is op virginaal te horen in zijn eigen composities Vleug en Estampies, er is een aantal improvisaties met zangeres Greetje Bijma en er klinkt natuurlijk veel prachtige consortmuziek. Brisk weet dat allemaal tot een vanzelfsprekend geheel te smeden, oud en nieuw gaan als vanzelf in elkaar over. Nergens hoeft een poging te worden gedaan om overgangen te forceren en de speelsheid waarmee Guus Janssen van achter zijn virginaal reflecteert op oude muziek vind ik werkelijk een verademing vergeleken bij andere, zo serieus bedoelde maar muzikaal weinig beklijvende, commentaren van componisten op het muzikale verleden. Brisk voelt zich in alles wat het speelt als de spreekwoordelijke vis in

het water en met zo’n ensemble wil ik nog graag vijfentwintig jaar verder. MB

agOgique AGO 001

La Nascita del Violoncello

Les Basses Réunies o.l.v. Bruno Cocset agOgique AGO 001 Deze CD is, mede door het fantastische boekwerk vol foto’s en achtergrondinformatie over vroege strijkinstrumenten, een juweel voor de celloliefhebbers. De evolutie van de lage strijkinstrumenten van de renaissance van begeleidings- tot solo-instrument wordt uitvoerig uit de doeken gedaan. De titel van boek en CD baseert zich op de uitgave van de eerste solostukken voor cello uit 1689 door Domenico Gabrielli. Zijn ricercari zijn deels quasi improvisaties, deels variaties op een simpel thema, terwijl zijn sonates met hun vierdelige opbouw vooruitlopen op de kerksonate.

Zijn leerling Giuseppe Jacchini gaf zijn muziek lyriek en ‘affetti’ die vooruitlopen op het achttiende-eeuwse bel canto. Giovanni Vitali wordt beschouwd als de grondlegger van de Bolognese celloschool die tot laat in de achttiende eeuw van grote invloed bleef. Hij werd in 1666 lid van de Accademia Filarmonica en gaf in 1689 zijn ‘Artfici musicali’ uit. Ook Giovanni Battista degli Antoni was lid van deze Accademia en publiceerde in 1687 zijn Ricercate op. 1. Op deze CD worden geen originelen bespeeld; veel oude modellen zijn verloren gegaan en wat er wel overleefde is vaak in slechte

conditie of niet meer in originele staat. We horen (en zien) reconstructies van de hand van Charles Riché die zich soms baseerde op schilderijen van Bartolomeo Bettera (de alto alla bastarda of de tenore alla bastarda).

Andere zijn gebouwd naar instrumenten van Gaspare da Salò of Amati. De grote verdienste van Cocset is dat hij van deze productie geen muziekhistorisch lesje maakt over bijzondere celli in diverse stemmingen: hij biedt ons springlevende muziek en dynamisch spel. Een enkele keer is de cello te prominent opgenomen als er orgel en contrabasbegeleiding bij is: die klinken dan te veel op de achtergrond, maar deze schoonheidsfoutjes vallen in het niet bij zoveel schoons. Ook voor de MB niet-cellisten een aanrader.

F. Couperin: pièces de clavecin

Blandine Verlet Aparté AP 036 Als iemand vertrouwd is met elke noot van de klavecimbelmuziek van François Couperin, dan is Blandine Verlet het wel. Deze grande dame van de Franse oude muziek nam eind jaren ‘70, na de wat academische eerste poging van Kenneth Gilbert, een integrale op van de vier klavierboeken.

Haar bijdrage aan de herwaardering van dit repertoire in bredere publiekskringen was dan ook aanzienlijk. Bij herbeluistering klinken haar 11 baanbrekende CD’s – doe geen moeite, zelfs antiquarisch zijn ze nauwelijks 67

cd-besprekingen

nog te vinden – eerder krachtig en virtuoos dan subtiel en poëtisch: er zit in Blandine Verlet een overgevoelige dichtersziel, maar die kan ook wel eens nukkig en humeurig zijn. Ze behoudt zich in ieder geval het recht voor om haar persoonlijke en soms tegendraadse kijk op het repertoire – niet alleen François Couperin, ook Rameau, Bach, Louis Couperin of Froberger – manifest tentoon te spreiden.

Het maakt dat ze al die jaren zowel vrome aanhangers als fervente tegenstanders heeft gehad. Wie er echter bij was toen ze in 2010 tijdens het Festival Oude Muziek in de Lutherse Kerk een middernachtrecital gaf op het Hemsch-klavecimbel, zal het geweten hebben: hier klonk een Couperin die zo soeverein boven alles uitzweefde, dat van enige kritiek geen sprake meer kon zijn: kwetsbaar maar met een niet te stillen vuur, zoals Verlet zelf.

We mogen gerust aannemen dat Verlets hernieuwde ontmoeting met de Hemsch tijdens het Festival de aanleiding is geweest om voor deze Couperin-opname opnieuw dit klavecimbel als medestander te kiezen. En het moet gezegd: de mooie Fransman uit 1751 ronkt prachtig, terwijl de klank toch transparant blijft, zoals je het bij François Couperin nodig hebt. Toch heeft deze dubbel-CD iets weerbarstigs. Verlet heeft 5 ordres uitgezocht (7 en 8 uit het tweede boek, 25, 26 en 27 uit het vierde boek) en die speelt ze bij momenten onverklaarbaar houterig en metronomisch aan elkaar.

Alsof ze zich tijdens de opnamesessies niet wilde overgeven aan larmoyante sentimentaliteit, en dan maar de kant van de objectiviteit heeft gekozen. Een gevolg hiervan is wel dat het geheel niet meer klinkt, zoals dertig jaar geleden: als een vitalistische krachtmeting met een man op wiens muziek ze stormachtige verliefd is. Wat we wel horen: een conversatie met een componist die ze, na een leven lang lief en 68

leed delen, haar ware vriend durft te noemen. Het lijkt alsof Verlet van die relatie, om redenen van discretie, liefst niet teveel naar buiten brengt. Daardoor zit de ontroering vaak verstopt in een klein hoekje (La Convalescente), in een paar maten (La Raphaèle), in een ademtocht (La Morinère).

Bij het luisteren naar of spelen van François Couperin blijft toch altijd het onbestemde gevoel dat er veel meer in de noten schuilt dan we er vandaag uit weten te puren. Deze opname verandert daar weinig aan: we krijgen nieuwe inzichten, maar daarmee worden andere weer onvermijdelijk toegedekt. Een CD voor wie in staat is PL om met liefde te luisteren.

het grillige en improvisatorische karakter mooi laat uitkomen. Een ander verhaal wordt het in de suites: daarin ontbreekt het vaak aan rust. In het ‘Lamento ‘ uit Suite XII en de ‘Lamentation’ uit Suite XIV hebben de retorische figuren niet genoeg uitdrukkingskracht omdat de snelle, emotionele passages in een te weinig ontspannen context worden geplaatst. Dit bezwaar is het duidelijkst in het beroemde ‘Tombeau sur la mort de monsieur Blancheroche’: droefheid over de plotselinge dood van deze beroemde luitist is hier ver te zoeken. Gigues en courantes klinken soms te gehaast en slechts in de sarabandes weet Rotaru rust en statigheid te brengen. Ik mis in de herhalingen wel de weelderige versieringen die het Froberger-spel van Leonhardt, van Asperen en Egarr zo HD opwindend maken.

