Protocolo en kichwa

Page 1


Maywa

Willachikpi

Nikichik harkarinkapak llakichi

llaktakay kawsay ukupi shinallatak

allí kaypa mana allí kaypa willay llamkak ukupi

Mañachikuna

Kay hillay amawtay mutsuytaka amawtakuna, willak tantarishkakuna shinallatak harkariy rurak tantanakuykuna shinallatak willaykillkayta harkak tantanakuykuna, ishkay waranka ishkay chunka chusku watapi wiñachishkami. May sumak akllashka tantariymanta, San Francisco Quito mamallaktapa hatun sumak yachana wasimanta kamak ukupimi rimaykunata shinallatak karay minkaykunatapash chaskishpa killkashkakuna.

Nikichik tantachishka yachay ñanka “Ecuador mama llaktapi Unesco willay rimaypi warmikuna killkay willaykunata pakta pakta allí mana llakichishka llamkaypakmi” USFQ shinallatak Observatorio Interuniversitario de Medios Ecuatorianos shinallatak (UNESCO) llaktakay unancha Yachaypa tukuy mama llaktakuna tantanakushka ari nishkawanmi llamkay kallarishkakuna, chay tukuy mamallaktapa willay paktay wiñachishkawan.

Killkak tantarikuna

Valentina Guayasamín, María Emilia Martinez, Manuela Román y María Emilia Acevedo

Ari nik tantarikuna

Cristóbal Peñafiel y Rosario Utreras, de la Unión Nacional de Periodistas; Martha Robayo, del Colegio de Periodistas de Pichincha, y Ricardo Rivas, del Mecanismo de Protección para Periodistas.

Kamukyachikkuna

Viviane Monteiro, Patricia Ramos Ordóñez y Pamela J. Cruz

Shuyuk shinallatak killkay puchukay allichikkuna

Daniela Saltos Ponce

KALLARIY YUYAYKUNA

Willay amawtay llamkayka, warmi killkak willakkuna shinallatak warmi rimak willakkuna chaytak kashkamanta Sinchi llakikunapi takarinkuna llaktakay kawsay ukupi, chikan chikankunapi rikurinkuna, kikin ukku takariypi shinallatak killkay ukupipash. UNESCO kamu ukupi kashkaka, patsakmanta kanchis chunka kimsa willay killkay wachuy ñampí llakichishkakuna kashka, kutin Federación Internacional de Periodistas tantanakuyka patsakmanta sukta chunka chuskukunami llakichishkakuna kan nishpami willachin, manchachi mana kashpaka chukchuchiy chikan chikan llamkaykunapi. Kay willaykunaka achka manchariy willaykunami warmikunapa rimayta willayta llakichishpa shina llaki illak llamkaypi kachun.

Shina kakpika, hatun sumak yachana wasi San Francisco Quito mamallaktamanta ñawiriy Interuniversitario de Medios Ecuatorianos tantanakushkawan panchi killa ishkay waranka ishkay chunka chusku watamanta “Ecuador mama llaktapi Unesco willay rimaypi warmikuna killkay willaykunata pakta pakta allí mana llakichishka llamkaypakmi” llamkay ñanta ruramushkakuna, mana kashpaka hawalla rimaypika FEMMEDIA, warmikuna, chawpi willay shinallatak allí kaypa.

Kay llamkayka (UNESCO) llaktakay unancha Yachaypa tukuy mama llaktakuna tantanakushka ari nishkami charin. Chay ñan yachay Programa Internacional para el Desarrollo de la Comunicación (PIDC)awarishka, ecuador mama llaktapa willak warmikunapa pakta allikay llamkaypa willachishpa. Chay mantami, willaykunata pakta pakta shinallatak allí rakishka yupaypi chanipi rimay willaykunapi willkay willaykunapipash ñawiripi rikurichun.

Chay shinamantami , hamuktay yuyay shinallataka kikin llamkay unanchata wakaychishkamanta kikin kaypi kashka, llaktakay llamkaypi shinallatak warmikunapak willay llamkaykunapipash, charirirka, rimay ñankunawan paktashka, kay allí kay ñanta wiñachinkapak willachik warmimanta llakichiymanta harkarinkapak.

Chay rikuymanta, kay chaski ñanka mañanmi kari warmi kaypak `pakta pakta llamkay hillay tiyachun shinallatak willay pachakunapi ama ima llakikuna tiyachun. Chaywan, ima llakikunamanta wakaychirinkapak kishpirinkapak kashkata sinchiyachiyachinkapak, yapatakka llaktakay unancha kawsayta yapatak sinchiyachinkapak, allí pakta hillay ñankunata hamuktachishpa shinallatak tukuy ima sami llakikunamanta kishpirinkapak, llamkay kuskapi shinallatak killkaywillaykunapipash.

Kay killkay kamuka, yapataka, kikin paktay ñanta ama llakichiy willay ukupi tiyachun nikrin shinallatak pakta pakta kamak ukupi ukku yuyaypi llaktakay kawsaypi tatkichun. Shinallatak, willay hillay llamkay wasi ukukunamanta harkariy pakta kay linchi awariypi

chapurishpa paktachun, shina willak warmiak kikin kayta kishpichinkapak shinallatak llamkay ukupi chani pakta kay tiyachun.

Nikichik llamkay ñanka willay pachakunapi sinchitak tatkikunata churan llakichikunata kishpichichun, allí may sumak kuska llamkaykunata chanishpa pakta allikayta wiñachinkapak . willakkunapak tantanakuypi llamkakkunawan yanapashkawanmi kay llamkay kashka, Pichincha chaypi willak yachana wasi shinallatak willakkunapak chimpapura rimanakuykunawan paktayashpa.

Shinami, warmi willakkunamanta llakiriymanta kishpirinkapak may sumak tantachishka yachay ñankunata riksichinakushka. Shuk nikipika, kikin imakaykunata rikuchikkrin, may sumak chanikunami chay imakaykunata hamuktankapak. Katipika, shinakta kashkamanta llakikunatami hamuktachikkrin, imashina achiklla ñawirishpa llakikunamanta kishpirinkapak. Ña katipika, ima chani hillaykunapitak kishpiri willaykunata kukrinata killkachishpa rikuchin, imashina tatki tatki apana kashkata, kipaka, chikan chikan sami minkashka tantarishkatami yaykuchikkrin. Tukuripika, paktayachikkrin allikay ñankunata willaypa paktaykuna, wakichirina shinallatak kishpiriymanta, tukuy yanaparishkakunawan shuklla yuyaywan wankurishpa llamkaymanta.

