Page 1

NL

TENTOONSTELLING

ANA MENDIETA EARTHBOUND 25.05–22.09.2019


TENTOONSTELLING IN HET BRAEMPAVILJOEN

ANA MENDIETA EARTHBOUND 25.05 – 22.09.2019 Op 24 april 1976 bracht de in Cuba geboren artieste Ana Mendieta (1948–1985) een performance in het ICC (Internationaal Cultureel Centrum). Drieënveertig jaar later is haar kunst opnieuw in Antwerpen te zien in de vorm van een solotentoonstelling die – voor het eerst in België – een ruimere selectie van haar werk toont. Earthbound werpt een nieuw licht op hoe wij ons als mensen verhouden tot onze omgeving. Door te werken met en in de natuur, stelt Mendieta onze sociale systemen en onze relatie met diezelfde natuur in vraag. Uit dit intieme project blijkt tegelijkertijd dat we in de voorbije vijftig jaar anders naar de beeldhouwkunst zijn gaan kijken. De focus is gedeeltelijk verschoven van het figuratieve naar land art en performancekunst, zoals wordt geïllustreerd door de geselecteerde werken in deze expo.

KUNST ALS REFUGE

Mendieta vluchtte als jonge tiener van Cuba naar de VS en groeide er op zonder haar familie. Ze leefde er in een voortdurende staat van onrust. Ze werd in de positie van ‘andere’ gedwongen, maar slaagde erin dit gevoel om te zetten in een actieve strategie en een bevrijdende bron, die ze gebruikte als basis voor haar gevarieerde artistieke oeuvre.1 “Het gevoel uit de baarmoeder te zijn weggerukt overweldigt me ... Mijn kunst is mijn manier om mijn banden met het Universum te herstellen. Het is een terugkeer naar een moederlijke oorsprong.” Ana Mendieta, 19832


In haar vroegste werken speelt de zoektocht naar moederlijke macht en afkomst een belangrijke rol. Ze had heimwee naar haar geboorteland en omdat ze overeenkomsten zag tussen de Mexicaanse en de Cubaanse cultuur, besliste ze om naar Mexico te reizen. Ze was onder andere gefascineerd door de hybride religieuze praktijken waarin prekoloniale elementen en katholieke rituelen met elkaar versmelten. In de jaren 70 was Mexico als reisdoel trouwens erg in trek bij kunstenaars. Op de archeologische sites leerde ze een oude, primitieve cultuur kennen. Het animistische wereldbeeld, dat ervan uitgaat dat ook dingen een ziel hebben, en de directe band met de natuur fascineerden Mendieta. Het was op een van deze sites – Yagul in de Vallei van Oaxaca – dat Mendieta in 1973 haar eerste Silueta (silhouet) creëerde. “Ik heb een dialoog gevoerd tussen het landschap en het vrouwelijk lichaam (op basis van mijn eigen silhouet).” Ana Mendieta, 19813

In dat werk lag de kunstenaar naakt op een Mixtec-graf en bedekte zichzelf met witte bloemen, zodat het leek alsof die uit haar lichaam groeiden. Zo voelde Mendieta zich intens verbonden met de aarde en de oorsprong van de beschaving. Het was het begin van een lange reeks werken die ze de Silueta Series noemde. Daarbij gebruikte ze haar eigen lichaam, of de afdruk ervan, in combinatie met natuurlijke materialen zoals klei, takken en buskruit. Ze beschreef haar kunstwerken over het algemeen als Earth-Body werken, ingrepen in het landschap waarbij haar lichaam en de directe omgeving in elkaar opgingen.4

EARTHBOUND

In de jaren 70 en 80 maakte Mendieta zich al zorgen over de kwetsbaarheid van ons ecosysteem: in 1981 sprak ze tijdens een lezing aan de Alfred State University in New York over de vernietigende effecten van onze technologische samenleving op de natuur. In haar werk streefde ze naar een nieuw soort relatie met de natuur die ons heeft voortgebracht.5 Filosoof Bruno Latour beschrijft in zijn boek Facing Gaia uit 2017 een radicale strategie om het ‘nieuwe klimaatregime’ het hoofd te bieden. Geïnspireerd door het oerbeeld van Moeder Aarde wendt hij zich tot Gaia om de moderne mens terecht te wijzen. Die plundert immers onze planeet en dat heeft ons in een algemene crisis gestort. Latour stelt voor om de relatie met onze omgeving te veranderen, maar dat kan alleen worden gerealiseerd door wat hij de Earthbound noemt, de Aardgebondenen. In tegenstelling tot de Mensen, die de aarde respectloos bezetten, zijn die bezeten door de aarde. Volgens Latour moeten we op de aarde nieuwe bakens uitzetten en denken voorbij de imaginaire gebieden die op tweedimensionale kaarten door grenslijnen worden afgebakend. Als er iemand is die ons kan helpen om onze verbeelding aan te scherpen en ons moed te geven om dit te doen, dan zijn het wel kunstenaars.6 Dit kader kan een interessant perspectief bieden om het werk van Mendieta te bestuderen. Door te erkennen dat natuurelementen allemaal een zekere macht of handelingsvermogen hebben, was ze in staat de grenzen van religie, geschiedenis en identiteit te overstijgen. Ze gebruikte de omgeving niet gewoon, ze betoonde bovenal respect voor de natuur. In haar wereldbeeld staat niet de mens centraal, maar zijn relatie met de omgeving. Net zoals de Earthbound opereren binnen een systeem, een netwerk van andere actoren, is Mendieta’s werk een interactie tussen het landschap, en de handelingen van een vrouw en de sporen die ze nalaat. Voor haar zijn levende relaties en de connectie met alle aardse elementen belangrijk. Die omvatten ook het lichaam van vlees en bloed.7


