TOM 2/2012

2/2012 Festival Oude Muziek Utrecht 2012: Sweelinck > Bach Sweelincks schilderende broer / De Triomferende Min / Orgeldag in Leiden / RenÊ Jacobs / Holland Baroque Society speelt Buns / Lionel Meunier / Vavlav Luks / Eric Sleichim / Friederike Heumann / Erik Bosgraaf / Stephan MacLeod en meer‌

Een ongehoorde schat De enorme koorboeken van ruim 15 kilo per boek werden in de zestiende eeuw samengesteld voor het Getijdencollege van de Leidse Pieterskerk. Ze vormen Europa’s grootste bij elkaar horende verzameling religieuze, polyfone muziek. Ieder jaar verschijnt een nieuwe dubbel-cd met daarin composities uit één koorboek. Dit jaar het ingetogen en ontroerende requiem uit het derde koorboek. Bovendien zijn er geniale motetten van Clemens non Papa te horen.

CD 1 Jacobus Clemens non Papa (1510/15-1555/56] Cum esset anna - secunda pars: Cognovit autem helchana - tertia pars: Deferens puerum heli Pierre Moulu (?1484-ca.1550] Vulnerasti cor meum - secunda pars: Et vox tua dulcis - (cantus firmus: Dulcis amica dei) Jacobus Clemens non Papa Domine probasti secunda pars: Proba me domine Johannes Lupi (c15061539] Stirps Jesse secunda pars: Virgo dei genitrix Johannes Lupi Stella maris luminosa secunda pars: O maria singularis Anonymus Regina celi secunda pars: Resurrexit sicut dixit - (cantus firmus: Surrexit christus] Jheronimus Vinders (fl1510-1550] Magnificat secunda pars: Fecit potentiam- tertia pars: Deposuit potentes Anonymus Regina celi - secunda pars: Quia quem meruisti Jacobus Clemens non Papa Advenit ignis divinus - secunda pars: Misit eos in mundum

KTC 1412 2CD - Leidse Koorboeken III - winkeladviesprijs € 29,95

Vanaf 15 mei verkrijgbaar bij de Klassieke Zaken Specialist of via www.caminada .nl

reeds verschenen

KTC 1410 2CD - Leidse Koorboeken I

KTC 1411 2CD - Leidse Koorboeken II

CD 2 Cornelius Canis (1506-1562] Missa pastores loquebantur Josquin des Prez (?], (1450-1521] Responde mihi (vigili mortuori) Secunda pars: Posuisti in nervo pedem meum

Om te beginnen

2 Opwinding Van de redactie

Nederlands eerste ‘opera’ geënsceneerd tijdens Festival 42 De Triomferende Min Louis Peter Grijp

interVieWS Directeur Xavier Vandamme over het Festival 2012 4 ‘Kiezen doe je beter met je hart’

Holland Baroque Society speelt Benedictus Buns 54 Het wonder van Boxmeer Tineke Steenbrink

Pieter Lucassen

René Jacobs dirigeert Bachs Matthäus Passion 12 Theologie en theater Agnes van der Horst

Lionel Meunier over zijn ensemble Vox Luminis 20 Een lumineus gezang Jan Van den Bossche

Matthäus Passion van Schütz geënsceneerd 36 Bedrieglijke eenvoud

KLeine interVieWS Jed Wentz aangesteld als artistiek adviseur OOM 18 Een scherper wetenschappelijk profiel Gambiste Friederike Heumann van Stylus Phantasticus 25 Het genie van Buxtehude Eric Slechim van Bl!ndman

46 Met sax en electronica het orgel

achterna

Pieter Lucassen

Praags Collegium 1704 brengt kleurrijke mis van Zelenka 48 ‘Gedurfder dan Bach’

Erik Bosgraaf creëert Bachs blokfluitconcerten 60 ‘De droom van elke blokfluitist’

Paul Janssen

rUBrieKen Gli Angeli zingen Schein, Buxtehude en Bach 62 De vele verschijningsvormen van het koraal Marcel Bijlo

10 66 74 76 79 80

Seizoen Oude Muziek 11/12 Cd-besprekingen Vriendenaanbiedingen Discografie/Cursussen/Festivals Berichten Colofon

artiKeLen Presentatie in Catharijneconvent completeert Festival 26 Sweelincks schilderende broer Ruud Priem

inhOud

De ideale inleiding op Festival Oude Muziek 2012 34 Orgeldag in Leiden Reitze Smits

1

OM TE BEGINNEN

Van de redactie

Opwinding Van Sweelinck tot Bach: het thema van het Festival Oude Muziek 2012 zal de harten van heel wat muziekliefhebbers sneller doen slaan. Eindelijk een Bach-festival! Of: eindelijk een Sweelinck-festival! Het mooie is dat het Festival Oude Muziek 2012 beide is, en nog veel meer. Sweelinck en Bach vormen het begin- en het eindpunt van een muzikale reis, met talrijke tussenstops om in alle rust van het landschap te genieten.

Deze zomer is het de reis die telt, niet het punt van aankomst.

Ten kantore is het grote crescendo richting Festival ingezet. De brochure, die u samen met deze editie van het Tijdschrift Oude Muziek toegestuurd krijgt, is het resultaat van een maandenlang proces van mijmeren, wikken, wegen, plannen, regelen, organiseren. We hopen dat het plezier dat we daaraan beleefden van de bladzijden af spat.

Want voor u is nu het moment van de voorpret aangebroken: concerten aankruisen, een of meerdere festivaldagen plannen, misschien wel met een groep vrienden. Het Festival Oude Muziek is immers ook altijd een moment van ontmoeting of van terugzien van bekenden. Dat geldt ook voor de vele honderden musici die Utrecht aandoen: vaak hebben ze elkaar vele jaren uit het oog verloren. Het Festival Oude Muziek blijft voor hen de uitgelezen plek om oude vriendschappen aan te halen, op een terras aan de Oude Gracht, of ’s nachts in het cafÊ.

Het programma, daarover leest u ook in dit nummer meer. We dromen er al lang van om bruggen te slaan met andere kunstdisciplines. Dit jaar krijgt die droom een bijzondere vorm: in het Museum Catharijneconvent zullen deze zomer panelen te zien zijn van Gerrit Pietserszn Sweelinck, de schilderende broer van onze componist. Een

2

foto: Feiko Koster

OM TE BEGINNEN

concertkaartje verschaft u tijdens het Festival toegang tot deze presentatie, die onderdeel uitmaakt van de tentoonstelling ‘Het Woord in de Gouden Eeuw’. Het wordt een unieke ervaring om, met Sweelincks muziek nog naklinkend in onze oren, de visuele kennismaking aan te gaan met de levendige olieverfkleuren van zijn jongere broer.

Voor het overige is het een overvloed aan moois: een uitgebreide reeks Duitse barokcantates, intieme kamermuziek, een stevige portie orgelrepertoire – in Utrecht met een nachtelijk Sweelinck-Buxtehude-recital door Ton Koopman, of tijdens een speciale orgeldag in Leiden –, de beste stemmen die Schütz, Schein, Buxtehude, Weckmann en Zelenka zingen. Of repertoire van eigen bodem, met een scenische opvoering van De Triomferende Min of prachtige motetten van Benedictus Buns.

En Bach in dit alles? Wat dacht u van een Matthäus Passion onder leiding van René Jacobs? Cantates, concerti, ouvertures voor orkest? Of een Hohe Messe met Daniel Reuss? Of het Magnificat door artist in residence Masaaki Suzuki?

Voel u welkom deze zomer. En geniet in dit Tijdschrift Oude Muziek en in de bijgeleverde Festivalbrochure volop van de voorpret. In augustus wacht ons de gezelligheid van een rijk gevuld Festival, met muziek van de late renaissance tot de late barok.

Veel leesplezier en tot ziens bij een van onze concerten.

3

4

tekst Beeld

pieter lucassen MarcO BOrggreve, daan nOppen

‘kiezen dOe Je Beter Met Je hart’ directeur Xavier vandaMMe Over het Festival 2012

directeur Xavier vandamme over het Festival 2012

‘kiezen dOe Je Beter Met Je hart’

Xavier Vandamme .interview

Het programma van het 31ste Festival Oude Muziek is bekend. Voor directeur Xavier Vandamme is dit alweer zijn derde editie. Hij vertelt over de muzikale energie die hij in dit Festival heeft willen stoppen, over zijn favorieten voor het komende festival en zijn verwachtingen voor de toekomst. Maar eerst willen we meer weten over het hoe en waarom van het posterbeeld van dit festival: een jonge vrouw met een tulp over de schouder…

Vandamme: ‘Het lastenboek voor een promocampagne is eigenlijk erg prozaïsch: je hebt een beeld nodig dat opvalt, en dat in combinatie met logo of tekst meteen duidelijk maakt waar het om draait.

Tegelijk wil je dat de blik blijft hangen, dat van zo’n beeld ook een vraag uitgaat. Van bij mijn aankomst in Utrecht wilde ik graag kleur en levensvreugde neerzetten.

Voor het Festival 2010 – Louis Quatorze was dat een hele zoektocht, maar we zijn er wel geraakt. Het jongetje met de koningsmantel, gefotografeerd van op de rug in een interieur met vergulde lambriseringen, vatte precies samen waar het programma met Franse barok voor stond: grandeur, dat zeker, maar ook verstilling. Je kon moeilijk anders dan meevoelen met die kleine jongen in dat enorme paleis. Het had iets aandoenlijks, zo van: arm kind, wat staat jou al niet te wachten? Voor het Festival 2011 – Roma città eterna zijn we anders te werk gegaan. Het resultaat lijkt evident en eerstegraads: de koepel van de Sint-Pietersbasiliek en je bent klaar. Maar er zat veel wikken en wegen achter. Doorslaggevend was uiteindelijk de kleur: een heel karakteristiek blauw, dat meteen de aandacht trekt. Wat we vooral toonden, was een heerlijke Italiaanse hemel en het bijbehorende blije levensgevoel: eerst even een ijsje eten en van de zon genieten, want het leven is nu. Het beeld sloeg blijkbaar aan, want nog nooit kregen we zoveel telefoontjes van geïnteresseerden die de poster thuis aan de muur wilden.’

Dit jaar is het opnieuw de kleur die opvalt: na goud in 2010 en blauw in 2011, nu diep groen?

‘Klopt. De inspiratie vond ik bij Holbein, die portretten maakt met dit soort grof geborstelde achtergronden. Holbein associëren we met de beginnende Reformatie, en die is natuurlijk van beslissende invloed geweest voor het repertoire dat we tijdens het Festival presenteren. De rest is eigenlijk vrije associatie en verdichting. Naast het Duitse element wilden we ook een Nederlandse toets. Een blondine en een tulp, het zijn clichés natuurlijk, ook al heeft ons model het type gezicht en kapsel dat je zo in late renaissance schilderkunst terugvindt, en is onze tulp een historische variant. Maar wat ik leuk vind, is dat het geheel meer oplevert dan de som van de delen. Is het de wat uitdagende glimlach die speelt rond de mond van het model? Ik weet het niet, maar feit is dat onze fotograaf Marco Borggreve iets te pakken heeft gekregen. De tulp over de schouder is ook een vondst van hem. Het wilde maar niet lukken met die tulpen: in de handen, één exemplaar of een heel bos? Niets werkte. En dan dit. Ik kan er erg om lachen, want het ziet er heel mysterieus uit. Voorts ben ik heel blij met de inbreng van Daan Noppen, die het posterbeeld heeft afgewerkt: hij heeft de textuur van het doek – een echt doek dat hij voor de gelegenheid heeft geschilderd – overgebracht op de kledij van het model, zodat alles geschilderd lijkt.

Alleen het gezicht en de tulp zijn vol fotografisch weergegeven. Zo twijfelt het beeld tussen fotografie en schilderkunst. Er is al met al veel liefde en toewijding in gestopt. Ik hoop dat het beeld aanspreekt. En wie weet, misschien vinden mensen het zelfs mooi.’

De titel van dit festival luidt dan: van Sweelinck tot Bach. Dat is een heel traject.

Vandamme: ‘De titel is van een verraderlijke eenvoud. Het lijkt alsof er een logische lijn loopt van Sweelinck naar Bach. Dat is ook het verhaal dat de muziekgeschiedenis ons vaak schetst: een soort hinkstapsprong die bij Sweelinck begint, en die via

5

interview. Xavier Vandamme

zijn Duitse leerling Scheidemann en een generatie later via Buxtehude uitmondt bij Bach. Zo’n bijna darwinistische evolutie krijgt je natuurlijk alleen maar als je de feiten met terugwerkende kracht vanuit Bach vertelt, en je kunt de Nederlandse en Duitse zeventiende en achttiende eeuw niet ongestraft hiertoe herleiden. Dit festival wil daarom een stuk historische complexiteit terughalen. Niet alle wegen leiden naar Bach, bijvoorbeeld. Om maar het meest spectaculaire voorbeeld te noemen: Zelenka werkte op nauwelijks honderd kilometer van Bach vandaan, in het katholieke Dresden. Maar zijn muzikale taal – melodisch, harmonisch, in zijn dramatische effecten – is niet te vergelijken met die van Bach. Het contrast is zo groot dat veel muziekliefhebbers er stellig van overtuigd zijn dat Zelenka minstens een generatie later komt, maar dat is dus niet het geval: Zelenka sterft vijf jaar voor Bach.’

Zijn Sweelinck en Bach dan bijna lukraak gekozen, om een gebied af te bakenen dat je wilt verkennen?

Vandamme: ‘Op de keper beschouwd zou je zo het kunnen stellen. We beginnen in Amsterdam aan het einde van de renaissance, en we eindigen in Leipzig aan het einde van de barok. Daartussen is plaats voor een bonte wemeling aan muzikale ingrediënten die zich op erg uiteenlopende manieren presenteren en mengen. Dat kan ook niet anders: in tegenstelling tot het Franse festivalverhaal in 2010, waar Lodewijk XIV de kunstproductie centraliseert en uniformiseert, spreken we hier over grote stedelijke centra die autonoom zijn en onderling erg verschillend. Veel van deze steden, zoals Hamburg en Lübeck, waren Hanzesteden. Het muziekleven was er van een andere orde dan in een centrum als Köthen. Die lokale verscheidenheid proberen we mee te nemen. De Brockes Passion van Reinhardt Keiser, die I Muffatti en Vox Luminis op maandagavond laten horen, is daar een goed voorbeeld van. Keiser was een uiterst succesvol operacomponist in Hamburg, een eersterangsfiguur. We zijn hem totaal vergeten. René Jacobs heeft een jaar of tien geleden een van zijn opera’s opgenomen, en het is schrikken van het hoge 6

niveau en de inventiviteit van deze muziek. 116 opera’s heeft de man geschreven… Er is maar een fractie van zijn werk bewaard, maar toch: eigenlijk staan we met het rehabiliteren van repertoire nog nergens.’

Geldt niet hetzelfde voor het repertoire ten tijde van Sweelinck?

Vandamme: ‘Met Sweelinck zelf op kop! We hebben het aan de halsstarrigheid van Harry van der Kamp te danken dat Sweelincks vocale werk eindelijk eens helemaal is doorploegd. Zijn Sweelinck Monument is precies wat de naam aangeeft: een absoluut discografisch monument. Maar het loopt fout als we die prachtige oranje deeltjes netjes in de kast laten staan. Muziek moet klinken, en daarom hebben we Harry en zijn Gesualdo Consort uitgenodigd als een van onze centrale gasten. Niet alleen Sweelincks vocale werk klinkt: we kennen Sweelinck nog altijd het beste als klaviercomponist, en het is de organist Sweelinck die in Duitsland, via zijn leerlingen, zo’n grote indruk heeft gemaakt. Daarom is er ruim aandacht voor het orgel, onder meer ook tijdens een orgeldag in Leiden, een soort prelude op het Festival, waar we drie instrumenten zullen horen die uit de tijd van Sweelinck stammen, maar die verschillend zijn geëvolueerd en gerestaureerd. In Leiden kunnen we het hele parcours van Sweelinck naar Bach afleggen, een ideale inleiding. Tijdens het Festival nemen we ook Sweelincks eigen antecedenten en voorbeelden mee, en daar kleuren we natuurlijk een beetje buiten de chronologische lijntjes die we onszelf hadden opgelegd. Maar het is spannend om voor de klaviermuziek te kijken naar de Engelse virginalisten: hun diminutietechniek keert duidelijk bij Sweelinck terug. Voor de liefhebbers: drie klavecimbelconcerten klinken op een schitterend Ruckers-virginaal uit 1604… Dat moet je horen, zo zoet!’

Kan de renaissanceliefhebber ook zijn hartje ophalen?

Vandamme: ‘Een renaissanceluik vonden we erg belangrijk. Daarom is er uitgebreid plaats voor de muziek van de vroege Reformatie in Zwitserland en Frankrijk, de traditie die uitmondt bij Sweelinck.

Xavier Vandamme .interview

Het gaat om een heel stuk repertoire dat we onvoldoende kennen: de praktijk van het thuis psalmen zingen van de hugenoten, met componisten als Estocart, Claude Lejeune, Goudimel. Het is prachtige polyfonie. Binnen de lutherse traditie verkennen we dan weer de evolutie van het koraal, van bij Luther zelf tot complexe instrumentale koraalvariaties. Aan de hand van het koraal kun je inzicht krijgen in een groot stuk van de periode die we willen belichten.

Het jonge Franse ensemble Vox Luminis specialiseert zich in dit vroege repertoire, en we laten ze aan bod tijdens een zomerschoollezing waarbij ze een en ander duiden en demonstreren. Later in het festival gaan ze verder in de tijd met Schütz’ Musikalische Exequien.’

Er is flink wat aandacht voor de Duitse barokcantate.

Waarom die nadruk?

Vandamme: ‘Er is inhoudelijk natuurlijk alle reden toe. Maar er zit ook iets anders achter. Bij het samenstellen van dit Festival is het me opgevallen dat onze keuzen vooral esthetisch zijn: we programmeren muziek omdat we er zelf zo gek op zijn. Op geen enkele moment heb ik de ambitie gevoeld om nu eens het hele muziek- of cultuurhistorische verhaal bloot te leggen. Dat kan niet, en het is ook niet interessant. We willen exceptionele momenten creëren voor muziekliefhebbers van nu. Als die momenten ook nog eens pixels vormen van een portret waarvan je als concertbezoeker, na afloop van het Festival, toch enkele contouren kunt herkennen, dan is dat meegenomen. Maar nogmaals: waar het om draait, is dat we dit geweldige repertoire delen met ons publiek, in uitvoeringen door de beste musici die we konden vinden. Met die Duitse barokcantates van Tunder, Schelle, Ahle, Buxtehude, Weckmann en Bruhns, moet dat lukken. Dit behoort voor mij tot de mooiste muziek die ooit is geschreven.’

Xavier Vandamme

foto: Tamar Brüggemann

Een paradox wel: net nu er zoveel muziekhistorisch werk te vertellen valt, kies je voor een erg esthetisch festival.

Vandamme: ‘Er is gewoon geen andere weg. Je moet keuzes maken, en dat doe je dan maar beter met je 7

interview. Xavier Vandamme

hart. Daarom ook die mooie Duitse kamermuziek.

Daarom ook zoveel aandacht voor Schütz.Hij is de man die na zijn Venetiaanse omzwervingen het Italiaanse licht mee naar huis nam, en de Duitse muziek definitief heeft veranderd. Een gigant die de hele 17de eeuw overvleugelt en die alle genres heeft beoefend, zoals Victor Hugo dat doet voor de Franse literatuur van de 19de eeuw. Maar los van die wetenschap: wat een verrukkelijke muziek is dat toch, die Schütz! Daarom dat ik zo blij was dat we voor de opening van het festival grote Schütz-psalmen kunnen presenteren, uit de eerste periode, toen Schütz nog mensen en middelen had. Je hoort die composities zelden. Tijdens de openingsavond zal het vocale en instrumentale vuurwerk daarvan mooi contrasteren met het andere deel van die avond.

8

Dan wandelen we naar privésalons in de Utrechtse binnenstad, waar we de meest intieme kamermuziek zullen horen.’

Het belevingsaspect blijft belangrijk dus?

Vandamme: ‘Dat is waar het bij een festival om draait. Je moet dingen kunnen meemaken die in een normale setting niet kunnen. Drie concerten met onze artist in residence Masaaki Suzuki in één week, een kamermuziekconcert, daarna het Magnificat in versies van Kuhnau, Bach en Zelenka, en afsluiten met vocale pracht van Schein en Schütz: het is waanzin, maar van die drie concerten wil ik geen minuut missen. Een uitvoering – eindelijk! – van De Triomfeerende Min, de eerste opera in het Nederlands, met Camerata Trajectina. Of Ton Koopman

Xavier Vandamme .interview

die om middernacht Sweelinck en Buxtehude zal spelen op het orgel van de Nicolaikerk. Of een Matthäus Passion met René Jacobs… in hartje zomer.’

Dat zal voor flinke controverse zorgen!

Vandamme: ‘Het is erg Nederlands om de Matthäus Passion op een voetstuk te plaatsen en, gelovigen en niet gelovigen gelijk, zo onlosmakelijk aan het liturgische jaar te koppelen. Ik vind dat een schitterende traditie, zowel spiritueel als muzikaal. Je merkt ook dat in heel wat andere landen wordt gepoogd om ze in te voeren. Nu, binnen de context van het Festival had ik twee redenen om de Matthäus te programmeren. De eerste, een beetje tegendraads, is om de passie even van zijn mythische aura te verlossen, en het publiek uit te nodigen eens te komen luisteren naar een stuk dat niet op zichzelf staat, maar in een muzikale context en geschiedenis past, en dat in de eerste plaats werkelijk bovengemiddeld goede muziek is. De tweede reden is dat we met deze internationale mini-tournee (de Matthäus is ook nog in Brussel te horen tijdens het Klarafestival, red.) de kans kregen om René Jacobs, na 17 jaar afwezigheid, weer naar Utrecht te halen. René heeft hier in de beginjaren van zijn carrière vaak gezongen. Hij vindt het fijn om terug te keren. En ik ben benieuwd wat de operaman Jacobs met deze Bach zal aanvangen.

Bach kreeg in zijn tijd commentaar dat die passie van hem te dramatisch was. Ik denk dat de commentaar die we deze zomer zullen horen, in die zin helemaal historisch verantwoord zal zijn (lacht).’

In 2010 stegen de bezoekerscijfers met 10%, in 2011 kwam daar nog eens 20% bovenop. Het Festival Oude Muziek maakt het uitstekend. Komen er dit jaar nog bezoekers bij?

Vandamme: ‘Het gaat niet om de aantallen, maar om de kwaliteit. Van de muziek, van de ervaring, van de ontmoeting. We zijn geen supermarkt. Maar een en ander komt in een ander daglicht te staan nu staatssecretaris Zijlstra een van zijn beste en meest internationale culturele evenementen de rug

toekeert. We vinden het nog steeds onbegrijpelijk, omdat onze organisatie net een topper is binnen elk van de domeinen waar Zijlstra de kunstensector naartoe wil laten evolueren: goed ondernemerschap, topkwaliteit, internationale uitstraling, talentontwikkeling. Het helpt ons natuurlijk niet vooruit om daar verongelijkt over te doen, maar absurd blijft het. Er is maar een weg om hieruit te komen: het publiek wordt nog belangrijker dan het al was.

Wat het subsidieverhaal voor 2013-2018 uiteindelijk wordt, horen we in augustus. We deden al wat we deden voor ons publiek. Maar het is nu al duidelijk dat we evolueren naar een situatie waarbij we het zonder substantiële extra steun van dat publiek gewoon niet langer zullen kunnen blijven doen. Een mirakel zou welkom zijn. Een particulier die muzikaal erfgoed belangrijk vindt en die een substantiële schenking doet, zoals het Catharijneconvent vorig jaar heeft mogen meemaken. Of nog meer kleintjes die een grote maken, weldoeners die ons in hun testament opnemen, een injectie vanuit het bedrijfsleven, al zijn de tijden niet gunstig.

Ik ben al met al positief. Utrecht krijgen ze er niet zomaar onder. Er komt een steeds grotere markt voor kwaliteit en zingeving. Mensen willen iets wat met liefde en zorg in elkaar is gezet, en daarvoor zijn ze bij Organisatie Oude Muziek aan het goede adres.

De bezoekerscijfers van de voorbije jaren zijn een indicatie van die evolutie. Die steun van ons publiek, met een vriendenbijdrage of in de vorm van concertbezoek, of gewoon met een bemoedigend woord, dat is de brandstof waarmee we kunnen doorgaan.’ ıı

9

Masaaki Suzuki

speelt Sweelinck, Buxtehude, Bach Het Seizoen Oude Muziek is nog niet helemaal afgelopen. Masaaki Suzuki maakt, voorafgaandelijk aan het Festival Oude Muziek in augustus waar hij artist in residence zal zijn, een prestigieuze orgeltournee op historische orgels in Alkmaar, Zutphen, Groningen en Amsterdam.

Een unieke ontmoeting met een bijzonder artiest, op uitzonderlijke instrumenten.

Alkmaar, Grote Sint Laurenskerk Wo 13 juni, 20.15 uur Van Covelens-orgel (1511) II/P/13, temperatuur: middentoon Van Hagerbeer/Schnitger-orgel (1645/1725) III/P/56, temperatuur: gelijkzwevend Zutphen, Sint Walburgiskerk Za 16 juni, 20.15 uur Bader/Timpe-orgel (1639/1643/1815) III/P/38, temperatuur: naar Hinsz/Freytag Groningen, Martinikerk Woe 20 juni, 20.00 uur Schnitger/Hinsz-orgel (1542/1691/1730) III/P/53, temperatuur: variant op Neidhardt Amsterdam, Oude Kerk Za 23 juni, 20.15 uur transeptorgel (Schonat, 1658 / Ahrend & Brunzema, 1965) II/P/17, temperatuur: middentoon Vater/M端ller-orgel (1726/1738/1879) III/P/55, temperatuur: gelijkzwevend

seizoen oudemuziek juni 2012

PROGRAMMA I (Alkmaar + Amsterdam)

PROGRAMMA II (Zutphen + Groningen)

Jan Pieterszoon Sweelinck Toccata in C Psalm 140 Toccata in g Psalm 116 Toccata in a Koraal ‘Allein Gott in der Höh sei Ehr’ Psalm 36

Jan Pieterszoon Sweelinck Toccata in C Psalm 140

Johann Sebastian Bach Koraalpartita ‘Sei gegrüsset, Jesu gütig’ BWV768 Koraal‘Herr Jesu Christ, dich zu uns wend’ BWV709 Passacaglia und Fuge c-moll BWV582

Dieterich Buxtehude Passacaglia in d Magnificat Primi toni Johann Sebastian Bach Koraalpartita ‘Sei gegrüsset, Jesu gütig’ BWV768 Koraal ‘Herr Jesu Christ, dich zu uns wend’ BWV709 Passacaglia und Fuge c-moll BWV582

Prijzen € 15; Vriendenpas € 12; CJP/studentenkaart € 7 Bestel online via www.oudemuziek.nl, telefonisch via 030 23 29 010 (ma-vrij 10-16 uur) of schriftelijk met de bon voor in dit tijdschrift.

Voor uitgebreide informatie zie de brochure of de website: www.oudemuziek.nl.

Tekst beeld

Agnes van der Horst alvaro yanez

Theologie en theater René Jacobs dirigeert Bachs Matthäus Passion

René Jacobs dirigeert Bachs Matthäus Passion

12

Theologie en theater

René Jacobs .interview

Na 17 lange jaren van afwezigheid komt René Jacobs eindelijk terug naar het Festival Oude Muziek in Utrecht. Hij komt de Matthäus Passion dirigeren. Zal het operadier in Jacobs zich een beetje koest kunnen houden? Natuurlijk wel. Al kruipt het bloed waar het niet gaan kan…

Vorig jaar was in het VPRO-programma Vrije Geluiden een ontroerend filmpje te zien met een breekbaar jonge René Jacobs die als countertenor ‘Erbarme dich’ zong. In tegenstelling tot zijn collega-zangers zong hij niet uit een klavieruittreksel, maar uit de zakpartituur, omdat hij het hele notenbeeld wilde zien. Dat alles willen weten van de muziek die hij uitvoert: het zat er toen al in. En in de loop van de vier decennia waarin Jacobs zich ontwikkelde tot de gerespecteerde dirigent van vooral barokopera die hij nu is, is dat geen haartje minder geworden.

Op het moment dat ik hem opzoek om over de Matthäus te praten, is hij druk bezig met de repetities voor Händels Orlando in de Brusselse Muntschouwburg. Het Festival Oude Muziek en de Matthäus zijn pas binnen een half jaar en ik verwacht al een (begrijpelijke) verontschuldigende opmerking dat hij zich nog niet in de materie heeft kunnen verdiepen.

De partituur van Orlando ligt inderdaad opengeslagen naast hem op de houten tafel. Maar tussen alle frivole operapraktijken door, heeft René Jacobs zich ook al gebogen over de dramaturgische, theologische en musicologische aspecten van Bachs Passion.

De grote vraag De Matthäus opnemen is een vurige wens die al jarenlang op zijn verlanglijstje staat, vertelt Jacobs.

En nu gaat het er dan eindelijk van komen. Zoals bij al zijn cd-opnamen, voert hij alvorens de studio in te duiken het werk liefst een flink aantal keer live uit. Zo gebeurt het ook met de Matthäus Passion, en daar hebben we het concert tijdens het Festival Oude Muziek aan te danken.

Nu zijn uitvoeringen van de passies van Bach – met name in Nederland - een beladen en veelbespro-

ken onderwerp, en dat allang niet meer alleen voor gespecialiseerde musicologen. Ook het publiek en de pers zullen zich, wanneer er een passie op het concertprogramma staat, meteen afvragen hoe de dirigent het denkt aan te pakken: groot koor, klein koor, geen koor, countertenors of vrouwelijke alten, hoe snel, hoe langzaam? Dus vooruit dan maar, met de deur in huis: hoe gaat René Jacobs het doen?