Kaypi hamuktay kaymanta shinallatak kara warmi kay shinayshi kaypi ima amawtay kawsay yachay kaypi hamuktaykunamanta, warmikuna imashina paykunapak yachay willaymanta allitak kashkapi willay llamkaykunapi, charirka, rimay yachay ñanwan

Shuk niki pata

KAMACHIKKUNA MILKA

Kay nikikka willachikkkunata imashina harkanata harkarinapakpash kamachikkunatami yaykuchikkrin, tukuy purumpi, warmikunawan, sapanyachishpaka. Chay shinamanta, mama kamachikmanta kallarin pachamamapa hayñi kamachikkunamantapash, mamallakta tantariypi llakta kawsaykunapipash allipakta kacharishka willak warmikuna paktachichun. Chikan paktaypika. Kamachik llaktakaypi yuyaykimi, chikan chikan rakikkuna, kamachikkuna, nikikkuna shinallatak hayñikuna chaski ñankunata kara kay uma yachayta nikichinkapak, willaymanta, lakichiymanta mana pakta kashkamanta shuk shuk rimana kakpipash.

Chay kaymanta, Reglamento General a la Ley Orgánica de Comunicación de 2023 hayñi kaymantami kallarimushka pakta kay ñawiriy kashkata rikuchimushka, chaymantami tukuy sami wiñay llamkakykunapi chanichinakushka, willay llamkaykunapi shinallatak harkariy ñankunapi paktay kashka. Kay hamuktay rimaykunawanka, kay nikichik yachay kamay ima kamachikkunapi chanichishkatami rikuchikrin.

Mamallaktapak

Kamachik

Ecuador mama llaktapak mama kamachik, ishkay waranka pusak wata.

Llamkakkunapa kamachik, ishkay waranka pichka wata.

Mana allikakkunapak llakichik kamachik, ishkay waranka chunka shusku wata

Warmikunapa llakikunamanta harkariy wakichiriy kamachik, ishkay waranka chunka pusak wata.

Harkay nikik shinallatak llakichi kaypi rikuk, llamkay wanachi, warmikunapa tukuy llakikunata mana wanachipak llamkay kuskakunapi, Acuerdo Ministerial No. MDT-2020244. Kamak

Llamkay pachakunapi ima llakikuna tiyakta chinkachinkapak, llamkak kamak wasi yuyarishkawan, ishkay waranka chunka kanchis wata.

Willachikkunapak Kikinyarik kamay, Decreto No. 850, 2023

Willachikkunapak mama kamachik, ishkay waranka chunka kimsa wata,( con Leyes Orgánicas reformatorias de 2019 y 2022)

Mama Llakta Kaykunapak Kamachik

Pacha mama kawsak runakunapak willashka hayñi, ONU, 1948

Pacha mama kawsak warmikunapak llaki kayta chinkachinkapakwillashka hayñi ONU, 1993 7

Pacha mama runakay kawsaymanta arinishka hayñi (San José de Costa Rica ari ninakuy), OEA, 1969.

Pacha mama warmikuna llaki kawsay chinkachiy kawsaymanta arinishka hayñi (CEDAW), ONU, 1979.

Pacha mamapi ukku mana allí llaki kawsay arinishka hayñi ONU, 2008.

Harkarik shinallatak llakikaypi ari nik nikik, llamkay kamak wasikunapi warmikunapi ima llakikunamanta harkak.

Tukuy pacha mamapa llamkakkunapak tantakuy patsak ariniy (OIT), “llamkakkunapak makipi allí chani kullki karay” waranka iskun patsak kanchis chunka kanchis. (1957)

Tukuy pacha mamapa llamkakkunapak tantakuy patsak patsak shuk ariniy (OIT), llamkaypi mana llamkaypi llakichiymanta, waranka iskun patsak pusak chunka shuk (1960).

Tukuy pacha mamapa llamkakkunapak tantakuy patsak pichka chunka sukta ariniy, Tukuy llamkakkunamanta ayllukunata allichik, waranka iskun patsak pusak chunka sukta, 1981

Tukuy pacha mamapa llamkakkunapak tantakuy, patsak iskun chunka shinallatak minkay yupay ishkay patsak sukta ari niwan, llakichiy hapirinakuy ama tiyachun ariniy, ishkayllatak ishkay waranka iskun patsak iskun watapi (2019).

Paktaykuna

Hatun Paktay

Kamakwan chanishpa shinallatak kikin ukku kakta alli kaypa shinallatak willak warmikunapak yuyayta tukuy llamkay kuskakunapi pakta kay kachun shinallatak llakimanta kishpirishka imashina llaktakay kashkamanta, kari warmi kay, purun llaktakay kawsay, mana pakta kay kawasy uriyachinkapak, shinayayay shinallatak wachaw unkuypi muskuy shina willay tantanakuykunapi paktay kashkata tankana

Ñalla Paktaykuna

Wichaywillay:

Unancha kawsay tantanakuypi yupaychay, kari warmipi pakta kay, shinashi kay chinkachiy, shinallatak willay tantanakuykunapi llakichiy willay chaski ñankunapi chinkariy, yachay karay shinallatak hamuktachiy, llamkay pacha ukukunapi mana pakta pakta kaykunamanta, killkay willay llamkay ukukunapi shinashikuna chinkariy allí llamkay kay, Manchay, wachay, runa warmi kaykuna shinallatak pakta allí kay willay yanapanami.

Harkariy:

Mana kariwarmikupak llakimantalla yachay kamay pawayachinakunachu ashtawankarin, llamkay kuskakunapipash mana pakta kaymantapash, kikin kay mana pakta kaymanta, willay amawtay llamkaypi mana allí kay manta shinallatak mana pakta kaymanta, shinashi llamkay ukukunapi tiyaymanta, karikunapaklla, chikan samiyaykuna shinallatak wachay chika sami kaymanta harkaymanta.

Wakichay:

Kamak hillaykunawan kamak wasikunapi katiraykunata ruranakunami chay karawarmi kay llakikaymanta kutichinakuchun, kami rimanakuy takanachinakuypash amatak yachak willak warmikunapi tiyachunka chaypi kan yanapanapashmi.