DE VIER ELEMENTEN

“Ik geloof in water, lucht en aarde. Het zijn allemaal goden.” Ana Mendieta, c. 19848

Uit alle werken die voor Earthbound zijn geselecteerd, blijkt Mendieta’s fascinatie voor aarde, water, lucht, vuur en hun elementaire energie. Voor de kunstenaar bezitten ze de kracht om te transformeren. Daarin schuilt ook het herstellende vermogen van de natuur. De vier elementen en hun onderlinge relatie hebben een spirituele kracht en een universele openheid, waardoor iedereen zich er verbonden mee kan voelen. Mendieta zelf verwerkte in haar kunst spirituele elementen uit Santería, de Afro-Cubaanse religie die facetten van Afrikaanse geloofspraktijken en het Katholicisme vermengt. Ze was bijzonder geboeid door de rituelen en de iconografie van bepaalde Orishas (godheden) zoals Ochún. In Santería is Ochún de godin van het water. Ze heeft de kracht om eenheid te brengen. In het gelijknamige videowerk is Ochún een geschikte metafoor voor Mendieta’s scheiding van Cuba en de latere terugkeer naar haar geboorteland. Het water in dit filmwerk verwijst ook naar afstand en het verstrijken van de tijd, en symboliseert een soort verzoening met haar ontheemd zijn. Het toont bij uitstek hoe Mendieta op basis van een spiritueel element een universeel werk maakt dat haar persoonlijk leed transformeert in een strategie om de onverenigbare krachten van haar lot te bezweren.

KUNSTWERKEN


1 BLOOD + FEATHERS, 1974

Mendieta bracht deze performance op de zanderige oever van Old Man’s Creek in Iowa in de VS, waar ze veel van haar Earth-Body werken uitvoerde. Ze overgoot er zichzelf met dierenbloed en rolde daarna door witte kippenveren. De hele performance werd gefilmd en gefotografeerd.

de figuur van de feniks), migratie en transformatie. In de latere Silueta Series gaat ze verder op het principe dat ze in deze film onderzoekt, namelijk de wisselwerking met de omgeving en een eenwording met de natuur. Ook het strand als locatie en het element water (in dit geval zeewater) blijven in latere werken opduiken, bijvoorbeeld in Ochún 13 .

Het bloed en de veren zijn een verwijzing naar rituele praktijken uit haar geboorteland, die ze op haar eigen manier interpreteerde. Door spirituele symbolen zoals de witte vogel in haar werk te integreren, voegde Mendieta verschillende betekenis‑ lagen toe. Vogels worden vaak geassocieerd met de lucht, met vlucht en snelheid, met vrijheid en magie, en staan bekend als boodschappers.9 Van gedaante veranderen en alternatieve vormen aannemen was voor Mendieta van cruciaal belang.10 Haar vogelvrouw-performances verbinden het seculiere met het heilige, het materiële met het geestelijke, het tijdelijke met de eeuwigheid.11

SILUETAS Mendieta’s meest representatieve werken zijn waarschijnlijk die uit de Silueta Series (silueta is Spaans voor silhouet). Ze vertrekt daarbij van haar eigen lichaam om een vrouwelijke figuur uit te beelden die opgaat in de natuur. Ze realiseerde haar eerste Silueta-werk (1973) op de archeologische vindplaats Yagul in Oaxaca, Mexico, waar ze naakt op een Mixtec-graf ging liggen, bedekt met bloemen.

In de jaren zeventig groeide de belangstelling voor performance‑ kunst in Europa en de VS. Het ICC (Internationaal Cultureel Centrum) in Antwerpen introduceerde kunstenaars als James Lee Byars en Ana Mendieta als onderdeel van een radicaal nieuw programma. Op uitnodiging van curator Flor Bex voerde Mendieta op 23 april 1976 in het ICC een gelijkaardige performance uit.