Hij gaat er even goed voor zitten en krijgt een twinkeling in zijn ogen. ‘Ja, dat is de grote vraag hè’, antwoordt hij plagerig. ‘Iedereen verwacht van mij dat ik een soort opera ga doen. Maar voor mij is het toch wel duidelijk dat daar de wegen zich scheiden.

Een paar jaar geleden heb ik de Brockes Passion van Telemann uitgevoerd en opgenomen. Dat is een stuk dat je nog wel scenisch zou kunnen opvoeren.

Judas en Petrus zijn daarin echte operafiguren, met grote dramatische scènes. Maar met de Matthäus Passion van Bach kan dat niet. Het werk is veel te beschouwend. De sleutelscène van het werk, waar het volgens mij allemaal om draait, is de sopraanaria ‘Aus Liebe will mein Heiland sterben’. Dat is de boodschap van de Matthäus en dat is iets wat een scenische uitvoering absoluut niet kan tonen.’ René Jacobs ziet aan het notenbeeld hoe streng Bach was, met name als het gaat om de teksten die uit de Bijbel afkomstig zijn. ‘Hij laat de woorden van de evangelist begeleiden met hele korte akkoorden.

Alsof hij daarmee met nadruk wil tonen: dit is de tekst uit het evangelie. Maar de aria’s worden wel weer begeleid zoals dat ook in de Duitse opera in die tijd gedaan werd. Dat geldt mijns inziens ook voor de recitatieven. Bij mij zal het recitatief niet zo droog zijn als ik meestal hoor. Dat zal misschien nog het meest aan mijn opera’s herinneren.’

Maar die overduidelijke theatraliteit van de Matthäus met zijn scènes van woedende en treurende mensenmassa’s, maken die de handen van de operadirigent niet aan het jeuken? ‘Natuurlijk is er in de Matthäus ook sprake van theater, van drama’, beaamt Jacobs, ‘maar de dramaturgie daarvan ligt besloten 13

interview. René Jacobs

in de theologie. In mijn vrije tijd, tussen de repetities van Orlando door, lees ik theologische verklaringen en oude preken over de tekst van de Matthäus. Het interesseert me geweldig waar die teksten vandaan komen en wat ze betekenen.’ Hij kijkt me grinnikend aan. ‘Ja, dat verwachten ze niet van mij. Ik ben een beetje Dr. Jekyll and Mr. Hide.’

De dramaturgie van de asymmetrie Een andere mogelijkheid tot passende dramatiek in de Matthäus vond Jacobs in een heel andere hoek. ‘Ik ben geïnteresseerd geraakt in een recente hypothese van de Duitse musicoloog Konrad Küster.

Die stelt dat die tweekorigheid van de Matthäus Passion niet functioneerde zoals men vroeger aannam, namelijk met twee gelijke koren, het ene links en het andere rechts op de grote galerijen van de Thomaskerk. Volgens Küster werd tijdens de uitvoering van de Matthäus Passion het tweede koor met de continuo op een galerij geplaatst die het Schwalbennest werd genoemd, waar ook een kleiner orgel stond. Aangezien op het Schwalbennest niet zoveel plaats was, moet dat tweede koor kleiner bezet zijn geweest dan het eerste (de theorie van de asymmetrische koren werd vorig jaar ook door Jos van Veldhoven in de Matthäus Passion toegepast, red.). Maar dat tweede koor is niet alleen kleiner, het staat dus ook verder weg dan het eerste koor. Daar steekt een dramaturgie achter die het voor mij dubbel interessant maakt en, ja inderdaad, daar komt de operaman om de hoek kijken. Dat kleine koor symboliseert namelijk de machteloosheid, het niet kunnen ingrijpen.’

‘Neem bijvoorbeeld de altsolo van het tweede koor.

Die heeft de tekst ‘Können Tränen meiner Wangen nichts erlangen’: ik kan nog zoveel wenen, het helpt niets. En in het openingskoor zingt het eerste, grote koor: ‘Sehet’, waarop het kleine koor antwoordt met alleen maar vragen ‘Wen?’ ‘Wie?’ ‘Was?’ Dat klinkt dan veel zwakker en verder weg. In de sopraanaria ‘So ist mein Jesus nun gefangen’ wordt de zangeres door het tweede koor onderbroken met ‘Lasst ihn, haltet, bindet nicht!’. Wéér die machteloosheid. Ze 14

zien toe, maar kunnen niet ingrijpen. Als dit door twee gelijke koren gezongen zou worden, klinken die uitroepen te bevelend, te brutaal.’

Hoe hij dit alles in de praktijk tijdens de uitvoeringen gaat realiseren, weet Jacobs nog niet precies.

Bij de opname wil hij het kleine koor achter zijn rug opstellen en het grote koor voor hem. Maar dat kan waarschijnlijk niet in een zaal als Vredenburg Leidsche Rijn. Misschien moet er een tweede, wat kleiner podium achterop het hoofdpodium worden gebouwd, denkt hij hardop.

Oneerlijk tegenover God In ieder geval zal er in deze ‘zomer-Matthäus’ die René Jacobs in het Festival komt dirigeren sprake zijn van echte koren en geen solistische koorbezetting. Waarop baseert hij dat? Die vraag had hij verwacht. ‘Ik wil je nu een tekst citeren van een ander werk’, begint hij zijn antwoord, ‘namelijk uit het voorwoord bij een uitgave van een reeks psalmen van een Italiaanse tijdgenoot van Bach, Benedetto Marcello. Zijn psalmen werden geschreven voor verschillende bezettingen en zijn te vergelijken met de cantates van Bach. Er is één groot verschil: Marcello’s psalmen waren veel beroemder. De cantates die Bach in Leipzig schreef, zijn daar altijd gebleven. De psalmen van Marcello werden gedrukt en daardoor verspreid en uitgevoerd in heel Europa.

In het voorwoord dat Marcello bij die gedrukte versie schreef, staat te lezen met hoeveel zangers die psalmen uitgevoerd zouden moeten worden. En dan komt hij met een zeer mooie beschouwing die als volgt luidt: ‘God is zeker tevreden met een klein groepje zangers, maar hij is natuurlijk nóg tevredener met een grote groep.’

Daar zit een mentaliteit achter die zeker ook de mentaliteit van die tijd geweest moet zijn. En wanneer je het zo bekijkt is het, volgens mij, dus oneerlijk tegenover God om de Matthäus uit te voeren met een minimale bezetting van bijvoorbeeld maar 8 zangers voor een zaal met 2000 mensen. En echt, dat gebeurt!’

René Jacobs .interview

foto: Eric Larrayadieu

Heilige tekst De Duitse muziekuitgeverij Bärenreiter heeft drie dikke pillen uitgebracht over alleen al de theologische achtergronden van Bachs Matthäus Passion, vertelt René Jacobs. Hij zegt er niet bij of hij ze allemaal heeft doorgeplozen, maar zeker is wel dat hij hard bezig is met studeren. ‘Ik dacht op een gegeven moment: ik ben altijd op zoek naar de achtergronden van de teksten van de opera’s die ik uitvoer. Waarom doe ik dat dan niet bij de Matthäus Passion? Je denkt dat je daar alles al over weet, maar dat blijkt dus helemaal niet zo te zijn. En door die nieuwe inzichten in de tekst ga je ook muziek anders interpreteren.’

‘De tekst is in de Matthäus van een nog veel groter belang dan bij een opera. Het is een heilige tekst.

Deze zomer trek ik er nog een paar weken voor uit hem nog eens heel systematisch door te nemen.’

Als voorbeeld van de diepere symboliek achter de Matthäus-tekst noemt hij het intens vredige laatste bas-recitatief aan het slot van de Passion. Jezus heeft net de geest gegeven, het voorhang van de tempel is gescheurd. Dan komt opeens die blijde rust en die raadselachtige tekst ‘Am Abend da es kühle war’. ‘Wat is daarvan de theologische achtergrond? Over welke avond gaat het hier?’ vraagt René Jacobs retorisch. ‘Het verwijst naar de eerste avond van het begin van de mensheid. De avond van de 15

interview. René Jacobs

dag aan het eind van de schepping, waarop God de mens heeft gemaakt en tevreden terugkijkt. Om die avond gaat het. Met het lijden van Christus begint het leven opnieuw. Met die wetenschap interpreteer je zo’n tekst heel anders.’

Bach en de opera Pratend over het verschil tussen de Johannes Passion en de Matthäus Passion en de constatering dat de eerder geschreven Johannes extraverter en theatraler is, komen we bij de vraag of Bach - als hij andere opdrachtgevers had gehad en in andere omstandigheden had verkeerd - een opera geschreven zou hebben. Hield hij eigenlijk wel van opera?

Er is één commentaar van Bach overgeleverd over Cleofide, een opera van Johann Adolph Hasse die hij in Dresden bijwoonde, weet Jacobs en hij vertelt lachend: ‘Het enige dat Bach daarover kon zeggen was ‘louter mooie liedjes’. Die ‘liedjes’, dat waren lange aria’s die soms wel 12 minuten duurden, met kilometers coloraturen! Maar ze hadden natuurlijk absoluut niet de diepgang die de muziek van Bach had. Volgens mij zou hij misschien nog wel opera geschreven hebben, als de mentaliteit die destijds in operahuizen heerste, anders was geweest: al die oppervlakkigheid en die ego’s. Ook nu worden wij daar nog vaak mee geconfronteerd. Maar toen was dat nog veel erger. De zangers hadden in die tijd veel meer macht dan de componisten! Händel had er zoveel last mee dat hij er na veertig opera’s mee ophield. Maar voor Bach zou dat onmogelijk geweest zijn. Met zo’n mentaliteit had hij niet kunnen leven.’ countertenor Voor de uitvoering van de Matthäus Passion neemt René Jacobs het RIAS-Kammerchor mee en de Akademie für alte Musik. De solisten? In ieder geval geen countertenors dit keer. ‘Als er goede vrouwenstemmen zijn, hoeft dat niet. Bovendien hebben we voor de altsolo’s Bernarda Fink. Zij staat op eenzame hoogte: er is niemand die zo ontroerend Bach kan zingen.’ Met een glimlach: ‘En ach, ik heb de Matthäus al twee keer opgenomen als countertenor.

16

Een goede reden om ze een derde keer op te nemen zónder countertenor.’

Gaan mensen anders luisteren naar de Matthäus Passion in de zomer dan tijdens de Paastijd, vragen we ons af. ‘Mensen gaan tijdens de Passietijd vooral naar de Matthäus Passion omdat het Pasen is. Het is een ritueel. Misschien gaan ze in de zomer nog meer alleen om de muziek. Ja, dus ik denk wel dat ze anders luisteren.’

René Jacobs’ echtgenote Roubina waarschuwt. Hij moet nu toch echt naar de repetities. Jacobs grijpt de partituur, een potlood en een gummetje. ‘Kijk’, zegt hij goedgemutst, ‘meer heeft een dirigent niet nodig.’ ıı

festival oudemuziek utrecht Bach: Matthäus Passion Akademie für alte Musik, RIAS-Kammerchor / René Jacobs m.m.v. solisten Werner Güra, Sunhae Im, Bernarda Fink, Topi Lehtipuu, Konstantin Wolff, Johannes Weisser za 1 sept, 19.00 / Vredenburg Leidsche Rijn

WWW.ONSAMSTERDAM.NL

WWW.MISTERMOTLEY.NL

MISTER MOTLEY KN OOPT KUNST & LEVEN AAN ELKAAR

ONTDEK DE GESCHIE DENIS, LEES GESCHIEDENIS MAGAZINE WWW.GESCHIEDENISMAGAZINE.NL

ONTDEK JE SCHRIJFTALENT, LEES SCHRIJVEN MAGAZINE

ND VRIJBLIJVE ?

PROBEREN

✁  PROEFABONNEMENT ONS AMSTERDAM (2 NRS € 9,50)  PROEFABONNEMENT MISTER MOTLEY (2 NRS € 9,50)  PROEFABONNEMENT GESCHIEDENIS MAGAZINE (2 NRS € 9,50)

NEEM EEN

NNEMENT

PROEFABO

 PROEFABONNEMENT SCHRIJVEN MAGAZINE (2 NRS € 9,50)

NAAM ADRES POSTCODE

PLAATS

E-MAIL

TELEFOON

KOPIEER DEZE BON OF KNIP HEM UIT EN STUUR HEM NAAR: LEES EENS WAT ANDERS, ANTWOORDNUMMER 7086, 3700 TB ZEIST, NEDERLAND (VANUIT NEDERLAND KAN DIT ZONDER POSTZEGEL.)

17

WWW.SCHRIJVENONLINE.ORG

DENIS ONTDEK DE GESCHIE M, DA ER VAN AMST M LEES ONS AMSTERDA

klein interview

Jed wentz aangesteld als artistiek adviseur OOM

een scherper wetenschappeliJk prOFiel

foto: Marco Borggreve

Afgelopen maart is Jed Wentz aangesteld als artistiek adviseur bij de Organisatie Oude Muziek. Daarmee volgt hij de naar het Brugse Concertgebouw uitgeweken Albert Edelman op. Met Wentz haalt Organisatie Oude Muziek een muzikaal en wetenschappelijk zwaargewicht in huis. Die keuze strookt helemaal met de ambities voor de komende jaren, waarin Utrecht meer dan ooit de plek wil worden waar de wereldwijde oude muziek zichzelf blijft vernieuwen en heruitvinden.

Wentz is een bekende naam in de wereld van de oude muziek. Hij heeft zijn sporen verdiend als traversospeler en als operadirigent. Ook is hij de oprichter en artistiek leider van Musica ad Rhenum, waarmee hij enkele jaren geleden nog een Diapason d’Or toegekend kreeg voor de opname van het complete fluitoeuvre van J.S. Bach.

Wentz doceert historische fluit aan het Sweelinck Conservatorium Amsterdam en promoveerde in 2010 aan de Universiteit van Leiden op een onderzoek naar gestiek in de Franse barokopera.

Kan Jed Wentz zijn nieuwe betrekking wel combineren met zijn andere werkzaamheden? ‘Jazeker, dat zal geen probleem zijn. Ik heb enkele jaren geleden besloten om de concertpraktijk wat te verminderen en me te richten op de wetenschap. Ik was toe aan een nieuwe uitdaging. Daaruit is ook mijn promotie ontstaan. De fluit blijft natuurlijk belangrijk, maar dat zal meer privé zijn.’ Het wetenschappelijke aspect zal in Wentz’ nieuwe baan een nadrukkelijke rol gaan spelen. Hij is juist aangenomen om het research en development-profiel van de organisatie te versterken. ‘We willen niet alleen mooie concerten organiseren, we willen ook vooruitkijken, de leiding nemen in het debat over de historische uitvoeringspraktijk en de toekomst ervan.’

De van oorsprong Amerikaanse fluitist legt uit wat dat debat zo noodzakelijk maakt: ‘Ik heb de stap naar de wetenschap juist gemaakt omdat ik het idee had dat de oude muziekbeweging in een stadium van verroesting dreigt te geraken. De huidige generatie muzikanten speelt nog altijd volgens de uitgangspunten van de jaren ’60

18

Klein interview

en nu wij onze kennis overdragen aan de nieuwste generatie, moeten we die oude idealen kritisch bekijken. Het symposium tijdens het aankomende festival is een goed voorbeeld van onze intenties. Dit jaar staat dat in het teken van Gustav Leonhardt, zijn erfenis en hoe we die kunnen vertalen naar de huidige concertpraktijk en het huidige publiek. We willen daarmee de oude muziek toekomstbestendig maken.’

Wentz zegt dat hij door zijn eigen onderzoek als speler erg veranderd is. Hij meent dat een retorische en theatrale benadering niet alleen thuishoren in de opera, maar ook in de niet-theatrale muziek. ‘Ik probeer dit nu zoveel mogelijk toe te passen in mijn eigen spel en ik geloof dat dit de weg is die we moeten bewandelen. Je moet proberen de muziek in een zo breed mogelijke context zetten.’

Dit principe hanteert Wentz ook in één van zijn andere grote interesses: de historische keuken. Op de vraag of er overeenkomsten zijn tussen de muziek en het koken, reageert hij een beetje lacherig: ‘Ja, eigenlijk wel. Het koken is voor mij een confrontatie met wat ik niet begrijp uit het verleden. En door historische recepten te doorgronden en uit te voeren heb ik het idee dat ik weer iets meer begrijp van de tijd. Zo kan je als het ware beetje bij beetje doordringen in de conventies van een bepaalde tijd. En dat is wat ik met de muziek ook voor ogen heb. Door zoveel mogelijk te willen begrijpen, wint de muziek aan zeggingskracht. Natuurlijk kan je het verleden niet geheel reconstrueren. Je kijkt altijd door de bril van je eigen tijd, maar het is de poging waard.

Bovendien levert de confrontatie momenten van inzicht op; je leert ook iets over jezelf.’ Wentz heeft natuurlijk ook de taak om, samen met directeur Xavier Vandamme, concerten te programmeren. Gaat het publiek merken dat er een traversospeler aan het werk is geweest? ‘Ik hoop het niet! Ik heb de ambitie om onzichtbaar te blijven.

Mijn eigen smaak is hier niet zo relevant. Mijn ideaal is om een uitgebalanceerd programma te creëren waar ik zoveel mogelijk mensen mee hoop te bereiken.’

Eelke Bakker

19

20

Tekst BEeld

Jan Van den Bossche ola renska

Een lumineus gezang Lionel Meunier over zijn ensemble Vox Luminis

Lionel Meunier over zijn ensemble Vox Luminis

Een lumineus gezang

Lionel Meunier.interview

Het in België gevestigde, maar verder zeer internationale ensemble Vox Luminis bouwt sinds zijn oprichting in 2004 gestaag aan een stevige internationale reputatie. Ze gooiden hoge ogen met hun bijzondere opnames en het aantal concerten groeit jaarlijks. Deze zomer maakt Vox Luminis een tweevoudig festivaldebuut in Utrecht. Met het Belgische barokorkest Les Muffatti treden ze aan in de Brockes Passion van Reinhard Keiser. En in een eigen concert voeren ze een programma rond de Musikalische Exequien van Heinrich Schütz uit. Tijd om zanger, artistiek leider en oprichter Lionel Meunier te vragen naar de sleutel van het succes.

Geen eendagsvlieg Behalve een van de belangrijkste opleidingscentra voor oude muziek, is het Koninklijk Conservatorium van Den Haag ook al decennialang de grootste kraamkamer voor ensembles. Ontelbaar zijn de gezelschappen die spontaan in en rond het conservatorium zijn ontstaan. Meestal gaat het om eendagsvliegen, goedbedoelde maar zeer efemere initiatieven die het enthousiasme van de studietijd nauwelijks overleven. Na het eindexamen scheiden behalve de amicale (en amoureuze) ook de muzikale wegen.

Niets is minder waar in het geval van Vox Luminis.

Acht jaar na zijn oprichting is het ensemble, nu met officiële zetel in het Belgische Namen, actiever dan ooit. De Fransman Lionel Meunier legt – tussen twee Mattheuspassies in Frankrijk – uit waarom: ‘Ik krijg de vraag naar de succesformule steeds vaker te horen, vooral van jonge musici die zelf een ensemble willen oprichten. Ons ensemble is overigens niet echt in Den Haag begonnen. Het eerste concert was in Namen, waar ik toen blokfluit en zang studeerde.

Ik had aan een kennis uitgelegd naar wat voor stemmen ik op zoek was, en die zei me dat ik ze in Den Haag zou vinden. Er zijn toen inderdaad wat zangers uit Den Haag komen meezingen. Het werd voor mij de aanleiding om er zelf ook te gaan studeren. Aanvankelijk durfde ik dat niet. Ik dacht dat ik 21

interview. Lionel Meunier

niet goed genoeg was, maar een aantal mensen heeft me overgehaald om toch maar toelatingsexamen te doen, met succes. Tijdens mijn studie in Den Haag heb ik Vox Luminis verder uitgebouwd.’

Energie Naar wat voor stemmen was hij dan op zoek? Meunier: ‘Ik had een tijdlang in het World Youth Choir gezongen en was altijd erg onder de indruk van de energie die ontstaat wanneer een groep mensen van dezelfde generatie samen muziek maakt. Wanneer je de opnames beluistert van het WYC klinkt het misschien allemaal niet zo bijzonder, maar tijdens de live optredens gebeurt iets wat ik niet kan verklaren. Ik vroeg me af of ik iets gelijkaardigs voor elkaar kon krijgen in de oude muziek, want daar lag, mede door mijn blokfluitstudie, toch mijn grote liefde. In een koor zing je meestal met verschillende mensen een partij, en dan is het vaak goed dat binnen één partij verschillende leeftijden vertegenwoordigd zijn.

Maar voor een ensemble dat in beginsel uit solisten bestaat, dus één zanger per stem, leek het me interessant om op zoek te gaan naar zangers van dezelfde generatie.’

Een lumineuze klank Vox Luminis bestaat dus uit generatiegenoten. Ze zijn samen begonnen als studenten, met de daarbij passende bevlogenheid, en komen ook nu samen in de volgende levensfase terecht. De eerste kinderen zijn al geboren. Maar leeftijd zal toch niet het belangrijkste criterium geweest zijn bij de oprichting van de groep. Meunier heeft de vraag naar het soort stemmen dat hij zocht nog steeds niet beantwoord.

‘Het klinkt misschien wat gek, maar in plaats van stemmen te zoeken die pasten bij mijn klankideaal, ben ik omgekeerd te werk gegaan. Ik heb geprobeerd om een ensemble te vormen rond de stemmen die ik al kende en die ik interessant vond. Met ander woorden: het ensemble past zich aan de stemmen aan, en niet andersom. Ik vind het nu eenmaal belangrijk dat zangers zich vrij voelen om te zingen met hun eigen stem, in plaats van zich steeds te 22

moeten voegen naar mijn ideale ensembleklank. In technisch opzicht werken we veel vanuit de bas. Die moet over een rijk palet aan boventonen beschikken, waardoor de hogere stemmen zich makkelijk kunnen oriënteren. Dat levert behalve een rijke en ‘lumineuze’ klank, ook een zuivere intonatie op. Het feit dat we generatiegenoten zijn helpt overigens wel bij de continuïteit van het ensemble. We gaan samen door dezelfde levensfasen en begrijpen elkaar dus goed.

Die onderlinge verbondenheid in het niet-muzikale is ongetwijfeld ook een belangrijk element in het succes van de groep.’

Subtiele aanwijzingen Vox Luminis is een enigszins democratisch collectief dus, een ensemble dat bestaat uit solisten, die ook als ze niet zingen individuen zijn. Meunier: ‘Ik heb het ensemble niet opgericht omdat ik per se muzikaal leider wilde zijn. Ons eerste concert was met een gastdirigent. Daar hadden we gemengde gevoelens over. Het probleem met een dirigent is dat hij nooit alles kan zien en horen. En zodra er een dirigent is, gaan musici achterover zitten en verliezen ze ten dele hun betrokkenheid. Wij zijn toen gaan nadenken hoe we verder wilden. Uiteindelijk ben ik op democratische wijze tot muzikaal leider verkozen, maar ik dirigeer niet. Ik zing meestal mee en geef soms de tactus aan. Af en toe geef ik ook een subtiele aanwijzing met betrekking tot de dynamiek.

Ik ben nogal groot en heb het voordeel dat iedereen me goed ziet. Maar Vox Luminis voert in beginsel ongedirigeerde muziek uit. De balans maken de zangers zelf. Wanneer je je collega’s niet meer hoort ben je te luid. Als elk ensemblelid zichzelf kan zijn, én zich bewust is van zijn plek in het geheel, ontstaat een grote stabiliteit.’

Franstalig België Lionel Meunier is een geboren Bourgondiër, in ieder geval in geografische zin. Na de middelbare school trok hij naar Namen, in Franstalig België, om er blokfluit te studeren aan het IMEP (Institut Supérieur de Musique et de Pédagogie). Hij werd

Lionel Meunier .interview

meteen verliefd op België, en na een aantal jaren in Den Haag, waar hij zang studeerde, bestond er geen twijfel over dat hij naar Namen zou terugkeren.

‘Ik houd erg van België. Ik ben er komen wonen en studeren op mijn achttiende en voelde me er meteen zeer welkom. Bovendien vond ik er een ideale voedingsbodem voor het werk dat ik doe. Het is toch erg bijzonder dat in een relatief klein land zoveel goede ensembles voor oude muziek zijn, overigens aan beide kanten van de taalgrens. Serge Martin, een journalist van Le Soir, met wie ik ooit hierover sprak, wees me erop dat de liefde voor het ambacht eigen is aan het Belgische temperament. Het klopt dat je in ons vak veel aandacht nodig is voor het handwerk en voor het detail.’

Musikalische Exequien De liefde voor het muzikale ambacht gaat bij Meunier ook gepaard met een grote liefde voor het oude repertoire. Hij is wars van elke vorm van effectbejag en betreurt, zonder namen te noemen, die tendens bij een aantal collega-ensembles: ‘Het klinkt wellicht wat banaal, maar het respect voor de muziek ligt aan de basis van alles wat wij doen. We willen het publiek graag een bijzondere ervaring bezorgen, maar we voegen geen dingen toe aan de partituur om dat te bereiken. We blijven graag zo dicht mogelijk bij de bron. Wat overigens niet betekent dat we musicologische programma’s maken. Bij de Musikalische Exequien is de verleiding groot om met een rijk bezette continuogroep en een batterij blazers voor de dag te komen. Schütz heeft toch bij Gabrieli in Venetië gestudeerd? Maar ik had van bij het begin de wens om dat juist niet te doen. Op een avond zat ik in een restaurant met musicoloog Joshua Rifkin te praten, en toen bleek dat hij het Grove-artikel over Schütz geschreven had. Hij bevestigde me in mijn vermoeden dat Schütz in de Exequien om twaalf zangers (maximaal uit te breiden tot 18), een orgel en een violone vraagt, meer niet, ook geen theorbe.

Jérôme Lejeune, directeur van het label Ricercar en onze ‘beschermengel’, ging daar gelukkig mee akkoord, en zo hebben we het stuk dus ook opge-

nomen. Het betekent overigens wel dat je een zeer goede organist nodig hebt, en die vonden we in de persoon van Masato Suzuki, de zoon van Masaaki Suzuki, die dit jaar in Utrecht artist in residence is.’

Een e-mail van de prins!

Heinrich Schütz schreef de Musikalische Exequien voor Heinrich Posthumus Reuß, heer van Gera, een zogenaamde ‘heerlijkheid’ in Thüringen, waarbinnen ook Schütz’ geboortestadje Bad Köstritz viel. Reuß overleed op 13 december 1635. Zijn lichaam werd gebalsemd en de begrafenis vond pas twee maanden later, op 14 februari plaats, wat Schütz enige tijd gaf voor het componeren van de begrafenismuziek. Het is ook goed denkbaar dat Reuß al enige tijd voor zijn dood de opdracht aan Schütz had verstrekt. Hij had immers ook op andere punten zijn eigen begrafenis zeer goed voorbereid. Bijzonder is daarbij vooral de koperen sarcofaag die hij voor zichzelf liet vervaardigen, waarin precies die teksten gegraveerd staan die hij voor zijn begrafenismuziek had uitgekozen. In 1995 werd dit unieke en wonderbaarlijke kunstwerk na drieënhalve eeuw weer aan het publiek getoond.

Sinds 2004 is staat het tentoongesteld in het Heinrich Schütz Haus in Bad Köstritz. Meunier: ‘Het was ook weer Joshua Rifkin die me, tijdens datzelfde diner, op dat verhaal attendeerde. We kregen vrij snel een aantal foto’s van de sarcofaag toegestuurd door de Internationale Heinrich Schütz Gesellschaft, maar voor de publicatie ervan moesten we toestemming vragen aan de huidige Prins van Reuß. Ik stuurde hem een zeer nederig bericht, waarin ik hem uitlegde dat we graag de originele aanwijzingen van Schütz zoveel mogelijk wilden respecteren, en dat we de foto’s vooral niet voor een of andere marketingstunt in zouden zetten. Maar er volgde een maandenlange radiostilte. We stonden bijna op het punt de plek die we in het cd-boekje voor de foto’s hadden gereserveerd dan maar in te vullen met andere illustraties toen ik op een dag Jérôme Lejeune aan de lijn had. Tijdens het gesprek, dat eigenlijk over iets anders ging, hoorde ik aan de andere kant van de lijn – ping – een e-mail binnenkomen. ‘Lio23

interview. Lionel Meunier

nel, c’est un message du prince, et c’est oui!’ De cd was ook zonder die foto’s wel gelukt, maar het was toch de kers op de taart.’

Een ensemble op mensenmaat Het moge duidelijk zijn dat het goed gaat met Vox Luminis. In 2012 staan meer dan dertig concerten op de agenda, en de tendens is in stijgende lijn. Dat betekent ook dat zich veel vragen aandienen. Hoeveel concerten kunnen ze aan per seizoen? En hoeveel kunnen ze organiseren zonder ondersteunend bureau? Meunier: ‘We kunnen onze subsidies in ieder geval niet kwijtraken, want we hebben er geen! Maar het is waar, we zullen de komende jaren een aantal belangrijke beslissingen moeten nemen. De logistiek groeit me soms wat boven het hoofd. Het doel is zeker niet om zoveel mogelijk concerten te zingen.

Dan komt de stabiliteit van de bezetting in gevaar, en dat gaat ten koste van de muzikale kwaliteit. Vox Luminis blijft een ensemble op mensenmaat, het is geen vehikel voor mijn persoonlijke ambities. Het liefst willen we ons blijven toeleggen op muziek die zonder dirigent uitgevoerd kan worden. Onze basis blijft de Italiaanse en de Duitse vroegbarok, alhoewel we onlangs ook Charpentier gedaan hebben, en dat is ons verrassend goed bevallen. En ook de Engelse muziek lokt, Purcell bijvoorbeeld. Maar dan niet de zoveelste Dido and Aeneas. Hij heeft zoveel andere mooie dingen geschreven.

