NEΣΤΩΡ ΤΑΙΗΛΟΡ
ΕΝΟΡΧΗΣΤΡΩΤΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙO ALBÉRIC MAGNARD - Chant Funèbre, Op. 9 ΜΟΡΦΙΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ OMΑΔΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΙΠΛΩΝ ΞΥΛΙΝΩΝ ΠΝΕΥΣΤΩΝ 31.12.2023
ALBÉRIC MAGNARD - Chant Funèbre, Op. 9 ΜΟΡΦΙΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ OMΑΔΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΙΠΛΩΝ ΞΥΛΙΝΩΝ ΠΝΕΥΣΤΩΝ Εκτός από την πρακτική διαχωρισμού δύο εκτελεστών στην ίδια υποομάδα, σύμφωνα με την οποία ο ένας από τους δύο μουσικούς υποχρεωτικά σιγεί την ώρα που ο άλλος εκτελεί μια μελωδία, ένα συνοδευτικό σχήμα, κ.λπ., στην ενορχήστρωση ερχόμαστε αντιμέτωποι με πλήθος περιπτώσεων όπου πρέπει να διαχειριστούμε την συνύπαρξη των ίδιων εκτελεστών υπό τη μορφή μίας οριζόντιας (μελωδικής) ή κάθετης (αρμονικής) διευθέτησης, σε σχέση με το συνολικό ακρόαμα. Το έργο του ακόμα και σήμερα παραγνωρισμένου γάλλου συνθέτη Albéric Magnard (1865-1914), είναι από αυτή την άποψη ιδιαίτερα διδακτικό, καθότι επιδικνύει ιδιαίτερη ευρηματικότητα και κομψότητα στον χειρισμό των ξύλινων υποoμάδων. Επιπροσθέτως, η ενδορυθμιστική σχέση των εκτελεστών δεν εξυπηρετεί μόνο και μόνο την ανάγκη συμπλήρωσης των φωνών, αλλά συμβάλλει και στην διαλεκτική χαρακτηριολογία της δομής μέσω του ηχητικού υλικού σε μια σχέση διαλεκτική, σύμφωνα με την οποία η μία διάσταση αποκαλύπτει την άλλη. 1.
Προβολή οριζόντιου και κάθετου ενορχηστρωτικού άξονα (Σόλο για τον 1ο και αρμονική στήριξη για τον 2ο εκτελεστή: Η συνηθέστερη περίπτωση κατανομής εντός μίας ομάδας, με την ανώτερη γραμμή να προβάλλει τον οριζόντιο άξονα της μουσικής και την χαμηλότερη, τον κάθετο.
Παρατηρείστε την διακοπή του 2ου όμποε μετά την ήχηση της εναρκτήριας συγχορδίας στο πρώτο κιόλας ήμισυ (μ. 1) και παρομοίως στα μ. 4 και 5. Τούτες οι διαδοχικές περικοπές και επαναφορές υποβοηθούν την μορφολογική ανάπτυξη της ενορχήστρωσης και των αντανακλάσεων αυτής στην φραστική δομή του έργου, ενώ μέσω της αποφυγής των περιττών διπλασιασμών, προάγεται η έννοια της αυτονομίας και αναγλυφικότητας των φωνών. Ο διαχωρισμός των επιμέρους λειτουργιών εκφράζεται με το ακόλουθο οργανωτικό σχήμα: ΜΕΛΩΔΙΑ: 1ο όμποε - α' βιολιά / ΑΝΤΙ-ΜΕΛΩΔΙΑ: τσέλα ΚΡΑΤΗΜΕΝΕΣ ΑΡΜΟΝΙΕΣ: β' βιολιά - βιόλες / ΜΠΑΣΟΣ: Φαγκότα σε οκτάβες - κ. μπάσα. ΑΡΜΟΝΙΚΕΣ ΣΤΙΞΕΙΣ: κλαρινέτα 1-2, κόρνα 1-4 στην αναμενόμενη πλεκτή διάταξη, τρομπόνια 1-3 ΡΥΘΜΙΚΕΣ ΣΤΙΞΕΙΣ: τύμπανα με ρούλο (σε pp μαζί με τα τρομπόνια έναντι p των υπολοίπων)
Εναρκτήριο μέτρο:
Η ίδια τεχνική εφαρμόζεται και σε άλλα σημεία του μουσικού κειμένου: για παράδειγμα, η τοπική "απόσυρση" του 2ου όμποε στις ανώτερες αρμονικές φωνές και του 2ου φαγκότου στον μπάσο στο επόμενο απόσπασμα (μμ. 2-3), ανακουφίζει το αυτί από περιττούς διπλασιασμούς. Τέτοιου είδους "ασυνέχειες" είναι πολύ χρήσιμες, καθότι μη
ανιχνεύσιμες, ειδικά όταν η αρμονία καλύπτεται από τις ίδιες κρατημένες αξίες σε κάποια άλλη οργανική ομάδα (εν προκειμένω, στα έγχορδα).