Yanapay:

Chawpipi rakik shuktak paktaykunawan, shuktak markapuk wasikunawan shinallatak tantanakuykunawanpash allí kutichiykuna tiyachun shinallatak warmi willakkunapak allí paktakay nikishka kachunka willlachina tankanapashmi kanchik.

Imakaykuna

Llamkaypi Mana Pakta Kaykuna

Alli kay paktaykuna mana pakta pakta, hillaykuna shinallatakllamkaykuna kari warmikunata mana pakta mutsuy llamkaypi shuktayaykunapash. Chayka kullki karaykunapipash mana pakta paktapak karuyachinmi, llamkaymanta chikanyachinakuy shinallatak apukkay wyllaykunapi mana allí pushaypak illashpa, chay mana pakta pakta llakikunaka shinayayshi rimanakuymanta llukshin, mana pakta pakta, shinallatak wiñaypak mana pakta kay llamkay pachakunapi katirayan.1

Sapan Kawsay

Tukuy mana paktakaykuna, kikin kaymanta shitaykunaka, warmitak kashkata mana riksinakunkapak harkaykunaka manatak warmikuna kashkata riksinkapakmi, kikin kashkapak hayñipak makay kashkapak shinallatak linchi wankuriypi, kullki kamaypi, llaktakaypi, unanchapi, mana kashpaka shuktak unanchakunapi mana kacharirishka kaypakmi. 2

Willak Hillay

Chay willak hillaykunaka tukuykunamanmi willaykunata chayachin. Chay shina kaymantami, tukuy hillaykunapi willak kashkamanta kacharishka rimay willaykunata lutsayachin. Willay hillaykunataka achka sami rikuykunapimi rikuy ushanchik, shina: willanakuy shinallatak yachaypak willaykunapak, unanchamanta willay, willay shinallatak yuyaykunapash, chikan chikan alli willashka chimpapuranakuypak karakkunapash, llaktakay kawsayta allichikkuna, rimay antankay shinallatak unancha wankuriykuna, apuk pushakta rikukkuna shinallatak atukamay willay tantanakuykunapash. 3

Ikay

Rimay willaykunapika ikaytaka kacharishka rimay willay nishpami hamuktanchik Chay paktay mana tiyakpika manchaypi, chukchuypi, ukutakariypi, harkaypi shinallatak llakichinakuypi yaykunmi. 4

Kawsaypura Yuyay Shinayshikuna

Chay kawsaypura yuyay shinayshinkunaka amawta willak warmikunapimi harkachin chikanyak paskak ruraykunapi, chayka yuyayllapi shuyuk llakichinakuymi. Llamkay kuskapika, chay kawsaypura yuyay shinayshinkunaka yapatakmi warmikuna mana ima llamkaypak ruraypakpash ushakkuna kashkata iñichin, chay shinaka mana pakta kullki

[1] International Monetary Found (IMF) ‘‘Strategy Toward Mainstreaming Gender’’ Julio 2022.

[2] Art, 4, num. 9, Ley Orgánica Integral para Prevenir y Erradicar la Violencia Contra las Mujeres, del 2018.

[3] UNESCO, Indicadores de desarrollo mediático: marco para evaluar el desarrollo de los medios de comunicación social.

[4] Ibid

karayman wiñachin, paypak amawtay yachaypi harkachin shinallatak yapa llaki waklliriyman rikuchin, yanka llulay rimariykuna llamkay pampaman chayachishpa.5

Kawsaypura Llakichinakuy

Tukuy llakichiy ruraykunaka kawasypurapi rikuchikrin, wakllichimpish, ukku llakichiykunapi, yukunapi mana kashpaka warmikunapa yuyay ukupi llakichiy. Ima ruraykunapipash manchachinakuy, mana munashka llamkaypa shinallatak mana kacharishka kaypa, kawsaypurapi shinallatak kikin chikanyashka ukupi kay tukunkuna.6

Chichuypi

Kawsaypak nisha ninmi, llaktakay kawasay shinallatak sumak kayta shuk warmi hapishkapimi, wachan shinallatak wawakunata wiñachin Chichuyka mana ukku charik wawakunallata rikushpa chaninkapakllachu, ashtawankarin may kushikuy llakitapash chaninkapakmi, yachaypa llaktakay kawsaypakpash. Chichu llamkakkunatami wakichinkapak mashkan shina llakimanta kishpirinata mashkak mamakunata shinallatak alli kawsaypa kullkipa llamkaypi urmakukkunamanta. Chichuymanta hayñi chanika wachashpa samana may alli punchakunata charinatapashmi yaykuchin, ikay llamkayta, chichu kaymanta ama llamkaymanta llukchishpa kachachun.

Kaypi kakmirachik

Mutsuy hillaypi willakkuna shinallatak utkachipipash –UNESCO

Willak warmikunapa antaniki willaykunapi llakichikunamanta –UNESCO

[4] Ibid

[5] Naciones Unidas, Organización de las. 1993. “Declaración sobre la eliminación de la violencia contra la mujer”.

[6] Convenio C190 - Convenio Sobre La Violencia Y El Acoso, 2019 (Núm. 190).” 2019. Organización Internacional del Trabajo.

Nipakuna Shinallatak Llakichinakuy Kuskakuna

Llakichinakuy mirariy shinallatak mana ika kayka tukuy mama pachapimi. Pacha mamapi llakikaymantaka Abya – Yalipimi yapatakka llakichishka kan, kay pichka wata puchukaykunapika llaktapi kawsak runakunaka patsakmanta sukta chunkakunami llakichishkakunami. Chay shina kaypimi, warmikunami yapak llakichishka tantakuykuna rikurin.

7

Kayka willaypi llamkak warmikunata alli kaypi rikurichunmi kan, uku hawa hillay willaykunapi llamkayta rurachun nishkakunapi, imashina kayta tukuy pachakunapi llakichinakuy tiyashkata imashina “Ley Orgánica Integral para Prevenir y Erradicar la Violencia Contra las Mujeres del Ecuador”. Mama kamachikpi riksichishka shina.