“Mijn Silueta uitvoeren in de natuur houdt de overgang in tussen mijn thuisland en mijn nieuwe thuis. Het is een manier om op zoek te gaan naar mijn roots en één te worden met de natuur.” Ana Mendieta, rond 197612

3 2 OCEAN BIRD (WASHUP) (FILMWERK NR. 25), 1974

In de zomer van 1974 voerde Ana Mendieta dit werk uit op het schiereiland Salina Cruz in Mexico. In de film van deze performance laat ze zich langs de kustlijn op de golven drijven tot de branding haar aan wal spoelt. Haar naakte lichaam is bekleed met witte veren en ondergaat het ritme van de natuur volgens de beweging van de golven. Ocean Bird (Washup) kunnen we beschouwen als een sleutelwerk. Ze maakt hier de overgang van een eerste reeks werken rond identiteit en transformatie (zoals Blood + Feathers 1 ) naar een tweede reeks, de Silueta Series ( 3 4 7 8 en 9 ). De vogel staat symbool voor wedergeboorte (denk aan

SILUETA VERDE (SILUETA SERIES), 1976

Dit fotografische werk van een menselijke gestalte met uitgestrekte armen, uitgevoerd met gevonden organisch materiaal, is typerend voor Mendieta’s Silueta Series. De titel (Spaans voor groen silhouet) verwijst naar het gebruik van planten zoals gras en cactussen, aangevuld met stenen, zand, modder en andere natuurlijke materialen. Daarmee creëert ze een abstracte vrouwelijke figuur. Volgens Mendieta is het fotografisch vastleggen van het resultaat meer dan het documenteren van haar sporen op aarde. Ze wilde dat deze beelden haar sculpturen zouden vertegenwoordigen, als een noodzakelijk verlengde ervan. In feite beschouwde


ze zichzelf eerder als een beeldhouwer dan als een perfor‑ mancekunstenaar of een maker van earth art of process art. “Ik werk eigenlijk in de traditie van de neolithische kunstenaar. [...] Ik ben niet geïnteresseerd in de formele aspecten van mijn materialen, maar in hun emotionele en sensuele eigenschappen.”13

5 BURIAL PYRAMID (FILMWERK NR. 27), 1974

Ana Mendieta, 1984

Silueta Verde (Silueta Series) zou kunnen verwijzen naar de allereerste Silueta die Mendieta in 1973 op een Mixtec-graf uitvoerde. Het graf als symbool en als poort naar een parallel universum zijn heel zichtbaar in dit werk. Dat geldt ook voor Burial Pyramid (film nr. 27), 1974 5 en Grass Breathing (film nr. 34), 1974 6 .

4

9

UNTITLED SILUETA SERIES, 1979 THREE RING SILUETA, 1977

Toen ze met de Silueta Series begon, koos ze ervoor om volledig in de openlucht te werken, in nauw contact met het landschap. Ze verklaarde dat ze via de Siluetas haar plaats in en haar band met de natuur wilde vinden. Daarom werkte ze in situ, zo eenvoudig mogelijk, alleen als dat kon, waarbij ze een reeks rituele handelingen volbracht.16

Mendieta onderzocht alle mogelijkheden die de Siluetas bieden, zoals je in deze twee fotografische werken kunt zien. Ze ontdekte talloze manieren om het idee dat de natuur leeft, zichzelf reproduceert en eeuwig is, uit te beelden. Ze benutte daarbij alle denkbare natuurlijke materialen: hout, modder, gras, sneeuw, water, vuur, bomen, bloemen, bladeren en stenen. In andere werken uit deze serie drukte ze de Silueta-vorm in de natte grond, waardoor de afdruk achterbleef; ze brandde de vorm in de aarde; ze kerfde hem bij de ingang tot een grot.14 De Siluetas begonnen als een reeks zelfportretten waarin ze haar lichaam letterlijk een plaats gaf in de natuurlijke omgeving, ongeacht of het nu aarde, water of een ander materiaal was. Soms ging dat gepaard met eigen rituelen voor genezing en transcendentie. Ze legde uit dat deze lange reeks werken verwijst naar het prehistorische geloof in een alomtegenwoordige vrouwelijke kracht die zich manifesteert alsof alle creaties op aarde onderdeel zijn van een (vrouwelijk) lichaam en je onze planeet in haar geheel als een levend organisme kan beschouwen.15

Deze performance werd uitgevoerd in de zomer van 1974, naast de trappen naar een groot piramidegraf op de archeologische vindplaats Yagul in Mexico. Door werken te maken op begraafplaatsen en archeologische sites zocht ze een connectie met een verre geschiedenis en kon ze haar eenwording met de aarde nog letterlijker realiseren. Haar lichaam was bedekt met stenen en door haar ademhaling bracht ze eerst de stenen lichtjes aan het bewegen, daarna steeds harder, tot ze van haar afrolden. Op het einde van de film is haar naakte lichaam zichtbaar en lijkt ze in een zelfgedolven graf te liggen. Op die manier streeft ze een tijdloze eenheid na met ‘la tierra’, het vrouwelijke land, of Moeder Aarde.17

Om het werk van Ana Mendieta te begrijpen, moet je weten dat ze zichzelf – haar lichaam van vlees en bloed – als een van de elementen beschouwt, naast water, lucht, vuur en aarde. Volgens de kunstenaar zijn alle elementen actief en hebben die handelingsvermogen. Door deze visie realiseert ze in haar kunst een verschuiving waarbij de mens niet langer centraal staat, maar slechts één aspect is in een levend systeem van aardse creaties en connecties.18