J.S. Bach: Toccata’s

Noelle Spieth, klavecimbel Eloquentia EL 1234

J.J. Froberger: Suites en Toccata’s

Alina Rotaru, klavecimbel Carpe Diem CD-16290 Voor de klavecimbelliefhebbers is deze CD alleen al vanwege het instrument de aanschaf waard: een klavecimbel van Johannes Ruckers uit 1632 dat in 1745 een ‘grand ravalement’ onderging , zodat het nu twee klavieren bezit en een dispositie van twee achtvoeten en een viervoet. Het bevindt zich in het Zwitserse Neuchâtel en klinkt prachtig voor de muziek van Froberger.

Prachtig klinken doet de Roemeense claveciniste Alina Rotaru nog niet helemaal, hoewel ze wel blijk geeft van veel fantasie. Die komt het best uit de verf in de toccata’s, waarvan ze

Fantasierijk en temperamentvol, zo zou ik Noelle Spieths aanpak van deze vroege werken willen noemen. Vurige stukken zijn het, met veel virtuoos passagewerk, introverte adagio’s en (soms te) lange fugatische slotdelen.

De originelen zijn verloren gegaan, maar vanuit de kringen rond Bach, zijn zonen en leerlingen, zijn veel afschriften bewaard gebleven, hetgeen iets zegt over de populariteit.

De sterke contrasten laat Spieth goed uit de verf komen, hoewel ik de korte, lyrische passages soms nog wat langzamer en vrijer zou willen hebben. Het improvisatorische karakter weet ze echter uitstekend te treffen met een zeer natuurlijk klinkende ritmische vrijheid en grote virtuositeit. De twee klavecimbels van Emile Jobin, naar een Fleischer uit 1710 en een Goujon uit 1749, geven deze opname een HD extra allure.

cd-besprekingen

J.S. Bach: Préludes et autres fantaisies

Violaine Cochard, klavecimbel agOgique AGO 002 Een programma als een diner van veel verschillende en kleine hapjes, terwijl je liever minder keuze, maar van sommige gerechten wat méér had gehad: zó komt de inhoud van deze CD op mij over. Een paar losse suite-delen, een toccata, wat stukjes uit Friedemanns Clavierbüchlein en nog zo wat kleingoed. De programmakeuze is volgens de claveciniste het gevolg van haar ‘liefde op het eerste gezicht’ voor het hier bespeelde instrument van de Antwerpse bouwer Dulcken uit ca.

1740. Aangezien dit klavecimbel haar bij iedere bespeling weer raakt, wilde ze ook stukken opnemen die bij haar dezelfde emoties oproepen, vandaar deze bonte potpourri. Het spel van Cochard is boeiend en uiterst subtiel en doet naar een evenwichtiger programma verlangen. Het klavecimbel is HD ronduit schitterend.

Style Fantastique: PandolfiMealli, J.J. Froberger

de nuchterheid van de ‘stil antico’, de vrije fantasie alle kans kreeg. Hoewel doorgaans vooral toetsinstrumenten met deze stijl in verband worden gebracht, is de invloed van de wereldlijke vocale muziek met de daarbij behorende improvisatiekunst zeker van belang bij het ontstaan ervan. De belangrijkste vertegenwoordiger in Duitsland was Dietrich Buxtehude, maar ook violisten als Fontana, Castello, Marini, Schmelzer en PandolfiMealli gingen in de nieuwe stijl componeren en geven ons een inzicht in de virtuositeit die van de spelers werd verlangd. Behalve dat hij een virtuoos op zijn instrument is, blijkt cornettospeler Dongois zich ook thuis te voelen in de geest van de muziek en de dosering van de ritmische vrijheden ervan. Hij wordt hierin uitstekend gesteund door zijn continuo-spelers.

Clavecinist Lohff speelt Frobergers ‘Lamentation’ voor de dood van Ferdinand III iets te weinig vrij naar mijn smaak, maar revancheert zich volkomen in de toccata in F. Luitist Bellocq speelt een luittranscriptie van Frobergers Suite in d. Mooi, dansant en smaakvol. Twee extra redenen nog om deze CD aan te schaffen: het gebruik van het prachtige Ruckers klavecimbel van Neuchâtel uit 1632 (met ravalement uit 1745). En de liveopname: de perfectie die de montage van eindeloze takes kan opleveren, achtten de musici dodelijk voor de muzikale vrijheid en het spontane HD karakter van dit repertoire.

hof van Frederick III in Gotha, waar hij ook na zijn terugtreden bleef, teruggetrokken en bezig met het uitgeven van zijn werk. In 1780 verschenen in druk ‘Sammlung vermischter Clavierund Gesangstücke für geübte und ungeübte Spieler’ waarvan vóór het verschijnen al exemplaren waren besteld door o.a vader en zoon Mozart en Johann Friedrich Reichardt. De Concerten in F en G van deze opname zijn door Benda, gezien het virtuoze karakter, ongetwijfeld voor hemzelf bedoeld, de twee sonates en het Concertino in C zijn door hun eenvoudiger opzet geschikt voor een groter publiek.

Benda is, naast zijn inspirator Carl Philipp Emanuel Bach, een duidelijke exponent van de laat achttiendeeeuwse Empfindsamkeit en Edita Keglerová voelt zich zo te horen zeer thuis in deze muziek: lyriek, flitsende contrasten en veel fantasie zijn de hoofdingrediënten van haar spel. Het strijkkwartet, versterkt met contrabas, begeleidt dynamisch en de opname is HD uitstekend.

German Baroque Oboe Sonatas Jirí Antonín Benda: Concerten en sonates voor klavecimbel

Le Concert brisé (William Dongois, cornet, Carsten Lohff, klavecimbel en orgel, Eric Bellocq, luit) Carpe Diem CD 16280

Edita Keglerová, klavecimbel, Hipocondria Ensemble Arta F 10183

De titel van deze CD verwijst naar de stijl die in de eerste helft van de zeventiende eeuw in Italië tot bloei kwam en waarin, in tegenstelling tot

In 1742 kreeg de twintigjarige Jirí Antoní Benda een baan als violist aan de Berlijnse Hofkapelle. In 1750 werd hij benoemd als Kapellmeister aan het

Benoît Laurent, hobo, Lingua Franca Ricercar RIC 304 Van de vijf componisten op deze CD kunnen Georg Philipp Telemann en Johann David Heinichen nog tot de barok gerekend worden. Carl Ludewig Matthes, Johann Philipp Kirnberger en Carl Philipp Emanuel Bach vertegenwoordigen de overgangstijd van 69

cd-besprekingen

de Barok naar de Sturm und Drang.

Het belang van Heinichen, door Charles Burney de Duitse Rameau genoemd, voor het Duitse muziekleven van zijn tijd wordt nog steeds onderschat, ook omdat veel van zijn werken bij de bombardementen op Dresden in 1945 verloren zijn gegaan.