Verder willen we ook meer renaissance-polyfonie gaan doen. Ik heb bijvoorbeeld heel veel zin om het genre van het chanson aan te pakken. Wat de latere muziek betreft, werken we graag samen met zielsverwante ensembles van onze generatie, zoals met barokorkest Les Muffatti tijdens het Festival Oude Muziek. In zo’n samenwerkingsverband vinden we het juist wel interessant om repertoire te zingen dat om een dirigent vraagt. Peter Van Heyghen van Les Muffatti is bovendien een zeer inspirerend musicus, die alles wat hij doet zeer grondig voorbereidt.

Voorts wordt er de laatste tijd ook wel wat druk op ons uitgeoefend om hedendaags repertoire uit te 24

voeren. Ik zeg niet principieel nee, maar ik ben er nu nog niet aan toe.’

Lionel Meunier gaat niet over een nacht ijs. Hij is misschien geen dirigent, maar wel een onvervalst muzikaal leider, met een heldere visie en een gezond aantal onbeantwoorde vragen. Zoals de meeste bijzondere musici, is hij zo bescheiden om bij het antwoord op de vraag naar het succes, zichzelf buiten beschouwing te laten. Hij is er naar eigen zeggen niet op uit om een muzikale revolutie te ontketenen. Hij wil een bijdrage leveren. Hij is hoe dan ook een zeer prominent lid van de generatie musici die geïnspireerd zijn door de pioniers, maar verder ongedwongen hun eigen weg gaan, en daarbij – als kinderen van hun tijd – behalve van de archieven en bibliotheken, ook dankbaar gebruik maken van het internet en de nieuwe media. De oude muziek mag zich verheugen in een tweede jeugd. ıı Meer info over, en foto’s van de sarcofaag van Heinrich Posthumus op: www.heinrich-posthumus.de

festival oudemuziek utrecht Zomerschool: Luther en het koraal Lecture-performance door Lionel Meunier met zangers van Vox Luminis (voertaal Engels) ma 27 aug, 11.00 / Vredenburg Leeuwenbergh Keiser: Brockes Passion Les Muffatti, Vox Luminis / Peter Van Heyghen ma 27 aug, 20.00 / Jacobikerk Schütz: Musikalische Exequien Vox Luminis / Lionel Meunier vrij 31 aug, 22.30 / Pieterskerk

festival oudemuziek

klein interview

gambiste Friederike heumann van stylus phantasticus

het genie van BuXtehude

foto: Dorothee Falke

Friederike Heumann brengt met haar ensemble Stylus Phantasticus en altus Damien Guillon tijdens het Festival motetten van Tunder, Erlebach en Buxtehude.

Haar liefde voor het werk van Dieterich Buxtehude zit diep: ‘Een genie’, vindt Heumann. ‘Als componist vind ik Buxtehude zo compleet. Zijn muziek is een symbiose van intellect en hart. Buxtehude was een uiterst ontwikkeld man. Hij kon goed Italiaans schrijven, terwijl hij waarschijnlijk nooit zuidelijker dan Hamburg is geweest, en was erg geïnteresseerd in verhoudingen en ordening. Vaak is zijn muziek heel teer. Als het in een tekst over angst gaat, dan laat hij je de angst voelen. Buxtehude wist als geen ander de stemmingen te verklanken.’

Krijgt Buxtehude de aandacht die hij verdient? Heumann: ‘Inmiddels wel, denk ik.

Door het Buxtehude-jaar 2007 en de hernieuwde interesse in de Düben-collectie, die veel unieke manuscripten bevat met muziek van Buxtehude en die nu gedigitaliseerd is, hebben meer mensen kennis kunnen maken met zijn werk.’

Wat heeft de Noord-Duitse muziek voor op, bijvoorbeeld, de Franse en Italiaanse?

Heumann: ‘Het zijn allemaal verschillende werelden die ik me eigen probeer te maken, maar wat mij aanspreekt in de muziek uit het Noord-Duitsland van de zeventiende eeuw, is dat ze zo intiem is. Het gebied werd door de pest en de Dertigjarige Oorlog getergd, en ik geloof dat die stemming van catastrofe van grote invloed is geweest op de muziek. Ze heeft een bijzondere melancholie: er klinkt altijd iets hoopgevends in door.’

Merlijn Kerkhof

stylus phantasticus, Friederike heumann, ma 27 aug, 22.30 / pieterskerk

25

26

Tekst beeld

Ruud Priem Drieluik met Kruisiging, ca. 1600-1605. Museum Catharijneconvent, Utrecht

Sweelincks schilderende broer Presentatie in Catharijneconvent completeert Festival

Presentatie in Catharijneconvent completeert Festival

Sweelincks schilderende broer

Sweelincks schilderende broer

De naam Sweelinck is tegenwoordig vooral verbonden aan Jan Pieterszn Sweelinck (15621621) en nauwelijks nog aan zijn schilderende broer Gerrit Pieterszn (1566-ca. 1610).1 In hun eigen tijd lag de roem van de gebroeders Jan en Gerrit Pieterszn minder ver uiteen.

De één genoot groot internationaal aanzien als componist, organist en klavecimbelspeler. De ander behoorde tot de voornaamste schilders van Amsterdam en bleek een wegbereider voor de carrière van dat andere culturele boegbeeld uit onze Gouden Eeuw, Rembrandt van Rijn.

Rembrandt leerde het schildersvak immers van Pieter Lastman (1583-1633), die op zijn beurt werd onderwezen door Gerrit Pieterszn.

Tijdens het komende Festival Oude Muziek loopt in Museum Catharijneconvent een uitzonderlijke dossier-tentoonstelling rond Gerrit Pieterszn. Uw concertkaartje verschaft u toegang.

De schilder is nu geen partij meer voor de belangrijkste Nederlandse componist van de late zestiende en zeventiende eeuw. Dat Gerrit Pieterszn nagenoeg is vergeten, houdt deels verband met het kleine oeuvre wat van hem bewaard bleef: twaalf schilderijen, negen tekeningen, zes etsen en vier naar zijn ontwerp gemaakte gravures.2 In dit herdenkingsjaar waarin Jan Pieterszn Sweelinck (terecht) weer veel aandacht krijgt, lijkt het passend om hier enkele aspecten van zijn levensloop te verbinden met die van zijn jongere broer en ook diens verdiensten enig profiel te geven.

Over het leven van Gerrit Pieterszn is helaas niet veel bekend. De meeste informatie danken we aan Karel van Mander, die in zijn Schilder-Boeck (1604) een biografie opnam van Gerrit Pieterszn in de levensbeschrijving van diens leermeester. Zijn verhaal begint ronkend: “Hy heeft eenighe goede Discipelen voort gebracht: onder ander, en besonder, den broeder van den uytnemensten Orgelist oft Orpheus van Amsterdam, Ian Pietersz. gheheeten Geerit Pietersz.”3

Van Deventer naar Amsterdam De gebroeders Gerrit Pieterszn en Jan Pieterszn Sweelinck kwamen uit een nest waar een aangeboren talent voor ‘Musica en Pictura, die by naer alle Consten te boven gaen’ (in de woorden van een zeventiende-eeuwse kunstenaarsbiograaf) zich kennelijk goed kon ontwikkelen.4 Hun ouders, Pieter Swybertsz (ca. 1510-1573) en Elsken Zweling (ca.

1520-1585), waren in 1588 getrouwd te Deventer.5 Vader was een begenadigd organist, vermoedelijk in de Grote- of Lebuinuskerk, en moeder kwam uit een welgestelde familie: haar vader, Jan Zweling, was sinds 1540 stadschirurgijn in Deventer en daar eigenaar van enkele panden in de Korte Bisschopstraat. Drie broers van Elsken, alsook een aantal van hun nakomelingen waren goudsmid. Jan Pieterszn werd als eerste zoon geboren in 1562 en kreeg bij zijn doop in de Vrouwekercke (de oudste kapittelkerk van Deventer) de achternaam van zijn moeder, bij die gelegenheid geschreven als ‘Sweelinck’. Men nam het in die tijd niet zo nauw met het opgeven en registreren van achternamen. Zo kwamen er destijds wel vijfentwintig varianten voor van de naam Sweelinck. De meeste mensen voerden een patroniem, vaak gevolgd door hun beroep. Waar Gerrit zich ook op latere leeftijd nooit Sweelinck heeft genoemd, ging zijn oudere broer de achternaam van zijn moeder gebruiken toen hij een hogere sociale status had verworven. Maar nu lopen we op de zaken vooruit, want dat gebeurde in Amsterdam. Het gezin van Pieter Swybertsz was daarheen verhuisd toen vader in 1564 werd benoemd tot organist en klavecinist in dienst van de St. Nicolaaskerk, later bekend als de Oude Kerk. De verhuizing uit Deventer moet uiterlijk in 1566 hebben plaatsgevonden, aangezien Gerrit in dat jaar werd gedoopt in de St. Nicolaaskerk.

De Alteratie Gerrit Pieterszn was iets ten noorden van de St. Nicolaaskerk geboren, in de Heintjehoeksteeg.6 Hij groeide vervolgens op met broer Jan en zus Maria, niet ver van zijn vaders werkplek, in het huis ‘de Harp’ in de Niezel. Rond de St. Nicolaaskerk waren 27

Sweelincks schilderende broer

talloze schilders werkzaam in schilderswinkels en werkplaatsen. De buurt lag ingeklemd tussen de deftige oostzijde van de Oudezijds Voorburgwal en de Warmoesstraat, waar langs de waterkant toentertijd de woningen en pakhuizen stonden van de rijkste Amsterdamse kooplieden. In de bloeiende gemeenschap van de St. Nicolaaskerk, de oudste parochiekerk van de stad, kreeg Jan Pieterszn tot 1573 muziekonderwijs van zijn vader. Toen Pieter Swybertsz in juni dat jaar overleed en werd begraven in de Oude Kerk, bleef de 11-jarige Jan regelmatig de kerkdiensten verzorgen. Zijn inkomen zal een welkome aanvulling zijn geweest voor Elsken Zweling, die sindsdien als weduwe de zorg had over drie jonge kinderen. Gerrit was zeven en naderde de leeftijd waarop hij een vak mocht leren.

Een politieke gebeurtenis die diep zal hebben ingegrepen in het leven van de van oorsprong rooms-katholieke Sweelincks was de Alteratie, de omwenteling in Amsterdam in mei 1578, waarbij de Spaansgezinde katholieke stadsregering werd afgezet. Katholieke erediensten werden verboden, rooms-katholieke geestelijken werden uit de stad verdreven, de parochiekerken en kapellen gingen over in handen van de protestanten en kregen nieuwe namen. Zo werd de St. Nicolaaskerk, waar de jonge Jan Sweelinck musiceerde, omgedoopt tot Oude Kerk. De Nieuwe Kerk werd in september datzelfde jaar door de calvinisten overgenomen, na een kleine Beeldenstorm. De vele kloosters in Amsterdam werden toegeëigend door het nieuwe stadsbestuur en kregen nieuwe (niet-religieuze) bestemmingen, zoals wees- of tuchthuis. Amsterdam was met één klap en zonder doden of gewonden een protestantse stad geworden. Men had de kant van de Opstand gekozen, tegen de Spanjaarden. Handelsbelangen hadden een belangrijke rol gespeeld bij die ommezwaai, omdat Amsterdam geïsoleerd raakte en andere steden de handel over dreigden te nemen. Na de Alternatie werden al na enkele maanden plannen gepresenteerd om de stad en de haven aan de oostkant uit te leggen en een nieuwe 28

Sweelincks schilderende broer

verdedigingswal te bouwen. Het ging de stad weer goed, zeker nadat Antwerpen in 1585 in Spaanse handen was gevallen en de vloot van de Republiek een blokkade uitvoerde voor de Antwerpse haven.

Met de bloei van de voorheen belangrijkste handelsstad van Europa was het vanaf dat moment gedaan en het concurrerende Amsterdam profiteerde daarvan het meest. De stad omarmde vele gevluchte niet-katholieken, die er met hun kennis en kapitaal nieuwe kansen kregen en welvaart brachten.

Leertijd Het gezin Sweelinck zal daar niet meteen van hebben geprofiteerd. Zij woonden na 1578 in de Minderbroedersteeg, die voor de stedelijke belastingen tot de laagst aangeslagen woongebieden van Amsterdam behoorde. Voor kunstenaars brak in de stad na de Alteratie echter een moeilijke tijd aan.

De kerk was als opdrachtgever weggevallen. Voor de decoratie van de gereformeerde en doopsgezinde kerken waren er geen opdrachten te verwachten en voor de lutherse, alsook de katholieke kerk kwamen deze pas weer op beperkte schaal op gang vanaf de jaren 1631-32. Schilders werden volledig afhankelijk van particuliere opdrachten, vooral van kooplieden.

De voornaamste Amsterdamse kooplieden (waaronder talloze kunstliefhebbers en -handelaren) woonden, als gezegd, in de Warmoesstraat en langs de Oudezijds Voorburgwal. In zijn Schilder-Boeck (1604) noemt Karel van Mander met name de uit Haarlem afkomstige Jacob Rauwert († 1597) en Jaques Razet († 1609), die Den Bosch verliet voor Amsterdam.

Rauwert woonde in het huis ‘de Zevenstarre’ in de Warmoesstraat en Razet in ‘de Roode helm’, tegenover de Oude Kerk aan de Oudezijds Voorburgwal.

Van Mander vertelt over Razet dat hij daar als een ‘opvoeder der schilderjeugd’ door ‘constliefdige heeren dagh’lijckx veel […] besocht’ werd.7 Het was deze Razet die als één van de eersten schilderijen van Gerrit Pieterszn te koop aanbood: in 1596 vestigt hij de aandacht van een vriend en diens kennis op: ‘twee van Gerrit Pietersz d’een een vischmerckt 29

Sweelincks schilderende broer

ende d’ander een vleijschmerckt. De deucht ende Juste groote sal. u.l. (oft uwen vrundt) best cunnen sien.’8 De vis- en vleesmarkt in kwestie konden niet worden geïdentificeerd. De verzamelaar en handelaar Jacob Rauwert speelde enkele jaren daarvoor een belangrijke rol voor Gerrit Pieterszn. Toen Gerrit in Amsterdam bij zijn eerste leermeester was uitgeleerd en toe was aan een volgende stap, mocht hij zich op voorspraak van Rauwert verder in het vak bekwamen bij een schilder van hoog aanzien: Cornelis Cornelisz (1562-1636). Gerrit’s eerste leermeester, de Amsterdamse schilder en glasschrijver Jacob Lenertszn (c. 1515-1596), werd alom gewaardeerd, maar Cornelisz was een klasse apart. Hij gold als de voornaamste schilder van Haarlem en was op dat moment net teruggekeerd van een studieverblijf in Italië, Frankrijk en Vlaanderen. Cornelis maakte grote indrukwekkende schilderijen vol langgerekte figuren in ingewikkeld poses. Ongebruikelijke voorstellingen met Bijbelse of mythologische onderwerpen voor burgerlijke bestemmingen. Het lijkt wel of hij, net als de eerste generatie kunstenaars na de protestantisering, met zijn taferelen wilde bewijzen dat kunst zonder kerkelijke opdrachtgevers wel degelijk een toekomst had.

Volgens Van Mander was Gerrit de eerste leerling van Cornelisz en ontpopte hij zich onder zijn vleugels als een buitengewoon talent. Gerrit bleef van 1587 tot 1589 bij hem in de leer en werkte daarna nog drie tot vier jaar als zelfstandig schilder in Haarlem. Het vroegst gedateerde werk dat van Gerrit Pieterszn is overgeleverd, De zondvloed (Landesmuseum Oldenburg) dateert uit 1592 en is helemaal geschilderd in de maniëristische stijl van zijn leermeester.

Ook in zijn latere werk blijft die invloed overigens herkenbaar. In de voetsporen van Cornelis Cornelisz vertrok Gerrit daarna naar het zuiden. Van Mander schrijft: ‘Tsindert heeft hy t’Antwerpen gewoont, en etlijcke Iaren te Room: en is noch daeghlijcx binnen Amsterdam in de Const doende, makende verscheyden heerlijcke wercken, en hem selven gheruchtigh, hem bewijsende een uytnemende Meester.’9 Gerrits 30

reis naar Italië en Rome verliep dus via Antwerpen, waar we hem echter niet geregistreerd vinden bij het Sint Lucasgilde. Vermoedelijk was hij er van 1594/95 en van 1595-1600 in Rome. In 1604, wanneer Van Mander zijn Schilder-Boeck schrijft, is Gerrit Pieterszn in ieder geval alweer drie of vier jaar terug in Amsterdam.

Werk en geloof Jan Pieterszn zal de avonturen van zijn jongere broer op de voet hebben geprobeerd te volgen. Hijzelf had ook een leertijd in Haarlem doorgebracht bij de stadsspeelman aldaar, Jan Willemszoon Lossy (ca.

1545-1629). Terug in Amsterdam was hij onderwezen door Jacob Buyck, de laatste pastoor van de Oude Kerk. Door het overlijden van hun moeder in 1585, had Jan Pieterszn Sweelinck de zorg gekregen over zijn destijds 19-jarige broer en zus. Als kostwinner en verzorger van het gezin kreeg hij hulp van Jan Verhee, huisvriend en van 1581-1596 schepen van Amsterdam. Door de toeloop van een aantal leerlingen, ging het hem financieel geleidelijk beter en uiteindelijk goed genoeg om in 1590 te kunnen trouwen met Claesgens Dirksdochter Puyner uit Medemblik. Een langdurig buitenlands verblijf lijkt er nooit van te zijn gekomen, hoewel we weten dat het werk van Jan Pieterszn Sweelinck werd beïnvloed door Italianen. Zo was hij goed bekend met de Istitutioni harmoniche (1558) van Gioseffo Zarlino (1517-1590), de klaviercomposities van Andrea Gabrieli (1510-1586) en het werk van de componist en organist Claudio Merulo (1533-1604). Naar Italië hoefde hij daarvoor niet te gaan, want het werk van deze meesters was in heel Europa wijd verspreid en bekend. Het is echter een prikkelende gedachte wat het zou hebben betekend voor de ontwikkeling van Sweelincks oeuvre wanneer hij wel, zoals zijn jongere broer, enige tijd in Italië had gestudeerd.

Zijn enige buitenlandse reis bleef de missie die hij in 1604 ondernam naar Antwerpen, in opdracht van het stadsbestuur van Amsterdam. Sweelinck kocht er voor 200 Karolusguldens een klavecimbel van de beroemde klavecimbelbouwer Ruckers. Op zijn

Sweelincks schilderende broer

terugreis over zee, via de rede van Texel, nam hij het instrument zelf mee. Waar het uiteindelijk is gebleven is niet bekend, maar het door Pieter Isaacsz en Karel van Mander beschilderde deksel bleef bewaard in het Rijksmuseum.

In 1580 werd Jan Pieterszn benoemd tot stadsorganist en kwam hij in dienst van Amsterdam.

Toen de stad zich bij de Alteratie had bekeerd tot de Nederduytsch Gereformeerde Kerk, kwamen de kerkambtenaren meteen ook in stadsdienst. De 18-jarige Sweelinck moest aanvankelijk vechten voor zijn baan: men twijfelde of het orgelspel tijdens de kerkdiensten niet teveel afleidde. Hij mocht echter aanblijven en zowel de Oude Kerk als het orgel werden ook als decor voor wereldlijke aangelegenheden gebruikt. Over zijn persoonlijke geloofsopvat-

tingen bestaat weinig zekerheid.10 Zijn achtergrond was katholiek, maar op basis van zijn composities of van zijn vrienden- en kennissenkring kan geen bevredigend antwoord worden gegeven op de vraag of Sweelinck katholiek of protestants was. In zijn oeuvre zijn zowel protestante als katholieke teksten en melodieën te vinden. Tegenwoordig overheerst de opvatting dat Sweelinck behoorde tot de zogenaamde ‘liefhebbers van de gereformeerde religie’, dus tot diegenen die wel sympathieën hadden voor de nieuwe religie, maar niet belijdend lid waren van de gereformeerde kerk.

Katholiek netwerk In het geval van Gerrit Pieterszn lijkt zowel zijn klantenkring als persoonlijk netwerk uitgesproken katholiek gebleven. Er waren in Amsterdam nogal 31

wat katholieke schilders, terwijl strikte calvinisten doorgaans niet door de schilderkunst werden aangetrokken (met de Rembrandt-leerling Jan Victors als uitzondering op de regel). Gerrit werd uiteindelijk een succesvol schilder die, volgens een ietwat teleurgestelde Karel van Mander, ‘veel den tijdt door moet brenghen met te maken conterfeytselen [portretten], en ander cleen wercken.’ Toch zijn er behalve een Drieluik met de aanbidding der herders, 1601 (Amsterdam Museum) met leden van de katholieke families Den Otter en Stuyver, slechts twee andere portretten van de hand van Gerrit Pieterszn bekend: Het korporaalschap van kapitein Jan Janszn Karel en luitenant Schrijver, 1604 (Rijksmuseum, in bruikleen van het Amsterdam Museum) en het Portret van de organist Jan Pieterszn Sweelinck, 1606.11 Mogelijk bevat echter ook een drieluik uit ca. 1600-1605 in Museum Catharijneconvent te Utrecht een bijzonder portret. Op de buitenluiken van het drieluik zien we enerzijds Johannes de Doper en anderzijds de H. Nicolaas.

Volgens de overlevering is het gezicht van Johannes de Doper dat van Gerrit’s broer, Jan Pieterszn Sweelinck en werd het altaarstuk in zijn opdracht gemaakt. Johannes de Doper was zijn naamheilige en hij was sinds 1578 organist van de Oude Kerk of St. Nicolaaskerk in Amsterdam, waarvan de H. Nicolaas patroonheilige was. Of de gelijkenis overeenkomt met Sweelincks portret op het Nederlandse 25 gulden-biljet is aan eenieder om zelf te beoordelen. Het zou in ieder geval een passende herinnering zijn aan twee broers, die ieder op hun manier kleur gaven aan het culturele leven van hun tijd en aan ons erfgoed. ıı

Noten 1. Het laatst bekende werk van Gerrit Pieterszn, een tekening, is gedateerd op 14 oktober 1608. Mogelijk overleed hij tussen die datum en 1610, wanneer het gegraveerde portret dat Simon Frisius van hem maakte, werd gepubliceerd. Het onderschrift bij dat portret verwijst naar Gerrit Pieterszn in de verleden tijd. Zie: Hendrick Hondius I, Pictorum aliquot celebrium , præcipué Germaniæ Inferioris, effigies, Den Haag 1610, p. 65; P.J.J. van Thiel, ‘Gerrit Pietersz, addenda en corrigenda’, in: “Was getekend”… Tekenkunst door de eeuwen heen. Liber amicorum Prof. Dr. E. K. J. Reznicek. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 38 (1987), p. 366, nt. 14, p. 367, nr. 30 2. Van Thiel 1987 (op.cit. nt 1), p. 367 3. Karel van Mander, Schilder-Boeck, Haarlem 1604, p. 293v 4. Cornelis de Bie, Het gulden cabinet van de edel vry schilderconst, Antwerpen 1661, p. 154 5. Gerard de Wit, De instrumentale muziek van Jan Pieterszoon Sweelinck (15621621), Achtergrond en uitvoeringspraktijk, scriptie Conservatorium Rotterdam 2010, p. 5 6. Zie: S.A.C. Dudok van Heel, De jonge Rembrandt onder tijdgenoten. Godsdienst en schilderkunst in Leiden en Amsterdam, Nijmegen 2006, p. 56 7. Ibid., p. 64 8. Ibid., p. 67 9. Van Mander 1604 (op.cit. nt 3), p. 293v 10. Zie hierover: Harmen Trimp, “Het geloof van Sweelinck op de proef.

Speculeren over de geloofsovertuiging van de ‘Orpheus van Amsterdam’ “, Het ORGEL 106 (2010-2), pp. 20-29 11. Zie Gerbrand Korevaar in: Norbert Middelkoop (red.), Kopstukken.

Amsterdammers geportretteerd 1600-1800, Amsterdam 2002, p. 86

festival oudemuziek utrecht De presentatie gewijd aan Gerrit Pieterszn Sweelinck is onderdeel van de tentoonstelling ‘Het Woord in de Gouden Eeuw. Protestantse zeventiende-eeuwse schilderkunst’ in Museum Catharijneconvent (27 juli - 14 oktober 2012).

Met een concertkaartje van het Festival Oude Muziek krijgt u, voor de duur van het Festival, gratis toegang tot het museum.

32

festival oudemuziek

klein interview

pierre cao dirigeert Frans topkoor arsys Bourgogne

duitse duBBelkOrigheid

foto: Sébastien Boulard

Hij zit in de trein onderweg naar huis. Met zijn Choeur Arsys Bourgogne heeft Pierre Cao (1937) net twee keer de Matthäus uitgevoerd in het prestigieuze Parijse Théâtre des Champs-Elysées. ‘Volgens mij was het publiek wel enthousiast’, zegt de Luxemburgse dirigent bescheiden. ‘Maar ik ben niet de aangewezen persoon om te zeggen dat het goed was. Ik was aan het werk.’

Deze zomer staat hij voor het eerst op het Festival Oude Muziek in Utrecht. Daar kijkt hij erg naar uit. ‘Het is heel speciaal voor ons, omdat het een erg gerenommeerd festival is met een publiek dat vertrouwd is met het repertoire dat wij uitvoeren. Dit soort evenementen is heel zeldzaam. Ons programma zal zich richten op dubbel- en tripelkorige composities uit de zeventiende eeuw. Het koor bestaat dan uit twaalf zangers, die soms tegenover elkaar worden opgesteld. We zingen werk van Hieronymus Praetorius, Johann Bach, Michael Praetorius en Heinrich Schütz.’

Vroege meerkorige composities situeren we toch eerder in Venetië dan in Duitsland?

Cao: ‘Inderdaad. Maar ik geloof niet dat het allemaal in Venetië begonnen is en dat Gabrieli de polychorale techniek heeft uitgevonden. Er was al zoveel uitwisseling tussen noord en zuid. Natuurlijk heeft Venetië, met de San Marco waar Gabrieli werkte, een hele grote invloed gehad – met name natuurlijk op Schütz, die bij Gabrieli studeerde.’

Wat kenmerkt Arsys Bourgogne als koor? Cao: ‘Voor ons is tekstuitdrukking het belangrijkst, omdat we ons ervan bewust zijn dat de muziek altijd gecomponeerd is in dienst van de woorden. De teksten zijn uit de bijbel of in dienst van de bijbel, de muziek op haar beurt staat in dienst van de tekst. Dat geldt zeker voor de composities uit de periode waarover wij ons tijdens het festival zullen buigen. Het ging de componisten erom de muziek van de tekst te schrijven. Bachs muziek is een van de pijlers van onze programmering, maar we hebben niet de intentie om alleen maar een barokkoor te zijn. Ik zoek altijd naar een klank die recht doet aan de compositie, maar of we een eigen, herkenbare klank hebben, daar laat ik het publiek graag zelf over oordelen.’

Merlijn Kerkhof

arsys Bourgogne, do 30 aug, 20.00 / domkerk

33

Reitze Smits

Orgeldag in Leiden

Tekst

Orgeldag in Leiden De ideale inleiding op Festival Oude Muziek 2012

De ideale inleiding op Festival Oude Muziek 2012

Orgel Pieterskerk in Leiden

34

orgeldag in Leiden

Een mooiere prelude op het Festival Oude Muziek 2012 is bijna niet denkbaar. Leiden bezit drie schitterende historische orgels die ons een overzicht kunnen bieden van de ontwikkeling van de orgelmuziek van Sweelinck tot Bach.

Reitze Smits begeleidt deze Orgeldag. In elke kerk speelt hij een kort concert. De orgels en de muziek worden uitvoerig toegelicht.

In 1706 reisde de jonge Bach naar Lübeck, om daar de beroemde organist Dieterich Buxtehude te horen, en misschien ook wel om zijn kansen als opvolger van de bijna 70-jarige meester te peilen. Wellicht heeft de bijbehorende verplichting te trouwen met de dochter van Buxtehude hem, net als anderen waaronder Händel, ervan weerhouden te solliciteren.

Maar muzikaal moet hij het daar enorm naar zijn zin hebben gehad, want hij bleef in plaats van de toegestane vier weken zelfs vier maanden van huis.

Bij terugkeer naar Arnstadt, waar men toch al niet erg tevreden over hem was, werd hij flink berispt.

In Lübeck had hij de kans enkele van de beroemde Abendmusiken bij te wonen en het lijkt waarschijnlijk dat hij direct contact heeft gehad met Buxtehude. Die zal hem zeker verteld hebben over zijn leraar Heinrich Scheidemann, die op zijn beurt verhalen moet hebben doorgegeven over diens studiejaren in Amsterdam, bij de beroemde Jan Pieterszoon Sweelinck. Zo is er een directe lijn van de Amsterdamse Orpheus naar de jonge Bach aan te wijzen.

Natuurlijk klinkt de muziek van Bach anders dan die van Buxtehude en was diens muziek ook enorm ontwikkeld sinds Sweelinck. Maar er zijn duidelijk directe verbanden te vinden in de muziek van de jonge Bach, zoals in de vroege Toccata’s en de monumentale Passacaglia voor orgel. Dit werk is lang beschouwd als een hoogtepunt in het oeuvre van de rijpere Bach, maar moet bij nader inzien geplaatst worden in de periode kort na het bezoek aan Buxtehude.

De orgels in Noord-Duitsland moeten een enorme aantrekkingskracht hebben uitgeoefend op de jonge Bach. Jarenlang ambieerde hij een positie aan een van de grote kerken in het noorden. Organisten waren vaak de belangrijkste musici in die tijd, zowel als solist als componist stonden ze hoog in aanzien.