6 GRASS BREATHING (FILMWERK NR. 34), 1974

In Grass Breathing suggereert een met verse zoden gemaakte heuvel in het midden van een stuk grasland de aanwezigheid van het lichaam van de kunstenaar. Mendieta ademt in en uit, en de beweging van haar lichaam doet de zoden op en neer gaan. Ze beschouwt zichzelf als een natuurelement en een element in de natuur, een proces waardoor ze in die natuur opgaat en pure


energie wordt. Ze is het verbrande hout, het zand dat wegspoelt door de golven, het mos op de schors, de ingekerfde rots, de bundel takken, het bloemperk, het tot ijs gestolde water – in een staat van voortdurende mutatie.19

respect en ontzag in plaats van angst. Mendieta’s werk destabiliseert ons en herdefinieert onze verwachtingen, ons comfort, ons idee van schoonheid, en onze angsten.22 Volgens curator Olga Viso onderzocht Ana Mendieta in haar kunst het gebruik van vuur als element van zuivering en transformatie. Ze liet zich inspireren door een verscheidenheid aan begrafenistradities, waaronder het branden van kaarsen rond graven op de Día de Muertos (dag van de doden op 1 november), en Mexicaanse volksgebruiken, zoals het verbranden van judasfiguren in papier-maché. Op dia’s in het Mendieta-archief is te zien hoe ze rituele objecten bestudeert. In werken zoals Untitled: Silueta Series, 1978 en Ñañigo Burial, 1976 vertaalt ze deze krachtige tradities in haar kunst.23

In werken als Silueta Verde, Burial Pyramid en Grass Breathing onderzoekt ze ideeën die verband houden met de dood en de terugkeer van het lichaam naar de aarde. Soms gaat ze letterlijk in een graf liggen. Op andere momenten kiest ze voor een uitbeelding die abstracter is, waarbij ze (de vorm van) haar lichaam subtiel herenigt met de natuur.20

LUCHT Mendieta ziet het lichaam als een van de natuurlijke elementen. Zo gebruikt ze adem als metafoor voor lucht. De mensheid zelf ademt binnen de ademhaling van de natuur, iets wat ze op ontroerende manier weergeeft. In veel werken benadrukt Mendieta het naast elkaar bestaan van de mens en de natuur die ademhalen, en doet ze letterlijk zowel gras (Grass Breathing, 1974) als een hoop stenen ademen (Burial Pyramid, 1974). Ze identificeert zichzelf voortdurend met de natuur. Als toeschouwer weet je nooit waar haar metamorfose en de overgang van menselijk naar natuurlijk element precies ligt.21

7 UNTITLED: SILUETA SERIES (FILMWERK NR. 62), 1978

In de openingsscène van de film zien we een patroon van kale bomen tegen een diepblauwe nachtelijke hemel. Er brandt één vuur in het midden van het scherm. Langzaam verschijnt de mysterieuze Silueta-vorm. Die wordt uitzonderlijk verticaal gepresenteerd en niet, zoals gewoonlijk, liggend op de grond. De menselijke figuur die uit de vlammen tevoorschijn komt, is een verrassend beeld. Gewoonlijk associëren we een brandende boom met een gevaarlijk, ongecontroleerd vuur. Maar dit vuur en de manier waarop het laait, creëert een gevoel van

8 UNTITLED: SILUETA SERIES (FILMWERK NR. 72), 1979

In deze film kerft de kunstenaar haar typische Silueta-vorm in de opening van een kleine grotachtige structuur. We zien een dubbele siluetavorm: de vorm van de opening (een eerste silueta) wordt aangevuld door een tekening met buskruit op de grond van de grot (een tweede silueta). Dit werk is een voorloper van de grandioze Esculturas Rupestres (zie 11 ) die ze twee jaar later in Cuba zal maken.25 Grotten zijn schuilplaatsen, plekken waar oude beschaving‑ en hun sporen nalieten, en sommige mensen denken dat ze de toegang vormen tot de magische binnenkant van de aarde. Mendieta’s interesse in deze locaties spruit voort uit de Cubaanse folklore, die grotten als de oorsprong van de mens‑ heid beschouwt. In 1976 creëerde Mendieta haar eerste kunstwerk met buskruit. Daarvoor baseerde ze zich op een zelfgemaakt recept dat zwavel, suiker en salpeter bevatte. In haar vuur-Siluetas gebruikte ze uiteenlopende elementen zoals vuur, lichteffecten en een verscheidenheid aan rituele acties en uitrustingen.24


11 VUUR De kunstcritica Lucy Lippard merkt op dat vuur een universeel symbool van transformatie is. Het wordt geassocieerd met de geboorte van de aarde en markeert de grens tussen leven en dood. Tussen 1974 en 1981 maakte Mendieta 38 films (op een totaal van 104) die brandende Siluetas tonen. Herhaling staat centraal in het rituele proces. Elke film toont een andere Silueta, een mooie illustratie van de complexe manieren waarop Mendieta een enkele vorm interpreteert.