2

Ukku Llakichi

Tukuy ukku ima sami wallichik llakichik ruraykunami, nanay mana kashpaka wañuy, shinallatak shuktak shuktak mana allí llakichinakuy, ukku makaykuna, tukuy ukku aychata llakichin, paki mana paki tukushpa, ukkukuta, mana kashpaka hawa ukkuta kutin ishkaypash, kayka sinchi llakichiytaka ima hillaykunawan chukrichishpa nanachishpapash llakichinkapak kashkami, mana imashina allí tukuypakashkata yuyashpa.

Nuna Yachay

Llakichi

Tukuy sami ruray, ima alli kay sami ukku yuyayta wakllichinkapak llakichinkapak kachashka, kikinmanta chanichayta uriyachi, kikin yuyapyachyata wakllichi, mana kashkata wiñachiy, kikinsumakayta millanakuy, allikakta karkay, allí unancha kayta wallichi, kuytsa ukku kakta harkanakuy, allikay, warmipak ari iñipash, manchay kumurichi, wichkaykuna, karuyachiy, sinchi manchachiy llakichinakuy nunan yuyay ukupi

[7] Violencia e inseguridad en las ciudades. https://onu-habitat.org/index.php/violencia-en-inseguridad-en-lasciudades

Yukuy Llakichi

Nunan yuyay llakichinakuyka may allí munaytami llakichin, tukuy mana allí munay ruraykuna, shimikuna, kaykuna, ukku kuyuy, killkay mana kashpaka hillaypi mana allí kachaykuna, manchachiy, muspachiy shinallatak warmita harkay.

Kullki Shinallatak

Waka Llakichi

Tukuy ima ruray llamkaypash mana allí chanichishpa harkay hayñipash shinallatak mana pay munashka yukuy kawsay pukuy mirachiypash, manchachi kaypi, sinchi llakichi, manchachi mana kashpaka makaypash, ishkay sawarishkapi ayllukunapipash, tanta kawasy mana tanta kawsaypipash, ishkay pura mana munashka yukuykunapi, shina atipashkakunapi, yanka yukuypaklla yuyaykunawan, manchachishpa chukchuchishpa yukuypi, mana munashka shulluchikunapi

Shuk warmi tukuy kullki shinallatak waka kachashka llamkay kaykunapi, shina ishkay sawarishka ukukunapi shinallatak llaktakay tantariy purun charinakuypi.

Tukuy yupaychay, wiñaciy kutin wiñachiy willaykuna, chanikuna, unanchakuna, shuyu unanchakuna, kari warmikay unanchakuna churay, llaktakaykuna, kullkikamaykuna, linchi tntariykuna, unancha shinallatak apunchik iñikuna, willachin, kutin kutin lamkarin llapichinpash, chiknyay, mana pakta kay shinallatak llapichinakuypash,warmikuna shina kawsaymi charin nishpa.

Chay kamaypawa llakichinakuyka shuklla runa mana kashpaka tantanakushka runakuna rurashkakunami, chimpapura mana chimpapurapash, apuk tukunkapak kak warmikunapi, katikkunapi, akllashkakunapi, llakta kay llamkay ukupi churashkakuna llamkakukkunapash, runakay hayñita harkakkunapak, warmiyashkakunapa, kamaypawa shinallatak llaktakay apukkunapak, paypak ayllukunapak piñanakuy tukun. Kay llakichinakuyka pitiman, harkayman, paypak llamkaypi mana

Unancha Llakichi
Kamaypawa
Llakichi

Antanikik Yukuy

Llakichi

Llamkay Kuskapi

Llakichi

Llamkaykunata

Ñawiriy Willay

Kuskapi Llakichi

ninkapak mana kashpaka pay mana munashka hamuktay llamkaykunamanmi yaykuchin, paypak llamkay ukukunapi, shina ima tukuy purun hillaykuna tukuykunapak llamkaypi mana pakta llamkaypak harkachishpa

Tukuy ima ruraykunapash yallitapacha llakichiy mana kashpaka harkachiy manchachi hayñikunata pukllachinmi, antinikik killkaypi kakuk warmikunapak mana allipi, shuktak sami amawtay willay shinallatak willachik hillaykunapi, kikin ukku yachaykunata churashpa, ukku lluchukunata rikuchinakushpa, chawpilla churarishkakunata, mana kashpaka warmi paypak kikin ukku yukuyta kacharishkamanta mana kashpaka shuktak hillay willaykunapi hapishkamanta

Llamkay kuska ukupi llakikuna tukushkami maypimi llamkay hayñiwan kakukpi shinallatak maypimi mirachiy llamkaykunata wiñachikukpi, kaykunaka wakin runakuna llakipi kakuk ukupi llakichishka kakukpimi chay tantachinkuna, hatun kamakmanta chiknyashkapi. Chay llamkaypi katisha nishpaka paypak kikin ukkuta kacharirishpa kushpa kachun ari nichinkuna; shina mana niy chay llamkay ukupi tiyashpa katichun; tukuykunapak pakta pakta llamkay ukupi mana pakta kullki karay tiyaykuna pakta llamkay charishka kashpapash, shina wamikunaka mana wachay allichiriy ñuñuchipash samana pachakuna tiyachun.

Kayka nisha ninmi tukuy sami willaykunapi llakichiykunata rurashpa shamukushkata, kikinpakllapi mana kashpaka tukuykunapakpash, ñawpa unanchakunapi mana kashpaka kunan mushuk antaiki hillaykunawanpash, llika linchi willaykunawanpash, ñawiri rikuy hayllipi shuktakkunapipash

Ishkay Iniki Rakichik

Shuk Kamak Tantariy Wankuchi Shinallatak

Chikan Chikan Yachay Tantariy Willak

Warmikunapi Karuyay Llakichi Tiyakta

Willaykunata Uyashpa Chaskina

TManchay llakichikunata rikushpa imashina runakunata harkarinapash, llamkaypi mana allí kay shinallatak llamkay kuskakunapi warmikunata tukuy sami llakichikunamanta piña kaypash, llamkay kamak wasimanta, imashina willay kamak hayñi ukupi kashka shina imashina llamkay kuska ukukunapi llakichiykunata ruranata kachashkakunami. Chaypi, chikan chikan tantariy llamkay willaykuna kikin pakta pakta kay shinallatak willak warmikunapak alli kachun chaski ñanta churankuna wichiyachinkunapash, shina tukuy sami llakikunamanta kishpirichun

Chay ñanka tantachina muskuy paktaytami charin shinallatak chay hayñikunata paktachinkapak, shina willak warmikunapak puchanta llamkaypi alli kashkata willachinakunkapak. Chay shina kaymantami, shuk tantanakuy pakta kachun shina yanapachun ñawincik warmikunata shinallatak chay ñawinchikkunata katichun rurachunpash yuyay samiy rikukkunawan, kamak nishka shinashinallatak alli kaypak sumak ñanta katishpa.