Van Matthes weten we weinig maar dankzij C.P.E. Bach kennen we twee hobosonates die Bach in 1770 in zijn ‘Musicalische Vielerley’ opnam. Voor wie Kirnberger en C.P.E. hun sonates hebben geschreven is niet bekend, maar het moet een virtuoos in Berlijn of Potsdam zijn geweest. Naast de vijf hobosonates met continuo, horen we nog twee fantasieën van Telemann die het op de hobo prima doen. De uitvoeringen zijn voorbeeldig. Hoboïst Benoît Laurent speelt met veel elan, ritmisch soepel, virtuoos en met een prachtige toon. In de langzame delen varieert hij met smaak en met zijn snelle afwisseling in de affecten, zo tekenend voor de overgang van barok naar Empfindsamkeit, hield hij mijn aandacht tot de laatste noot vast. Dit resultaat was nooit mogelijk geweest zonder de twee geweldige continuospelers. Het dynamische spel van cellist Bernard Woltèche en de rijke fantasie van clavecinist Julien Wolfs geven Laurents spel nog een extra MB allure. Warm aanbevolen!

Georg Friedrich Händels Memories: a selection from the grand concertos opus 6

J.C. Kerll: Sämtliche freie Orgelwerke

Al Ayre Espanol o.l.v. Eduardo López-Banzo Challenge 72548

Wolfgang Kogert, orgel New Classical Adventure 60248 Na zijn opleiding in Wenen en Rome was Johann Caspar Kerll (1627-1693) werkzaam in München en Wenen, als kapelmeester en eerste hoforganist, en componist van vocale, instrumentale en klaviermuziek. Hoewel hij een succesvolle carrière had en ook na zijn dood invloedrijk bleef (zelfs Bach en Händel grepen op zijn werk 70

terug), raakte Kerll in de vergetelheid.

Tegenwoordig staat vooral zijn klaviermuziek weer in de belangstelling, en terecht. De ‘vrije’ werken op deze CD, meest toccata’s en canzona’s, zijn vaak gebaseerd op voorbeelden uit de Italiaanse traditie, waar Kerll met veel inventiviteit zijn eigen draai aan geeft, vol virtuositeit en contrasten.

Een misschien wel ideaal instrument voor deze muziek bevindt zich in de Weense Franziskanerkirche: het oudste bespeelbare orgel van de stad, in 1642 gebouwd door Johann Wöckherl en onlangs gerestaureerd. De jonge organist Wolfgang Kogert maakt dankbaar gebruik van de karakteristieke registers en de middentoonstemming, en laat zo het orgel én de WdJ muziek schitteren.

Er zijn op dit moment behoorlijk wat complete opnamen van Händels concerti grossi opus 6, dus een CD met een selectie kan ook wel eens.

Maar de zes geselecteerde concerti pasten niet op één CD dus werd er toch gekozen voor een dubbel-CD met drie concerti per schijfje. Die keuze is verkooptechnisch misschien moeilijk te verdedigen, maar alle twaalf concerti op dubbel-CD leidt

onvermijdelijk tot haastwerk en dat wilde Eduardo López-Banzo nou juist niet. En waarom zou een ensemble dat zijn bekendheid vooral aan het herontdekken en op sublieme wijze uitvoeren van Spaanse barokmuziek dankt zich niet ook aan Händels instrumentale muziek kunnen wijden? Maar wie hier op Spaans vuur zit te wachten, komt bedrogen uit. Deze uitvoeringen zijn juist opvallend mild van toon, met rustige tempi en alle tijd voor frasering. Een genot om naar MB te luisteren.

Hommages: d’Anglebert, Marais, Forqueray

Mieneke van der Velden, Glenn Wilson Ramée RAM 1105 Op deze CD horen we werken die componisten aan elkaar opdroegen, soms serieus en soms met een knipoog. De tombeau, het muzikale grafschrift waarin de Franse gambisten zo excelleerden, is hierbij het meest in het oog springende genre.

Een tombeau kan onderdeel zijn van een suite, maar ook een geheel op zichzelf staand werk. Gambiste Mieneke van der Velden en clavecinist Glenn Wilson maakten voor deze CD een prachtige selectie, waarin de tombeau die Marin Marais schreef op de dood van Jean-Baptiste Lully het meest aangrijpende stuk is. De musici durven stiltes te laten vallen en zijn volkomen op elkaar ingespeeld. Het is soms alsof je één instrument hoort.

MB Prachtig!

Castello & Co: Castello, Frescobaldi, Bertolli e.a.

Caecilia-Concert Challenge CC 72547 Met een bezetting van cornetto, viool en trombone als solo-instrumenten brengt het Caecilia-Concert alweer een verrassend programma. Net als

cd-besprekingen

op hun vorige drie CD’s, concentreren ze zich op één componist, in dit geval Dario Castello. Hij schreef heel spannende muziek voor gemengde bezettingen van strijkers en blazers, en was één van de laatsten die dat in Italië nog deden voordat de viool de alleenheerser zou worden. Bertolli was een virtuoos op de dulciaan en zijn muziek voor dat instrument vraagt het uiterste van de speler. Het ensemble beschikt op alle instrumenten over uitstekende musici, en net als hun vorige drie CD’s laat ook deze zich beluisteren als één groot feest van de MB instrumentale muziek.

Hameln anno 1284, auf den Spurren des Rattenfängers

Norbert Rodenkirchen e.a.

Christophorus CHR 77359 Het bekende sprookje van de rattenvanger van Hameln gaat terug op een legende die zich in 1284 zou hebben afgespeeld. Wat de mysterieuze fluitspeler destijds zou kunnen hebben gespeeld, laat Norbert Rodenkirchen ons op deze CD horen: melodieën van Minnesänger, anonieme deunen en vooral veel improvisatie. Samen met vedelspeler Giuseppe Paolo Cecere en slagwerker Wolfgang Reithofer maakt hij er een fraai geheel van.

Rodenkirchen verstaat de kunst van het met weinig gegevens lang en boeiend kunnen improviseren, en dat is iets wat je veel van zijn collega’s ook zou toewensen. Dit maakt dat de CD blijft fascineren, ondanks de minimale MB bezetting.

Venexiana Monteverdi’s middelste opera. De omstandigheden voor Ulisse leken geenszins op die voor Orfeo: niet aan het hof van Mantua, dat met een rijk uitgedost spektakel iedereen probeerde te imponeren, maar juist in een commercieel Venetiaans theater, met alle besparingen die daarbij kwamen kijken. Er werd beknibbeld op de bezetting, zodat het orkest werd gereduceerd tot vijf strijkerspartijen plus continuo, en een echt koor zelfs achterwege bleef. Toch lijdt Monteverdi’s expressie nauwelijks, zeker niet na de manipulaties die Claudio Cavina losliet op de partituur waarbij sinfonia’s en ritornellen werden gestoffeerd en verschillende stukken opnieuw werden gearrangeerd. Een zangerscast van zestien (countertenor Cavina bijt zelf het spits als L’Umana Fragilità) wordt aangevoerd door Anicio Zorzi Giustaniani en José Maria Lo Monaco als Odysseus en Penelope, twee ronduit lyrische en stijlvolle zangers, al zullen fans van non-vibrato misschien huiveren. Rest nog een opname van de Vespers en dan heeft La Venexiana zijn Monteverdi compleet, een gewelAE dige prestatie.

C. Monteverdi: Il ritorno d’Ulisse in patria

Tears of Joy: English Lute Songs and Secular Music

Solisten, La Venexiana o.l.v. Claudio Cavina Glossa GCD 920920

Zefiro Torna Etcetera KTC 4038

Als de laatste in een serie van drie luxueuze CD-producties brengt La

Bij zijn vijftiende verjaardag huilt het Vlaamse ensemble Zefiro Torna van luitist Jurgen De Bruyn tranen

van vreugde, al zullen die toch zijn omgeslagen in verdriet toen een beoordelingscommissie liet weten overheidssteun af te raden (een advies dat Cultuurminister Schauvlieghe gelukkig in de wind heeft geslagen).