ESCULTURAS RUPESTRES (FILMWERK NR. 98), 1981

Een van de belangrijkste werken van Mendieta uit haar latere oeuvre, zo zou achteraf blijken. Volgens curator Olga Viso slaagde ze erin om de Silueta Series naar haar “bron” in Cuba te brengen, en de link te leggen met de indiaanse beschavingen en generaties Cubanen die voor haar kwamen. Ze noemde de sculpturen naar pre-Spaanse godinnen uit de Taínoen Ciboney-cultuur: Guacar (Onze Menstruatie), Atabey (Moeder van de Wateren), Itiba Cuhababa (Oudmoederbloed) en Guabancex (Godin van de Wind). Het illustreert haar belangstelling voor het vrouwelijke en het moederlijke, en toont hoe ze aardse elementen zoals wind en water met goddelijke kracht en spiritualiteit wist te verbinden.

“Vuur heeft voor mij altijd iets magisch gehad ... fusie ... de transformatie van materialen.” Ana Mendieta, 1981

10 UNTITLED, 1981/2018

Dit fotografische werk toont hoe Mendieta kerft en schildert in rotsformaties in Varadero, Cuba. Dat kon omdat ze vanaf 1980, in het kader van artistieke uitwisselingprogramma’s, weer naar Cuba kon reizen. Tijdens haar tweede trip, in januari 1981, zocht ze aansluiting bij de hedendaagse kunstscène in Havana en ontmoette ze lokale kunstenaars. Ze deed ook onderzoek naar historische locaties en maakte uiteindelijk werken op Cubaanse bodem, waaronder dit. Het bleken voorbereidingen te zijn voor de veel grotere Esculturas Rupestres (rupestre betekent ‘uitgehouwen rots’) die enkele maanden later zouden volgen.26 Voor Mendieta maakten films en foto’s zoals deze expliciet deel uit van haar werk. Tijdens de laatste vijf jaar van haar leven experimenteerde ze met het herdrukken van vroeger fotografisch werk op groot formaat, dat ze vervolgens op houtvezelplaat monteerde, als een hybride van foto en object. De schaal zorgt voor een zeer fysieke en lichamelijke band met de bezoeker, waarbij het werk functioneert als sculptuur in plaats van tweedimensionale foto.27

De Esculturas Rupestres uitgehouwen rotssculpturen waren levensgrote figuren die Mendieta uithakte en schilderde in en op natuurlijke kalksteen, op twee locaties in het Jaruco National Park in de buurt van Havana. Jaruco’s rotsachtige uitstulpingen hadden tijdens het koloniale tijdperk als toevluchtsoord voor piraten gediend. Mendieta voelde zich aangetrokken tot de site en was geïntrigeerd door de rijke geschiedenis ervan. Via haar groeiende professionele netwerk op het eiland kreeg ze toestemming van het Cubaanse Ministerie van Cultuur voor het project in Jaruco.

12 CREEK (FILMWERK NR. 22), 1974

Mendieta ligt languit in een kreek en het water stroomt zachtjes over en rond haar naakte lichaam: een symbolische versmelting met het element water, bron van alle leven. Deze vroege film heeft geen begin, midden of einde, waardoor een gevoel van tijdloosheid ontstaat. Creek is metaforisch en letterlijk een onderdompeling, een mooie illustratie van hoe Mendieta via het artistieke proces samenwerkt met de natuur. Er schuilt een sterke dualiteit in dit werk: ze is blootgesteld, onbeschermd en kwetsbaar voor allerlei gevaren, maar tegelijkertijd hebben we het gevoel dat ze volkomen veilig is en dat er haar niets kan overkomen. Dit wordt nog beklemtoond door het scherm in tweeën te verdelen. Ze houdt de relatie tussen


kwetsbaarheid en veiligheid in evenwicht; ze is absoluut in balans. Het totaaleffect is vredig, mooi en sereen.28

WATER Tussen 1974 en 1981 maakte Mendieta 19 (van in totaal 104) films waarin het element water centraal staat. Het gebruik van water leent zich tot een verscheidenheid aan associaties, waaronder het idee van spirituele zoektocht of zuivering. Het water symboliseert de wedergeboorte, maar is tegelijkertijd het element dat haar als jonge tiener van haar familie in Cuba scheidde. Volgens kunstcriticus Donald Kuspit kunnen we de performances van Mendieta zien als zuiveringsrituelen: ze baadt in de puurheid van de elementen …29

13 OCHÚN, (FILMWERK NR. 104), 1981

Deze video is, voor zover bekend, het laatste filmwerk van Ana Mendieta. We merken meteen dat deze Silueta-vorm, in tegenstelling tot de vormen die ze eerder heeft gemaakt, aan de boven- en onderkant open is. Deze belangrijke nuance verandert de kerngedachte en dringt door tot een dieper betekenisniveau. De vorm is letterlijk en figuurlijk open: in plaats van omringd te zijn door water, bestaat het lichaam nu metaforisch en fysiek in het water en uit water. De Cubaanse curator Gerardo Mosquera beschreef Ochún als een “fantastische metafoor” voor Mendieta’s scheiding van en terugkeer naar Cuba. Hij wijst ook op haar teruggrijpen naar Afro-Cubaanse tradities. Ochún is de Santería-godin van de rivieren. Haar naam is mogelijk afgeleid van de Osun-rivier in het zuidwesten van Nigeria. Mendieta’s locatiekeuze – de kust bij het Amerikaanse eiland Key Biscayne, tussen het Amerikaanse vasteland en Cuba – was cruciaal voor het kunstwerk. Het water dat door de Silueta