Kay tantariy llamkakkunaka chikan chikan kamak wasikuawan yanapashkawan allita llutarishpa llamkankakuna Yapatakka, llakichishkakuna alli kayta shinallatak kasikaypa, kay Sinchi llamkay tantanakuypakka yapataka warmikuna wankurichunmi muskunkakuna.

Tukuykunapa k chikan chikan yachay tantariy willak yanapaykuna

Ña chikan chikan yachay tantariy willak chanichishkamanta, hawala ñawinchi willaykuna chaskipak karankakuna shinallatak willak warmikunapak yanapaypash.

Kay chikan chikan tantairykunami: Lllamkay kamak wasi. Warmi shinallatak runakunapak kamak hayñy wasi Llaktakay pakta tantari wasi. Kamachik wichi willachik killkay willayta kunay wanachik . Kishpiri chani shinallatak willachikkunapak wakaychikkunapash Kikinpakta kawsaypura pakta kaypash. Tukuy tsntsrishka llamkak wasikuna.

Chikan chikan yachay

tantariy wankuripash

Kay tantaripika kay shina yachakkunami

tantarishka kanakan, kariwarmi kaypi mana kashpaka kari warmi llaki charipimi yachashka kana kan.

Runa alli kaypak rikuk: ayllupi shinallatak llamkay imashina kashkata kamaykuta ruranka, alli tukuchun shinallatak llaktakawsaypurapash yanapayta charichun.

Nunak: imashina llaki apaykunata kamanka, kutin ama llakiman chayachun harkaypak. Kari warmi llaktakaypakpash. Kawsaypurapi imashina kaymanta shinallatak yachak tantanakuypi ñawirishpa imashina hamuktakukta kamanka.

Ukku hampik: ukku alli kay imashina kashkakunata shinallatak willak warmipak munay yuyay ima kakta rikunka, yallitaka chichu pacha kashkapi. Llamkaypak yachak amachak: llamkay hayñi paktachishka kachun rikunka, chichu kashkamanta ama llukchishpa kachachun shinallatak chaypak yanapak kamachikkunawan

Ñawiri willaykunata shinallatak chikan chikan yachay tantari wasikunaman chayachi

Kay tantanakuyka paktachinkami ñawiri willayta karakkunawan shinallatak chikan chikan tantari yachaykunawan, shina willak warmikuna utka yanapayman chayachun, mana chukchushpalla ñawiri willaykunata chayachinkapak. Chayka, chapaykunatapash hatachinka.

Ñawpa unanchakunawan: llamkak tantari tiyaywan, runa kakta rikuk mana kashpaka llamkay kamaykuta rurakkunawan. Amawtashka unanchakunawan: Antaniki karuyarikunapi, karu uyarikunapi, willay ukukunapi kari warmi kay tantanakuykunapi.

Mana pakta kay shinallatak yuyaypi shinashinalla waktay yuyaykunama nta

Chay tantanakuyka allichirishkami kanakan ñawinchik killkaykuna kushkakunata kamak wasikunapi llamkashpa riksichishpa katinakunapak chikan chikan yachay tantanakuy wasikunapi shinashikunatatukuykunap akwillakkunapak llamkay ukupi charishkakunata shinallatak kikin charik llamkaypipash, hawa wakyaykunapi, antanikichikpi shinallatak llamkay tantanakushkakunapipash

Mana pakta llamkaykuna raki. May sumak uyariykuna chikanyachikuna. Llamkak tantarikunaka willakkunawanmi pakta llamkankakuna linchi tantariypi alli pakta rakinakuy kashkata willachinakuypak shinallatak shuk pakta rikuriypak.

Ñawinchi willay llamkay chichuywan kashkaman

Chichuymanta hawa ñawiri willayta riksitukunakuy, pakta kaykuanta karashpa llamkak mamakuna chichu kaymanta kakwillak pankata llamkay ukupi charichun shinallatak hawalla llamkaypak, paypak amawtay yachayta llakichishpalla

Alli yachyay ruraykuna: may alli yachya ruraykunata llamkay ukupi chanichinakuy mama llamkakkunata alli kaypak yanapashpa mana ima chanikuna wichiyashpa hillay rurachinakunata

Chichuy hayñikunama nta yuyaychak

Amawtay tantarikkunaka, chikan chikan yachay tantanakuyna tantarishkawan, kamachik rurakkunapak rurashkakunapi kashka shina chichu warmikunapak hayñita yanapana kan shinallatak tukuy kamakuypa wankuchishpa hawalla llamkaypa shinallatak yana chutarik samanapak yanapashpa

1. Wichaywillay

Kay sapi yachayka pakta kaypak tankaytami charin tukuy tantanakuykunapi kar warmi pakta kaymanta yachachinakuyta tukuy alli kaypak rikuchishpa; chay nisha ninmi; llamkay kuskakunapi allichirina shinallatak warmikunakashkatak rikuriy, shinayshikunata tukuchinkapak, karikayta hamuktanakunata, chikan chikan kaykunata shinallatak willak warmikunata mama kashkapi yanapana, chay harkaykuna ama paypak amawtay yachay willay llamkaypi harkay kachun

Tukuy Paktay

Tukuy willay tantanakushka runakuna, willakkuna wankurishka, killkakkuna, pushakkuna shinalltak kamak apuk runakunapash.

Yachayñan

Kaypikay yachaykuna shinallatak karu ñawiriy katiraykunapi Yachaypak hillay yanapak chaski ñankuna, antanikipi uyay ñawirinalla yachaypa hillay wakyaypi.

Ñawiriy antanikipi yachaypak hillaykunata charinakuy Samay pachapi maki ruraykuna.

Uchilla Yachaykuna

1. Kari warmi llakikaymanta yatak alli yuyaypak hamuktachina, mana pakta pakta kaykuna, karikaykuna, chikan sami kaykuna shinallatak llamkaypi mana pakta kaykuna.