De muziek uit de tijd van Elisabeth I leent zich voor beide emoties trouwens even goed, want liefde heeft hier toch altijd zowel een scherp als een gouden randje. Eigenlijk is dit een atypische productie van een groep die al jarenlang inzet op hokjesoverstijgende projecten waarbij verschillende tradities en media worden geconfronteerd, meestal met prettig verrassend resultaat - een bloemlezing uit de discografie vult een tweede schijf. De vreemde eend in de bijt is deze keer eerder discreet: Didier François zorgt op nyckelharpa voor een banjo-achtig effect in sommige liederen, fris gezongen door de heldere sopraan Cécile AE Kempenaers. Congratulations!

L’Olimpiade, the opera

Solisten, Venice Baroque Orchestra o.l.v. Markellos Chryssicos Naïve V 5295 De inleiding op deze – hoe kan het ook anders – olympisch getinte dubbel-CD ageert terecht tegen het idee dat vergeten werken per definitie oninteressant zouden zijn: Darwin geldt lang niet overal, laat staan in de kunsten. De oude muziekbeweging wordt immers nog altijd gedreven door de wil om onterecht ondergesneeuwde parels op te poetsen. Deze opname levert uitstekend werk door alle aria’s van Metastasio’s libretto L’Olimpiade te laten horen in zettingen van 16 verschillende componisten, met naast inventieve muziek van Vivaldi, Hasse en Cimarosa ook noten van Myslivecek, Gassmann en de mij totaal onbekende Davide Perez. Doordat verbindende recitatieven ontbreken (nochtans het hart van de opera 71

cd-besprekingen

seria) krijgen we een verzameling ‘hits’, vroege en niet erg verwante late muziek dwars door elkaar, die weliswaar mooi worden uitgevoerd maar misschien niet iedereen zullen boeien.

Van de solisten is Karina Gauvin de absolute uitschieter in werk van Sarti, Traetta en Pergolesi. Venice Baroque Orchestra staat voor de gelegenheid onder leiding de jonge Griekse claveciAE nist Markellos Chryssicos.

A. Vivaldi: Opera Arias

Roberta Invernizzi, La Risonanza o.l.v. Fabio Bonizzoni Glossa GCD 922901 Met een heus celebrity profile in de vorm van een rijke CD zingt Glossa de lof van sopraan Roberta Invernizzi, en wat mij betreft is dat geen moment te vroeg. CD na CD, concert na concert slaagt de Italiaanse erin om de meest virtuoze aria’s met het grootste gemak en frisheid te interpreteren, en de meest ingetogen stukken juist opwindend te brengen. Samen met Fabio Bonizzoni nam ze een groot deel van Händels cantates op, maar nu richten ze zich samen op Vivaldi’s opera’s. Onmiddellijk valt de uitzonderlijke precisie op waarmee La Risonanza en Invernizzi te werk gaan.

Waar sommige grote namen bij hun opnames helaas genoegen nemen met een enkele uitschieter, kleurt hier niemand buiten de lijntjes, zelfs niet in de meest genadeloze coloraturen - echt een verademing! Naast de ster van Invernizzi zelf schittert nog violist Nicholas Robinson, die enkele van Vivaldi’s mooiste melodieën tot leven wekt. Een must voor elke liefhebber AE van de stem.

A Sunday in Leipzig: Goldberg, Krebs, Bach

Solisten, Ex Tempore o.l.v. Florian Heyerick Ricercar RIC 317 72

Eindelijk, een werk van Goldberg!

Hoewel het verre van zeker is dat Johann Gottlieb Goldberg de bedoelde uitvoerder was voor Bachs eponieme Variaties, kennen we dankzij die anekdote wel zijn naam. Voor Goldbergs muziek ligt dat anders. Deze opname biedt een aardige kennismaking met een van Bachs leerling-componisten: zijn twee overgeleverde cantates met kleine rollen voor de solisten onder wie Sophie Karthäuser. Bijna tien jaar na de Goldberg nam Heyerick een Duits Magnificat van Krebs en een mis van Johann Ludwig Bach op, beiden exponenten van de vroege 18e eeuw en twee inventieve werken die net als de Goldbergs door Bach zijn uitgevoerd tijdens zijn Thomascantoraat. Behalve een klein decennium tussen de opnames zit er ook een gat in de geluidskwaliteit: Goldberg klinkt in de ruime akoestiek van de Gentse Bijloke-kapel; Krebs en Bach zijn aanmerkelijk beter verstaanbaar opgenomen in Gijzegem. Die disbalans niettegenstaande is dit een uitstekende CD met niets AE dan ontdekkingen.

G. Frescobaldi: Capricci (1624)

Liuwe Tamminga, orgel en klavecimbel Passacaille 975 Naar verluidt was Girolamo Frescobaldi bang dat zijn capriccio’s te moeilijk zouden zijn, zowel voor spelers als luisteraars. Onterecht, zo bleek, want tijdens zijn leven werd geen ander werk vaker herdrukt. Een

mogelijke verklaring voor dit succes is het gebruik van populaire thema’s als de Spagnoletta en de Bassa Fiamenga, en thema’s met een lange en wijdverbreide geschiedenis, zoals La-sol-fa-re-mi (Lascia fare mi).

Hoewel verwant aan bijvoorbeeld het ricercare, zijn Frescobaldi’s capriccio’s vrijer van structuur, contrapunt en ritme, wat zoals hij zelf schrijft ook om een andere benadering vraagt. Met dat gegeven weet Liuwe Tamminga wel raad: met heerlijk vrij spel en uitgekiende registraties roept hij steeds weer andere affetti op. Naast de beide orgels van de San Petronio zijn nog twee schitterende instrumenten uit Bologna te horen: het Cipri-orgel van de San Martino en, bij wijze van toegift, een Giusti-klavecimbel uit de collectie van Luigi Tagliavini. Wat wil WdJ een mens nog meer?

For ever Fortune: Scottish Music in the 18th Century

Robert Getchell, Les Musiciens de SaintJulien o.l.v. François Lazarevitch Alpha 531 Verrassende ontdekking: Corelli was van de vroege 18de eeuw ongetwijfeld de meest geliefde componist in Schotland en een voorbeeld voor velen. Maar waarom klinkt die muziek van William McGibson, James Oswald en Robert McIntosh dan zo ontzettend… Schots? De toelichting bij deze zeer aantrekkelijke CD, de jongste van het uitmuntende ensemble van fluitist en doedelzakspeler François Lazarevitch, vertelt hoe die Schotten wellicht onder invloed van de terug-naar-denatuur-beweging hun traditionele muziek netjes over de rococo-mal legden. Later zagen de Schotten hun liederen verbreid over heel Europa en bewerkt door figuren als Haydn en Beethoven, wat ze ook voor ons even bekend als exotisch maakt. De meeste tracks van deze CD zijn aaneengere-

cd-besprekingen

gen dansliedjes, nu en dan onderbroken door instrumentale klaagzangen als MacCrimmon’s Lament en liederen, gezongen door tenor Robert Getchell in een betoverend onverstaanbare historische versie van het Schots.

Na de verrukkelijke ‘traditionele’ CD’s van Le Poème Harmonique en L’Arpeggiata, een waardige toevoeging AE aan Alpha’s white label.