De orgels in Noord-Duitsland waren ontwikkeld vanuit Nederlandse voorbeelden. Hendrik Niehoff, die ook het befaamde orgel had gebouwd waarop

Sweelinck in de Oude Kerk in Amsterdam speelde, had een belangrijk aandeel in de ontwikkeling van de orgelbouw in het noorden van Duitsland. Het grootste deel van het orgel in Lüneburg bijvoorbeeld, waar Bach als jongen op het gymnasium zat en dat hij zeker gehoord moet hebben, was gebouwd door Niehoff. Zijn Noord-Duitse navolgers ontwikkelden een orgeltype dat met vele klavieren en een imposant pedaal grote indruk maakte op de toehoorders.

In Nederland vinden we niet veel complete orgels meer uit die tijd. Maar in Leiden vinden we in drie kerken belangrijke bestanddelen van orgels uit de tijd van Sweelinck. Het orgel in de Pieterskerk is geheel gerestaureerd naar de vroeg zeventiendeeeuwse toestand en gestemd in de karakteristieke middentoonstemming. Het is daarmee een van de weinige grote oude orgels in de wereld die naar zo’n authentieke staat is teruggebracht. In de Hooglandse Kerk staat eveneens een zeer oud orgel, dat in de zeventiende eeuw al is omgebouwd en in de twintigste eeuw is gerestaureerd door de befaamde orgelbouwer Jürgen Ahrend, die in Noord-Duitsland vrijwel alle belangrijke orgels heeft gerestaureerd. In de achttiende eeuw kwamen veel Duitse orgelbouwers naar Nederland, velen overigens afkomstig uit de geboortestreek van Bach. Zij moderniseerden de oude orgels naar de smaak van de Barok. Zo is het orgel in de Marekerk, eveneens met een oude zeventiendeeeuwse kern, nu een orgel waarop latere Barokmuziek uitstekend tot zijn recht komt.

In Leiden kunnen we muziek van Sweelinck tot Bach beluisteren op prachtige historische orgels, in een schitterend Hollands stadscentrum. De dag begint om 10.30 in de Pieterskerk, en eindigt om 16.00, zodat u desgewenst het openingsconcert van het Festival Oude Muziek in Utrecht niet hoeft te missen. Een gezellige broodjeslunch is in de prijs inbegrepen. ıı

festival oudemuziek utrecht Orgeldag in Leiden o.l.v. Reitze Smits Verzamelplaats Pieterskerk vrij 24 aug, 10.30 tot 16.00

35

Tekst BEeld

Pieter Lucassen willemijn de graaff

Bedrieglijke eenvoud Matthäus Passion van Schütz geënsceneerd

Matthäus Passion van Schütz geënsceneerd

Bedrieglijke eenvoud

36

jan Van den bossche .interview

In het Festival Oude Muziek van 2007 zette Compagnie Bischoff, het avontuurlijke zangerscollectief rond Romain Bischoff, met de productie Lettere amorose in potlood haar artistieke signatuur neer. Een elf minuten durend madrigaal van Monteverdi werd in een uur tijd gedeconstrueerd tot een voorstelling waarin improvisatie en elektronica een belangrijke rol speelden. Een enkele bezoeker werd het na tien minuten al te veel, en ook de recensies waren gemengd. Vijf jaar en vijf producties later heeft de Compagnie haar methode en taal verder ontwikkeld en de weg naar een breder publiek gevonden. Centraal staan de liefde voor het oude vocale repertoire en de wens om dat in een voor vandaag zinvolle context te plaatsen.

Dit jaar buigt zij zich over de Matthäus Passion van Heinrich Schütz. Tijdschrift Oude Muziek sprak met regisseur Jan Van den Bossche.

Bedrieglijk simpel Van Heinrich Schütz zijn drie passies bekend: een Lukas, een Johannes en een Matthäus. Ze bleven bewaard in een handschrift van ene Zacharias Grundig, cantor in Dresden en verder volslagen onbekend. Hij kopieerde de passies na de dood van de componist, wat er wellicht op wijst dat ze een tijdlang op het repertoire zijn blijven staan. Het zeer waardevolle handschrift bevatte overigens ook nog een Markus Passion, maar die wordt tegenwoordig niet meer aan Schütz toegewezen. De passies van Schütz zijn bedrieglijk simpel. Ze beginnen met een meerstemmig openingskoor. Vervolgens wordt het onverkorte lijdensverhaal uit het desbetreffende evangelie eenstemmig gereciteerd. Dat betekent bladzijde na bladzijde onbegeleide monodie. Het leeuwendeel hiervan komt voor de rekening van de evangelist, afgewisseld door de replieken van Jezus en de bekende bijrollen: Judas, Petrus, Kajafas, Pilatus, diens echtgenote en een aantal omstaanders. Af en toe wordt de eenstemmigheid onderbroken door de zogenaamde ‘turbae’, korte meerstemmige koortjes waarin de menigte aan het woord is. Het geheel 37

interview. jan Van den bossche

wordt afgerond door een slotkoor, een wat substantiëlere meerstemmige compositie. Anders dan bij de passies van Bach en zijn tijdgenoten, wordt de tekst uit het evangelie dus nooit onderbroken door aria’s, beschouwende koren of koralen. Ook van het gebruik van instrumenten zag Schütz af.

Liturgie is ook enscenering Wellicht hield die soberheid verband met de muzikale gebruiken in de passietijd, want voor zijn bekende Weihnachtshistorie, die in ongeveer dezelfde jaren ontstond, pakte Schütz juist wel uit met een ongekend rijk instrumentarium. De vraag dringt zich dan ook op, waarom je nu juist een werk waarin Schütz zichzelf de grootste beperkingen oplegt, zou gaan ensceneren. Regisseur Jan Van den Bossche: ‘Compagnie Bischoff richt zich graag op muziek die zich niet per se tot een uitvoering in de traditionele concertvorm leent. Dat was met de Via Crucis van Liszt vorig jaar ook al het geval. Ik zal niet beweren dat de Matthäus Passion van Schütz een enscenering nodig heeft. Wanneer je het werk binnen de liturgische traditie van de Goede Week uitvoert, is er eigenlijk niets aan de hand. Liturgie is nu eenmaal ook een enscenering. Maar wanneer je het uit de context van de liturgie weghaalt en het bijvoorbeeld in het kader van het Festival Oude Muziek brengt, moet je wel iets bedenken. Ensceneren is overigens een groot woord voor wat we hier doen. Ik zie mezelf in deze eerder als een contextmaker dan als een echte regisseur. Regisseurs willen altijd zo graag interpreteren, ik probeer in eerste instantie gewoon te begrijpen wat er staat.’

Less is more Enige vorm van visuele aankleding is misschien ook wel gewenst bij de nogal strenge passies van Schütz.

De meeste ensembles deinzen ervoor terug om ze op het programma te nemen. Een klein uur met grotendeels onbegeleide monodie kan mogelijk ook voor een geoefend festivalpubliek een beetje van het goede te veel zijn.

‘Dat klopt, maar de ervaring leert dat mensen het 38

juist ook fascinerend vinden om in zo’n streng idioom ondergedompeld te worden. Schütz componeerde deze passie volgens het less-is-moreprincipe. Het is net als met de wat ‘beperkte’ klank van het klavichord; na vijf minuten raakt je gehoor eraan gewend en gaat een onvermoede wereld aan dynamische schakeringen voor je open. In de beperking toont zich nu eenmaal de meester. Je ziet het wel vaker met componisten op latere leeftijd. Ze grijpen terug naar oude vormen en laten zien dat ze de traditie volledig beheersen, maar tegelijkertijd kijken ze in expressief opzicht ver vooruit. Neem nu Beethoven, die in zijn late strijkkwartetten de hele tijdspanne tussen Bach en de twintigste eeuw overbrugt. Wat Schütz doet, is vergelijkbaar: hij combineert een eeuwenoude traditie van eenstemmig reciteren en strenge polyfonie, met de allermodernste verworvenheden van de retorische stijl. Hij is daarin zeer virtuoos, nog meer dan Monteverdi misschien. Ik ken geen componist die de prosodie van zijn eigen taal – Duits in dit geval – zo goed in muziek wist te vatten. Het is ongelofelijk hoe hij ook het eenstemmige idioom naar zijn hand zet.

De recieten staat bol van de retorische figuren, over elk interval is nagedacht. Eenstemmig betekent hier zeker niet eentonig. Integendeel!’

Tussen blasfemie en reli-kitsch Ensceneringen van het lijdensverhaal van Christus hebben een lange traditie. Naast de traditionele passiespelen is er een aantal beroemde films, van Pasolini tot Monty Python. Het is een bekend mijnenveld, waarin tussen blasfemie en reli-kitsch gelaveerd moet worden. Hoe pakt de Compagnie dit heikele onderwerp aan? ‘Het was al heel snel duidelijk dat we het lijdensverhaal van Christus niet letterlijk zouden gaan naspelen. Dan begeef je je echt op glad ijs. Bovendien is het ook niet nodig. Iedereen, gelovig of niet, heeft daar zijn eigen iconografie bij.

De doornenkroon is een prachtig concept, maar als je er echt een gaat maken, ziet het er al gauw knullig uit. Ik wilde vooral gewoon het verhaal vertellen. Dat doet de evangelist Mattheus ook. En omdat Schütz

jan Van den bossche .interview

zijn relaas niet onderbreekt met koralen of aria’s, krijg je een andere dynamiek dan bij Bach. De hele episode van het laatste avondmaal, de arrestatie en de veroordeling van Christus krijgt zo een grote vaart. Mattheus is overigens een zeer interessante verteller. Hij is weliswaar partijdig, maar dikt zijn verhaal niet enorm aan. Vóór zijn roeping was hij nu eenmaal tollenaar van beroep, belastingontvanger zeg maar. Hij is zeer betrokken bij wat er gebeurd is, maar hij vertelt het met enige zakelijkheid en sereniteit. Hij noemt Judas bijvoorbeeld geen vuile verrader, hij zegt gewoon neutraal: Judas, die hem verraden had. Ook Petrus wordt door Mattheus niet veroordeeld. Dat gebeurt indirect, door de haan te laten kraaien op het moment van het derde verraad.’

Pilatus de ambtenaar Dat deze voorstelling in de zomer geprogrammeerd staat, helpt waarschijnlijk om het verhaal los te zien van de gebruikelijke context. Maar is het verhaal op zich wel interessant genoeg? Wat is er überhaupt nog interessant of spannend aan een verhaal dat we allemaal al lang en breed kennen?

Van den Bossche: ‘Het is typisch voor de grote klassieke verhalen dat we ze zó goed denken te kennen, dat we ons eigenlijk niet meer afvragen of we ze überhaupt wel kennen. Vraag maar eens aan iemand om het verhaal van Hans en Grietje of de film La dolce vita van a tot z te vertellen. Onze kennis is meestal fragmentarisch en beperkt zich tot enkele beelden of scènes. De meeste mensen komen niet verder dan het peperkoeken huisje en iets met een vrouw in de Trevifontein. Als ik iets geleerd heb van de oude-muziekbeweging, dan is het dat er niks mooier en lonender is dan het bekijken van een grote klassieker alsof je hem voor het eerst leert kennen.

Het was ook voor ons zeer interessant om diep in het verhaal te duiken. Wie was Mattheus eigenlijk?

Wat vierde men op het Paasfeest? Wat betekent eigenlijk Sein Blut komme über uns? Het wordt vaak als een bloeddorstig koor van de joelende menigte gezongen, terwijl het koor vooral tot Pilatus gericht is. Het volk wil hem zijn gewetensbezwaren uit

het hoofd praten en ontslaat hem van de verantwoordelijkheid voor het vonnis. Veel meer dan een demagoog, is Pilatus hier een ambtenaar die vooral niet te veel gedoe wil. Maar hij is ook een speelbal in de handen van de menigte. Die zogenaamde turbae zijn sowieso erg interessant. Ik leerde vroeger op het conservatorium dat daarin steeds het ‘volk’ aan het woord was, maar bij nader inzien blijkt het steeds om een andere groep mensen te gaan, nu eens de hogepriesters, dan weer de soldaten of de Joden.’

Geen opera De titel van de voorstelling – De Zaak Jezus – en de productiefoto’s, waarop de vijf zangers in toga’s gekleed achter een katheder staan, laten vermoeden dat we ons in een rechtszaal bevinden. Dat ziet er toch een beetje uit als een interpretatie van een regisseur… Jan Van den Bossche: ‘Bij de eerste versie van deze productie, in het MAfestival in Brugge, hebben we het verhaal inderdaad in de context van een rechtszaak gesitueerd. Maar dat is minder vergezocht dan op het eerste zicht moge lijken. Het gaat uiteindelijk om de veroordeling van Jezus. Er is letterlijk sprake van een aanklacht, een verhoor, van getuigen en van een vonnis. Maar los van die context blijf ik de voorstelling vooral als een hoorspel beschouwen. Ik wilde vooral dat mensen gingen luisteren. De rechtszaak was eerder bedoeld om het publiek een aanleiding te geven om op een andere manier naar de tekst te luisteren. Dat heeft in Brugge redelijk goed gewerkt, maar ik sluit niet uit dat we het in Utrecht enigszins anders aanpakken.

Wanneer je de Matthäus Passion uit haar liturgische verband rukt, haal je je overigens ook wel wat problemen op de hals. Het is nu eenmaal geen opera.

In dramaturgische zin dooft het verhaal uit als een nachtkaars. Het eindigt met een tamelijk prozaïsche, administratieve afhandeling. De hogepriesters en farizeeën willen dat Pilatus het graf van Jezus laat verzegelen. Je weet maar nooit of die volgelingen het lichaam komen weghalen, en dan alsnog gaan rondbazuinen dat hij verrezen is. Pilatus wil van het gezeur af zijn, en geeft ze hun zin. Voor Bach 39

interview. jan Van den bossche

een zeer legitieme manier om tot nieuwe creaties te komen, misschien nog wel meer dan bewerkingen.

Commentaar is een van de leidende principes van de Westerse cultuurgeschiedenis. Uiteindelijk is het stuk van Schütz ook een commentaar op de tekst van Mattheus. Het werk van Schütz wordt in deze uitvoering overigens niet aangetast, we voeren het volledig uit zoals het geschreven staat. En we hebben het muzikaal zeer grondig aangepakt. Jos van Veldhoven, artistiek leider van de Bachvereniging, is drie dagen lang met de zangers aan de interpretatie komen werken. Wouter Snoei is de zesde stem. Hij maakt gebruik van eigen materiaal, maar ook van de klank die de zangers tijdens de uitvoering produceren. De samenwerking met hem is bij onze eerste voorstelling zeer goed bevallen. De Compagnie functioneert sowieso goed wanneer we een vreemdsoortig element in het spel brengen. Bij HMS Oriana was dat de accordeoniste Marieke Grotenhuis,bij Via dolorosa de foto’s van Carl De Keyzer.’

Jan Van den Bossche

foto: Marco Borggreve

of Schütz, en voor hun publiek, was dat enigszins onbevredigende einde geen probleem. Zij wisten namelijk dat het niet om het echte einde ging.

Het verhaal ging verder met Pasen (de verrijzenis), Hemelvaart en Pinksteren. Het lijdensverhaal was slechts een hoofdstuk uit een groter geheel.’

Een vreemdsoortige element Blijft de vraag waarom je aan een blijkbaar zo compact en compleet werk als de Matthäus Passion van Schütz iets toe zou voegen, in dit geval de compositie van Wouter Snoei, de componist die in de credits voor deze productie een ‘geluidskunstenaar’ wordt genoemd. ‘Dat is inderdaad een gewetensvraag’, vindt Van den Bossche, ‘het was niet zozeer de bedoeling dat Wouter iets toe zou voegen. Hij becommentarieert eerder. Commentaar is volgens mij 40

Voor een kennismaking met een onbekende parel uit het oeuvre van Schütz, en voor een nieuwe lezing van het lijdensverhaal, in dit geval in de vertaling van Luther, kunt u op 1 september in diens eigen kerk in de Utrechtse Hamburgerstraat terecht. ıı

festival oudemuziek utrecht De Zaak Jezus Schütz: Matthäus Passion Compagie Bischoff: Arnout Lems, Job Hubatka, Angela Postweiler, Petra Ehrismann, Gerben Houba Wouter Snoei, akoestisch commentaar Jos van Veldhoven, muzikale coaching Jan Van den Bossche, regie za 1 sept, 15.00 uur en 17.00 uur / Lutherse Kerk

Festival van Vlaanderen Brugge

OUDE MUZIEK IN BRUGGE EN LISSEWEGE 3—12 AUG. 2012 www.mafestival.be

triste plaisir et douloureuse joye

met oa.

LES AMBASSADEURS, ANNA PROHASKA, FORMA ANTIQVA, ACCADEMIA BIZANTINA, SKIP SEMPÉ & PIERRE HANTAÏ, AL AYRE ESPANOL, B’ROCK, RETROSPECT ENSEMBLE

MET STEUN VAN DE VLAAMSE OVERHEID

DOET GRENZEN VERVAGEN

EUROPESE UNIE – EUROPEES FONDS VOOR REGIONALE ONTWIKKELING

41

42

Tekst beeld

Louis Peter Grijp marc krone

De Triomferende Min Nederlands eerste ‘opera’ geënsceneerd tijdens Festival

Nederlands eerste ‘opera’ geënsceneerd tijdens Festival

De Triomferende Min

de triomferende Min

Tijdens het Festival Oude Muziek 2012 geeft Camerata Trajectina vier scenische uitvoeringen van De Triomferende Min van Carolus Hacquart, het stuk dat te boek staat als de oudste Nederlandse opera. Artistiek leider Louis Peter Grijp belicht het hoe en waarom van deze bijzondere productie.

Aanleiding voor het stuk Met de Triomferende Min werd het einde gevierd van de ‘Hollandse oorlog’ waarmee de Franse koning Lodewijk XIV de Nederlandse Republiek van de kaart wilde vegen. De ellende was begonnen in het Rampjaar 1672, toen de Fransen met een massale legermacht oprukten tot aan de Hollandse waterlinie, ten westen van Utrecht. De invasie maakte het volk redeloos, de regenten radeloos en het land reddeloos. Uiteindelijk kon het tij worden gekeerd, waarbij de jonge stadhouder Willem III een glansrol speelde. Met de Vrede van Nijmegen in 1678 kwam er voorlopig een eind aan de Franse agressie.

De dichter Dirck Buysero (1644-1707), in het dagelijks leven lid van de Admiraliteit van de Maas in Rotterdam, nam het initiatief voor De Triomferende Min. Hij schreef het libretto en vroeg de gambist Carolus Hacquart (ca. 1640-1701?) er muziek bij te componeren. In het ‘Voorspel’ van de Min bezingen de godinnen Vrede en Geluk de paradijselijke toestand van Nederland voor het Rampjaar. Als de oorlog uitbreekt, heeft dat onder meer tot gevolg dat meisjes zich niet meer aan de liefde willen overgeven. Dat is een ernstige bedreiging van de minnehandel. Het liefdesgodje Kupido spreekt oorlogsgod Mars aan op deze onhoudbare toestand en daagt hem uit er om te vechten. Voordat de ruzie uit de hand loopt, komt Venus tussenbeide, de godin van de liefde en moeder van Kupido. Ze sust Mars, met wie ze eerder een relatie had, en probeert hem te verleiden. De oorlogsgod bezwijkt voor haar charmes en toont zich bereid de oorlogshandelingen te staken. Dan wordt het vrede op aarde en barst er een stroom schitterende vreugdezangen los van goden

en godinnen, minnaars, minnaressen, herders, boeren en boerinnetjes, enzovoorts. De liefde heeft gezegevierd.

De eerste Nederlandse opera?

De Triomferende Min staat bekend als de ‘eerste Nederlandse opera’, maar dat is iets te veel eer. Ik zou het stuk, dat in de uitgave van 1680 wordt aangekondigd als een ‘Vredespel, gemengt met zang- en snaarenspel, vliegwerken, en balletten’, eerder een zangspel noemen. De scène met Kupido, Mars en Venus, die Buysero grotendeels ontleende aan Les amours de Venus et d’Adonis van Jean Donneau de Visé (1670), wordt geheel gesproken, en zo ook de verbindende teksten tussen de zangstukken. Wel kunnen we de Min als een aanzet tot de eerste Nederlandse opera beschouwen. Buysero zelf zag in het stuk een ‘zweemsel naa d’Italiaansche en Fransche Opera, die hier te lande meer vermaart als bekent zyn’. Hij wenste dat zijn ‘Blyspel’ mocht dienen als een schets voor iets groters, dat in navolging van de Italianen en Fransen op het Nederlandse toneel zou moeten worden gebracht. Buysero’s wens ging in 1686 in vervulling, toen Govert Bidloo zijn Bacchus, Ceres en Venus op de Amsterdamse planken bracht, met muziek van een andere gambist, Johan Schenk.

Dit stuk kan met recht de eerste Nederlandse opera worden genoemd: het wordt van begin tot eind gezongen en ook luid en duidelijk als ‘opera’ aangekondigd. Camerata Trajectina voerde het in 2006 tijdens het Festival Oude Muziek op.

Dat alles neemt niet weg dat De Triomferende Min al vroeg de roep heeft gekregen ‘de oudste Nederlandse opera’ te zijn. In 1920 maakte dirigent Piet van Westrheene een bewerking voor de Arnhemse Bachvereniging. De ontbrekende ouverture componeerde hij er gewoon bij, maar uit respect voor de oude partituur deed Van Westrheene rustig aan met de klarinetten en liet hij de trombones thuis. Later volgden uitvoeringen in Vlaanderen en bij de KRO. In 1996 verscheen een fraaie uitgave, verzorgd door 43

de triomferende Min

Op Buyseroos Camerspeeltje vande Vrede Wat quam’er soet geluyd uijt menigh mond en hart, Als ijeder keel de Vred’, het best van alle dingen, Soo cierlijck kost besingen, Als s’hier besongen werdt.

Pieter Andriessen, in de serie Monumenta Flandriae Musica (Muzikale monumenten van Vlaanderen): componist Carolus Hacquart was namelijk van Vlaamse komaf.

Opvoeringen van de Min Het moet voor Buysero een hele frustratie zijn geweest dat zijn pogingen om De Triomferende Min op de Amsterdamse Schouwburg uitgevoerd te krijgen strandden. Waarschijnlijk nam men in Amsterdam aanstoot aan de Oranjegezinde toon die uit het stuk sprak. Op last van het Amsterdamse stadsbestuur was in die jaren alle politiek op het toneel taboe. Onbekend is of De Triomferende Min is gespeeld in Nijmegen, waar diplomatiek Europa zich had verzameld om over de vrede te onderhandelen. Het stuk schijnt wel in Den Haag te zijn opgevoerd. Constantijn Huygens, secretaris van de Prins van Oranje en groot muziekliefhebber, dichtte daar op 31 december 1678: 44

Het woord ‘kamerspeeltje’ (klein kamerspel) doet vermoeden dat de Min bij de Haagse uitvoering bescheidener van opzet was dan Buysero zich die in de Amsterdamse Schouwburg voorstelde, met kunst- en vliegwerk. Na Huygens’ fraaie recensie is het begrijpelijk dat Buysero de uitgave van De Triomferende Min aan hem opdroeg – al zou het goed kunnen dat Huygens vooral enthousiast was over de muziek van Hacquart. In elk geval beviel hij de componist een jaar later aan bij Prins Johan Maurits van Nassau, in wiens woning in Den Haag (het Mauritshuis) Hacquart graag concerten wilde geven.Carolus Hacquart, afkomstig uit Brugge in de Spaanse Nederlanden, was enige tijd vóór het Rampjaar naar Amsterdam geëmigreerd, ongetwijfeld aangetrokken door de gunstige economische omstandigheden van de Republiek. Rond 1679 verhuisde Hacquart met zijn gezin naar Den Haag, waar hij inderdaad concerten moet hebben gegeven en waar hij een aanstelling kreeg als organist van de katholieke schuilkerk in de Juffrouw Idastraat. Veel financieel voordeel heeft hij niet gehad van zijn muziek voor De Triomferende Min: elf jaar na dato was hij nog doende zijn vorstelijke honorarium van 250 gulden bij Buysero los te peuteren. Een voorafschaduwing van die slechte behandeling zien we in de gedrukte partituur, waarin Hacquarts naam niet op het titelblad voorkomt, maar helemaal achteraan, op de laatste notenbalk, in kleine letters wordt vermeld.

De Triomferende Min vandaag Voor de uitvoering maakt Camerata Trajectina dankbaar gebruik van de partituur die Pieter Andriessen in 1996 heeft uitgegeven. Wel zijn we terughoudend geweest ten aanzien van zijn reconstructies, die een stevig barokorkest veronderstellen. Dat betreft vooral

de triomferende Min

de instrumentale dansen en tussenspelen, die door Buysero slechts met woorden zijn aangeduid, maar waarvoor geen muziek is afgedrukt en misschien ook wel nooit is gecomponeerd. We hebben daarvoor toepasselijke muziek gekozen uit Hacquarts bundel Chelys (1686) met twaalf suites voor de viola da gamba. De betreffende preludes en dansen hebben we vervolgens omgewerkt voor twee violen, fluiten en/of hobo’s met continuo, typisch bezettingen voor toneelmuziek in Amsterdam.

Luc Panhuysen en Rampjaar 1672 De vocale muziek heeft Hacquart wel helemaal genoteerd en die is beeldschoon. Wie het stuk wil opvoeren stuit echter op het probleem van het magere libretto, dat ik hierboven heb samengevat. De woordenstrijd tussen Kupido en Mars is wel aardig, maar op het moment dat Mars zich aan Venus heeft overgegeven is de spanning eruit en volgt een schier eindeloze stoet van hemel- en aardbewoners die hun vreugde over de vrede uitzingen – op oorstrelende muziek weliswaar, maar zonder enige dramatische ontwikkeling. Om het spel het noodzakelijke reliëf te geven hebben we in samenwerking met historicus Luc Panhuysen gesproken dialogen toegevoegd over het Rampjaar 1672, zodat de toeschouwer beseft waarom iedereen zo blij was met de vrede. Panhuysen is de auteur van het boek Rampjaar 1672. Hoe de Republiek aan de ondergang ontsnapte (uitgeverij Atlas, 2009).Hij vertelt de geschiedenis vanuit het Utrechtse perspectief van de familie Van Reede, die Kasteel Amerongen bewoonde. Op het moment van de Franse aanval bevindt kasteelheer Godard Adriaan zich in Berlijn, alwaar hij namens de Republiek met de keurvorst van Brandenburg onderhandelt over militaire bijstand. Zoon Godard is kolonel van een regiment cavalerie in het Nederlandse leger en probeert de verdediging aan de Gelderse IJssel op orde te krijgen. Op Amerongen is alleen nog kasteelvrouw Margaretha Turnor. Zij voert een intensieve correspondentie met haar man en haar zoon, die ze volhoudt als ze het kasteel moet verlaten en naar Holland vlucht, achter de veilige waterlinie. Veilig

zolang het tenminste niet vriest, maar dat doet het wel. De Fransen proberen inderdaad over de ijslinie te komen, wat maar half lukt, en plegen op hun vlucht terug naar het oosten de gruwelijkste oorlogsmisdaden in Bodegraven en Zwammerdam.

Vanuit de correspondentie van de Van Reedes ontvouwt Panhuysen zijn indringende verhaal over dit chaotische moment uit de vaderlandse geschiedenis.

Speciaal voor de opvoering van De Triomferende Min vatte Panhuysen enkele van de meest karakteristieke episodes uit zijn verhaal in dialoogvorm. Spilpunten zijn Margaretha’s vlucht naar Den Haag, waar de gebroeders Johan en Cornelis de Witt door het gepeupel worden gelyncht, en de brandschatting van kasteel Amerongen door de Fransen. Daarbij hebben we de vrijheid genomen de hemelse werkelijkheid van de Min te vervlechten met de Hollandse werkelijkheid van Margaretha, die op de puinhopen die de Fransen achterlieten het indrukwekkende kasteel Amerongen herbouwde zoals we dat nu kennen. ıı

festival oudemuziek utrecht De triomferende min Camerata Trajectina m.m.v. Maaike Martens, Simon Zwiers, Bert Simhoffer, Stan Lambregts, Hieke Meppelink, Mariët Kaasschieter, Elsbeth Gerritsen, Sytse Buwalda, Nico van der Meel, Mitchell Sandler, Jasper Schweppe, zangstudenten van het Utrechts Conservatorium Marc Krone, regie / Luc Panhuysen, teksten / André de Jong, choreografie / Louis Peter Grijp, artistieke leiding di 28 aug, 20.00 en 22.00 / Nicolaïkerk wo 29 aug, 20.00 en 22.00 / Nicolaïkerk

45

festival oudemuziek

klein interview

eric slechim van Bl!ndman

Met saX en electrOnica het Orgel achterna

foto: Guy Kolkken

De laagste toon op de moderne piano is de a-subcontra. Ga je verder omlaag, tot de c-sub-contra, dan heb je een toon van 16 herz. Voor die toon is een orgelpijp van tweeëndertig voet, negeneneenhalve meter, vereist. Mits voorzien van een tweeëndertigvoets-register, is het orgel het enige instrument dat zulke lage tonen kan produceren. Ook de tonen die de allerkleinste orgelpijpjes van een centimeter lang produceren, liggen buiten het bereik van alle andere instrumenten.

De vier saxofonisten van Bl!ndman gaan tijdens het Festival Oude Muziek met dit gegeven aan de slag. Artistiek leider Eric Sleichim vertelt: ‘Met Bl!ndman spelen we veel muziek die niet voor saxofoonkwartet geschreven is. De saxofoon is een jong instrument, dus het originele repertoire is beperkt. Onze interesse gaat echter wel uit naar oudere muziek. Zo hebben we op het Festival Oude Muziek 2003 een programma gespeeld rond de Franco-Vlaamse polyfonie en zijn we eerder ook met de muziek van Bach bezig geweest. Werken als de Kunst der Fuge of de koraalpartita’s kun je goed met een saxofoonkwartet spelen.’