2. Chichuy shinallatak amawtaypi llamkay wiñari.

3. Harkariy shinallatak ruray may llakichi pachakunapi shinallatak uchillayachi mana allinik pachakunapi.

4. Linchi wankurishpa yanapay.

5. Amawtay llamkay pachakunapi ikay.

Yachaywakuna

Tukuy paktakkunaman willachinkapak yachachinkapakpash, kay yachaywakunata rurankapak minkay mañanchik.

Yachaywa Paktay

1.

Kari warmi llakikaymanta yatak alli yuyaypak hamuktachina, mana pakta pakta kaykuna, karikaykuna, chikan sami kaykuna shinallatak llamkaypi mana pakta kaykunamanta.

2. Chichuy shinallatak amawtaypi llamkay wiñari

3. Harkariy shinallatak ruray may llakichi pachakunapi shinallatak uchillayachi mana allinik pachakunapi

Kawsaypura mana paktay llamkaykunapi shinallatak chikan chikan llamkak runakunata mana paktaykunata, warmi willakkunata yapatak alli rikuy, kawsaypura kaymanta, runa hayñimanta, chikan chikan kay karikaypash, pakta kay unancha willachinata, riksina, kutin riksirinapash

Willay pacha llamkaykunapi wankuriy pakta kayta, maypimi chani shinallatak chikan chikan runa ayllu tantairypi yanapay, chay mana amawtay yachay llamkaypika pata harkay kachun willay wiñachinami

Yachay hillay ñankunata harkarinkapak, kikinyakiy, shinallatak llakichiy pachakunapi kutichiripak, tukuy kawsaypura ukupi, chikan kawsaypurapi shinallatak karikaykunapi kashkata riksinakunkapak hillay yachay ñankunata karana.

4. Linchi wankurishpa yanapay

Ukuy ima yanapaykunata tanta yachaykunapi, tukuy willaypi llamkak runakuna wakaychishka

5.

allikaypak, kawsaypurata chanishpa shinallatak karikaytapash linchi wankurishpa yanapay.

Kikin harkariyta, kikin wakichiriyta, amawtay yachay llamkay pachakunapi mana musparishpa chinkashpa puriypi imashina kishpirimanta kari warmi pakta kawsaypurapi shinallatak kariwarmi kaypi ika amawtay llamkay pachapi hillaykunata karana.

Amawtay llamkay pachakunapi ikay

Yanapak Hillay

Willakkuna llaki kay pachakunapi ukkuyuyay allí kachun yachay chaski ñan

Willaypi lamkakkunapak llaki shamuykunata ñalla willay ñawiri

Achik willaykunapak hillay panka” willakkunapak, kacharishka rimay shinallatak llamkay willay ika

Llaki mutsuy pachakunapi willakkuna imashina kishpirimanta yachay hillykuna, utka yanapaykuna, may hatun llaki shinallatak tukurikunapi, rupashka, yuyaypi llaki apaykunata ama apanakunkapak yachay hillay pankakunapi yachanakuna.

Ecuador mama llaktapi willaypi llamkakkuna iamshina llakichikuna charsihkata rikuchik hillay pankakuna.

Wichiyakunata willak hillay shinallatak willaypachakunapi llakimanta llukshi pachakuna; shina killka katikkuna munayta wichiyachichun kay llakikuna mayman apakushkata, llakta kawasypura alli yachay hamuktayman wiñachikushkata.

2. Harkariy

Kay yachay ñanka amawtay shinallatak paktaypaklla ñawiritami charin. Kay imahayka ruraypika yuyachinmi imashina manchachimanta makaymantapash pakachinamanta shinallatak willak warmikuna paykunapak llamkaypi llakichinakuy tukunamanta, imashina Código Orgánico Integral Penal nishka shina llakichikuna ama tiyachun. Chaypakka, ima llakikunata shinallatak niki manchachikunata warmikunapi satichishka kakukkta rikunpakmi hillaykunata mutsurinchik ninkuna

Llakichinakuyta Kikinchay

Willak warmi paypak llamkay kuskapi llakiman chayaypak kakukta kikinyachina shinallatak manarak chay willakkuna ima llakikunamanpash chayakpi ima harkak hillaykunata karanami, chay willay pachallapitak mana kashpaka willay kipamanpash 8

Willaykunata rimay willay pachapi

Willaykunata rimay willay ña llukshishka pachapi

Kuska kancha pampaku napi

llakichi

Antaniki

ñan willaykun api

Yukunkapak ati, tsakmanakuy, shimi rimay, manchachi, wañuchi, wañuchina munay, pata rurashkakunata wakllichi, pakay

llakichi Antaniki willaypi yukunayay, antaniki willaypi tsakmay, manchachipash

Shuktak samikun a llakichi

Pakay, kikinpa charishkata llakichi

Mana hapin kashkapi panka kamak illak hapi, killkay willaykashkata wakllichik, llamkaypi hakay, kami hakaypash 9

Antaniki willaypi yukunayay, antaniki willaypi tsakmay, manchachi, antanikipi manchachi muspayachi, pinkanachichi

[8] Rory Peck Trust. Risk Assessment and Security Protocol Guide. 2021 (p.4)

[9] Ibid.

[10] Consejo de Comunicación. "Visor de Alertas."

Niki Manchachita Kikinchay

Niki manchachita kikinchayana: may achka tukuy purun mutsurikunapi Sinchi llaki kashkapi shinallatak tukuna kashkata, chaykunaka kuska pachapi imashina sami kashkapimi shuktakyankuna.

Kashkapi kamayku

Kawpay kuskapi.

Kawsaypura kuskapi.

Llaki wañuchi kuskapi. Ika kuskapi Shinalatak chuya kamakpi.

Llakikuna Uriyay

Mana ushaypak hamuktaykuna

Llamkay kuska llakiri chayaykunamanta kikinchana

Llakiman apakkunata kikinchay. Manchachikunata kikinchay.

Llakichikkunapa rikuchik

Yupaykamay shinallatak chani kamay shina tukuykunapak paktaypa mutsuyta imashina llaki rikurishkakunata kamankapak churana.

a. Allí pakta willay: llamkay kamak wasiwan shinallatak willakkunawan yachay ñan. Chikanyashka willachikmanta, may sumakmi willakkunapak chaski ñanta ñalla ruray paktakunawan churay

b. Willak warmikunata imashina llaki pachakuna chayamuypi kishpirinamanta yachachinakunami.

c. Linchi wankurishpa yanapay: kuska tantanakuyunawan watachishpa shinallatak mashikunata chayay yanapaykunata churanami.

d. Mutsuyhillaykuna: maypi kuska chani llamkaykuna kashkapi, killkak willakkunapak may allí nishka mutsuy allí hillaykunatami charina. 13

Llakikuna Nikinchay

Kuska kancha pampakunapi llakichi 14

[11] Friedrich-Ebert-Stiftung. La política de comunicación en México: retos y oportunidades. México: FriedrichEbert- Stiftung, 2016 (P. 16-18).