stroomde, was hetzelfde water dat de kusten van beide eilanden raakte. In Ochún toonde ze ten volle haar verbondenheid met beide landen en met het water tussen de twee. In veel culturen is water een metafoor van ballingschap en terugkeer na lange tijd. In dit werk slaagt ze erin de pijn veroorzaakt door de scheiding om te zetten in een ingetogen gedicht van kleur, licht, beweging en geluid.30

14 ÑAÑIGO BURIAL, 1976

Het laatste werk in de tentoonstelling is een reproductie van een belangrijk vroeg werk van Mendieta, dat ze oorspronkelijk in februari 1976 creëerde in 112 Greene Street, een alternatieve kunstruimte in New York. In die installatie plaatste Mendieta 47 zwarte kaarsen, vergelijkbaar met degene die in Haïtiaanse voodooceremonies worden gebruikt, om de contouren van haar liggende lichaam met opgeheven armen op de vloer te traceren. Deze oude vorm verwijst naar een welwillende godin die de transmutatie van het goddelijke in het menselijke symboliseert. De kaarsen werden vervolgens aangestoken en in de flikkerende vlammen konden bezoekers de vorm van het lichaam zien. Telkens wanneer de kaarsen opgebrand waren, verving men ze. De installatie liep een week en na afloop leek de groeiende hoop kaarsvet zelf op een gebeeldhouwd lichaam. De titel is afgeleid van de Afro-Cubaanse folklore: de Ñañigo waren een geheim genootschap van mannen dat in de negentiende eeuw in Cuba was gesticht. Ze droegen opvallende kostuums en maskers om hun identiteit geheim te houden. Op festivals en tijdens speciale gelegenheden kondigen de Ñañigo hun komst aan met drums en dans. Hun indrukwekkende, kleurrijke kleding zou kinderen zowel fascineren als schrik aanjagen. Als kind was Mendieta geboeid door Afro-Cubaanse religieuze praktijken zoals de Ñañigo en de bekendere Santería. Het verenigen van tegengestelde natuurkrachten, zoals afwezigheid en aanwezigheid in Ñañigo Burial, bleef een belangrijk motief in het oeuvre van Mendieta. In veel van haar Siluetawerken combineert ze positieve met negatieve ruimte, water


met aarde, vuur met lucht en concave met convexe vormen. Haar lichaamscontouren, soms opgebouwd boven het oppervlak, op andere momenten uitgehouwen en diep, roepen ook associaties op met de nabijheid van leven en dood, geboorte en wedergeboorte, als een soort geestelijke en lichamelijke transformatie.31

15 ANA MENDIETA, NATURE INSIDE, 2015

In Ana Mendieta, Nature Inside, de film die we tonen als inleiding op de tentoonstelling, komen de thema’s van de artiest aan bod in stilstaand en bewegend beeld, en wordt er ingezoomd op de betekenissen achter haar werk. Het commentaar bij deze acht minuten durende film is van Ana Mendieta zelf. Hij is gemaakt door Raquel Cecilia Mendieta, een nicht van de kunstenaar en Associate Administrator van haar nalatenschap. Via unieke, nooit eerder getoonde Super 8-films kunnen we ons onderdompelen in de wereld van Ana Mendieta. Korte documentaire door Raquel Cecilia Mendieta © Corazón Pictures, LLC

BIOGRAFIE ANA MENDIETA Ana Mendieta (Havana, 1948 - New York, 1985) vertrok in 1961 van Cuba naar de VS, samen met haar drie jaar oudere zus Raquelin. Ze kwamen via Miami binnen, net als 14.000 andere niet-begeleide Cubaanse minderjarigen, in het kader van de Operatie Peter Pan, een programma van de Amerikaanse overheid en katholieke liefdadigheidsinstellingen. Na een gelukkige jeugd in Havana en Varadero, als lid van een gezin uit de middenklasse dat een prominente rol speelde in het politieke en maatschappelijke leven van Cuba, vluchtten Ana en Raquelin voor het communistische regime van Fidel Castro. De meisjes zouden hun moeder en broer pas in 1966 terugzien en het was 1979 voor ze eindelijk herenigd konden worden met hun vader. Ana en haar zus brachten hun eerste weken in vluchtelingenkampen door. Daarna woonden ze in verschillende instellingen en bij pleeggezinnen in Iowa. Op de middelbare school raakte Ana geïnteresseerd in kunst. Ze behaalde haar bachelor- en masterdiploma’s in de schilderkunst aan de Universiteit van Iowa. Hier ontmoette ze professor en kunstenaar Hans Breder, oprichter van het Intermedia-programma van de universiteit. Hij wilde de ruimte tussen disciplines, media en kunstvormen activeren. In 1973 begon ze pre-Columbiaanse locaties in Mexico te bezoeken. In die tijd won het natuurlijke landschap aan belang in haar werk. In 1978 verhuisde ze naar New York. Vanaf 1980 was ze erin geslaagd om, ondanks de politieke spanningen tussen de VS en Cuba, haar geboorteland te bezoeken via artistieke uitwisselingprogramma’s. In 1983 ontving ze de prestigieuze Prix de Rome en verbleef ze een jaar in Rome.