Bl!ndman is beslist geen gewoon saxofoonkwartet dat wel eens iets met oude muziek doet: er gaat een heel proces van klankonderzoek aan vooraf. Wat gaan we tijdens het komende festival te horen krijgen? Eric Sleichim zegt: ‘Festivaldirecteur Xavier Vandamme vroeg ons om aan de slag te gaan met repertoire, liefst orgelmuziek, van Sweelinck en Bach. We zitten nog volop in het productieproces, maar het is duidelijk dat we met behulp van speciaal voor ons gemaakte software een beeld van het orgel willen oproepen. Ik ben altijd gefascineerd geweest door de zoektocht van componisten en orgelbouwers naar de ultieme mogelijkheden van wat met het instrument mogelijk is. Als organist heb je ook maar twee handen en twee voeten, maar je kunt met één toets- of pedaalaanslag tientallen pijpen in werking zetten. Dat gaan wij met onze vier saxofoons en de electronica ook doen: we gebruiken de computer als het ware als registrant. Als je op de saxofoon een toon speelt, kun je daar met de computer een octaaf, een kwint enzovoorts opzetten, net als een organist dat doet met zijn registers. De saxofoon kent dan geen fysieke beperkingen meer, en we kunnen ook

46

festival oudemuziek Klein interview

een tweeëndertig voet produceren, of net de allerhoogste orgeltonen.’ Het intoneren van juist die allerkleinste orgelpijpjes is tienden van millimeterwerk. Als er eentje ook maar een fractie afwijkt, snerpt het door de kerk. Hoe krijg je dergelijke extreem hoge frequenties als blazer onder controle? Eric Sleichim zegt over dit probleem: ‘Je hebt natuurlijk te maken met menselijke adem en met allerlei schommelingen die in de stemming van je instrument kunnen optreden. En bij de saxofoon is het riet natuurlijk een belangrijke factor. Maar vooral: als organist heb je te maken met één adem, de windvoorziening van het orgel, terwijl wij zijn met z’n vieren zijn. Als we in een veelvoud aan stemmen met onszelf samenspelen, dan worden eventuele onregelmatigheden dus ook uitvergroot. Helemaal synchroon spelen als een orgel doe je als kwartet natuurlijk nooit. Dat voortdurend afstemmen vergt een enorme concentratie van ons allemaal.’

De ruimte waarin het concert plaatsvindt speelt natuurlijk ook nog een rol. Eric Sleichim beaamt dit: ‘Een orgelbouwer die een instrument voor een bepaalde kerk maakt, is zich natuurlijk heel bewust van de akoestische eigenschappen van die ruimte. Als je in een kerk een orgel hoort, hoor je eigenlijk ook de kerk: de hele ruimte vibreert mee. Met hetzelfde orgel in een andere kerk kom je tot een heel ander klankresultaat.

Dat is één van de grote uitdagingen van dit project. We willen met dit programma in veel kerken en ook in concertzalen kunnen staan en al die ruimtes hebben hun eigen akoestische karakteristieken. De software die we gebruiken zal dan ook voortdurend moeten worden aangepast aan verschillende omstandigheden.’

Is dit een typisch Bl!ndman-project? Eric Sleichim: ‘Ik vind van wel. We zijn in oorsprong natuurlijk een echt saxofoonkwartet, maar we zijn wel altijd op zoek naar nieuwe repertoiregebieden en nieuwe klankmogelijkheden. De zich steeds verder ontwikkelende electronica helpt ons daarbij. Het toepassen daarvan is echter nooit een doel op zich, de techniek staat volledig in dienst van het muzikale verhaal dat we willen vertellen.’

Marcel Bijlo

Bl!ndman, za 1 sept, 23.00 / Domkerk

47

Tekst BEeld

Paul Janssen Ondrej Stanek

Gedurfder dan Bach Praags Collegium 1704 brengt kleurrijke mis van Zelenka

Praags Collegium 1704 brengt kleurrijke mis van Zelenka

‘Gedurfder dan Bach’

48

Vaclav Luks .interview

Jan Dismas Zelenka. Al decennialang duikt de Tsjechische componist met de regelmaat van de klok op. Toch behoort hij nog steeds niet tot de canon van bekende barokcomponisten. Daar komt wat betreft Vaclav Luks van het Tsjechische ensemble Collegium 1704 snel verandering in. Zelenka is de alfa en omega van zijn artistieke werk. Ook tijdens het Festival Oude Muziek brengt hij muziek van deze tijdgenoot van Bach: de Missa Omnium Sanctorum, Zelenka’s laatste werk. Collegium 1704 treedt voor het eerst in Utrecht aan.

Onbekend maakt onbemind Noem bij Vaclav Luks de naam van Jan Dismas Zelenka (1679-1745) en de Tsjechische leider van Collegium 1704 zit direct op zijn praatstoel. Hij bestempelt het nog net niet als zijn levensmissie, maar wat meer begrip en bekendheid creëren voor zijn barokke landgenoot ligt hem na aan het hart.

‘En dat terwijl Jan Dismas Zelenka niet eens zo’n onbekende componist meer is’, zegt hij eigenlijk tegen beter weten in. Het is waar, de naam Zelenka valt vaker als het om barokke componisten van Boheemse oorsprong gaat. Maar wie kent deze componist echt? Wie kent zijn werk zoals we dat van Bach, Händel, Vivaldi of zelfs Telemann kennen? Een uitgebreide Zelenka-discografie zullen we in de kast van de Nederlandse muziekliefhebber zelden aantreffen. En toch is Zelenka volgens Luks niet alleen de belangrijkste Tsjechische componist uit de Barok, maar ook een van de interessantste en meest originele persoonlijkheden in de muziekgeschiedenis. Luks: ‘Van zijn jeugd weten we niet zo veel. Maar hij heeft een belangwekkende periode van zijn beroepsmatige leven doorgebracht in Dresden, in die dagen een van de meest ontwikkelde muziekcentra van Europa. Hij kon er zijn hoogst originele en vaak zelfs experimentele muziek laten uitvoeren door de allerbeste zangers en orkesten van zijn tijd. Dat spreekt duidelijk uit zijn partituren: zijn muziek is voor de uitvoerders buitengewoon veeleisend.’

Zelenka-renaissance In andere landen is het de hoogste tijd voor een Zelenka-renaissance, maar in Praag en ook in Dresden voer ik zijn werk regelmatig uit met Collegium 1704. We hebben sinds 2008 in beide steden een programma lopen onder de titel Musikbrücke PragDresden. De muziek van Zelenka is het fundament van deze serie. Dat kan ook makkelijk’, betoogt Luks zonder adem te halen, ‘want het oeuvre van Zelenka is buitengewoon divers. Aan de ene kant is het duidelijk dat hij in Wenen contrapunt gestudeerd heeft bij Johann Joseph Fux. Hij etaleert een meesterlijke beheersing van de meerstemmigheid, waarbij hij zich vooral liet inspireren door het Palestrina-contrapunt. Aan de andere kant zocht Zelenka steeds weer naar nieuwe uitdrukkingsvormen, naar een nieuw idioom dat heel progressief maar ook emotioneel geladen en uitgesproken individueel is. Zelenka wordt vaak vergeleken met Johann Sebastian Bach, maar de twee zijn zo verschillend. Zelenka’s muziek is diep geworteld in de katholieke traditie en staat dichter bij de Italiaanse esthetiek dan bij de Duitse lutherse traditie.’

Zelenka’s muziek is rijker, gedurfder dan die van Bach, zegt Luks, toch ook een groot Bachliefhebber, zonder aarzelen. Dat heeft alles met de liturgische achtergrond van Zelenka te maken. ‘Zijn eigen achtergrond, zijn nationale identiteit is wel van belang, maar ik ben er van overtuigd dat voor achttiende-eeuwse componisten de confessionele identiteit veel belangrijker is. Voor Zelenka geldt dat zeker. De diepgelovige Zelenka was niet alleen trouw aan de katholieke kerk, maar ook aan de katholieke muziektraditie. En dat is heel wat anders dan de lutherse traditie die Bach vertegenwoordigt. In die zin verschilt hun muziek als hemel en aarde.’

Praag en Italië Dat Zelenka zijn grootste triomfen vierde in Dresden en niet in Praag is ook logisch. ‘Hoewel Bohemen deel uitmaakte van de Oostenrijkse monarchie, was Praag geen residentiestad. De keizer verbleef immers in Wenen. Dat betekent dat men in Praag 49

interview. Vaclav Luks

tevergeefs zal zoeken naar een muzikale hofcultuur zoals in Wenen, Dresden, Parijs of Berlijn destijds.

Praag kende geen koninklijke opera of zelfs maar een hoforkest. Wel was Praag belangrijk voor de doorstroming van de Italiaanse muziek naar Centraal Europa, en de stad groeide uit tot een van de voornaamste centra ten noorden van de Alpen waar met grote regelmaat Italiaanse oratoria klonken. Het belangrijkste muzikale centrum in Praag was de kerk. Daarnaast waren er de vele kleinere kapelletjes van de Praagse adel. Die vertegenwoordigen een rijke subcultuur. Sommige van die kapellen konden zelfs bogen op een internationale reputatie. Zo droeg Antonio Vivaldi de titel ‘maestro di capella in Italia’ van de kapel van de Praagse graaf Morzin. Vivaldi schreef en bewerkte zelfs een aantal werken voor de graaf, zoals zijn opus 8 Il cimento dell’armonia e dell’invenzione, waarin ook de wereldberoemde Le quattro stagioni zijn opgenomen.’

Missa omnium sanctorum Tijdens het Festival Oude Muziek komt de Missa Omnium Sanctorum uit 1741 van Zelenka tot klinken. Het is niet alleen de laatste mis die Zelenka gecomponeerd heeft, het is ook het laatst voltooide werk van een geplande collectie van zes ‘ultimae missae’. Luks: ‘Wat Zelenka met deze titel bedoelde, weten we niet. We weten zelfs niet of hij de zes missen voltooide. Er zijn tot op heden slechts drie van deze missen overgeleverd. Naast de Missa omnium Sanctorum zijn dat de Missa die Filii en de Missa die Patris Omnium. Deze drie missen behoren wel tot de absolute hoogtepunten van het Zelenka’s oeuvre.

In de latere jaren dertig van de achttiende eeuw nam Zelenka geleidelijk afstand van de rijke instrumentale bezettingen met de obligate blazers die hij in de jaren twintig nog gebruikte, en richtte hij zich meer en meer op de strijkersklank, versterkt door hobo en fagot. Hij maakte daarbij dankbaar gebruik van het feit dat Dresden een van de beste orkesten van die tijd had. Daarnaast is zijn manier van componeren ongelooflijk virtuoos, heftig, kleurrijk en tegelijkertijd zeer diepgeworteld in de traditie. Voor de vocale solisten en het koor is hij werkelijk genadeloos in zijn technische eisen. En toch is de virtuositeit bij hem nooit doel op zich.’ Die technische veeleisendheid verklaart volgens Luks ook waarom deze mis 50

niet zo bekend is en zelden klinkt in de concertzaal: ‘Zelenka’s late werken zijn stuk voor stuk een grote uitdaging. Maar het is en blijft een droom van mij om de drie laatste missen overal ter wereld in een cyclus van twee of drie concerten uit te voeren. Misschien worden ze ooit nog eens gemeengoed.’

Oude muziek achter het IJzeren Gordijn Die droom is diep geworteld, want Luks’ interesse in oude muziek gaat ver terug. ‘Ik begon op zevenjarige leeftijd met pianolessen en toen ik elf was kwam de hoorn erbij. Dat was het moment waarop ik Bach en Mozart ontdekte. Met de muziek van Bach begon ook mijn interesse in de oude muziek. In het communistische Tsjecho-Slowakije van de jaren tachtig van de twintigste eeuw was het erg lastig om aan langspeelplaten met werk van Bach te komen, maar we hadden wel de fluitist Milan Munclinger.

Hij was een ongelooflijk charismatische persoonlijkheid en een fenomeen op de fluit. Munclinger gold als een fervent popularisator van de barokmuziek en had op tv regelmatig uitzendingen over Johann Sebastian Bach. Die waren voor mij een revelatie. Hij speelde alles op moderne instrumenten, realiseerde ik mij later, maar dat deed hij met veel liefde voor en verstand van de muziek. Een volgende persoonlijke mijlpaal was een concert van Musica Antiqua Köln in het Rudolfinum, het grote concertgebouw in Praag.

Het moet in de late jaren tachtig geweest zijn. Ik was een tiener en ik hoorde voor het eerst een traverso en een barokviool. In een klap wist ik wat ik wilde gaan doen. Ik ben kort daarna klavecimbel gaan studeren.

Eerst in Pilsen en later in Praag. In 1991, kort na de revolutie en de val van het communisme in TsjechoSlowakije, ben ik naar Bazel vertrokken om klavecimbel en basso continuo te studeren aan de Schola Cantorum Basiliensis. De hoorn is mij daarbij altijd blijven vergezellen. Ook nu nog maak ik regelmatig tijd om natuurhoorn te spelen, bijvoorbeeld met mijn vrienden in het blaasoctet Amphion waar ik medeoprichter van ben. Dat soort diepgewortelde vriendschappen vind ik belangrijk om te onderhouden.’

Collegium 1704 Ook Collegium 1704, het ensemble van Vaclav Luks, begon als een vriendenclub. ‘De oorsprong van het gezelschap ligt in 1990. We begonnen met

Vaclav Luks .interview

foto: Pablo Kornfeld

een stel vrienden aan het Conservatorium van Pilsen barokmuziek te spelen. We vormden een kleine groep en lange tijd waren we weinig meer dan een gelegenheidsensemble. Pas in 2005 kreeg Collegium 1704 werkelijk een fundament. Op dat moment heb ik in Praag het project Bach-Praag 2005 in het leven geroepen. Collegium 1704 hebben we omgevormd tot een barokorkest en een vocaal ensemble. Het jaartal 1704 heb ik toen definitief aan de naam toegevoegd, omdat het verbonden is aan de centrale componist van mijn muziekbeleving. En dat is inderdaad niet Bach, maar Jan Dismas Zelenka. Zijn werk Via Laureata werd in 1704 in de Praagse Jezuïetenschool uitgevoerd. Deze uitvoering is van symbolisch belang, omdat het de eerste bekende compositie van Zelenka is en ook de eerste biografische informatie na zijn geboortedatum. Zelenka is en blijft voor mij de grootste onder de Boheemse componisten uit de

barok: hij luidt de gouden eeuw in van de Boheemse en Tsjechische muziek. En dan is het geen corvee om muziek van een componist van eigen bodem te spelen. Op onze programma’s staan naast Zelenka nog veel meer Tsjechische componisten uit deze periode die aandacht verdienen. Vaak volstrekt onbekende namen. Zo bereiden we voor 2013 een operaproductie voor in het Nationale Theater van Praag met een opera van Josef Myslivecek. Geweldige muziek. Myslivecek is een van de meest succesvolle componisten van de latere opera seria in Italië. Vandaag de dag is hij volledig vergeten. Er valt nog zoveel goede muziek te ontdekken.’

Utrecht 2014 Veel van die onbekende muziek komt ongetwijfeld ook langs als Luks in 2014 wederom een belangrijke rol speelt tijdens het Festival Oude Muziek. Dan 51

interview. Vaclav Luks

is Habsburg het centrale Festivalthema en omdat het Boheemse rijk eeuwenlang onderdeel was van de Habsburgse monarchie, is het evident dat er vele sporen in Praag liggen. En gelukkig ontdekken steeds meer ensembles en musici de muzikale rijkdom van de Tsjechische stad. ‘De Tsjechische oude muziekscène heeft zich de afgelopen jaren razendsnel ontwikkeld’, zegt Luks. ‘Een niet te onderschatten factor daarbij is dat Praag voor musici een inspirerende stad is. Vele musici die kort na de revolutie naar het buitenland zijn gegaan, hebben inmiddels de motivatie om na hun afstuderen terug te keren naar Tsjechië en de oude muziek van hun eigen land te bestuderen. Het publiek in Praag is bovendien hongerig en wordt alleen maar hongeriger. Voor onze reguliere concerten in Praag moeten we steeds grotere ruimten zoeken. In het najaar staan we in de grote zaal van het Rudolfinum en ik hoop dat we ook die vol krijgen. Het is eigenlijk zeer verheugend dat wij in een tijd waarin overal geklaagd wordt over de crisis en teruglopend concertbezoek, steeds meer mensen kunnen verwachten. Maar misschien is dat ook wel omdat ik een rasoptimist ben.’ ıı

festival oudemuziek utrecht Zelenka: Missa omnium sanctorum Collegium 1704 / Vaclav Luks za 25 aug, 20.00 / Domkerk

foto: Ivan Maly

52

Ontdek het nieuwe concertseizoen

Pieter Wispelwey en Kristian Bezuidenhout zo 23 sep 20.15 uur Kleine Zaal

Selectie uit Beethovens werken voor cello en piano

La Sfera Armoniosa, Andreas Scholl en auteur Geert Mak wo 26 sep 20.15 uur Grote Zaal

Duik in de muzikale geschiedenis van Amsterdam ‘Pre-jubileumconcert’ Het Concertgebouw 125 jaar in 2013

Marcel Beekman meets BRISK za 3 nov 20.15 uur Kleine Zaal

Duitse tenorliederen van Ludwig Senfl en Heinrich Isaac concertgebouw.nl/ oudemuziek foto: Kristian Bezuidenhout (Marco Borggreve)

CG_TOM_Adv145x220_april12.indd 1

5302-04-2012

16:59:04

Tekst BEeld

Tineke Steenbrink Wouter Jansen

Het wonder van Boxmeer Holland Baroque Society speelt Benedictus Buns

Holland Baroque Society speelt Benedictus Buns

Het wonder van Boxmeer

54

het wonder van boxmeer

Holland Baroque Society breekt graag een lans voor repertoire van eigen bodem. Tijdens het komende Festival Oude Muziek presenteren ze een Nederlandse componist die in zijn tijd, de zeventiende eeuw, een enorme reputatie genoot: Benedictus Buns. Dat de muzikanten volledig achter hun keuze staan, mag blijken uit het enthousiasme van Tineke Steenbrink, klaveciniste en organiste van het ensemble. Ze vertelt over haar zoektocht naar leven en werk van Buns. Tussendoor laat ze ons ook delen in haar mijmeringen. Volgens haar wordt Buns’ religieuze muziek dé Festivalrevelatie.

Dit is het verhaal van de zoektocht naar de muziek van Benedictus Buns en zijn leven in het zeventiende-eeuwse Boxmeer. Dit Brabantse dorp ligt tussen de Maas en de rand van de Peel. Ik dook bibliotheken in en ontmoette daar hulpvaardige paters, zusters, oud-misdienaars, archivarissen en Bunsenthousiastelingen. Onbekend werk kwam boven water. Al met al veel te veel materiaal om tijdens één concert uit te voeren. Daarom moet de presentatie tijdens het Festival Oude Muziek het startschot worden voor een reeks concerten rond de herontdekking van deze Nederlandse pater en componist.

Benedictus Buns, Benedictus à Sancto Josepho, geboren Buns. Ook: Buns Gelriensis. Geboren in 1642 Geldern (D), gestorven in Boxmeer, 6 december 1716. Buns was geestelijke en componist.

Nog steeds doet een oude legende in Brabant de ronde.

Grave, zeventiende eeuw. De musici komen bij elkaar.

Ook is er een graaf aanwezig, de graaf van den Bergh.

Verschillende spelers laten zich horen en dan komt opeens een vreemdeling binnen. Ook die gaat musiceren.

Maar nauwelijks is hij begonnen of de graaf springt op en roept uit: ‘Dat kan onze pater Buns zijn, of de duivel.’ Waarop de nieuwkomer - inderdaad Buns onder algemene vrolijkheid zijn vermomming aflegt. Een waargebeurd verhaal, deze al in de achttiende eeuw opgetekende anekdote?

55

het wonder van boxmeer

Benedictus à Sancto Josepho (Buns) De voornaam van Buns is niet bekend. Hij werd in 1642 in Geldern geboren, waar hij in 1659 intrad bij de Karmelieten en de kloosternaam Benedictus à Sancto Josepho aannam. Rond 1670 ging Buns naar Boxmeer waar hij subprior van het Karmelietenklooster werd. Vanaf 1679 was Buns ook organist van het klooster. Het Karmelietenklooster te Boxmeer werd gesticht in 1653 door Albert van den Bergh en Madeleine de Cusance, heer en vrouwe van Boxmeer. De familie van den Bergh heeft een belangrijke plaats ingenomen in het leven van Buns.

Zo noemt hij zich op de titelbladzijde van opus IX (1699) ‘Aulae Bergis phonascus et organista’ ofwel ‘zangmeester en organist van het hof te Bergh’ en draagt hij werken aan hen op. Dat Buns in Frankrijk de bijnaam ‘le grand carme’ te beurt viel - de grote karmeliet - onderstreept zijn internationale bekendheid in zijn tijd. Nu is hij in de vergetelheid geraakt.

Zijn negen gedrukte opusnummers bevatten motetten, litanieën, missen, dialogen tussen zangers en instrumentale ensembles en veertien instrumentale sonates. Ze zijn gepubliceerd in Antwerpen (I-V en VII), Utrecht (VI) en Amsterdam (VIII en IX). Er zijn in totaal 123 composities van Buns bekend.

Ik kwam vrij toevallig in aanraking met de muziek van Buns. Als eerste met zijn opus VIII, waarover later meer. Van naam kende ik Buns al. Ik ben opgegroeid in de contreien van Boxmeer waar het Bunskoor een begrip is. Dit koor is vernoemd naar Benedictus Buns en zingt de mis in de Petrusbasiliek. Vanaf mijn elfde jaar speelde ik in diezelfde kerk als organist elke maand de zondagochtendmis en ik oefende vaak op het grote orgel. In die zin voel ik mij een klein beetje een van Buns’ opvolgers.

Boxmeer Er is natuurlijk heel veel veranderd sinds Buns in Boxmeer leefde. Toch zijn er nog dingen het zelfde gebleven. De jaarlijkse viering van ‘de Vaart’, een processie hieronder beschreven, vindt nog steeds plaats en zelfs de kas van het orgel uit de tijd van 56

Buns staat nog op het eikenhouten oksaal van Jan Werkens uit 1634. In 1677 plaatste de Mechelse orgelmaker Blasius Bremser hierop een nieuw orgel.

De fraaie donkerbruine kas van het orgel bevat ondertussen later pijpwerk, maar het verkeert in goede conditie. Over de veranderingen sinds de tijd van Buns vond ik een brief in het archief van het Nederlands Carmelitaans Instituut. Dit archief is tegenwoordig gevestigd in het karmelietenklooster van Boxmeer. Op 5 juni 1958 beantwoordt frater Clarentius van Dijk O. Carm namens de pater prior een aanvraag tot inzage van het archief door J.H. van der Meer van de Dienst voor de Schone Kunsten der Gemeente ’s-Gravenhage: ‘…om vele redenen is een bezoek aan het Boxmeers karmelietenkloos-

het wonder van boxmeer

ter de moeite van een reis dubbel en dwars waard.

U zult hier de sfeer waarin Buns 250 jaar geleden geleefd heeft, praktisch onveranderd terugvinden.

De tijden zijn wel veranderd, maar van wat de drie eeuwen aan ons hebben overgeleverd is veel bewaard gebleven.’

‘…een peerdt tot de saloup naar den Haige sijnde 15 personen als Pater Benedictus, Rosier met sijn soon… en de schipper Arian den 4de maij sijn wij genoodigt bij den Advocaat van Tongelaer op een extraordinaris collegie… Pater Benedictus... naer Schevelinge gevaren en smiddagh vertheert.’

De weg van Den Haag naar Boxmeer die van der Meer zich in 1958 voorgenomen had, legde Buns al eerder af. Getuige daarvan een klein archiefstuk betreffende de concertreizen van graaf Oswald van den Bergh met zijn muzikanten naar Holland. Het beschrijft hoe Buns met vijftien andere muzikanten op die reis een uitstapje maken naar Schevelinge (Scheveningen):

De Vaart De Vaart is onlosmakelijk met Boxmeer en de karmelieten verbonden. Het is een eeuwenoude Heilig Bloedprocessie. ‘Pinksteren vroeg of Pinksteren laat, veertien dagen daarna trekt de Boxmeerse Vaart’, zo luidt het eeuwenoude gezegde in Boxmeer.

De oorsprong van de Vaart gaat terug naar het jaar 1400. Een priester in Boxmeer twijfelde tijdens de

57

het wonder van boxmeer

eucharistieviering aan de transformatie van brood en wijn in het lichaam en bloed van Christus. De wijn, zo wil het verhaal, borrelde toen over de rand van de kelk heen en kwam op een linnen doek onder de kelk terecht. Het Heilig Bloed stolde en er bleef een grote druppel achter op het tafellinnen. Deze doek, corporale genaamd, is sindsdien voorwerp van verering. In zijn zeventiende-eeuwse reliekhouder wordt hij tijdens de Vaart meegedragen in een gouden draagkist uit 1656, geschonken door Graaf Albert van den Bergh. Op Vaartzaterdag wordt de reliek op plechtige wijze door het Heilig Bloedsgilde de basiliek binnengebracht. De dag erna, op Vaartzondag, wordt zij door de straten van Boxmeer gedragen. Dit jaar vindt de Vaart op 10 juni plaats.

Hoe zou de mis op Vaartzondag ten tijde van Buns hebben geklonken? Hoe meer ik me inleef in Buns en zijn werken bestudeer, hoe meer het begint te kriebelen dat te reconstrueren. Niet alleen op papier, maar echt, op de tweede zondag na Pinksteren in de Basiliek.

Uitgelicht: Opus VIII Orpheus Elianus a Carmelo Onder de titel ‘Orpheus Elianus a Carmelo...’ bracht Buns in 1698 bij Roger in Amsterdam zijn opus VIII uit. De titel verwijst naar de berg Karmel in Galilea, die zijn naam verleende aan de monnikenorde van de karmelieten. Geïnspireerd door de profeet Elias stichtte een groep kluizenaars aan het begin van het tweede millennium een nieuwe orde. Maar Buns naamgeving verwijst niet alleen naar de ontstaansgeschiedenis van de Karmelieten. Hij legt ook een link tussen de Karmel als berg, en de achternaam van zijn broodheer: het werk is aan Oswald van der Bergh en zijn vrouw opgedragen. De naam Orpheus in de titel verwijst naar de mythische Orpheus, die mens en god, bos en steen ontroerde met zijn snaren.

Opus VIII bestaat uit dertien triosonates die op een ingenieuze manier in elkaar grijpen. De eerste sonate staat in de toonsoort c-klein, de volgende in g-klein.

58

Zo doorloopt Buns verder de kwintencirkel en komt hij bij de zevende sonate in fis-klein (drie kruizen) uit. Een opmerkelijke toonsoort voor die tijd, en nog opmerkelijker is het verloop van de sonate. Die moduleert namelijk naar Es-groot (drie mollen). Dit is uniek in de muziekgeschiedenis: een barokke sonate die in een andere toonsoort eindigt dan waarin zij begint, is mij niet bekend. Er volgen zes triosonates die wederom moduleren door de kwintencirkel: van Bes-groot naar de laatste sonate in D-groot. Wat opus VIII uniek maakt, is het aantal sonates en de zevende centrale sonate die moduleert. In de barok was het gebruikelijk om sonates per zes of twaalf te bundelen.

Wat Buns met de opbouw van dit opus wil zeggen, is gissen. Het lijkt mij aannemelijk dat Buns een religieuze voorstelling in zijn hoofd had, die hij in deze opmerkelijke vorm wil uitdrukken.

Vocale werken De zoektocht naar muziek van Buns brengt me naar het archief van Geldern. Vier dozen met handgeschreven afschriften tref ik daar aan. Zeven van de negen opusnummers zijn door Frits Noske (19201993) opgeschreven en daar beland. In 1984 heeft hij de muziek van de aparte stemboekjes, zoals ze in de zeventiende eeuw werden gedrukt, in partituur gezet. Dit moet een monnikenwerk zijn geweest.

Het was een grote hulp om al lezend een indruk te krijgen van hoe de muziek van Buns klinkt.

In het Nederlands Carmelitaans Instituut in het klooster van Boxmeer val ik van de ene verbazing in de andere: uit vier dozen komen originele eerste drukken van werken van Buns tevoorschijn. En dat is niet alles: er zijn ook eerste drukken van Gregoriaanse zangboeken die Buns heeft samengesteld, compleet met handgeschreven aantekeningen en aanvullingen. Het wordt steeds duidelijker dat deze zoektocht prachtig materiaal oplevert. Het Requiem in Es-groot voor vijfstemmig koor, solisten en groot ensemble ziet er uit als een zeer bijzonder werk…

het wonder van boxmeer

Hoe klinkt Buns?

Van wie heeft Buns het vak geleerd en hoe klinkt zijn muziek eigenlijk? Het antwoord op de eerste vraag weten we helaas niet. En hoe zijn muziek klinkt? Dat laat zich natuurlijk moeilijk in woorden omschrijven. Het beste is om maar meteen aan de slag te gaan en Buns tot klinken te brengen.

Maar laten we toch maar een poging wagen. In zijn werken valt een aantal zaken op. Allereerst zijn alle teksten in het Latijn, en publiceert hij geestelijke muziek. Veelvuldig schrijft hij voor de fagot een aparte partij naast meerdere middenstemmen. De vijfstemmigheid die daardoor ontstaat, doet denken aan de stijl van de jonge Johann Sebastian Bach en de werken van zijn oudere ooms. Ook gebruikt Buns veel San Marco-achtige dubbelkorigheid. De zangpartijen in de motetten hebben voor de zangers een extreme omvang: van een lage C voor de Bas, tot een hoge As voor de sopraan. Buns gaat uit van goed geschoolde zangers. Vergelijkingen met andere componisten blijven lastig, Buns heeft echt zijn eigen stijl. Zo is er het typische ‘Buns-akkoord’: een dissonant septiem akkoord in de slotcadens dat hij vaak gebruikt. Daarmee zet Buns als het ware zijn muzikale handtekening.