12] Friedrich-Ebert-Stiftung. La política de comunicación en México: retos y oportunidades. México: FriedrichEbert- Stiftung, 2016 (p. 21-14).

[13] UNESCO. Global Education Monitoring Report 2019: Migration, displacement and education: Building bridges, not walls. París: UNESCO, 2019 (p.59).

[14] Comité para la Protección de los Periodistas. "Evaluación y Respuesta al Riesgo." Última modificación abril de 2012 Rory Peck Trust. Risk Assessment and Security Protocol Guide. Londres: Rory Peck Trust, 2021.

Willaykuna

ta rimay

willay pacha kaypi

rikuchinak uy

Kay yachay chanika llakitak kashkata willak warmikuna chimpapura kikin llamkaypi apanakushkatami rikuchin, shina, raymikunapi, kapari purikunapi, kuskapi piti willaypi. Sami nipa llakichikuna yaykurin:

Yukunkapak ati: killkay willayta llamkak warmikuna yukunkapak ati kaykuna apakunkuna.

Ukkupi takanakuy: kaykunaka takanakuy, tankaykuna,shuktak llakichi ruraykunawan llakichiykunami kan.

Shimi rimawan llakichi: kaminakuy, washa llakichi rimaykuna mana kashpaka manchachishpa rimay kachay willakkunaman

Manchachina: chayshina ruraykunatami rurakrini nishpa willakta llakipi churakrik, chimpapurata washatapash.

Wañuchi: paypak llamkaymanta kawsayta chinkachinakuy, may Sinchi wakay pachakunapi.

Manchachishpa rimay: willakta ruray ñankunawan paktachishka llakichikuna shinallatak paypak muyuntintapash.

Llamkay rurayta wakllichi: tukuy chakchuchiy mana kashpaka llamkay kuskakunapi yanka rimaykunata sati shina willachikkuna willaykunata mana tukuyta paktachichun sakinkuna.

Pakay: mana munashka hapi charirinakuyta ruray, katik katikta manchachinkapak shuk yuyayta Sinchi llakichiyta churankapakpash.

Willaykuna ta rimay willay pacha hawapi rikuchinak uy

Kay yachay chanika llakitak kashkata willak warmikuna chimpapura kikin punchanta kawsaypi, hawa kuska llamkaykunapi, kaykunami yaykurin:

Pakay: kikinpa punchanta llamkay hawapi charirinakuyta ruraymanta.

Kikinpak chariyuk kashkapi llakichinakuy: kikinpa kawsay kuskata wakllichinakuy kichunakuypash, chayka chikanyakushka manchay yuyaymi kakrin.

Manchachikuna: llamkaymanta hawapi ima kak willaykuna mana allí chaninakuy manchachinakuy llakichi.

Yukunkapak ati: mana munashka rimay yuyakunata rikuchinakuypi manchay mana allí kay wiñarin, llamkay kuskakunapi kiki punchanta llamkay ukupipash

Llakikunata Kininchay

Antaniki ñan willaykunapi llakichi

15

Willaykuna ta rimay willay pacha kaypi rikuchinak uy

Kay yachay chanika llakitak kashkata willak warmikuna chimpapura kikin llamkaypi apanakushkatami rikuchin, shina, raymikunapi, kapari purikunapi, kuskapi piti willaypi. Sami nipa llakichikuna yaykurin:

Mana alli willaykuna: willak warmikuna paykunapak llamkay pachapi ankiyaripi llaki chari tukunmi. Chaypi kakrinmi mana alli chaskikuna, kaminakuy, shina wakyay anki willaykunapi mana millay willaykuna, chaykuna paypak llamkay kushkapi ukku unkuy ruray tukunmi. Kay shina millay llakichikkunka tikray rikuy shinakunami. Willak hillaypa mana allikuna: willay llamkay pachakunapi, yallitapachaka imapash hawalla tantanakuy raymipi mana kashpaka makaykunapi, willakkunaka llakichipak yurakkuna tukunmi. Kayka chayay tukunmi antanikikunata wallichik kichuy tukuypak, shina chikan yanka llulla willaykunata kachashpa llamkay kuskapi mana alli willayta kushpa. Manchachikuna: paypak kikin llamkay pachapi manchachishpa, willakkunaka ankiyari willaypi manchachishka willakunata chaski tukunmi. Kay manchachi llakichikunaka

[15] Rory Peck Trust. "Digital Security." https://rorypecktrust.org/how-we-help/freelance-resources/digitalsecurity/ UNESCO. Global Education Monitoring Report 2019: Migration, displacement and education: Building bridges, not walls. París: UNESCO, 2019 (p.68).

Willaykuna

ta rimay willay pacha hawapi rikuchinak uy.

Kay yachay chanika llakitak kashkata willak warmikuna chimpapura kikin punchanta kawsaypi, hawa kuska llamkaykunapi, kaykunami yaykurin.

chimpapura mana kashpaka washatapash kanmi, shinallatak kikinllapi mana kashpaka tukuy tantarishkapak chayay tukunmi. Kay shina llakichikunaka llamkay kuskakunapi manchayta churanmi shina paypak willayta harkay tukunmi.

Mana alli willaykuna: kuska llamkay hawapi, warmi willakkunaka mana alli willaykunawan llakichishka tukuypakmi. Kay llakichinakuypi kaykuna kayman manchachinakuy mana kashpaka uchillayachi chaykunaka kikin kawsaypi llamkay pachapipash mana alli kayta ruraytukunmi, shina mana alli kayta wiñachishpa.

Willak hillaypa mana allikuna: chay mana allíwillak hillaykunaka llamkay kuska pachakunapipash mana harkariy tukunchu. Kikin amawtay yachaypi, willakkunaka tukuy chapuchik ruraykunata waktari tukunmi, shina kikin willayta amawtay yachashka willaykunatapash llakichishpa.