Curator van de tentoonstelling: Pieter Boons Tekstredactie: Luc Franken De tentoonstelling is een samenwerking met The Estate of Ana Mendieta Collection & Galerie Lelong & Co.

Mendieta stierf in 1985, op zesendertigjarige leeftijd, bij een val uit het raam van haar appartement in New York.


Alle citaten van Ana Mendieta © The Estate of Ana Mendieta Collection, LLC

1 Charles Merewether, Ana Mendieta, gepubliceerd door Fundació Antoni Tàpies, 1996, Barcelona, pp.111, 138. 2 Ana Mendieta, aanvraag voor Prix de Rome, 1983, Ana Mendieta Archives, Galerie Lelong & Co., New York. Quote © The Estate of Ana Mendieta Collection, LLC. 3 Ana Mendieta, Artist Statement, Ana Mendieta Archives, Galerie Lelong & Co., New York. Quote © The Estate of Ana Mendieta Collection, LLC. 4 Olga Viso, Mendieta, Earth Body, gepubliceerd door Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit, 2004, pp.44-47. 5 Ana Mendieta: Traces, Hayward Publishing, London, 2013, p.208. 6 Bruno Latour, Facing Gaia, Polity Press, 2017. 7 Adrian Heathfield, Ana Mendieta: Traces, Hayward Publishing, London, 2013, p.24. 8 Linda Montano, An Interview with Ana Mendieta, c. 1984 – 85. Ana Mendieta Archives, Galerie Lelong & Co., New York. Quote © The Estate of Ana Mendieta Collection, LLC. 9 Julia Herzberg, Ana Mendieta: Earth Body, gepubliceerd door Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit, 2004, p.164. 10 Olga Viso, Ana Mendieta: Earth Body, Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit, 2004, p.49. 11 Julia Herzberg, Ana Mendieta: Earth Body, gepubliceerd door Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit, 2004, p.165. 12 Ana Mendieta, aantekeningen voor een tentoonstelling van werk uitgevoerd in Mexico, circa 1976. Ana Mendieta Archives, Galerie Lelong & Co., New York. 13 Stephanie Rosenthal, Ana Mendieta: Traces, Hayward Publishing, London, 2013, p.13. 14 Julia Herzberg, Ana Mendieta: Earth Body, gepubliceerd door Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit, 2004, p.172. 15 Beatrice Merz, Ana Mendieta: She Got Love, Skira, Milan, 2013, p.52. 16 Julia Herzberg, Ana Mendieta: Earth Body, gepubliceerd door Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit, 2004, p.167. 17 Beatrice Merz, Ana Mendieta: She Got Love, gepubliceerd door Skira, Milano, 2013, p.40. 18 Adrian Heathfield, Ana Mendieta: Traces, Hayward Publishing, London, 2013, p.24. 19 Beatrice Merz, Ana Mendieta: She Got Love, gepubliceerd door Skira, Milano, 2013, p.40. 20 Julia Herzberg, Ana Mendieta: Earth Body, gepubliceerd door Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit, 2004, p.167. 21 Merz, Beatrice [edit.] Ana Mendieta: She Got Love, Skira, Milano, 2013 p.42. 22 Howard Oransky, Covered in Time and History, gepubliceerd door University of California Press, Oakland, 2015, p.124. 23 Olga Viso, Unseen Mendieta, gepubliceerd door Prestel, Munich, 2008, pp.153-154. 24 Howard Oransky, bezoekerstekst voor expo Ana Mendieta, Covered in Time and History, Jeu de Paume, Parijs, 2018. 25 Julia Herzberg, Ana Mendieta: Earth Body, gepubliceerd door Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit, 2004, pp. 170. 26 Julia Herzberg, Ana Mendieta: Earth Body, gepubliceerd door Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit, 2004, pp. 79-89. 27 Olga Viso, Ana Mendieta: Earth Body, gepubliceerd door Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit, 2004, p.84. 28 Olga Viso, Ana Mendieta: Earth Body, gepubliceerd door Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit, 2004, p.98. 29 Donald Kuspit, Ana Mendieta, gepubliceerd door Fundació Antoni Tàpies, Barcelona, 1996, p.50. 30 Howard Oransky, Covered in Time and History, gepubliceerd door University of California Press, Oakland, 2015, pp. 158-159. 31 Mary Sabbatino, Ana Mendieta, gepubliceerd door Fundació Antoni Tàpies, Barcelona, 1996, pp.153-154.