F. Schubert: An die Musik

Klaus Mertens, Tini Mathot Challenge Classics CC 72559 Een lied bestaat uit drie componenten, volgens de Zwitserse componist Nägeli. De tekst levert de basis, inhoud en vorm. De melodie maakt die zingbaar. En de begeleiding biedt een interpretatie. Advies dat aan Schubert welbesteed was, al prefereerde bijvoorbeeld Goethe componisten als Reichardt en Zelter, die blijkbaar wat meer eerbied aan de dag legden voor zijn teksten. Anders dan Schubert, die trouw de naam van de dichter vermeldde bij zijn titels, koos de redacteur van het CD-boekje ervoor om die auteurs in de toelichting te verstoppen. Over de interpretatie zit ik een beetje in dubio: in dit repertoire zijn we misschien iets grotere, meer expressieve stemmen gewend, maar er is eigenlijk geen reden te bedenken waarom een meer bescheiden, ingetogen lezing niet even goed werkt.

Zeker als die wordt begeleid door een mooie historische Müller-piano uit 1810. Weinig zangers bereiken een constante intensiteit als Klaus Mertens, wat de gekozen werken (waaronder hits als Erlkönig en Rastlose Liebe) zeker ten goede komt.

J.S. Bach: Cantates BWV 170 & 35

Le Banquet Céleste o.l.v. Damien Guillon Zig-Zag Territoires ZZT 305 Damien Guillon kijkt ons op de cover-

foto aan vanachter een plaatje glas, misschien een symbool voor zijn transparante interpretatie van twee van Bachs drie solocantates voor alt (behalve de cantates klinkt overigens nog de triosonate BWV 527 en de Fantasie en fuga in g BWV 542). Of bedoelt hij dat we door een filter moeten kijken naar de muziek van vroeger, in dit geval bijvoorbeeld naar een oud gebruik en een van de vele troeven van deze CD: continuo op een heus kerkorgel?

Natuurlijk, zowel ‘Vergnügte Ruh’, beliebte Seelenlust’ als ‘Geist und Seele wird verwirret’ hebben allebei een uit de kluiten gewassen orgelpartij, waar Bach zijn zoon Wilhelm Friedemann een duwtje in de rug mee wilde geven, maar het gebruik van zo’n groot instrument maakt echt het verschil.

De opname is bovendien uitzonderlijk goed gelukt, al was er getuige enkele YouTube-filmpjes op het orgelbalkon nauwelijks plek: Guillon staat bijna rug aan rug met organiste Maude Gratton.

Samen bereiken deze jonge topmusici een vloeiende muzikaliteit, bijna op AE lucht gedragen.

lijke dans- en liedvariaties, een motetintavolatie en enkele vrije werken. Een grote meerwaarde van deze opname is het magnifieke Van Hagerbeer-orgel (1643) in de Leidse Pieterskerk, een van de weinige overgebleven ‘Nederduitse’ stadsorgels uit de 17de eeuw. Titulair organist Leo van Doeselaar laat het in al zijn glorie horen en besluit de cd met een demonstratie van een aantal registers en registercombinaties. WdJ

H. Scheidemann: Organ Works

Leo van Doeselaar, orgel MDG 906 1746-6 Heinrich Scheideman is niet alleen de bekendste leerling van Sweelinck, hij was ook een van de meest invloedrijke Noord-Duitse orgelcomponisten. Na zijn studie in Amsterdam keerde hij terug naar Hamburg en volgde hij zijn vader op als organist van de Katharinenkirche, waar hij bijna veertig jaar, tot zijn dood, in functie zou blijven.

Het grootste deel van zijn oeuvre bestaat uit koraalbewerkingen, het genre dat hij verrijkte met het monodische orgelkoraal en de uitgebreide koraalfantasie, waarvan respectievelijk Vater Unser im Himmelreich en Ein feste Burg mooie voorbeelden zijn.

Daarnaast klinken op deze cd wereld73

vrienden oudemuziek

cd-aanBiedingen A Sunday in Leipzig: Goldberg, Krebs, Bach Solisten, Ex Tempore o.l.v. Florian Heyerick Ricercar RIC 317 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 17,50

Eindelijk, een werk van Goldberg! Deze opname biedt een aardige kennismaking met een van Bachs leerling-componisten. We horen met name zijn twee overgeleverde cantates met kleine rollen voor de solisten onder wie Sophie Karthäuser. Naast Goldberg nam Florian Heyerick een Duits Magnificat van Krebs en een mis van Johann Ludwig Bach op, beiden exponenten van de vroege 18e eeuw en twee inventieve werken die door Bach zijn uitgevoerd tijdens zijn Thomascantoraat.

For ever Fortune: Scottish Music in the 18th Century Robert Getchell, Les Musiciens de Saint-Julien o.l.v. François Lazarevitch Alpha 531 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 17,50 Deze zeer aantrekkelijke cd, de jongste van het uitmuntende Les Musiciens de Saint-Julien van fluitist en doedelzakspeler François Lazarevitch, presenteert Schotse dansliedjes, nu en dan onderbroken door instrumentale klaagzangen en liederen. Tenor Robert Getchell zingt deze in een betoverend onverstaanbare historische versie van het Schots. Na de verrukkelijke ‘traditionele’ cd’s van Le Poème Harmonique en L’Arpeggiata, is deze For Ever Fortune een waardige toevoeging aan Alpha’s white label.

74

J.S. Bach: Cantates BWV 170 & 35 Le Banquet Céleste o.l.v. Damien Guillon Zig-Zag Territoires ZZT 305 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 17,50 De Franse contratenor Damie Guillon presenteert twee van Bachs drie solocantates voor alt met zijn eigen ensembles Le Banquet Céleste. We weten dat zowel ‘Vergnügte Ruh’, beliebte Seelenlust’ als ‘Geist und Seele wird verwirret’ een uit de kluiten gewassen orgelpartij hebben, waar Bach zijn zoon Wilhelm Friedemann een duwtje in de rug mee wilde geven. Die partijen horen we hier op een groot orgel gespeeld, en dat is waar deze cd het verschil maakt. De opname is bovendien technisch uitzonderlijk goed gelukt, al was er getuige enkele YouTube-filmpjes op het orgelbalkon nauwelijks plek: Guillon staat bijna rug aan rug met organiste Maude Gratton. Samen bereiken deze jonge topmusici een vloeiende muzikaliteit, bijna op lucht gedragen.

Style Fantastique: PandolfiMealli, J.J. Froberger Le Concert brisé Carpe Diem CD 16280 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 17,50

De titel van deze CD verwijst naar de vrije en fantasierijke stijl die in de eerste helft van de zeventiende eeuw in Italië tot bloei kwam. De belangrijkste Duitse vertegenwoordiger van de stylus phantasticus was Dietrich Buxtehude, maar ook violisten als Fontana, Castello, Marini, Schmelzer en Pandolfi-Mealli gingen in de nieuwe stijl componeren en geven ons een inzicht in de virtuositeit die van de spelers werd verlangd. Behalve dat hij een virtuoos op zijn instrument is, blijkt cornettospeler William Dongois zich ook thuis te voelen in de geest van de muziek en de dosering van de ritmische vrijheden. Hij wordt hierin uitstekend gesteund door zowel zijn clavecinist als zijn luitist.