Manchachikuna: antanikipi manchachik willaykunaka llamkay hawatapash kati tukunllami, ñawirilla yuyay llakichikunapi Kaykunaka niki willaykunapi linchi llika willaykunapi rikuriy tukunmi.

Antanikipi manchachi muspayachi: kay antanikipi manchachi muspayachi wachuy killkaypi wiñarishkami, maypimi uyak katikkuna willakta mana alli ahashpa millanachishpa mana alli llamkaypi sakichinkapak. Kay shina chani kaykunaka hatun wakllichikkuna kanmanmi, shina ika kuska llamkaypi Antanikipi pinkanachichi: tukuymanta chikan kiki llamkaytami pinkanachiypi churan, williwilli yupaykunata

shuktakman kachashpa. Kay llamkayka manchachinkapakmi kan shinallatak kikin ikata llakipi churay tukunmi shina ayllukunatapash, kikin kuska kaypi chukchuchita sakishpa

3. Harkay/Kamay

COIP kimsa patsak iskun chunka sukta yupay hayñipi runakunaman rikuchinmi, tukuykunapak mana kashpaka pay kikin amawtay yachay llamkay kashkamanta, minkashka tantarikunaka mana alli llamkay kashkatami riksinakuna kan, chusku chunka chusku pachakunapi tapuy ñawiripak willayta churanami. Chay kashkapi, tukuy sami tantarishkakuna yanapana kanmi, mashiyarina shina kamak wasikunapi chay tukuy willaykuna sakishkata washan katirayanami chay llakichikuna ama amsapi sakirichun, makaykuna shinallatak manchachikuna willak warmipa amawtay llamkaypi llakichichun.

Chikan Chikan Kutichiy

Tukuy chay llakilla llamkay ruraykuna mutsuy hillay tukushka kakpi, tukuy sami hayllikunata karanakun allí wakaychinkapak.

1. Ñawiri churaypak ñankuna: tukuy apak apukkunawan tantalla llamkana, sami yachay kamaypi katishpa.

2. Manchachi willaykuna: ima manchachi willaykuna charishpapash shuktak tantarishkapak runaman shinallatak kikinpak mashiyashkaman willanami. Shuk chaski ñantami achikllata mutsurina shina pitak kashkaman chayankapak.

3. Willay: anki willak hillaykunapi, chay hillaykunapi shuktak mashikunapash runakunapash yachak chayachun ima llakichiykuna chayamuna kashkata shina willakkunapak llamkay llakichikunapi atipay mishankapak.

4. Shuktakyachiy: ña manatak paktay pachakunapi, shuktakyachinata rikuy tukunami shina ika kashkata hamuktankapak Ñawirinapak willashka willaywan maki makimi kana kan.

Mashkashka Kamukkuna

Comité para la Protección de los Periodistas. "Evaluación y Respuesta al Riesgo." https://cpj.org/es/2012/04/evaluacion-y- respuesta-al-riesgo/.

Consejo de Comunicación. 2023. “Cumplimiento de Obligaciones de los Medios de Comunicación - Consejo de Comunicación”. Consejo de Comunicación. el 31 de julio de 2023. https://www.consejodecomunicacion.gob.ec/cumplimiento-obligaciones-medioscomunicacion/.

Consejo de Comunicación 2024 “Visor de alertas de agresiones de los trabajadores de la comunicación 2024 - Consejo de Comunicación”. Consejo de Comunicación. el 19 de febrero de 2024. https://www.consejodecomunicacion.gob.ec/visor-de- alertas/.

Consejo de Comunicación "Visor de Alertas " https://www.consejodecomunicacion.gob.ec/visor-de-alertas/.

Fondo Monetario Internacional. "Strategy Toward Mainstreaming Gender." Julio 2022. Friedrich-Ebert-Stiftung. La política de comunicación en México: retos y oportunidades. México: Friedrich-Ebert-Stiftung, 2016. https://library.fes.de/pdffiles/bueros/mexiko/19765.pdf.

International Women's Media Foundation. "Violence and Harassment against Women in the News Media " 2018 https://www iwmf org/wpcontent/uploads/2018/06/Violence-and-Harassment-against-Women-in-the- NewsMedia.pdf.

International Women's Media Foundation Violence and Harassment against Women in the News Media. Washington, DC: International Women's Media Foundation, 2018. https://www.iwmf.org/wp-content/uploads/2018/06/Violence- and-Harassment-againstWomen-in-the-News-Media.pdf

Julie Posetti, Nermine Aboulez, Kalina Bontcheva, Jackie Harrison et Silvio Waisbord. 2020a. “Violencia en línea contra las mujeres periodistas: Instantánea mundial de la incidencia y las repercusiones.” Organización de las Naciones Unidas para laEducación, la Cienciay la Cultura,3 Medina, Miguel. 2021. “Publicaciones - Consejo de Comunicación”. Consejo de Comunicación. el 21 de marzo de 2021.

Rory Peck Trust "Digital Security " https://rorypecktrust org/how-we- help/freelanceresources/digital-security/ Rory Peck Trust. Risk Assessment and Security Protocol Guide. Londres: Rory Peck Trust, 2021. https://rorypecktrust.org/wp-content/uploads/2021/03/RPT-RISK- ASSESSMENTSECURITY-PROTOCOL-GUIDE 2021.pdf.

Torres, et al. Autocuidado de la Salud Mental en periodistas para situaciones adversas (crisis, emergencias, catástrofes y desastres)”. UNESCO, UTPL https://vinculacion utpl edu ec/autocuidado-de-la-salud-mental-en- periodistas-parasituaciones-adversas-crisis-emergencias.

UNESCO, Indicadores de desarrollo mediático: marco para evaluar el desarrollo de los medios de comunicación social, Paris, 2008.

https://unesdoc unesco org/ark:/48223/pf0000163102 spa

UNESCO. Global Education Monitoring Report 2019: Migration, displacement and education: Building bridges, not walls. París: UNESCO, 2019. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000243986/PDF/243986eng.pdf.

UNESCO. Global Education Monitoring Report 2020: Inclusion and Education: All Means All. Paris: UNESCO, 2020.

Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Issuu converts static files into: digital portfolios, online yearbooks, online catalogs, digital photo albums and more. Sign up and create your flipbook.
Protocolo en kichwa by OIME Ecuador - Issuu