Greenwich International Early Music Festival & Exhibition 2012 8th - 10th November THE SIXTEEN • EUBO PHILOMEL • DAN LAURIN EVA FEGERS HIS MAJESTYS SAGBUTTS & CORNETTS The Old Royal Naval College Greenwich London SE10 9LW Enquiries 01274 288100 www.earlymusicfestival.com

Het concert van Holland Baroque Society in het Festival focust op motetten voor sopraan en bas, maar ook op zijn instrumentale werken. ıı

Zangles met specialisatie oude muziek

festival oudemuziek utrecht Buns: motetten en sonates Holland Baroque Society / Andreas Arend zon 26 aug, 22.30 / Geertekerk

Harm Huson – altus Michelle Mallinger – sopraan Individuele en groepslessen in Haarlem www.michellemallinger.com harmhuson@gmail.com mmallinger@mac.com

59

festival oudemuziek

klein interview

erik Bosgraaf creëert Bachs blokfluitconcerten

‘de drOOM van elke BlOkFluitist’

foto: Marco Borggreve

Eind vorig jaar verscheen een cd van Erik Bosgraaf met vier blokfluitconcerten van Bach, een regelrechte primeur. Tijdens het komende festival zal Bosgraaf samen met zijn ensemble Cordevento een concert wijden aan deze ‘reconstructies’.

Erik Bosgraaf vertelt: ‘Het is natuurlijk de droom van iedere blokfluitist: blokfluitconcerten van Bach! Samen met musicoloog Thiemo Wind ben ik met dit idee aan de slag gegaan. Thiemo is al veel langer bezig met Bachs concerten en de bronnen daarvan en hij durft ook met het materiaal te experimenteren.’ Is het dan niet simpelweg een kwestie van een ander instrument gebruiken? Erik Bosgraaf: ‘Nou nee. Twee van de vier concerten op deze cd bestaan eigenlijk niet eens. Ze zijn samengesteld uit cantatedelen waarvan je zou kunnen vermoeden dat Bach ze in eerste instantie als instrumentale stukken heeft geschreven. Van één daarvan zijn al meer reconstructies gemaakt, maar het andere is door Thiemo Wind speciaal voor dit project gemaakt. Hij combineert twee aria’s uit cantate BWV 215 en de openingsaria uit de cantate BWV 32 en zo ontstaat een ‘nieuw’ driedelig soloconcert. Er zijn mensen genoeg die het flauwekul vinden om op die manier een nieuw Bachconcert samen te stellen, maar dit was wel de manier waarop Bach het zelf ook vaak deed. Hij was een meester in het recyclen van zijn eigen muziek, voorbeelden genoeg.’

‘Voor de andere twee concerten, BWV 1053 en 1055, ben ik waar mogelijk uitgegaan van de klavecimbelversies. Bij BWV 1053 gaat het om een concert waarvan de snelle delen ook bekend zijn als sinfonia’s uit cantates, dan met een solopartij voor orgel, en het langzame deel als aria. Bij een bewerking, bijvoorbeeld voor hobo, gaat men meestal uit van die cantatedelen. Ik vind het veel meer in Bachs geest om de klavecimbelversie als uitgangspunt te nemen, het werkt muzikaal gewoon beter.’

Of dat historisch wel verantwoord is? ‘Geen idee, maar het klinkt lekkerder dus doe ik het. Kijk, Bach componeerde zijn soloconcerten voor musici die hij kende. Doordat we de originelen niet meer hebben, weten we niet welke instrumenten ze bespeelden. Ik probeer me voor te stellen dat er een blokfluitist bij was en hoe Bach het dan zou aan-

60

festival oudemuziek Klein interview

pakken. Met musicologie heeft dat niets meer te maken, maar het komt des te dichter bij de pragmaticus die Bach zelf was. Hij schreef voor de musici die hij had. Dat zie je bij de cantates ook. Soms heb je daar hele virtuoze partijen voor blokfluit of traverso.

Dan kun je een hele boom gaan opzetten over de symboliek van die instrumenten in combinatie met bepaalde toonsoorten of teksten, maar ik denk dat de werkelijkheid veel prozaïscher is: is er een goede fluitist dan speelt die zondag mee in de cantate en krijgt die dus ook een virtuoze partij’.

Tijdens zijn festivalconcert, en ook op de cd, bespeelt Erik Bosgraaf verschillende blokfluiten. Hij vertelt hierover: ‘Ik heb niet per concert heel nauwkeurig uitgezocht op welke fluit ik het wilde spelen; de eerste keuze bleek ook meestal de juiste. Het is ook mooi om te laten horen dat je in de barok veel meer soorten blokfluiten had dan de sopraan in C en de alt in F die we tegenwoordig meestal horen. De barok was een periode waarin er heel veel met instrumenten werd geëxperimenteerd.’

Erik Bosgraaf werkt de laatste jaren met een vaste groep strijkers. Opvallend is dat veel van deze musici een Oost-Europese achtergrond hebben. Erik Bosgraaf heeft die keuze welbewust gemaakt: ‘Oost-Europese strijkers zijn natuurlijk niet per definitie beter dan anderen, maar je merkt wel dat ze zijn opgeleid in de Russische traditie. Die achtergrond nemen ze mee naar hun barokspel en daardoor spelen ze met een soort groove waar ik erg van hou en die je niet zo gauw zult horen bij West-Europeanen. Ik weet nog niet wat het volgende project zal zijn met dit ensemble, maar ik wil zeker met deze strijkers doorgaan. Het Bachproject was heel intensief en ik hoop dat het plezier dat wij erin hebben ook zal overkomen tijdens ons festivaloptreden.’

Marcel Bijlo

Cordevento, Erik Bosgraaf, za 25 aug, 17.00 / Vredenburg Leeuwenbergh

61

Tekst

Marcel Bijlo

De vele verschijningsvormen van het koraal Gli Angeli zingen Schein, Buxtehude en Bach

Gli Angeli zingen Schein, Buxtehude en Bach

62

De vele verschijningsvormen van het koraal

Stephan MacLeod .interview

Het ensemble Gli Angeli Genève, dat in oktober tijdens het Seizoen Oude Muziek een verpletterende uitvoering gaf van Scheins Israelis Brünlein, werpt tijdens hun concert in het Festival Oude Muziek licht op twee koralen: ‘Jesu meine Freude’ en ‘Mit Fried und Freud ich fahr dahin’. We horen zettingen van Schein, Buxtehude en Bach, en nieuw gecomponeerde versies van Caliope Tsoupaki.

De koralen die we in veel Duitse muziek uit de zeventiende en achttiende eeuw horen, dateren voor een groot deel al uit de zestiende eeuw. Maarten Luther schreef geestelijke teksten op populaire melodieën. Deze eenvoudige zettingen verspreidden zich in hoog tempo over het Duitse taalgebied.

Met de Reformatie kwam de behoefte aan een geheel nieuw repertoire aan kerkmuziek, uiteraard niet meer op Latijnse maar op Duitse tekst, en die muziek moest bovendien ook nog eens voor iedereen mee te zingen zijn. Luther had niets tegen muziek in de kerk, maar deze moest wel functioneel en voor iedereen toegankelijk zijn. Complexe polyfonie kwam dus niet in aanmerking. Maar Luthers idee om bekende volksliederen van een geestelijke tekst te voorzien, was geniaal in zijn eenvoud en het heeft grote gevolgen gehad voor de ontwikkeling van de Duitse muziek.

Encyclopedie van het koraal Stephan MacLeod, bas en drijvende kracht achter de groep topzangers van Gli Angeli Genève, heeft een grote fascinatie voor het fenomeen koraal: ‘Het koraal kent vele verschijningsvormen. Het is ongelofelijk hoe snel de eenvoudige melodietjes die Luther gebruikte hun weg vonden naar de kerken.

Vanaf Michael Praetorius zie je dat componisten die koraalmelodieën zijn gaan gebruiken in hun composities. Ze deden dat op hele verschillende manieren. Bij Praetorius en Schein zie je nog veel elementen uit de renaissancepolyfonie; de zettingen van Schein zijn echt heel delicaat. Schein belichaamt daarmee een eerste hoogtepunt in de koraalcom-

positie en zijn werk ontbreekt dan ook niet op ons Utrechtse concert. Maar als je het nagaat hebben alle nieuwe barokke muziekvormen, zowel de vocale als de instrumentale, het koraal op de één of andere manier in zich opgenomen. De komst van de seconda prattica in Duitsland verruimde de mogelijkheden: koraalcomposities werden hoe langer hoe virtuozer en uitgebreider. Buxtehude en zijn generatiegenoten componeerden al cantates die helemaal gebaseerd waren op een bepaalde koraalmelodie, die dan in allerlei vormen terugkwam. Daarnaast zie je instrumentale vormen ontstaan zoals koraalbewerking, koraalpartita en koraalvoorspel. Organisten gebruikten koraalmelodieën om over te improviseren en daaruit ontstonden de meest kunstige variatiewerken, waarin de koraalmelodie wel altijd goed te herkennen is. Zo zie je dat alle Duitse musici leerden omgaan met muzikaal materiaal dat zowel bij de muzikaal ontwikkelden als bij de gewone kerkgangers als het ware in het bloed zat. De reikwijdte daarvan is nu echt niet meer voor te stellen en ging over vele generaties heen. De doodsimpele melodietjes die Luther gebruikte, gewoon omdat zijn tijdgenoten die liedjes uit het populaire repertoire al kenden, hebben eeuwenlang hun stempel gedrukt op de Duitse muziek.’

Buxtehude, Bach en nu ‘In ons concert in Utrecht zullen we aan de hand van twee koralen laten horen hoe veelzijdig dit materiaal kan zijn. Want Bach en Buxtehude gebruikten dan wel dezelfde melodieën, de manier waarop ze ermee omgaan is totaal verschillend. In Buxthudes cantates – hij had het zelf liever over geistliche Konzerte – hoor je de koraalmelodie vaak door de hele cantate heen: nu eens met solostem en basso continuo, dan weer in een vierstemmige harmonisatie. Bachs gebruik van de koraalmelodie is in de stukken die wij voor het concert hebben uitgekozen heel anders. Hij gebruikt soms een klein citaatje, soms de hele melodie in verschillende stemmen, en soms laat hij net als Schein en Buxtehude het koraal door alle stemmen heen gaan. Bij Bach komt alles 63

interview. Stephan MacLeod

samen. Tijdens ons concert zullen ook hedendaagse zettingen te horen zijn. Op dit moment weet ik daar nog het fijne niet van, maar ik ben heel benieuwd hoe een componist van nu zo’n koraalmelodie gaat interpreteren.’

Functionaliteit Als we het totaal aan muziek overzien die gebaseerd is op de oude koralen, kunnen we alleen maar tot de conclusie komen dat het koraal diep geworteld was in de Duitse cultuur. Welke rol speelde het koraal precies in de dagelijkse liturgische praktijk? Stephan MacLeod: ‘De koralen waren het dagelijks brood voor iedere kerkganger. Men kende de tekst, men kende de muziek en men kende ook de betekenis ervan. Door koralen in hun muziek te verwerken, gaven de componisten de luisteraars eigenlijk een sleutel tot de muziek. De manier waarop Bach een koraalmelodie verwerkte, werd door generaties componisten ná hem soms geïnterpreteerd als een soort intellectueel snobisme. Het tegendeel is waar: als Bach een cantate op een koraal baseerde, dan was dat altijd het koraal dat hoorde bij de zondag waarvoor de cantate bestemd was. Hij gebruikte die melodie in het openingskoor, meestal door de cantate heen ook nog eens in een aria of instrumentale passage, en aan het eind als eenvoudig geharmoniseerde zetting die door de kerkgangers kon worden meegezongen. Tijdens de dienst werd er dan ook nog een orgelbewerking van hetzelfde koraal gespeeld en werd er gepreekt rond het thema van de tekst van het koraal. De viering werd op die manier een eenheid die voor de kerkgangers van toen volkomen begrijpelijk was. Die gingen niet naar de kerk om te horen wat voor mooie cantate Bach nu weer had gecomponeerd. We vergeten te vaak dat Bach zijn cantates niet schreef voor uitvoering in een concertzaal maar uitsluitend voor gebruik in zijn eigen kerken. Dat geldt ook voor de passies, waarin koralen vaak voorkomen na een dramatisch moment in het lijdensverhaal. Dan hebben ze een troostende functie, als houvast voor de kerkgangers. Die kregen dan iets te horen dat ze goed kenden en ze wisten 64

ook precies waarom juist dat koraal op dat moment gezongen werd.’

Het koraal als handvat Dit lijkt allemaal heel aannemelijk, maar de gemiddelde luisteraar van vandaag zal zich bij het luisteren naar een Bachcantate nauwelijks bewust zijn van de oorspronkelijke context van die muziek. Stephan Macleod: ‘Het is een illusie dat je het publiek van nu kunt laten luisteren op de manier waarop men in Bachs tijd luisterde. Bachs publiek kreeg zijn cantates meestal maar één keer te horen, terwijl wij er onbeperkt de beschikking over hebben. De intensiteit waarmee in Nederland naar Bachs passiemuziek wordt geluisterd is overrompelend, maar is niet te vergelijken met de manier waarop men in het Leipzig van Bach naar die muziek luisterde. Veel mensen beschouwen een passie-uitvoering in de goede week vandaag de dag als een religieuze ervaring, en dat is het natuurlijk ook. Maar hoe die koraalmelodieën toen deel uitmaakten van het dagelijks leven in de kerk, dat haal je er niet mee terug. Dat moeten we ook niet willen. We kunnen ons wel een voorstelling proberen te maken van die context. Mij fascineert de alomtegenwoordigheid van de koralen als handvat voor het publiek, als hulpmiddel om de muziek minder abstract te maken, en dat was in het geval van Bach geen overbodige luxe. Dat probeer ik op mijn manier ook. We zijn begonnen met het opnemen van alle op een koraal gebaseerde cantates van Bach.

Niet omdat ik de zoveelste complete opname van de cantates wil afleveren, maar omdat ik die cantates in een context wil zetten. Van ieder koraal nemen we voorafgaand aan Bachs cantate ook de eenstemmig gezongen melodie op, en zettingen van andere componisten, zowel vocale als orgelversies. Hopelijk krijgen we genoeg geld bij elkaar om dit project echt af te ronden. Ook al nemen we niet alle cantates van Bach op, het zijn er wel heel wat, en inclusief alle andere stukken eromheen worden het behoorlijk veel cd’s. Maar we zijn er vol enthousiasme aan begonnen en we zijn allemaal gedreven om het ook af te maken.’

Stephan MacLeod

foto: Hélène Tobler

Koraalencyclopedie ‘Met Gli Angeli Genève kan ik op dit moment nog niet erg veel concerten geven, gewoon omdat ik de allerbeste zangers wil hebben, en die krijg je niet altijd bij elkaar. Maar onze eerste cd met Duitse barokcantates is heel goed ontvangen, dus ik heb wel hoop dat we op den duur het hele Bachproject kunnen voltooien. Het liefst zou ik dan alle cd’s in een grote box uitbrengen met een uitgebreid boek erbij. Het idee van een soort encyclopedie van het koraal is typisch voor de manier waarop ik met muziek bezig wil zijn. Ik maak keuzes die anderen misschien niet zouden maken. Zo koos ik er heel bewust voor om vorig jaar een heel concert te wijden aan Scheins Israelis Brünlein en het niet te combineren met motetten van andere componisten. Op die manier kun je echt een heel concert lang horen hoe één componist met zijn tekstmateriaal omgaat. Zet je daartussenin ook nog werk van Schütz, dan wordt het misschien wel interessant om de verschillen te horen, maar weet het publiek dan na afloop nog welk stuk van Schein was en welk van Schütz? Ik vind het belangrijk om muziek op de één of andere manier uit te leggen. Dat uitleggen hoeft niet schools te zijn, met inleidingen of wat dan ook. Je kunt beter uitgekiend programmeren en een volgorde in je programma aanbrengen die duidelijk maakt wat je met de muziek wilt zeggen. Tijdens het Festival in Utrecht spelen we de hele avond stukken waarin de twee koraalmelodieën voorkomen. Het publiek leert die muziek zo echt kennen, en zo begrijpt je iets van de manier waarop componisten ermee omgaan. Dan heb ik iets duidelijk gemaakt over de betekenis van

die muziek en dat is mijn missie. De verleiding bestaat om alles maar lekker over je heen te laten komen, dat is typisch iets van onze tijd, waarin muziek onbeperkt bereikbaar is. Je gaat zitten en je luistert.

Dat kan heerlijk zijn, ik heb er niets op tegen. Maar wat onthoud je ervan en wat brengt het je verder dan een paar uurtjes mooie muziek? Leer je iets over de context waarin die muziek werd geschreven en gehoord? Als je zo intensief met het Duitse repertoire bezig houdt, waarin koralen zo’n voorname rol spelen, dan ontkom je niet aan dit soort vragen. Met ons concert in Utrecht hopen we een tipje van deze sluier op te lichten.’ ıı

festival oudemuziek utrecht Jesu, Friede und Freude: Buxtehude, Schein, Bach, Tsoupaki Gli Angeli Genève / Stephan MacLeod di 28 aug, 20.00 / Domkerk

65

cd-besprekingen A. Striggio: Mass for 40 and 60 voices

Le Concert Spirituel o.l.v. Hervé Niquet Glossa GCDSA 921623 Les Aventuriers de la Messe Perdue (dvd)

Le Concert Spirituel o.l.v. Hervé Niquet Glossa GVD 921624

cd-besprekingen

‘Als een rockconcert’, zo omschrijft Dominique Visse zijn gevoel bij het bekijken, beluisteren en zingen van Striggio’s 40- en zelfs 60-stemmige Missa sopra Ecco sì beato giorno. Toen hij jaren geleden op zoek was naar een stuk voor zoveel mogelijk blokfluiten vond hij de megamis terug in de Bibliothèque Nationale in Parijs, een ontdekking die nu dan tot een moderne wereldpremière leidt. Maar die veelgeroemde en net iets eerdere release door I Fagiolini dan, die de herontdekking bovendien toeschrijft aan Davitt Moroney en óók een wereldpremière claimt? Die beperkt zich, aldus Le Concert Spirituel, tot 40 stemmen, terwijl nu het werk pas in volle glorie klinkt.

Deze ‘kathedraal van klank’ is gebouwd met vijf koren van acht stemmen (net andersom dan bij Tallis’ ‘Spem in alium’, voor acht vijfstemmige koren), waarvan een aantal hier worden gedubbeld door instrumenten en in het Agnus Dei nog eens aangevuld met 20 extra zangers.

Striggio balanceerde al die stemmen blijkbaar in z’n hoofd, want een complete partituur is er niet. In plaats daarvan liggen partijen per koor voor, waarvan Visse zelf de transcriptie maakte.

In de uurlange Mezzo-documentaire die apart van de cd is uitgegeven, krijgt hij dan ook een grote rol, evenals Niquet (blijkbaar geen aangenaam mens tijdens repetities) en enkele van de muzikanten. Op de dvd staat trouwens ook het complete programma van de cd waaronder het 40-stemmige motet ‘Ecce beatam lucem’, de basis voor de mis, maar dan zoals het werd gezongen tussen de levensgrote gipsen afgietsels van Frankrijks gotische schatten in de Cité de l’Architecture in Parijs – de cd daarentegen profiteert gelukkig van een kerkakoestiek.

Anders dan I Fagiolini, die in een kennelijke zoektocht naar een lieflijk geluid voor mij wat weinig impact hadden, bouwt Niquet met rauwe bonken klank een feestje. Staat die ruwbouw in de steigers, dan beginnen de musici met kleine beiteltjes aan hun virtuoze werk, en dat extra reliëf komt de pret duidelijk ten goede. De opname is ongekend transparant met, zo lijkt het, voor elke stem en elk instrument een eigen microfoontje. Rest nog een eensluidend verhaal te vinden voor de achtergrond van het stuk, want twee ensembles die gelijk willen hebben, dat AE staat toch slordig.

Mazzocchi: La Catena d’Adone

Scherzi Musicali o.l.v. Nicolas Achten Alpha 184 Domenico Mazzocchi (1592-1665) kennen we voornamelijk van zijn kerkmuziek en madrigalen. Hij componeerde in de stijl van de late Monteverdi, maar zijn muziek is beduidend introverter van aard. Mazzochi zat dan ook in Rome en niet in Venetië zoals Monteverdi. Dat we ondanks het Romeinse operaverbod toch nog één opera van Mazzocchi hebben, heeft wellicht te maken met het feit dat La Catena D’Adone een duidelijke moraal bevat, en zodoende 66

cd-besprekingen

ook nog wel tot de oratoria gerekend zou kunnen worden. De jonge held Adonis wordt ontvoerd door de tovenares Falsirena, die verliefd op hem is geworden. Ze bindt hem vast met een onzichtbare ketting. Venus komt Adonis redden en Falsirena wordt met haar eigen ketting aan een rots vastgebonden. Moraal: wellust wordt gestraft. Dat kon er voor de Romeinse kardinalen nog mee door en Mazzocchi was bovendien zelf priester. Dat operaverbod was dus niet zo absoluut als we nu vaak denken, dat zou in de achttiende eeuw heel wat knellender worden. La Catena d’Adone ging in 1626 in première, negentien jaar dus nadat Monteverdi in Mantua zijn Orfeo ten doop had gehouden. Maar een vergelijking met Monteverdi’s meesterwerk, dat we al decennia zo goed kennen, en de nog nauwelijks bekende opera van Mazzocchi is niet helemaal eerlijk. Mazzocchi ging veel meer dan Monteverdi uit van het ideaal van de opera als gezongen toneelstuk, een ideaal dat Guilio Caccini en Jacopo Peri in hun opera’s tot in het extreme doorvoerden: alleen recitatief, begeleid door een uitgebreid continuo. Bij Mazzocchi vinden we al wat meer afwisseling tussen recitar cantando en meer ariaachtige delen en ensembles, maar het recitatief-aandeel is nog veruit dominant. Een complete opname van zo’n werk is dus een waagstuk, want hoe houd je het met al die recitatieven voor een modern publiek boeiend?

William Christie hield het daarom bij een cd met fragmenten uit La Catena d’Adone, maar die opname gunde ons alvast wel een inkijk in Mazzochi’s bijzondere werk. Nu is er dan de eerste complete opname.

De jonge Belg Nicolas Achten bewees met zijn opname van Euridice van Giulio Caccini al een grote affiniteit te hebben met de vroegste opera’s die anderen, juist doordat ze op het oor

zo weinig spektakel bevatten, liever links lieten liggen. Het geheim van zijn uitvoeringen, en ook van deze nieuwe Mazzocchi, zit hem in het casten van de goede zangers en het inventieve gebruik van het continuo.

In beide opzichten slaagt Achten, die zelf als zanger en continuospeler te horen is, glansrijk. Met operazangers die wat extra gecoacht worden in barokversieringen kom je er dan niet, je hebt echt mensen nodig die intensief gewerkt hebben aan de specifieke eisen die deze muziek stelt. Die eisen liggen dan niet op het vlak van de vocale virtuositeit, maar veel meer op dat van de tekstexpressie. De zangers op deze opname presteren zonder uitzondering uitstekend, zonder uitschieters naar boven of beneden. De vocale en instrumentale neuzen staan allen dezelfde kant op en alleen dán kan zo’n opera, die ook het nodige aan concentratie van de luisteraar vergt, geloofwaardig worden uitgevoerd. Nicolas Achten is daar volledig in geslaagd en gezien zijn nog zeer jeugdige leeftijd kunnen we nog veel MB moois van hem verwachten.

gen de katholieken tijdens de Goede Week hun Responsoria. In Dresden was dat niet anders, al was de traditie daar relatief nieuw door de nog recente bekering van August de Sterke tot het katholicisme. Zelenka, contrabassist in het hoforkest, kreeg in 1722 opdracht om de nocturnes van de Goede Week van muziek te voorzien.

Deze prachtige muziek heeft maar weinig mensen kunnen betoveren, want al snel namen Italiaanse oratoria de overhand in deze intieme diensten.

Deze complete opname door Collegium 1704 zou dus wel eens een moderne wereldpremière kunnen zijn.

De bas Marián Krejcik steelt met zijn warme stem de show: hij neemt een lange Lamentatielezing ZWV 53 voor zijn rekening, die wordt gevolgd door de lezingen en met hun antwoordzangen. Onder de zangers van Collegium 1704 vinden we Hana Blaziková, Barbora Sojková en Tomás Král, met wie Václav Luks opnieuw opzienbarende resultaten boekt. Dat wordt uitzien naar augustus, als ze in Utrecht hun AE opwachting zullen maken!

Marchand, Rameau: Pièces de clavecin

Christophe Rousset Ambronay AMY 032

J.D. Zelenka: Responsoria pro hebdomada sancta ZWV 55

Solisten, Collegium 1704, Collegium Vocale 1704 o.l.v. Václav Luks Accent ACC 24259

Terwijl protestanten in de Duitse Barok konden meeleven met talloze zettingen van het passieverhaal, zon-

Christophe Rousset blijft – zijn drukke agenda als (opera)dirigent ten spijt - met de regelmaat van de klok klavecimbelopnamen uitbrengen. Hij zoekt daarbij graag historische instrumenten uit, en dat is ook hier aan de hand: we horen de Donzenlague (1716) van het Musée des Arts Décoratifs in Lyon.

We kenden het instrument nog van een oude opnamen met Blandine Verlet (Marchand) en Olivier Baumont (Rameau) en het is duidelijk dat dit klavecimbel, een van de eerste in Frankrijk met een klavieromvang van vijf octaven, een bijzonder verhaal vertelt over de klavierbouw buiten het 67

cd-besprekingen

grote centrum Parijs. Het klankresultaat is opvallend: door het wat smalle staarteinde klinkt erg weinig bas, maar de helderheid is des te opvallender.

Echt bekoorlijk wordt het op deze opname echter nooit: we horen een smalle, wat benepen klank, een tikkeltje verkouden zelfs. Ik heb het origineel nog niet live gehoord, daarom is het moeilijk in te schatten welke rol de microfoons spelen in deze.

Rousset zelf blijft een technisch puntgaaf klavecinist, en toch ben ik ontgoocheld wanneer ik zijn Marchand hoor. Deze uiterst ontroerende muziek is wel erg klinisch aangepakt hier: op een of andere manier lijkt het alsof er niemand thuis is. De muziek van Marchand en van zijn tijdgenoten vraagt veel van een speler: vaak staan er niet eens zoveel noten, maar de geladenheid is enorm. De speler moet er hoe dan ook toch enige emotionele diepte voor aan de dag leggen, en misschien is dat niet iets waar Rousset op uit is, laat staan goed in is. Het belet hem niet om te demonstreren dat hij een uitstekend muzikant is: het complexere idioom van Rameau levert prachtige muziek op. Alsof Rousset de weerstand van die complexiteit nodig heeft om echt muziek te maken.

Het moge in elk geval duidelijk zijn dat deze opname niet zonder meer een succes te noemen valt. Dat geldt voor de meeste van Roussets recente opnamen, die snel gemaakt lijken. De Froberger, de Rameau, de Louis Couperin: het raakt geen kern van eenvoud. Demonstratie waar er helemaal niets te demonstreren valt. Proza waar het poëzie hoort te zijn. We verlangen terug naar de tijden toen de piepjonge Rousset hoge ogen gooide met Rameau, Bach, Royer, Le Roux en zijn integrale van François Couperin. Die oude opnamen van de jaren ‘90, helaas niet meer allemaal verkrijgbaar, PL staan nog steeds als een huis.

68

Jacob Clement (Clemens non papa)

Huelgas Ensemble / Paul Van Nevel DHM 88697780692

even wennen aan de constante registerwissel, met name tussen geestelijk en wereldlijk werk, maar het resultaat is verbluffend en na afloop verlang je PL alleen naar meer, meer, meer.

Camino de Santiago I & II

Studio der Frühen Musik o.l.v. Thomas Binkley EMI 5099 6020972

Een half millennium geleden – ergens tussen 1510 en 1515 - werd Jacob Clement geboren. Over zijn leven is weinig bekend: Clement werkte aan de nu verdwenen Brugse Sint-Donaas, en later bij Philippe de Croÿ, de hertog van Aarschot, die generaal was in het leger van Keizer Karel. Het best bekend is nog dat hij een lastig baasje was: de karakterschets als grant yvroigne et mal vivant, legendarische dronkenlap met slechte gewoonten, laat weinig aan de verbeelding over. In dezelfde trant: in Den Bosch krijgt hij voor een mis… 10 kruiken wijn betaald. Later wordt Clement nog gesignaleerd in Gouda, Leiden en Dordrecht, maar zonder grote aanstellingen. Toch is deze Clement, die om nog steeds onopgehelderde redenen vanaf 1542 als Clemens non Papa wordt geciteerd, een componist van formaat, en tijdens zijn leven is hij vele malen gedrukt en herdrukt. Dit eerbetoon van Paul Van Nevel naar aanleiding van het vijfhonderdste geboortejaar – nou ja, bij benadering dan – van de grote contrapuntist Clement, is meer dan welkom. Het begint meteen ijzersterk, met het prachtig beweeglijke Gloria uit de Missa à la fontaine du prez. Van Nevel mengt in deze opname motetten, losse misdelen, souterliedekens en chansons. Het is

Goedkoop waren ze niet, die beroemde Reflexe-lp’s uit de jaren zeventig. Maar dan had je ook wel wat in handen! De Studio der Frühen Musik wijdde twee lp’s aan de muziek op de pelgrimsroute naar Santiago de Compostela en omdat deze dure platen allebei een speelduur hadden van rond veertig minuten passen ze nu op één cd. Het repertoire omvat enerzijds cantigas de Santa Maria van Alfonso El Sabio, integraal uitgevoerd, wat begin jaren zeventig nog een zeldzaamheid was, en anderzijds muziek die klonk in de kerken op de pelgrimsroute. De uitvoeringen hebben wat mij betreft nog niets aan actualiteit ingeboet, dit ensemble heeft toch echt de standaard voor deze muziek gezet. Met de kennis van nu: de improvisatiestijl die we hier al horen werd door vele ensembles nagevolgd, waaronder Sequentia. Een zeer welkome MB heruitgave.