GRATIS THUISBEZORGD ZOLANG DE VOORRAAD STREKT. TE BESTELLEN VIA DE SPECIALE BESTELBON.

vrienden oudemuziek

cd-aanBiedingen La Nascita del Violoncello Les Basses Réunies o.l.v. Bruno Cocset agOgique AGO 001 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 18,50

German Baroque Oboe Sonatas Benoît Laurent, hobo, Lingua Franca Ricercar RIC 304 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 17,50

Naast vijf hobosonates met continuo van Telemann, Heinichen en de iets latere stijl van Kirnberger, Matthes en Carl Philipp Emanuel Bach, horen we nog twee fantasieën van Telemann die het op de hobo uitstekend doen.

De uitvoeringen zijn voorbeeldig. Hoboïst Benoît Laurent speelt met veel elan, ritmisch soepel, virtuoos en met een prachtige toon. In de langzame delen varieert hij met smaak en met zijn snelle afwisseling in de affecten, zo tekenend voor de overgang van barok naar Empfindsamkeit, houdt hij de aandacht tot de laatste noot vast.

Deze CD is, mede door het fantastische boekwerk vol foto’s en achtergrondinformatie over vroege strijkinstrumenten, een juweel voor de celloliefhebbers. De evolutie van de lage strijkinstrumenten van de renaissance van begeleidings- tot solo-instrument wordt uitvoerig uit de doeken gedaan. De grote verdienste van cellist Bruno Cocset is dat hij van deze productie geen muziekhistorisch lesje maakt over bijzondere celli in diverse stemmingen: hij biedt ons springlevende muziek en dynamisch spel. Ook voor niet-cellisten een aanrader.

A tribute to Gustav Leonhardt The last recordings Byrd, Frescobaldi, L. Couperin, Marchand, Bach Alpha 815 - 5 CD’s Normale prijs ca. € 33 Voor Vrienden € 25

De vijf opnamen die Gustav Leonhardt bij Alpha maakte, zijn nu verenigd in één doosje. De opnamen geven een erg mooi beeld van de latere speelstijl van Leonhardt: nog steeds glashelder en met de niet te imiteren ritmische subtiliteit die hem eigen was, maar tegelijk ook vrijer, galanter en daardoor paradoxaal genoeg diepzinniger. De CD met Frescobaldi en Louis Couperin is zonder meer een meesterwerk. Hetzelfde geldt voor het gemengde programma op het claviorganum van Griewisch (met de ontroerende allemande van Ritter die Leonhardt de voorbije 10 jaar op bijna elk recital speelde). Daarnaast nog Bach-cantates met Café Zimmermann, een Byrd-CD en een schitterende opname op het Dom Bedos-orgel in Bordeaux. Een prachtig aandenken, deze box.

La musique des Lumières / Music of the Enlightenment HM B005BZBY1 - 30 CD’s Normale prijs ca. € 45 Voor Vrienden € 32

Een topaanbieding: de CD-box die Harmonia Mundi vorig jaar uitbracht is nu sterk in prijs verlaagd. Liefst 30 CD’s zijn hier samengebracht, en het is werkelijk alleen maar top. René Jacobs’ integrale Nozze di Figaro, Christophe Rousset die François Couperin speelt, het Requiem van Campra maar ook Beethovens Negende door Philippe Herreweghe, Solomon van Händel o.l.v. Daniel Reuss, Queryras en Staier in Mozartsonates, Pergolesi’s Stabat Mater met Bernarda Fink en Anna Prohaska… Het kan werkelijk niet op. Of wilde u ook nog Academy of Ancient Music, Freiburger Barockorchester, Chiara Banchini, Akademie für alte Musik? Het zit er allemaal bij, en als extraatje krijgt u er de uitstekende jonge klassieke pianist Paul Lewis en het Tokyo String Quartet bovenop.

GRATIS THUISBEZORGD ZOLANG DE VOORRAAD STREKT. TE BESTELLEN VIA DE SPECIALE BESTELBON.

75

76

G.Ph. Telemann: Complete orchestral suites vol. 3 Pratum Integrum Orchestra Caro Mitis CM 0032008 2

J.S. Bach: Préludes et autres fantaisies Violaine Cochard, klavecimbel agOgique AGO 002

J.A. Benda: Concerten en sonates voor klavecimbel Edita Keglerová, klavecimbel, Hipocondria Ensemble Arta F 10183

L. van Beethoven: Complete sonatas for violin and piano Midori Seiler, Jos van Immerseel Zig-Zag Territoires ZZT 307

G.Ph. Telemann: Burlesque de Quichotte Les Esprits Animaux Ambronay 302AMY

G.Ph. Telemann: A fagotto solo Syntagma Amici o.l.v. Jérémie Papasergio RIC 314

G.Ph. Telemann: Complete orchestral suites vol. 4 Pratum Integrum Orchestra Caro Mitis CM 002201 2

F. Schubert: An die Musik Klaus Mertens, Tini Mathot Challenge Classics CC 72559

J.S. Bach: Toccata’s Noelle Spieth, klavecimbel Eloquentia EL 1234

J.S. Bach: Cantates BWV 170 & 35 Le Banquet Céleste o.l.v. Damien Guillon Zig-Zag Territoires ZZT 305

H. Scheidemann: Organ Works Leo van Doeselaar, orgel MDG 906 1746-6

Ph. Rogier: Music from the Missae Sex His Majesty’s Sagbutts and Cornetts LINN CKD 387

J. Chr. Pepusch: Concertos and ouvertures for London The Harmonious Society of TickleFiddle Gentlemen RAM 1109

C. Monteverdi: Missa in illo tempore Odhecaton o.l.v. Paolo Da Col RICERCAR RIC322

J.S. Bach: Sonaten fur Violine und Cembalo BWV 1014-1019, 1021, 1023 Florian Deuter, Philippe Grisvard Eloquentia EL 1131

J.S. Bach: Sonates pour clavecin obligé et violon BWV 1014-1019 Chiara Banchini, Jörg-Andreas Bötticher Zig-Zag Territoires ZZT 302

C.Ph.E. Bach: Solo Keyboard Music, Vol.25 Miklós Spányi BIS 1819

discOgraFie

discOgraFie / cursussen / Festivals

Martin Luther und sein Gegenspieler Albrecht von Brandeburg Johann Rosenmüller Ensemble, Arno Paduch Christophorus CHR 0170 2

Jeanne d’Arc: Batailles et prisons Solisten, La Capella Reial de Catalunya, Hesperion XXI o.l.v. Jordi Savall Alia Vox AVSA 9891 A+B

Hommages: d’Anglebert, Marais, Forqueray Mieneke van der Velden, Glenn Wilson Ramée RAM 1105

Hameln anno 1284, auf den Spurren des Rattenfängers Norbert Rodenkirchen e.a.

Christophorus CHR 77359

German Baroque Oboe Sonatas Benoît Laurent, hobo, Lingua Franca Ricercar RIC 304

For ever Fortune: Scottish music in the 18th century Robert Getchell, Les Musiciens de SaintJulien o.l.v. François Lazarevitch Alpha 531

Flauto veneziano Dorothee Oberlinger, Sonatori della Gioiosa Marca DHM 88691955142

Dutch Diversity, six centuries of recorder Music from the low countries: Phalèse, Josquin, Isaac, Janssen, Mensinth Brisk recorder quartet, m.m.v. Greetje Bijma, Guus Janssen e.a.