PUBLIEKSAANBOD

INTRODUCTIEFILM Over Ria Pacquée: te bekijken in de hal van het kasteel, NL/ ENG, ook te bekijken op www.middelheimmuseum.be Over Ana Mendieta: te bekijken in het Braempaviljoen, NL/ENG RONDLEIDINGEN Gratis voor individuele bezoekers, zonder reservatie in NL Aanmelden aan het onthaal in het Kasteel op zondagnamiddag 9/6, 14/7, 11/8 en 8/9, 14-16 u voor volwassenen en voor gezinnen (met kinderen van 6-12 jaar) op donderdagavond 20/6, 18/7 en 15/8, 18-20u voor volwassenen Groepsbezoeken in de tentoonstelling in NL, FR, Eng, D, Sp, It. voor scholen en verenigingen Betalend en met reservatie via Visit Antwerpen T: 03 232 01 03 E: tickets@visitantwerpen.be, ten laatste drie weken voor de activiteit. WORKSHOP BEELDTANKEN Wat doen rituelen?: bij de tentoonstelling Ria Pacquée en Ana Mendieta, in NL voor volwassenen vrijdag 16/8 in het MAS, zaterdag 17/8 in het Middelheimmuseum, telkens van 13-17u betalend en met reservatie: alle info op www.middelheimmuseum.be LEZING over Ria Pacquée en Ana Mendieta en performance kunst, in NL voor volwassenen zaterdag 1/6, van 14-16u zondag 1/09, van 11-13u gratis, zonder reservatie, aanmelden aan het onthaal in het kasteel MEER INFO BIJ DE DIENST PUBLIEKSWERKING E: greet.stappaerts@antwerpen.be of T 03 288 33 79 E: bard.neeus@antwerpen.be of T 03 288 33 76

PRAKTISCHE INFO

Middelheimmuseum Middelheimlaan 61, 2020 Antwerpen T: 03 288 33 60 E: middelheimmuseum@antwerpen.be www.middelheimmuseum.be GRATIS TOEGANG TOEGANKELIJKHEID gratis gebruik elektrisch wagentje en rolstoelen na reservering OPENINGSUREN Mei en augustus: 10 – 20 uur Juni en juli: 10 – 21 uur September: 10 – 19 uur Bezoekers worden tot een half uur voor sluitingstijd toegelaten. SLUITINGSDAGEN Gesloten op maandag (open op Pinkstermaandag)


RIA PACQUÉE, THEY ARE LOOKING AT US, WE ARE LOOKING AT THEM

PLAN PLAN P P

273

Bezoekersgids

Braempaviljoen

Café MIKA WC

L

L

Bijenkasten

WC Start Beeldig Loopparcours

3

Bijenkasten

Start Beeldig Loopparcours Ingang

6

Ingang

Bibliotheek

5

1 Openluchtdepot

_Antwerp Free Wi-Fi

Compagnie Marius

Openluchtdepot

Free WIFI in het park _Antwerp Free Wi-Fi

Compagnie Marius

4

WC

i WC

WC

12 Up to the sky down to the ground, 2019

DEN

Franchise Unit

R E E FL IN

ZNA 268 MIDDELHEIM

ZNA Artiesteningang MIDDELHEIM

8

MID

DE

MID

Artiesteningang

DE

IM LHE

N

P LAA

N

Educatieve ruimte

P

Educatieve ruimte

MIDDELHEIMLAAN

P

271

Aubette

P

10

271

Het Huis

Het Huis

BEUKENLAAN

7 HALTE BUS 21 EN BUS 32

IM LHE

LAA

i MIDDELHEIMLAAN

Aubette

P

P

Kasteel

9

DREE

F

Franchise Unit

Kasteel

BEUKENLAAN

13 As Long As I See Birds Flying I Know I Am Alive, 2015, video 14’05” (bruikleen)

268

END

11 Public Speaking Apps, 2019

2

WC

9 Joëlle Tuerlinckx, Le Tag (200m), 2017 (bruikleen)

BEUKENLAAN

Bibliotheek Free WIFI in het park

8 9 Easy Steps To A Happier Life, 2019

10 Streetramblings, pumpkins and soil in need of water, 2019

ANA MENDIETA EARTHBOUND

Braempaviljoen

Café MIKA

BEUKENLAAN

7 Running Around, 2015, video 11’59” (bruikleen)

TENTOONSTELLING

Bezoekersgids

3 The sun is moving, the clock ticking, the earth sinking, 2019

6 Less is less, 2013-2019, video

273

Info / Shop

2 Bubble Burst, 2019

5 Delete, wipe out all at once. This content has been blocked for your protection, 2019

Parking Parking

Info / Shop

1 While dogs bark, fish piss and birds fly, the artist blends into the scenery, 2019

4 The wind will blow away the smell of the boyfriend who left for no reason, 2019

GROENENBORGERLAAN GROENENBORGERLAAN

L IN D

11 HALTE BUS 21 EN BUS 32 L

13 12

L


Profile for Cultuur Stad Antwerpen

Bezoekersgids Ana Mendieta  

Bezoekersgids bij de tentoonstelling van Ana Mendieta

Bezoekersgids Ana Mendieta  

Bezoekersgids bij de tentoonstelling van Ana Mendieta