Isaac: Missa Paschalis

Ensemble Officium o.l.v. Wilfried Rombach Christophorus CHR 77356 Heinrich Isaac was één van de productiefste en meest internationaal georiënteerde componisten uit de Nederlanden, maar van zijn enorme oeuvre is eigenlijk nog maar heel weinig opgenomen. Deze nieuwe cd van Ensemble Officium met daarop Isaacs magistrale paasmis en enkele grootschalige motetten is dus meer dan

cd-besprekingen

welkom. Wilfried Robach en de zijnen hebben voor Christophorus al heel wat cd’s gemaakt, onder meer Palestrina en de la Rue, maar die zijn wat mij betreft niet allemaal even geslaagd. Er moest duidelijk hoorbaar nog worden gewerkt aan een echte ensembleklank. Maar deze nieuwe Isaac is wat dat betreft de kroon op het werk! Hier toont Officium overduidelijk aan tot de top in de renaissancemuziek te behoren. Ondertussen blijft het natuurlijk een schande dat er van Isaac zo weinig muziek op cd beschikbaar is.

Daar moet echt eens wat aan worden gedaan en deze in alle opzichten voorbeeldige uitgave kan daar misMB schien een aanzet toe zijn.

wat de declamatie platlegt. Ook het karakter van de verschillende delen van de sonates blijft onduidelijk. De snelle delen, bijvoorbeeld, zijn van een weinig elegante turbobarok. Een allegro klinkt als een battaglia, snel en hard. Noten worden geattaqueerd, en overal hetzelfde snelle vibrato.

PL Jammer.

Himmels-Lieder (Erlebach, Hildebrand, Schop, Böhm e.a.)

Franz Vitzthum (countertenor), Capricornus Ensemble Basel Christophorus CHR 37754

A. Vivaldi, Concerti per violin IV ‘L’Imperatore’

Il Pomo d’Oro, Riccardo Minasi Naïve OP 30533 G.F. Händel: Violin Sonatas

Musica Antiqua Roma, Riccardo Minasi DHM 88697705312 Twee nieuwe opnamen met de jonge en talentvolle Italiaanse violist Riccardo Minasi als solist. De Vivaldi, om te beginnen, is een van de deeltjes met vioolconcerten binnen de langlopende Naïve-integrale. Opnametechnisch niet echt een succes: het lijkt alsof de muzikanten in een kast spelen. Het ensemble houdt van korte noten, een manier van spelen die heel modern aandoet. Minasi is een virtuoos speler, maar hij maakt erg weinig variatie in klank, kleur en articulatie. Zijn werk is knap, zonder meer. Een cd voor wie zijn Vivaldi-collectie compleet wil hebben. Jammer genoeg loopt het met de vioolsonates van Händel niet veel beter. Opnieuw voel je bij de eerste minuten bewondering, maar die slaat snel om in verveling. De klank is eenvormig, in de trage delen speelt Minasi alles aan elkaar: zinsdelen, zinnen en paragrafen zijn niet te onderscheiden,

Het kan gewoon geen toeval zijn!

Sinds bekend werd dat het komende Festival Oude Muziek dit jaar grotendeels draait om Duitse muziek uit de zeventiende eeuw, verschijnt er de ene na de andere pracht-cd met dit repertoire. Het Duitse label Christophorus neemt hierbij het voortouw, eerder al met de Hammerschmidt-cd van Movimento. Countertenor Franz Vitzthum zocht een aantal werken bijeen van componisten die we nu nauwelijks meer kennen. De cd heet Himmels-Lieder en die kwalificatie is waarlijk niet overdreven: wat een muziek! Vitzthum heeft er ook helemaal de stem voor, met zijn heldere timbre en makkelijke hoogte. Ook de instrumentalisten leveren fraai werk, zowel in de begeleidingen als in enkele instrumentale intermezzi. Wie dit hoort, kan niet anders dan zich verheugen op het komende festival. MB

N. Porpora: Vespro per la festività dell’Assunta

Le Parlement de Musique, La maîtrise de Bretagne o.l.v. Martin Gester Ambronay AMY 030 In zijn persoonlijke noot snijdt Martin Gester terecht een belangrijke beperking van cd’s aan: er kan te weinig muziek op. Zo moesten van deze Vespers voor Maria Hemelvaart, gecreëerd in Venetië op 15 augustus 1744, forse delen achterwege blijven, wat een zekere inbreuk doet aan de dramaturgie van de dienst. Anderzijds is een uur Porpora genoeg om een idee te krijgen van zijn stijl, die voortbouwt op Vivaldi maar veel verder richting het classicisme trekt: elegante vocale en instrumentale solo’s, hier en daar nog een vleugje contrapunt, maar boven alles transparantie. Dat kenmerkt trouwens ook deze live-opname tijdens het Festival van Ambronay 2011. Martin Gester leidt zijn troepen met verve, zowel de meisjes van de koorschool van Bretagne als de damessolisten Marilia Vargas, Michiko Takahashi en de diepe alt Delphine Galou, die solo een mooi Salve Regina te zingen krijgt.

Met zulke muziek kreeg je de kerk wel AE vol, zoveel is duidelijk.

Vivaldi: concerti per fagotto II

Sergio Azzolini, l’Aura Soave Cremona Naïve E30518 De grote Vivaldi-editie van Naïve, waarin alle muziek opgenomen gaat worden die zich in Vivaldi’s eigen nalatenschap bevindt, is nog lang niet compleet. Naast de spectaculaire opera’s behelst de serie ook een flink aantal cd’s met instrumentale muziek, die helaas niet altijd van dezelfde hoge kwaliteit zijn. Sergio Azzolini is zonder meer één van de beste barokfagottisten van dit moment maar je zou hem een beter ensemble gunnen dan l’Aura Soave Cremona. Hakken en 69

cd-besprekingen

zagen is hier het parool en dat is erg jammer. Azzolini speelt erg mooi en weet Vivaldi’s originele vondsten fraai uit te lichten. Maar ja, die strijkers! MB Chamber Music of the Loeillet family

Les Goúts-Authentiques o.l.v. Jan de Vlieger Etcetera KTC 1434 De Loeillets waren een Franse familie van componisten die vooral in Engeland carrière hebben gemaakt.

Op deze cd horen we muziek van drie Loeillets die allemaal uitblonken in de instrumentale kamermuziek voor uiteenlopende bezettingen. Het kwartet van Jacques (Jacky) Loeillet voor twee voice flutes, groot type blokfluit, met twee traverso’s en continuo is één van de vondsten op dit programma. Jan de Vlieger heeft een prachtig ensemble van blazers en strijkers tot zijn beschikking en geeft aan het einde van de cd ook nog eens zijn eigen hoogstpersoonlijke visie op een thema van één van de Loeillets. Barokke kamerMB muziek op het hoogste niveau.

Friedrich der Grosse 1712-2012 (Graun, Nichelmann, Friedrich II, C.P.E. Bach)

Akademie für Alte Musik Berlin Harmonia Mundi HMC 902132 De jaartallen 1712-2012 in de titel van deze cd doen al het één en ander vermoeden, en dit zal dan ook wel 70

niet de enige Frederik-cd zijn die er dit jaar verschijnt. Maar dat het één van de allerbeste zal zijn, staat nu al vast, daarvoor staat de naam van het ensemble al garant. Akamus verstaat de kunst om van het klavierconcertje van Christoph Nichelmann en het fluitconcertje van Frederik zelf hele aansprekende muziek te maken, al zijn het dan niet echt componisten van het eerste plan. Johann Gotlieb Graun is beter, maar de allerbeste componist aan het hof was natuurlijk wel Carl Philipp Emanuel Bach. Zijn briljant geïnstrumenteerde symfonie WQ 183 MB krijgt hier de ideale uitvoering.

Musiques sacrées à Versailles

Les Pages et les Chantres du CMBV o.l.v. Olivier Schneebeli K617 234/3 Met een mix van oude cd-opnames en meer recente concertfragmenten viert het Centre de Musique Baroque Versailles het 20-jarig bestaan van Les Pages et les Chantres, hun koorschool voor kinderen én volwassen studenten. Het complete bereik van het instituut komt langs, van de vroege 17de eeuw met Lejeune en Du Caurroy tot midden 18de eeuw met Campra en Bernier, steeds muziek die klonk in de Chapelle Royale in Parijs en later in Versailles. Ik heb al vaker mijn bewondering uitgesproken voor het werk van Olivier Schneebeli, en een overzicht als dit bevestigt nog eens de fantastische resultaten die hij heeft bereikt. Het is niet toevallig dat veel ex-studenten nu een bloeiende oude-muziekcarrière in Frankrijk of daarbuiten hebben en soms zelfs twee keer voorkomen op deze 3-dubbelcd: eerst als studenten, later als voortreffelijk solist. Enige minpuntje van deze mooie compilatie: zoals te verwachten loopt de opnamekwaliteit soms AE ver uiteen.

Une fête Baroque!

Solisten, Le Concert d’Astrée o.l.v. Emanuelle Haïm Virgin Classics 7307992 ‘Oh, désastre cruel’, zingt het koor van Le Concert d’Astrée vrijwel aan het begin van deze live-opname van een feestelijk concert eind 2011 waarmee Emanuelle Haïm het tienjarig bestaan van haar ensemble vierde. Tien jaar waarin ik steeds weer hoopte op een Carestini, haar zeer geslaagde opname met Philippe Jaroussky, maar waarin ik keer op keer werd teleurgesteld door desastreuze solistenkeuzes en Haïms funeste cocktail van teveel energie geketend door haar behoefte elke noot te dirigeren. Dankzij Virgin kon en kan ze een beroep doen op de grootste sterren aan het vocale firmament, maar stijlbesef staat daarbij kennelijk geregeld laag op het verlanglijstje. In deze feestelijke ratjetoe, een zeer amusante best of met Rameau, Händel, Purcell en Lully, zingt Natalie Dessay dus naast Sandrine Piau, en Rolando Villazón naast Topi Lehtipuu - dat is bijna oneerlijke concurrentie...

AE voor de ‘sterren’!

Henry Purcell: Harmonia Sacra

Rosemary Joshua, Les Talens Lyriques o.l.v. Christophe Rousset Aparte AP 027 In 1688 en 1693 verschenen bij Henry Playford twee bundels met geestelijke liederen onder de naam Harmonia Sacra. Een groot deel daarvan was van de hand van Purcell. Ze zijn zeer verschillend qua stijl en lengte, en variëren van declamatorisch tot lyrisch, van boetvaardig tot enthousiast. Rosemary Joshua is de perfecte pleitbezorgster voor deze muziek: met groot begrip voor de retorica en met een bijna instrumentale aanpak van de rijke ‘embellishments’ komt ze tot prachtige resultaten. Luitiste Elisabeth Kenny, gambist Laurence Dreyfus en

cd-besprekingen

klavecinist Christophe Rousset zijn, waar nodig, een stuwend continuo.

Enkele klavecimbel-soli, levendig en met ritmische souplesse gespeeld door Rousset, completeren de cd. HD

onvoltooid gebleven slotfuga bij de cyclus hoort is omstreden, maar een monumentaal slot van de cd is het wel! Het Wagner-orgel van de St. Marienkirche in Angermünde (174244) blijkt een ideaal instrument en is HD prachtig opgenomen.

Tune thy musick to thy Hart (Tomkins, Taverner, Ramsy, Tallis, Gibbons e.a.)

Stile Antico, Fretwork Harmonia Mundi HMU 807554

Johann Sebastian Bach: Die Kunst der Fuge

Léon Berben, orgel Ramée RAM 1106 Dat Bachs in partituur genoteerde Kunst der Fuge een werk voor toetsinstrument is, geldt al vele jaren als onomstreden. Gustav Leonhardt droeg in zijn publicatie uit 1952 sterke argumenten aan dat het een werk voor klavecimbel betrof. Ook de mythe dat het hier Bachs zwanenzang betreft die onvoltooid zou zijn gebleven, bleek onhoudbaar. Al in 1742 had Bach een vroege versie voltooid, waaraan hij in de jaren daarna regelmatig heeft gewerkt door volgordes te veranderen, nieuwe stukken toe te voegen en de twee spiegelfuga’s te bewerken voor twee toetsinstrumenten. Met name dit laatste pleit nog eens extra voor het klavecimbel.

Organist Léon Berben geeft op deze cd uiterst transparante lezingen van deze complexe partituur. Mooi gearticuleerd en zeer levendig spel leggen alle structuren bloot, hoewel soms een wat meer gematigd tempo me iets liever was geweest. De spiegelfuga’s zijn voor één speler op orgel beter te realiseren dan op klavecimbel en komen duidelijk uit de verf. Of de

Het bloed kroop toch waar het niet gaan kon. De versobering die de Engelse kerkmuziek in de zestiende eeuw opgelegd kreeg vanwege de overgang naar het Anglicaanse geloof hield niet erg lang stand. De muziek die klonk in de Engelse kapellen was begin zeventiende eeuw dan weliswaar lang niet zo uitbundig meer als de composities op Latijnse tekst, er werd nog steeds volop polyfone kerkmuziek gecomponeerd, zij het nu op Engelse teksten in plaats van Latijnse. Nieuw element was het toevoegen van een gambaconsort, een ensemblevorm die in Engeland heeft gebloeid als nergens anders. Stile Antico en Fretwork slaan op deze cd de handen ineen met een oorstrelend programma. De zangers presteren zowel solistisch als in ensemblevorm optimaal en Fretwork legt een prachtige gambalaag over de stemmen heen. De kwaliteit van de opname, superaudio, is zodanig dat je de kleinste details kunt waarnemen zonder het zicht op het geheel te verliezen. Beter kan dit repertoire niet MB klinken.

Los Pájaros Perdidos

Philippe Jaroussky, Lucilla Galeazzi, Raquel Andueza e.a., l’Arpaggiata o.lv. Christina Pluhar Virgin Classics 5099 0709502 Na de prachtige uitvoering van Mon-

teverdi’s Mariavespers – op cd, maar ook als slotconcert van het Festival Oude Muziek 2011 - gaat l’Arpeggiata weer door op het vertrouwde pad: een cd vol korte stukken. Er zijn mensen die uitgekeken raken op deze formule en als l’Arpeggiata zich op deze nieuwe cd had beperkt tot het voor de zoveelste keer opnemen van dezelfde ostinatonummertjes, was ik ook wel eens afgehaakt. Maar hier worden de zaken gelukkig toch wat anders aangepakt. Los Pájaros Perdidos is een bekend stuk van Astor Piazolla en hoewel we de bandoneon niet horen, gaan we toch vol richting Zuid-Amerika. Samen met de drie solozangers en gastmusici uit Zuid-Amerika bereidt l’Arpeggiata ons hier één groot feest.

Het lijntje met Europese oude muziek is nog maar heel dun, maar wat zou dat! Vooral de Paraguyaanse harpbijdragen vormen een grote attractie.

Dat de stem van Philippe Jaroussky in deze omgeving wat overgecultiveerd klinkt, neem ik maar wat graag op de MB koop toe.

A. Vivaldi: Orlando furioso (dvd)

Solisten, Ensemble Matheus o.l.v. JeanChristoph Spinosi; regie: Pierre Audi Naïve DR 2148 Pierre Audi strikes again, nu met een onderbelichte en overgestileerde voorstelling vol wild zwiepende mantels, verdwaald oversized meubilair en een onnavolgbaar komen en gaan van al dan niet gemaskerde figuren – Orlando furioso speelt immers in Vivaldi’s Venetië (of was het nu in de mythische Oudheid?). Alsof hij dacht: je moet toch iets met barokopera…

Gelukkig is de muzikale uitvoering dankzij een bezetting die nagenoeg gelijk is aan de sublieme Naïve-opname uit 2004 verre van willekeurig: een voor de gelegenheid bebaarde MarieNicole Lemieux schittert in de titelrol, Jennifer Larmore is even beangstigend 71

cd-besprekingen

als verleidelijk in de rol van Alcina en Philippe Jaroussky keert terug als Ruggiero. In de orkestbak neemt Ensemble Matheus plaats onder leiding van fluitist Jean-Christoph Spinosi. Het daverende slotapplaus in het Parijse Théâtre des Champs-Elysées geldt hoorbaar vooral de musici en niet de afwezige regisseur, en dat is (helaas AE opnieuw) volkomen terecht.

Muziek uit de beginperiode van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie

Henk van Zonneveld, virginaal Stichting Toets Op William Byrd na hebben alle componisten die op deze cd voorkomen banden met de Republiek der Verenigde Nederlanden. Sweelinck woonde en werkte in Amsterdam, Speuy in Dordrecht en John Bull en Peter Philips werden naar het continent verbannen, waarna de eerste in Antwerpen belandde en de ander na veel omzwervingen in Amsterdam.

Ook de eenvoudige anonieme stukken uit het klavierboek van de Antwerpse koopmansdochter Susanne van Soldt (1599) zijn representatief voor de klavierstijl uit de eerste jaren van de Hollandse zeventiende eeuw.

Henk van Zonneveld speelt deze muziek sfeervol en ingetogen en is overtuigend, hoewel ik de Sweelinckvariaties op ‘Ick voer al over Rhijn’ iets sneller en levendiger had gewild. Het blijft echter een waardevolle cd voor de klavecimbelliefhebbers omdat van Zonneveld een prachtige instrument van de hand van Boudewijn Verhoef bespeelt.

Het is een kopie van een zogeheten ‘muselaer’ uit 1643 van de beroemde Antwerpse bouwer Andreas Ruckers, waarvan het origineel niet meer bespeelbaar is, maar door Verhoef, na gedegen bestuderen, is nagebouwd.

HD Een aanrader!

72

Amour, viens animer ma voix !

Hugo Oliveira, Ludovice Ensemble o.l.v. Fernando Miguel Jalôto Ramée RAM 1107 Het eerste wat iedereen zal vragen aan het Ludovice Ensemble: maar waarom doen jullie geen Portugese muziek? Artistiek leider Miguel Jalôto houdt zich echter wel degelijk bezig met muziek uit eigen land: ’t is alleen dat de liefde voor het Franse barokrepertoire te diep zit, en dat hoor je.

Gelukkig maar, want de cantates van Campra, Clérambault en Courbois zijn nog veel te weinig te horen. Aangevuld met concerts van Louis-Antoine Dornel krijgen ze hier een subtiele lezing, zonder in weekheid te vervallen.

De in Nederland opgeleide Portugese bas Hugo Oliveira vindt wonderwel zijn weg in een taal die de zijne niet is; hij kon dan ook profiteren van de adviezen van Louise Moaty, een actrice die zich al jaren bezighoudt met het français restitué. Een tweede hoofdrol is weggelegd voor fluitiste Joana Amorim, en een derde voor Jalôto zelf en AE zijn verzorgde klavecimbelspel.

G.F. Händel: Il pastor fido

Solisten, La Nuova Musica o.l.v. David Bates Harmonia Mundi HMU 907585.86 Hoewel ik me meer had voorgesteld van een nieuwe Händel-uitgave, kan ik het waarderen dat ook diens minder bekende werken leven wordt ingeblazen. De noten van deze zeer vroege opera bekoren, maar door Händels zeer selectieve zetting van een libretto vol tierelantijnen is er aan het verhaal geen touw vast te knopen: indertijd was dit al zo’n probleem dat het tekstboekje bij de uitvoeringen uitgebreid moest ingaan op context, en misschien wel daardoor werd het stuk aanvankelijk geen succes. Hier presteren de zangers onder leiding

van David Bates goed tot uitzonderlijk (Lucy Crowe en mezzo Madeleine Shaw!), maar nergens wordt het warm laat staan vlammend, zeker niet in vergelijking met Fabio Bonizzoni’s uitvoering van de cantates die voor Il pastor fido werden hergebruikt.

Het is dan ook te hopen dat La Nuova Musica bij zijn tweede van vijf geplande opnames bij Harmonia Mundi iets meer gas geeft – met Vivaldi’s motet ‘In furore’ kan dat AE bijna niet missen .

Le triomphe de l’Amour

Sandrine Piau, Les Paladins o.l.v. Jérôme Correas Naïve OP30532 Erg origineel is een programma rond het thema ‘liefde’ niet, maar soms is het resultaat gewoon verbluffend.

Jérôme Correas en Sandrine Piau, vrienden sinds hun studietijd, kozen heldheftige en tedere aria’s uit de honderd jaar tussen Lully en Sacchini, een periode waarin de Franse opera radicale ontwikkelingen doormaakte.

Piau’s unieke geluid en aanpak maken dat die innovaties – heel ruw geschetst: minder spreken, meer zingen – niet klinken als breekpunten, maar als een logisch gevolg. De miskende muziek van Grétry, Rebel, Francoeur en Favart wint bovendien aan waarde door ze naast Lully en Charpentier te plaatsen. Van die laatste vormt ‘A-t-on jamais souffert’ uit David et Jonathas het absolute hoogtepunt van

cd-besprekingen

deze cd, op de hielen gezeten door de toegift ‘Viens, hymen’ uit Rameau’s Indes galantes. Les Paladins presenteerden zich nog niet eerder in zo’n uitgebreide orkestbezetting op cd, en waar de gekozen ‘orkestsolo’s’ niet zo interessant zijn, overtuigen ze des te meer met een rijk kleurenpalet in de AE aria’s. Inderdaad… een triomf!

1600

Concerto Italiano o.l.v. Rinaldo Alessandrini Opus 111 OP30531 Aan het einde van de zestiende eeuw kwam in Italië de instrumentale muziek uit de schaduw waarin ze als begeleiding van vocale muziek lang had verkeerd. De publicatie in 1587 van een ‘Ricercar per sonar’ van Andrea Gabrieli was een belangrijk moment in deze emancipatie. In de Venetiaanse San Marco was de combinatie van stemmen en instrumenten al langer in gebruik. Het orkest werd er uitgebreid en Giovanni Gabrieli was de eerste die de term ‘Sonata’ gebruikte. Marini, Frescobaldi, Castello en anderen volgden met canzona’s, capriccio’s en fantasia’s. Het concerto ontwikkelde zich als samenspraak tussen de verschillende instrumenten, met de viool als nieuwe ster. Concerto Italiano geeft een boeiend overzicht van deze ontwikkeling, van bij het prille begin tot de helft van de achttiende eeuw. Geweldige uitvoeringen zijn het geworden, muzikaal op het HD hoogste niveau.

J.S. Bach: Oster-Oratorium

Solisten, Capella Amsterdam, Orkest van de Achttiende Eeuw o.l.v. Frans Brüggen Glossa 921115 Zoals zoveel tijdgenoten hergebruikte Bach succesvol materiaal meer dan eens: instrumentale muziek werd her-

gebruikt in cantates, en wereldlijke vocale muziek kreeg middels een andere tekst een religieuze lading. De aardse en hemelse vorst werd geëerd met dezelfde tonen. Een goed voorbeeld hiervan is Bachs Oster-Oratorium, dat in zijn oervorm een verjaardagscantate voor de vorst van Weissenfels was. Enkele weken na de eerste uitvoering in 1725 voerde Bach al de religieuze versie hiervan uit, waarbij de herdersfiguren werden omgewerkt tot Petrus, Johannes en de beide Maria’s.

In latere jaren voerde Bach nog enige veranderingen door, waaronder het uitbreiden van het openingsduet tot een vierstemmig koor. De uitvoering is voorbeeldig: Brüggen kiest vlotte, zeer natuurlijk aandoende tempi en van de solisten zijn vooral tenor Markus Schäfer en sopraan Ilse Eerens indrukwekkend. Haar aria ’Seele, deien Spezereien’ vond ik een belevenis. Altus Michael Chance begint wat sleets te klinken, maar dat doet aan het algemene, hoge niveau van deze HD opname nauwelijks iets af.

J.S. Bach: variations goldberg

Frederick Haas La Dolce Volta LDV 01 Deze cd is vooral een hommage aan het prachtige Henri Hemsch klavecimbel uit 1751 dat tijdens het Festival Oude Muziek 2010 – Louis Quatorze ook in Utrecht te horen was. Dit instrument, prima geconserveerd en gerestaureerd, is Haas’ eigen bezit en heeft de rijke sonoriteit van de Franse ‘clavecins’ uit het midden van de achttiende eeuw. De vraag of voor Bachs muziek een Duits klavecimbel niet geschikter is, beantwoordt Haas met het argument dat dit geldt voor lange preludia en polyfone stukken, maar dat de Goldbergvariaties met hun korte vorm prima gedijen bij dit Franse timbre. En dat werkt! De muziek blijft transparant en bij koppe-

ling van de registers is de klank vol en rijk. Haas geeft een mooie lezing van de cyclus. In de Aria en de langzame variaties werkt zijn spel op mij wat geaffecteerd en hortend door temposchommelingen en links en rechts ongelijk aanslaan. Zijn spel is verder uiterst levendig en het klavecimbel klinkt subliem. Alleen al dat laatste HD maakt de cd de moeite waard.

Antonio Vivaldi: New Discoveries II

Ann Hallenberg, Anton Steck, Alexis Kossenko, Modo Antiquo / Federico Maria Sardelli Naïve OP30534 Deze cd biedt een schat aan recent herontdekte schatten van Vivaldi. In België, Engeland, Schotland, Duitsland en Oekraïne (waar veel door de Sovjets uit Berlijn meegenomen materiaal na 1945 terechtkwam) is door speurwerk allerlei onbekends boven water gekomen. Zo horen we vier aria’s uit de verloren opera L’inganno trionfante in amore, een fluitconcert, twee vioolsonates en een geweldig vioolconcert in A. De solisten zijn voortreffelijk. Mezzosopraan Hallenberg zingt stijlvol en virtuoos, traversospeler Alexis Kossenko is uiterst expressief, maar de barokviolist Anton Steck spant de kroon. Zijn spel is temperamentvol en overdonderend! Een weelderig continuo met klavecimbel, luit, theorbe en barokgitaar en een flitsend spelend Modo Antiquo maken HD deze cd tot een feest!

73

vrienden oudemuziek

cd-aanBiedingen A. Striggio: Mass for 40 and 60 voices Le Concert Spirituel / Hervé Niquet Glossa GCDSA 921623 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 17,50

Met Striggio’s spectaculaire 40- en zelfs 60-stemmige Missa sopra Ecco sì beato giorno bouwt Hervé Niquet eerst met rauwe bonken klank een feestje. Staat die ruwbouw in de steigers, dan beginnen de musici met kleine beiteltjes aan hun virtuoze werk, en dat extra reliëf komt de pret duidelijk ten goede. Deze ‘kathedraal van klank’ is gebouwd met vijf koren van acht stemmen waarvan een aantal hier worden gedubbeld door instrumenten en in het Agnus Dei nog eens aangevuld met 20 extra zangers.

De opname is ongekend transparant.

J.D. Zelenka: Responsoria pro hebdomada sancta ZWV 55 Solisten, Collegium 1704, Collegium Vocale 1704 / Václav Luks Accent ACC 24259 (2cd’s) Normale prijs ca. € 32 Voor Vrienden € 25 Zelenka, contrabassist in het hoforkest in Dresden, kreeg in 1722 opdracht om de nocturnes van de Goede Week van muziek te voorzien. Deze prachtige muziek heeft het toentertijd al snel moeten afleggen tegen de Italiaanse oratoria. Daarom zou deze complete opname door Collegium 1704 wel eens een moderne wereldpremière kunnen zijn.

De bas Marián Krejcik steelt met zijn warme stem de show: hij neemt een lange Lamentatielezing ZWV 53 voor zijn rekening, die wordt gevolgd door de lezingen en met hun antwoordzangen. Onder de zangers van Collegium 1704 vinden we Hana Blaziková, Barbora Sojková en Tomás Král, met wie Václav Luks opnieuw opzienbarende resultaten boekt. Dat wordt uitzien naar augustus, als ze in Utrecht hun opwachting zullen maken.

74

Jacob Clement (Clemens non papa) Huelgas Ensemble / Paul Van Nevel DHM 88697780692 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 17,50

Een half millennium geleden – ergens tussen 1510 en 1515 - werd Jacob Clement geboren, een componist van een enorme statuur, getuige de vele drukken en herdrukken van zijn werk tijdens zijn leven.Dit eerbetoon van Paul Van Nevel is meer dan welkom. Het begint meteen ijzersterk, met het prachtig beweeglijke Gloria uit de Missa à la fontaine du prez. Van Nevel mengt in deze opname motetten, losse misdelen, souterliedekens en chansons.

Het is even wennen aan de constante registerwissel, met name tussen geestelijk en wereldlijk werk, maar het resultaat is verbluffend en na afloop verlang je alleen naar meer, meer, meer.

Friedrich der Grosse 1712-2012 (Graun, Nichelmann, Friedrich II, C.P.E. Bach) Akademie für Alte Musik Berlin Harmonia Mundi HMC 902132 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 17,50 De jaartallen 1712-2012 in de titel van deze cd doen al het één en ander vermoeden, en dit zal dan ook wel niet de enige Frederik-cd zijn die er dit jaar verschijnt. Maar dat het één van de allerbeste zal zijn, staat nu al vast.

Akamus verstaat de kunst om van het klavierconcertje van Christoph Nichelmann en het fluitconcertje van Frederik zelf hele aansprekende muziek te maken, al zijn het dan niet echt componisten van het eerste plan. Johann Gotlieb Graun is beter, maar de allerbeste componist aan het hof was natuurlijk wel Carl Philipp Emanuel Bach. Zijn briljant geïnstrumenteerde symfonie WQ 183 krijgt hier de ideale uitvoering.