Globe GLO 5250

Nederlands Clavichord Genootschap www.clavichordgenootschap.nl onderwerp: Pedaalclavichord workshop datum: 28 sep plaats: Leiden docenten: Pieter van Dijk en Erik van Bruggen

Key2Singing www.key2singing.nl.

Onderwerp: Gregoriaans en Moderne Devotie in de Lage Landen 1350 - 1550 datum: 20 oktober plaats: Souburg docent: Margot Kalse

Chelys Impresariaat www.chelys.nl onderwerp: Authentiek strijken datum: 15 en 16 september plaats: Huijbergen docent: Frank Wakekamp onderwerp: Orlandus Lassus datum: 16 oktober plaats: Huijbergen docent: Erik Van Nevel onderwerp: Frescobaldi, dubbelkorige Missa della Madonna datum: 24 november plaats: Huijbergen docent: Erik Van Nevel Onderwerp: Buxtehude datum: 25 en 26 januari 2013 plaats: Huijbergen docent: Ton Koopman

cursussen

Tromba hispanica: Kapsberger, Sanz, Biber Barocktrompeten Ensemble Berlin o.l.v.

Johann Plietzsch Raumklang RK 2906

Berliner Tage für Alte Musik www.berlinaltemusik.com onderwerp: concerten en muziekinstrumentenmarkt datum: 19 t/m 21 oktober 2012 plaats: Berlijn (D) uitvoerenden: L’Aura Rilucente, Bob van Asperen, Les Passions de l’Ame, Mieneke van der Velden

Bach Festival Dordrecht www.bachfestivaldordrecht.nl onderwerp: Bach puur & Bach anders datum: 14 t/m 23 september 2012 plaats: Dordrecht Bach Puur : De Nederlandse Bachvereniging, Cappella Amsterdam, Amandine Beyer e.a. Bach Anders : Dansgezelschap ISH, Swingle Singers, Rietkwintet Calefax e.a.

Musica Sacra Maastricht www.musicasacramaastricht.nl onderwerp: Riten en rituelen datum: 6 t/m 9 september 2012 plaats: Maastricht uitvoerenden: nog onbekend, zie website

Nederlands Clavichord Genootschap www.clavichordgenootschap.nl onderwerp: NCG-jubileumsymposium ‘Opmerk’lijke Clavichordklanken – datum: 28 t/m 30 sep 2012 plaats: Leiden concerterenden: Menno van Delft, Siebe Henstra, Luk Vaes, Christian Brembeck, Jan Raas, Pieter van Dijk; clavichordententoonstelling

C. Monteverdi: Il ritorno d’Ulisse in patria Solisten, La Venexiana o.l.v. Claudio Cavina Glossa GCD 920920

J.C. Kerll: Sämtliche freie Orgelwerke Wolfgang Kogert, orgel New Classical Adventure 60248

D. Kellner: Phantasia José Miguel Moreno Glossa GCD 920112

G.F. Händels Memories: A selection from the grand concertos opus 6 Al Ayre Espanol o.l.v. Eduardo LópezBanzo Challenge 72548

J. Japart: Le Maitre de ‘Fricassée’ Les Flamboyants | Michael Form Christophorus CHR 77353

J.J. Froberger: Suites en Toccata’s Alina Rotaru, klavecimbel Carpe Diem CD-16290

J. Eccard : Preussische Festlieder Vocal Consort Dresden, Cappella della Torre o.l.v. Peter Kopp Carus 83265

F. Couperin: Pièces de clavecin Blandine Verlet Aparté AP 036

B. Castaldi: Ferita d’amore Evangelina Mascardo Arcana A368

L. Boccherini: Six quatuors pour le clavecin ou pianoforte, violon, viola et basse obligée La Real Cámara Glossa 920312

Tears of Joy: English lute songs and secular music Zefiro Torna Etcetera KTC 4038 Il tormento e l´estasi: Rossi, Mazzocchi, Carissimi Los Músicos de Su Alteza o.l.v. Luis Antonio González Alpha 183

I dilettosi fiori: 14th century music for clavicimbalum and flutes Corina Marti Ramée RAM 1108

A Sunday in Leipzig: Goldberg, Krebs, Bach Solisten, Ex Tempore o.l.v. Florian Heyerick Ricercar RIC 317

Style Fantastique: Pandolfi-Mealli, J.J. Froberger Le Concert brisé Carpe Diem CD 16280

L’Olimpiade, the opera Solisten, Venice Baroque Orchestra o.l.v.

Markellos Chryssicos Naïve V 5295

Paz, Salam, Shalom Canticum novum o.l.v. Emmanuel Bardon Ambronay 033AMY

Neapolitan cello concertos: Leo, Fiorenza, de Maji, Sollima I Turchini o.l.v. Antonio Florio Glossa GCD 922604

La Nascita del Violoncello Les Basses Réunies o.l.v. Bruno Cocset agOgique AGO 001

Muntagna Nera Graindelavoix o.l.v. Björn Schmelzer Virgin Classics 50999 6022132 2

Deutsche Lautenmusik des 18.

Jahrhunderts: Weiss, Falckenhagen, Hagen, Bach, Kellner e.a.

Alberto Crugnola Christophoris CHR 77355

Deo gratias anglia: polyphonies sacrées, chansons anglaises de la guerre de cent ans Ensemble Céladon o.l.v. Paulin Bündgen Aeon AECD 1218

Castello & Co: Castello, Frescobaldi, Bertolli e.a.

Caecilia-Concert Challenge CC 72547

Baroque oriental Pera Ensemble BERLIN CLASSICS BC300275

J.S. Bach, G. Böhm: Music for wedding and other festivities Clematis o.l.v. Leonardo Garcia Alarcon RIC 323

Verzamel

A. Vivaldi: Opera Arias Roberta Invernizzi, La Risonanza o.l.v.

Fabio Bonizzoni Glossa GCD 922901

T.L. de Victoria: Officium defunctorum Collegium Vocale Gent, Philippe Herreweghe LPH 005

31e Festival Oude Muziek Utrecht www.oudemuziek.nl onderwerp: Van Sweelinck tot Bach datum: 24 augustus – 2 september plaats: Utrecht uitvoerenden: Bach Collegium Japan, Gesualdo Consort, Akademie für Alte Musik, Camerata Trajectina, La Petite Bande, Benjamin Alard, Lautten Compagney, Ton Koopman, Ensemble Clément Janequin, Ricercar Consort e.a.

Laus Polyphoniae Festival van Vlaanderen-Antwerpen www.festival-van-vlaanderen.be onderwerp: Mare Adriatico datum: 24 augustus – 2 september plaats: Antwerpen artists in residence: Daedalus, Dialogos

36. Innsbrucker Festwochen der Alten Musik www.altemusik.at onderwerp: Schöne Fremde datum: 1-26 augustus plaats: Innsbruck (A) uitvoerenden: L’Arpeggiata, Ensemble Elyma, Alessandro De Marchi, Coro Ruggero Maghini Turin, Musica Antigua Roma, A Fancy Compagnye, Trompeten Consort Innsbruck

Festivals

Stichting Orgelstad Leiden www.stichtingorgelstadleiden.nl/ onderwerp: workshop Orgelpedaalspel van Sweelinck tot Bach datum: 30 sep plaats: Leiden docent: Leo van Doeselaar

Greenwich Early Music Festival www.earlymusicfestival.com onderwerp: concerten, oudemuziekmarkt datum: 8 t/m 10 november 2012 plaats: Londen/ Greenwich (GB) uitvoerenden: The Sixteen, His Majestys Sagbutts and Cornetts, European Union Baroque Orchestra, e.a.