Παρομοίως και στο πιο κάτω απόσπασμα, όπου τα φλάουτα επιλεκτικά προβάλλουν μέρη του αρμονικού συνθέματος των εγχόρδων:
Αξίζει να σχολιαστεί εδώ η επιλεκτική προβολή αρμονικών φθόγγων από το 1ο φλάουτο, υπό την μορφή διαγώνιων τομών στον αρμονικό άξονα (partitioning), ενισχυόμενων από το 2ο φλάουτο, εκεί που κρίνεται αναγκαία η συνδρομή του.
2. Ταυτοφωνικές στίξεις αγωγικού χαρακτήρα: Εκ περιτροπής ταυτοφωνική ενίσχυση επιμέρους σχημάτων της βασικής μελωδίας των 1ων βιολιών από την ομάδα των ανώτερων ξύλινων, με την ένδειξη à 2 στα φλάουτα, στα όμποε και στα κλαρινέτα, με σκοπό την α) εξασφάλιση σταθερότερης intonation σε αυτήν την επισφαλή περιοχή (ιδίως για τα όμποε στο μιb6) β) την επίτευξη μεγαλύτερης ηχηρότητας με σκοπό τον επιλεκτικό τονισμό συγκεκριμένων σημείων. Ο συγκεκριμένος τύπος ενίσχυσης είναι σημειακά περιορισμένος, γι αυτό και εστιάζεται στην εκ περιτροπής προβολή μορφημάτων της μελωδίας1 με αγωγικού-τύπου επιτονισμούς 2 , προσδίδοντας δυναμικότητα σε κορυφωτικά σημεία της μελωδίας, η οποία εκτίθεται αυτούσια, μόνο από τα α' βιολιά. Σε αυτές της περιπτώσεις, η ξύλινη κάλυψη της θεματικής γραμμής με μεταβλητούς à 2 διπλασιαμούς (φλ - κλ, φλ - ομπ.) ή και τριπλασιασμούς (φλ ομπ. - κλ.), είναι απόλυτα ενδεδειγμένη.
Αγωγικοί επιτονισμοί, που δίνουν έμφαση σε συγκεκριμένα σημεία:
3. Αρμονικά απεικάσματα, μέσω αναδυόμενων υποστηρικτικών φθόγγων:
1
Μόρφημα είναι η ελάχιστη μονάδα του μουσικού λόγου η οποία είναι φορέας σημασίας. Όρος που εισήχθη από τον Hugo Riemann (Musikalische Dynamik und Agogik, Leipzig, 1884) για να περιγράψει τον τονισμό που απαιτείται από τη φύση μιας συγκεκριμένης μουσικής φράσης παρά από τον κανονικό μετρικό παλμό της μουσικής (μετρικός τονισμός). 2
Μεταξύ των μέτρων 5-6 εμφανίζεται για τρεις μόνο χρόνους το 2ο όμποε, περιβάλλοντας αρμονικά τη μελωδία, με κύριο σκοπό την δυναμική ενίσχυση της εξελικτικής πορείας του crescendo. Ο κατοπτρισμός του ντο στο επόμενο μέτρο παραπέμπει σε πιανιστικής υφής απεικάσματα3 ή συνδετικές σχέσεις, που είναι ανεκτίμητης αξίας για την ευκαμψία των αρμονικών συνδέσεων.
Ν. Τ. 31.12.2023
3
Απεικάσματα είναι αναγωγικής ή καταγωγικής κατεύθυνσης φθόγγοι που προκύπτουν έμμεσα από την εκτύλιξη βασικών μελωδικών γραμμών. Βλ. Δεμερτζή (Η Σκαλκωτική Ενορχήστρωση, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1998).