GRATIS THUISBEZORGD ZOLANG DE VOORRAAD STREKT. TE BESTELLEN VIA DE SPECIALE BESTELBON.

vrienden oudemuziek

cd-aanBiedingen J.S. Bach: Oster-Oratorium Solisten, Capella Amsterdam, Orkest van de Achttiende Eeuw / Frans Brüggen Glossa 921115 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 17,50

Bach & Beyond (limited edition) Bach Collegium Japan / Masaaki Suzuki BIS-CD-9036/39 (15 cd’s) Normale prijs ca. € 70 Voor Vrienden € 39,95

Deze prachtbox geeft een overzicht van het artistieke kunnen van Masaaki Suzuki. Erg kleurrijk, en eigenlijk de best denkbare voorbereiding op het komende Festival Oude Muziek: Buxtehudes Membra, de zeven kruiswoorden van Schütz, geestelijke muziek van Ahle. Er zit ook flink wat (uitstekende!) Bach bij: vioolconcerti, Goldbergvariaties, profane cantates, het Magnificat en een mooie compilatie met cantatefragmenten. En voor wie er niet genoeg van krijgt, zijn er nog de drie celloconcerten van C.Ph.E. Bach. A thing of beauty…

Bachs Oster-Oratorium was in zijn oervorm een verjaardagscantate voor de vorst van Weissenfels. Enkele weken na de eerste uitvoering in 1725, voerde Bach al de religieuze versie ervan uit, waarbij de herdersfiguren werden omgewerkt tot Petrus, Johannes en de beide Maria’s. In latere jaren voerde Bach nog enige veranderingen door, waaronder het uitbreiden van het openingsduet tot een vierstemmig koor. De uitvoering is voorbeeldig: Frans Brüggen kiest vlotte, zeer natuurlijk aandoende tempi en van de solisten zijn vooral tenor Markus Schäfer en sopraan Ilse Eerens indrukwekkend. Haar aria ’Seele, deien Spezereien’ is een belevenis. Een opname van een zeldzaam hoog niveau.

1600 Concerto Italiano / Rinaldo Alessandrini Opus 111 OP30531 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 17,50

Giovanni Gabrieli was de eerste die de term ‘Sonata’ gebruikte. Marini, Frescobaldi, Castello en anderen volgden met canzona’s, capriccio’s en fantasia’s. Het concerto ontwikkelde zich als samenspraak tussen de verschillende instrumenten, met de viool als nieuwe ster. Concerto Italiano geeft een boeiend overzicht van deze ontwikkeling, van bij het prille begin tot de helft van de achttiende eeuw.

Geweldige uitvoeringen zijn het geworden, muzikaal op het hoogste niveau.

Le triomphe de l’Amour Sandrine Piau, Les Paladins / Jérôme Correas Naïve OP 30532 Normale prijs ca. € 23 Voor Vrienden € 17,50

Erg origineel is een programma rond het thema ‘liefde’ niet, maar soms is het resultaat gewoon verbluffend.

Jérôme Correas en Sandrine Piau, vrienden sinds hun studietijd, kozen heldheftige en tedere aria’s uit de honderd jaar tussen Lully en Sacchini, een periode waarin de Franse opera radicale ontwikkelingen doormaakte. Piau’s unieke geluid en aanpak maken dat die innovaties – heel ruw geschetst: minder spreken, meer zingen – niet klinken als breekpunten, maar als een logisch gevolg. De miskende muziek van Grétry, Rebel, Francoeur en Favart wint bovendien aan waarde door ze naast Lully en Charpentier te plaatsen. Inderdaad… een triomf!

GRATIS THUISBEZORGD ZOLANG DE VOORRAAD STREKT. TE BESTELLEN VIA DE SPECIALE BESTELBON.

75

76

L. van Beethoven: Complete Works for solo Piano vol.11 Ronald Brautigam, fortepiano BIS 1673 sacd

J.S. Bach: Variations Goldberg Frederick Haas La Dolce Volta LDV 01

J.S. Bach: Sonate a cembalo e viola da gamba Lucille Boulanger, gamba, Arnaud de Pasquale, klavecimbel Alpha 161

J.S. Bach: Missa in H-moll Collegium Vocale / Philippe Hereweghe PHI PH004 (2 cd’s)

J.S. Bach: Easter Oratorio Ilse Eerens, Michael Chance, Markus Schäfer, David Wilson-Johnson, Cappella Amsterdam, Orkest van de Achttiende Eeuw / Frans Brüggen Glossa 921115

J.S. Bach: Die Kunst der Fuge Léon Berben, orgel Ramée RAM 1106

C.Ph.E. Bach: Preussische und Württembergische Sonaten Pieter-Jan Belder, klavecimbel en klavichord Brilliant Classics 94320 (3 cd’s)

Alfonsovoice El Sabio: Cantigas de Nuestro Senor Eduardo Paniagua Pneuma PN1280

discOgraFie

G.F. Handel: Il pastor fido Lucy Crowe, Anna Dennis, Katherine Manley e.a., La Nuova Musica / David Bates Harmonia Mundi HMU 907585.86

G.F. Handel: The complete Italian Cantatas for bass Nolte, Raimund / Battdorfer Hofkapelle Accent ACC 24249

G.F. Handel: Theodora Wieland, Schmid, Vitzthum, Schoch, Mertens, Junge Kantorei, Frankfurt Baroque Orchestra / Joachim Carlos Martini Naxos 8.572700-02 (3 cd’s)

G.F. Handel: Deidamia Simone Kermes, Anna Bonitatibus, Dominique Labelle, Anna Maria Panzarella, Furio Zanasi, Antonio Abete, Il Complesso Barocco / Alan Curtis Virgin Classics 50999 4409262 7(3 cd’s + cdrom) (heruitgave)

G.F. Handel in Hamburg Parley of Instruments / Peter Holman Hyperion CDH 55324

J.B. Hochreither: Requiem, Missa Jubilus Sacer Ars Antiqua Austria Pan Classics PC 10264

A. Guerrieri: Sonate di Violino Parnassi musici CPO 777543-2

Chr.W. von Gluck: Il Trionfo di Clelia Hélène Le Corre, Mary-Ellen Nesi, Irini Karaianni, Burçu Uyar e.a.

Armonia Atenea / Giuseppe Sigismondo di Risio MDG 6091733-2 (3 cd’s)

discOgraFie / cursussen / Festivals

G. Ph. Telemann: Johannes- Passion Solisten, Kammerchor der Biederitzer Kantorei, Telemann-ConsortMagdeburg / Michael Scholl AMI 2503/2 ( 2 cd’s)

A. Striggio: Mass for 40 and 60 Voices Le Concert Spirituel / Hervé Niquet Glossa 921623

H. Schütz: Complete recordings Vol.4 Dresdner Kammerchor / HansChristoph Rademann CARUS 83239

J.H. Schmelzer: Barockes Welttheater Freiburger BarockConsort HMC 902087

F. Schubert: Schwanengesang, Pianosonate D.960 Matthias Goerne, bariton, Christoph Eschenbach, piano HMC 902139.40

F. Schubert: Die schöne Müllerin Hans-Jorg Mammel, tenor, Arthur Schoonderwoerd, fortepiano Raumklang RK 3104

H. Purcell: The Fairy Queen Carolyn Sampson, Andrew Carwood, Michael Bundy, New English Voices, Accademia Bizantina / Ottavio Dantone Brilliant Classics 94221 (2 cd’s)

H. Purcell: Love’s Madness Dorothée Mields, Lautten Compagney Berlin / Wolfgang Kattschner CARUS 83371

H. Purcell: Harmonia Sacra Joshua, Les Talens Lyriques / Christophe Rousset Aparte AP 027

Friedrich der Grosse 1712-2012 Graun, Nichelmann, C.Ph.E. Bach Akademy für Alte Musik Berlin Harmonia Mundi HMC 902132

Divitis, de Févin: Lux Perpetua, Requiem Ensemble Organum / Marcel Pérès Aeon AECD 1216

Chamber Music of the Loeillet Family Les Goûts-Authentiques / Jan de Vlieger Etcetera KTC 1434

Camino de Santiago I & II – Medieval Music from The Way of St. James Navarra, Castilla, Léon, Galicia Studio der frühen Musik / Thomas Binkley EMI 50999 6020972 6 (heruitgave 1973)

Art of the Fortepiano André Raynaud Arion ARN60821

Apocryphal Bach Masses II Gesualdo Consort Amsterdam, Alsfelder Vokalensemble, Hannoversche Hofkapelle / Wolfgang Helbich CPO 777561-2

Amour, viens animer ma voix !

Bascantates van Clérambault, Campra, Courbois, Dornel Hugo Oliveira, Ludovice Ensemble o.l.v.

Fernando Miguel Jalôto Ramée RAM 1107

All in a Garden Green: Purcell, Byrd, Croft e.a.

Le Tendre Amour Brilliant Classics 94313

verzaMel

The Earliest Songbook in England Gothic Voices – Christopher Page Hyperion CDH 55297

Patrie! Duets from French Romantic Operas: Massenet, Gounod, Paladilhe Hjördis Thébault, sopraan, Pierre-Yves Pruvot, bariton, Kosice Philharmonic Orchestra / Didier Talpain Brilliant Classics 94321

Musiques Sacrées à Versailles: Lejeune, Caurroy, Formé, Moulinié Les Pages et Chantres du CMB de Versailles / Olivier Schneebeli K617 K617234

Musik für Barockoboe: Gottfried Finger e.a.

Katharina Bäuml, barokhobo, Guy Ferber, baroktrompet, Rolf Schweizer, orgel AMI 2402/1

Mare Nostrum Montserrat Figueras e.a., Hespèrion XXI / Jordi Savall AliaVox AVSA9888 (2 sacd’s)

Marchand, Rameau: Pièces de clavecin Christophe Rousset, klavecimbel Ambronay AMY 032

Los Pájaros Perdidos Philippe Jaroussky, Lucilla Galeazzi, Raquel Andueza e.a., l’Arpaggiata o.lv.

Christina Pluhar Virgin Classics 5099 0709502

L’étoile qui revele le soleil Moines de Chevetogne Chevetogne CHCD105311

77

G. Giordani: Lamentazioni, Miserere Il Terzo Suono Pan Classics PC 10265

C. Gesualdo: Quinto Libro di Madrigali The Hilliard Ensemble ECM New Series 4764755

H. Purcell: Abdelazer Suites Linard Bardill, John Holloway, Orchester le Phénix COV 21202 (2 cd’s)

M. Praetorius: Oster-Messe Weser-Renaissance / Manfred Cordes CPO 999953-2

N. Porpora: Vespro per Festivita dell’Assunta Parlement de Musique / Martin Gester Ambronay AMY 030

F. Geminiani: Pièces de clavecin Francesca Lanfranco, klavecimbel Newton Classics 8802108

De Bacily ou l’art d’orner le beau Ensemble à Deux Violes Esgales Saphir productions LVC1126

C. Monteverdi: Missa in illo Tempore Odhecaton / Paolo da Col Ricercar RIC322 M. & J. Pla: Stabat Mater, Salve Regina Raquel Andueza, Pau Bordas, Orquestra Barroca Catalana / Olivia Centurioni La ma de guido LMG 2106

C. Monteverdi: L’Incoronazione di Poppea Christensen/Laszczkowski/Mead/ De Marchi Euroarts EA 2058928 DVD

D. Mazzocchi: La Catena d’Adone Scherzi Musicali / Nicolas Achten Alpha 184

Leonardo da Vinci – La Viola Organista Eduardo Paniagua Pneuma PN1340

J. Kuhnau: Sacred Music Deborah York, James Bowman, Robin Blaze, David Daniels e.a., The King’s Consort / Robert King Helios CDH 55394

H. Isaac: Missa paschalis Ensemble Officium Christophorus CHR 77356

G.F. Handel: Violin Sonatas Musica Antiqua Roma, Riccardo Minasi DHM 88697705312

J. Clement Huelgas Ensemble / Paul Van Nevel DHM 88697780692

D. Castello, G.B. Fontana: Sonatas John Holloway, viool, Jane Gower, fagot, Lars Ulrik Mortensen, klavecimbel ECM New Series 4764641

D. Buxtehude: VII suonate op.2 The Purcell Quartet Chandos CHAN 0784

D. Buxtehude: Opera Omnia XV Chamber music vol. 3 Ton Koopman & Amsterdam Baroque Soloists Challenge Classics CC 72254

J. Brahms: Ein deutsches Requiem Katharine Fuge, Matthew Brook, Orchestre Révolutionnaire et Romantique, Monteverdi Choir / John Eliot Gardiner Soli Deo Gloria SDG 706

J. Brahms: Complete Symphonies & Overtures Helsingborg Symphony Orchestra / Andrew Manze CPO 777720-2 (3 sacd’s)

J.D. Zelenka: Responsoria pro hebdomada sancta Collegium 1704 & Collegium Vocale 1704, Vaclav Luks Accent ACC 24259

J.D. Zelenka: Sacred Music Carolyn Sampson, Harvey Robin Blaze e.a., The King’s Consort / Robert King Helios CDH 55424

W. Young, Works for Viola da Gamba An Englishman Abroad Hamburger Ratsmusik / Simone Eckert, gamba CPO 777569-2

A. Vivaldi: Orlando Furioso Ensemble Matheus Naïve DR 2148

A. Vivaldi: New Discoveries II Ann Hallenberg, Anton Steck, Alexis Kossenko, Modo Antiquo / Federico Maria Sardelli Naïve OP30534

A. Vivaldi, Concerti per violin IV ‘L’Imperatore” Il Pomo d’Oro / Riccardo Minasi Naïve OP 30533

A. Vivaldi: Concerti per fagotto II Azzolini, L’Aura Soave Cremona Naïve OP 30518

G.Ph. Telemann: Opera-aria’s Nuria Rial, sopraan, Julia Schröder, viool, Kammerorchester Basel DHM 88697922562

L’Air italien au temps de Louis XIII: E. Moulinié / A. Boësset Il Festino / Manuel de Grange Musica Ficta MF8014

Le Triomphe de l’amour Aria’s van Rameau, Lully, Campra e.a.

Sandrine Piau, sopraan, Les Paladins / Jérôme Correas Opus 111 OP30532

La Pellegrina – Intermezzi & concerti for the Medici Wedding 1589 Marenzio, Malvezzi, Caccini, Bardi e.a.

Stockholm Chamber Choir / Eric Ericson Linde-Consort / Hans-Martin Linde EMI 50999 6020952 8 (heruitgave 1973)

Joachim Wagner Orgel in Siedlce 1744-1745 Wolgang Zerer, orgel DUX 0828

Italian Love Cantatas: Steffani, Vivaldi, Lotti e.a.

Silvia Vajente, sopraan, Epoca barocca CPO 777583-2

Il concerto delle viole Barberini – Frescobaldi, Kapsberger, Mazzocchi e.a.

Ensemble Mare Nostrum & Vox Luminis / Andrea De Carlo Ricercar RIC 320

Hommage: d’Anglebert, Marais, Dollé, Forqueray Mieneke van der Verlden, gamba, Glen Wilson, klavecimbel

Himmels-Lieder: Erlebach, Hildebrand, Schop, Bohm Franz Vitzthum Christophorus CHR 77354

Guerrero, Encina: Cancionero de los Vientos La Tricotea Attacca ATT 2011128

1700 - The Century of the Portuguese P.A. Avondano, P.G. Avondano, F.A. de Almeida Divino Sospiro, Gemma Bertagnolli, Enrico Onofri Dynamic CDS 709

1600 G. Gabrieli, G. Salvatore, G. Torelli, G. Zanetti e.a Concerto Italiano / Rinaldo Alessandrini Opus 111 OP30531

Une Fête Baroque 10th Anniversary Concert Le Concert D’Astréé / Emmanuelle Haim m.m.v. Laura Claycomb, Stéphane Degout, Karine Deshayes, Natalie Dessay, Ann Hallenberg, Philippe Jaroussky, Topi Lehtipuu, Marijana Mijanović, Sara Mingardo, Sandrine Piau, Renata Pokupić, Anne Sofie Von Otter and Rolando Villazón 50999 7307992 7 (2 cd’s)

Tune thy Musicke to thy Hart: Tomkins, Taverner, Ramsey, Tallis, Parsons e.a.

Stile Antico, Fretwork Harmonia Mundi HMU 807554 (sacd)

The well tempered musician Wanda Landowska United Archives NUA03

The Earth Resounds: Lassus, Josquin / Brumel The Sixteen / Harry Christophers Coro COR 16097

discografie / cursussen / festivals

78

The Beverley and East Riding Early Music Festival www.ncem.co.uk onderwerp: concerten datum: 24-26 mei

Lufthansa Festival of Baroque Music www.lufthansafestival.org.uk onderwerp: Contests, competitions and the harmony of nations datum: 18-26 mei plaats: Londen uitvoerenden: Le Concert des Nations, Ensemble Meridiana, Andrew Manze, Musica ad Rhenum, Early Opera Company, Jaap ter Linden, Dunedin Consort & Players, La Serenissima e.a.

Reincken Festival www.reinckenfestival.nl onderwerp: Nederlandse muziekuitgevers rond 1700 datum: 17-18 mei plaats: Deventer uitvoerenden: La Chambre du Roi, Brisk en Camerata Trajectina, Fred Jacobs en Johanette Zomer, Apollo Ensemble, e.a.

Festivals

A. Vivaldi: Orlando furioso Marie-Nicole Lemieux, Jennifer Larmore, Verónica Cangemi, Philippe Jaroussky, Christian Senn, Kristina Hammarström, Romina Basso Ensemble Matheus o.l.v. Jean-Christoph Spinosi; regie: Pierre Audi Naïve DR 2148

Dvd

Händel Festspiele www.haendelhaus.de onderwerp: muziek van Händel en tijdgenoten datum: 31 mei – 10 juni plaats: Halle (D) uitvoerenden: Bernarda Fink, Händelfestspielorchester Halle, Dunedin Consort and Players, Lautten Compagney, Kammerorchester Basel, Elbipolis, Baroque Orchestra Helsinki, RIAS

Tage Alter Musik Regensburg www.tagealtermusik-regensburg.de onderwerp: Muziek van Middeleeuwen tot Romantiek datum: 25-28 mei plaats: Regensburg (D) uitvoerenden: Holland Baroque Society, Gesualdo Consort, Midori Seiler, Anima Eterna, Collegium Vocale Gent, Odhecaton, e.a.

Drottningholm Operafestival www.dtm.se onderwerp: Cavalli: Jason & Medea, Haydn: Orlando Paladino datum: 27 mei – 12 augustus plaats: Stockholm (Z) uitvoerenden: The Drottningholm Theatre Orchestra, Peter Mattei

Stichting Hoorn – Oude Muziek Nu www.oudemuzieknu.nl onderwerp: Festa Veneziana datum: 1-3 juni plaats: Hoorn uitvoerenden: Multiple Voice en Eik en Linde, Hollands Vocaal Ensemble en The Northern Consort, Birthe Blom en Arezzo Ensemble, e.a.

plaats: East Riding (GB) uitvoerenden: Stile Antico, La Serenissima, William Carter, Red Priest, Grand Désir, e.a.

Arolser Barock-Festspiele www.arolser-barockfestspiele.de onderwerp: J.S. Bach en Napels datum: 6-10 juni plaats: Bad Arolsen (D) uitvoerenden: Chorus Musicus Köln, Il Suonar Parlante, Ensemble Nuovo Aspetto, Barockorchester des Mozarteums Salzburg, e.a.

Stour Music www.stourmusic.org.uk onderwerp: concerten datum: 22 juni – 1 juli plaats: Ashford (GB) uitvoerenden: nog niet bekend

Musikfestspiele Potsdam Sanssouci www.musikfestspiele-potsdam.de onderwerp: Frederik de Grote, de muziek en Europa datum: 9- 24 juni plaats: Potsdam (D) uitvoerenden: Akademie für Alte Musik, Kammerakademie Potsdam, Lorenzo Ghielmi, Bl!ndman, Orchestra of the Age of Enlightenment, Kristian Bezuidenhout, e.a. Geënsceneerde opera’s: Grauns Montezuma/ Kammerakademie Potsdam, Hasses Piramo e Tisbe/ B’Rock

Stockholm Early Music Festival www.semf.se onderwerp: concerten datum: 6-10 juni plaats: Stockholm (Z) uitvoerenden: Concerto Italiano, Le Poème Harmonique, Cantus Cölln, Elyma, e.a.

Kammerchor, Akademie für Alte Musik, e.a. Alcina geënsceneerd, La Resurezzione geënsceneerd.

36. Innsbrucker Festwochen der Alten Musik www.altemusik.at onderwerp: Schöne Fremde datum: 1-26 augustus plaats: Innsbruck (A) uitvoerenden: L’Arpeggiata, Ensemble Elyma, Alessandro De Marchi, Coro Ruggero Maghini Turin, Musica Antigua Roma, A Fancy Compagnye, Trompeten Consort Innsbruck

Beaune Festival International d’Opéra Baroque www.festivalbeaune.com onderwerp: concertante opera’s en recitals datum: 6-29 juli plaats: Beaune (FR) Opera en oratorium: Händels Agrippina / El ayre Espanol, Rameau’s Hippolyte et Aricie / Pygmalion, Purcells The Fairy Queen / Gabrieli Consort & Players, Vivaldi’s Orlando / Modo Antiquo, Lully’s Phaëton / Les Talens Lyriques, Monteverdi’s Vespro 1643 (reconstructie) / Concerto Italiano, Bach’s Matthäus Passion / Les Musiciens du Louvre, Charpentiers Histoires Sacrées / Les Arts Florissant, Haydns Die sieben letzten Worte / Akademie für Alte Musik

York Early Music Festival www.ncem.co.uk onderwerp: Crossing Borders datum: 6-14 juli plaats: York (GB) uitvoerenden: The Sixteen, Arakaendar Bolivia Choir, Hespèrion XXI, Gallicantus, Elizabeth Kenny, The English Cornett and Sackbut Ensemble, e.a.

Nederlands Clavichord Genootschap www.clavichordgenootschap.nl onderwerp: NCG-jubileumsymposium ‘Opmerk’lijke Clavichordklanken – datum: 28 t/m 30 sep 2012 plaats: Leiden concerterenden: Menno van Delft, Siebe Henstra, Luk Vaes, Christian Brembeck, Jan Raas, Pieter van Dijk; clavichordententoonstelling

31e Festival Oude Muziek Utrecht www.oudemuziek.nl onderwerp: Van Sweelinck tot Bach datum: 24 augustus – 2 september plaats: Utrecht uitvoerenden: Bach Collegium Japan, Gesualdo Consort, Akademie für Alte Musik, Camerata Trajectina, La Petite Bande, Benjamin Alard, Lautten Compagney, Ton Koopman, Ensemble Clément Janequin, Ricercar Consort

Laus Polyphoniae Festival van Vlaanderen-Antwerpen www.festival-van-vlaanderen.be onderwerp: Mare Adriatico datum: 24 augustus – 2 september plaats: Antwerpen artists in residence: Daedalus, Dialogos

MA Festival www.mafestival.be onderwerp: Triste Plaisir et Douloureuse Joye datum: 3-12 augustus plaats: Brugge (B) uitvoerenden: B’Rock, Nederlands Kamerkoor, Sabine Devieilhe, Raquel Anduezza, Vox Luminis, Skip Sempé & Pierre Hantaï, Al Ayre Espanol

discografie / cursussen / festivals

BERICHTEN

De Edison Stichting heeft de Oeuvreprijs Klassiek 2012 toegekend aan dirigent Frans Brüggen. Hij heeft de prijs gekregen voor zijn enorme oeuvre en buitengewone verdiensten voor de Nederlandse muziek.

De stichting schrijft: ‘Ooit was Frans Brüggen de beroemdste blokfluitspeler ter wereld, op dit ogenblik wordt hij beschouwd als de expert op het gebied van de achttiende en negentiende eeuwse muziek. Geboren in Amsterdam alwaar hij musicologie studeerde aan de universiteit, werd hij op 21- jarige leeftijd benoemd als professor aan het Haags Conservatorium en later verwierf hij de positie van Erasmus Professor aan de Harvard University en Regent’s Professor aan de Universiteit van Berkeley. En zoals Luciano Berio ooit over Frans Brüggen schreef: een muzikant die geen archeoloog is maar een groot kunstenaar. De Edison Klassiek Oeuvreprijs komt hem dus als geen ander toe.’

Op vrijdag 15 juni wordt de uitreiking van deze welverdiende Edison live uitgezonden door de AVRO op Nederland 2.

Buxtehudepreis 2012 voor Ton Koopman

De Duitse Hanzestad Lübeck heeft Ton Koopman aangewezen als de ontvanger van de Buxtehudepreis 2012. Hij krijgt de prijs vanwege ‘zijn excellente prestaties op het gebied van de kerkmuziek in het algemeen’ en zijn Buxtehude opera omnia project.

Leidse Koorboeken 3: Requiem!

Het Egidius Kwartet en College geven tussen 18 en 25 mei een serie concerten in het land rond deel 3 van hun meerjarige project ‘Leidse Koorboeken’. Het thema van dit jaar is Requiem! Een requiemmis van een anonieme componist staat centraal en wordt omgeven met werk van Cornelius Canis, Clemens non Papa en Josquin. www.leidsekoorboeken.nl Bachfestival Dordrecht zoekt zangers

Op initiatief van het Bach Festival Dordrecht wordt voor de 2e editie het Drechtsteden Bachkoor onder leiding van Nico van der Meel opgericht.

Het is de bedoeling dat er jaarlijks drie tot vier kortlopende projecten worden georganiseerd waarbij NoordEuropese muziek uit de periode 16001750 centraal staat. Enthousiaste amateurzangers (SATB) kunnen zich aanmelden via de website. www.drechtstedenbachkoor.nl Open Recorder Days Amsterdam 2012

Het blokfluitensemble The Royal Wind Music organiseert van 17 tot 20 mei de Open Recorder Days in Amsterdam. De hoofdmoot van het programma betreft een internationaal concours voor amateurblokfluitisten van alle leeftijden. Tevens zijn er concerten van Cordevento / Erik Bosgraaf, Quartet New Generation en The Royal Wind Music, en workshops, masterclasses, filmvertoningen en een muziekmarkt. www.orda2012.com 79

berichten

Frans Brüggen wint Edison Oeuvreprijs

Tijdschrift Oude Muziek

aan deze uitgave werkten verder mee:

ISSN 0920-6649

Eelke Bakker, Marco Borggreve, Jan Van den Bossche, Tamar

jaargang 27 / nr. 2 - februari 2012

Brüggemann, Henk Dekker, ­Albert Edelman, Louis Peter Grijp,

verschijnt 4x per jaar

Agnes van der Horst, Paul Janssen, Wilmer de Jong, Merlijn Kerkhof, Peter Lucassen, Ruud Priem, Jiska Schoneveld, Reitze

uitgave en productie:

Smits,Tineke Steenbrink

Stichting Organisatie Oude Muziek Utrecht

advertentietarieven:

bureau-adres:

op aanvraag 030 23 29 000 en op www.oudemuziek.nl

Mariaplaats 23

mini-advertenties:

3511 LK Utrecht t: 030 23 29 000

voor particulieren, € 15 per 4 regels,

f: 030 23 29 001

140 lettertekens, bewijsexemplaar € 5

info@oudemuziek.nl www.oudemuziek.nl

opgave voor service-rubrieken:

correspondentieadres: Postbus 19267

Cursussen en festivals op het gebied van de oude muziek

3501 DG Utrecht

worden kosteloos aangekondigd indien de gegevens tijdig en compleet worden aangeleverd. Onvolledige opgaven worden

vormgeving:

niet geplaatst.

Studio rUZ / Went&Navarro

deadlines:

opmaak:

periode 15 februari - 15 mei: 2 januari periode 15 mei - 15 augustus: 1 april

Esther de Bruijn

periode 15 augustus - 15 november: 1 juni periode 15 november - 15 februari: 1 oktober

drukwerk en bindwerk: donateur worden: Practicum Grafimedia Groep Voor een bijdrage van € 40, € 80, € 160 of € 1000 aan de op de cover:

Stichting ­Vrien­den­Oude Muziek (zie voor de bijbehorende voordelen www.oudemuziek.nl) ontvangt u 4x per jaar het

foto: Remke Spijkers

Tijd­schrift Oude Muziek met alle gegevens over het Festival en onze concerten. Tevens krijgt u dan de Vriendenpas, waarmee

redactie:

u in aanmerking komt voor diverse kortingen.

Voor informatie: 030 23 29 000

Jolande van der Klis (hoofd- en eindredactie) Marcel Bijlo

Voor mensen met een leeshandicap is dit Tijdschrift ook op cd

Xavier Vandamme

verkrijgbaar. Inlichtingen: Dedicon, Postbus 24, 5360 AA Grave,

colofon

0486 486 486.

Het volgende nummer verschijnt medio augustus 2012

80

Oude muziek kan heel Nieuw zijn !

U hoort het in Den Haag, Voorschoten en Rotterdam Jong talent en grote namen...

NeoBarock Salon Eusebius The Hague Piano Quintet Osmosis Capriola di Gioia l’Armonia Sonora Musica Poetica Collegium Musicum Den Haag Barokorkest Kon. Conservatorium en vele anderen...

...met speciale aandacht voor: Bach…?!

De sonate Arcangelo Corelli Voor info en seizoensbrochures: www.musantica.nl

Musica Antica da Camera het jonge podium voor oude muziek

Trouw houdt net als u van muziek.

Wij schrijven er graag over. Onder andere in ons dagelijkse katern Cultuur & Media. Het luisteren én genieten, laten we uiteraard aan u over.

Wilt u 3 zaterdagen gratis Trouw lezen?

Ga dan naar www.trouw.nl/oudemuziek

31.03 | 24.06 2012

Zusters, martelaressen poetsengelen & dominees