Brighton Early Music Festival www.bremf.org.uk onderwerp: Celebration datum: 26 oktober t/m 11 november 2012 plaats: Brighton (GB) uitvoerenden: The Tallis Scholars, His Majestys Sagbutts and Cornetts, the Orlando Consort, o.m. uitvoering van La Pellegrina

discografie / cursussen / festivals

77

BERICHTEN / boeken Jordi Savall wint Léonie Sonning Music Prize 2012

Op 31 mei jl. ontving Jordi Savall in Kopenhagen de Léonie Sonning Music Prize voor zijn pionierswerk in de oude muziek. Met zijn drukke concertschema, talloze CD-opnames, crossculturele muziekproducties en nauwe betrokkenheid bij de film Tous les Matins du Monde, laat de gambist volgens de jury bovendien zien dat oude muziek niet alleen voor de elite is weggelegd.

De Léonie Sonningprijs wordt ook wel de Nobelprijs van de muziek genoemd. Eerdere laureaten waren Cecilia Bartoli (2010), Nikolaus Harnoncourt (1993), Olivier Messiaen (1977) en Dietrich Fischer-Dieskau (1975).

Masaaki Suzuki krijgt Leipzig Bach Medal 2012

berichten

De Japanse dirigent, organist en clavecinist Masaaki Suzuki heeft op 8 Juni in Leipzig de Bach Medal 2012 in ontvangst mogen nemen. De prijs, die jaarlijks door de stad Leipzig wordt uitgereikt, is toegekend vanwege de ‘grote bijdrage die Suzuki levert aan de verspreiding van Bach in Japan in het bijzonder en Azië in het algemeen.’ In het aanstaande Festival Oude Muziek in Utrecht is Masaaki Suzuki artist in residence.

Ton Koopman ontvangt grote schenking

Ton Koopman heeft in juni een bedrag van €100.000 ontvangen van de Duitse Possehl Stiftung. Het bedrag is bedoeld om het Buxtehude opera omnia-project te voltooien.

78

Daniela Bloem-Hubatka

The Old Italian School of Singing.

A Theoretical and Practical Guide McFarland: Jefferson, North Carolina 2012 ISBN 978-0-7864-6153-0; 213 pp, prijs van € 56,99 tot 69,45 Boeken worden niet zelden geschreven uit onvrede, en onvrede hád sopraan en zangpedagoge Daniela Bloem-Hubatka: over de onnatuurlijke manier van zingen van de meeste zangers van tegenwoordig die een vooropgezet klankideaal najagen, over de zanglessen waaraan ze zelf was blootgesteld en die haar verhinderden zich vocaal wel te bevinden.

Het deed haar teruggrijpen naar de historische Italiaanse zangschool die is overgeleverd in traktaten, uitspraken en historische opnames van legendarische leermeesters en operadiva’s als Manuel García, Jenny Lind, Mathilde Marchesi, Luisa Tetrazzini, Nelly Melba, Giovanni Battista Lamperti en vele anderen.Op basis van deze autoriteiten ontwikkelde Bloem een eigen zangmethodiek die ze te boek stelde onder de titel The Old Italian School of Singing. De auteur ontvouwt een stappenplan voor een ´historische’ basistechniek via praktische oefeningen.Of de methode Bloem leidt tot gezondere en meer ‘natuurlijke’ zangers moet de praktijk uitwijzen. Wie geïnteresseerd is in een zangmethode gebaseerd op oude bronnen en iets wil opsteken over historisch zingen, kan terecht in deze studie - maar moet daar wel een flink bedrag voor neertellen.

Marijke Schouten

Wilt u ook een rol spelen in de toekomst van oude muziek?

Het Festival en Seizoen Oude Muziek staan samen garant voor bijna 250 concerten per jaar.

Meer dan 1.500 musici staan op onze podia en 70.000 mensen genieten ervan. Waaronder u.

Wilt u meer weten over legaten en schenkingen, en de fiscale voordelen ervan? Neem dan contact op met Frank Rijnders via 030 232 9003 of f.rijnders@oudemuziek.nl

Ondersteun via een legaat of schenking duurzaam de uitvoering van oude muziek in Nederland.

79

Tijdschrift Oude Muziek

aan deze uitgave werkten verder mee:

ISSN 0920-6649

Eelke Bakker, Marco Borggreve, Jan Van den Bossche, Tamar

jaargang 27 / nr. 3 - augustus 2012

Brüggemann, Henk Dekker, ­Albert Edelman, Agnes van der

verschijnt 4x per jaar

Horst, Paul Janssen, Wilmer de Jong, Merlijn Kerkhof, Marieke Lefeber, Pieter Lucassen, Marijke Schouten, Lidewij van der

uitgave en productie:

Voort

Stichting Organisatie Oude Muziek Utrecht

advertentietarieven:

bureau-adres:

op aanvraag 030 23 29 000 en op www.oudemuziek.nl

Mariaplaats 23

mini-advertenties:

3511 LK Utrecht t: 030 23 29 000

voor particulieren, € 15 per 4 regels,

f: 030 23 29 001

140 lettertekens, bewijsexemplaar € 5

info@oudemuziek.nl www.oudemuziek.nl

opgave voor service-rubrieken:

correspondentieadres: Postbus 19267

Cursussen en festivals op het gebied van de oude muziek

3501 DG Utrecht

worden kosteloos aangekondigd indien de gegevens tijdig en compleet worden aangeleverd. Onvolledige opgaven worden

vormgeving:

niet geplaatst.

Studio rUZ / Went&Navarro

deadlines:

opmaak:

periode 15 februari - 15 mei: 2 januari periode 15 mei - 15 augustus: 1 april

Esther de Bruijn

periode 15 augustus - 15 november: 1 juni periode 15 november - 15 februari: 1 oktober

drukwerk en bindwerk: donateur worden: Practicum Grafimedia Groep Voor een bijdrage van € 40, € 80, € 160 of € 1000 aan de op de cover:

Stichting ­Vrien­den­Oude Muziek (zie voor de bijbehorende voordelen www.oudemuziek.nl) ontvangt u 4x per jaar het

foto: Marco Borggreve

Tijd­schrift Oude Muziek met alle gegevens over het Festival en onze concerten. Tevens krijgt u dan de Vriendenpas, waarmee

redactie:

u in aanmerking komt voor diverse kortingen.

Voor informatie: 030 23 29 000

colofon

Jolande van der Klis (hoofd- en eindredactie) Marcel Bijlo

Voor mensen met een leeshandicap is dit Tijdschrift ook op cd

Xavier Vandamme

verkrijgbaar. Inlichtingen: Dedicon, Postbus 24, 5360 AA Grave,

Jed Wentz

0486 486 486.

Het volgende nummer verschijnt medio november 2012

80

BACH PUUR DE NEDERLANDSE BACHVERENIGING AMANDINE BEYER CAPPELLA AMSTERDAM EN VELE ANDEREN BACH ANDERS SWINGLE SINGERS CALEFAXL DANSGEZELSCHAP ISH EN VELE ANDEREN

14-23.9 2012

Bestel nu al uw kaarten via www.bachfestivaldordrecht.nl Founder

Hoofdsponsor