ABI in assessing the risk of developing heel pressure ulcers healing
s. 155
Odleżyny u dzieci –czynniki ryzyka i profilaktyka
ISSN: 1733-4101
eISSN: 1733-7607
MNiSW: 20 IC: 86,37
s. 169
The role of platelet-rich plasma in pressure ulcer healing
Pielęgnacja i leczenie rany ostrej, przewlekłej lub z cechami infekcji przy użyciu tego samego produktu? Poznaj Granudacyn®!
Granudacyn® to roztwór podchlorynu sodu i kwasu podchlorawego, będący pierwszym wyborem do płukania i oczyszczania różnych rodzajów ran m.in. przewlekłych (w tym odleżyn, owrzodzeń goleni i stopy cukrzycowej) oraz ran ostrych takich jak rany pooperacyjne, oparzenia czy otarcia. 1,2
Może być stosowany w dowolnej lokalizacji naszego ciała bez konieczności wypłukiwania z głębokich ran i przetok.
Granudacyn® jest dostępny w opakowaniach o pojemności 250 ml, 500 ml, 1000 ml.
Wolny od drobnoustrojów Bez konieczności wypłukiwania z ran głębokich i przetok
Do rany nie stosuj niczego, czego byś sobie nie zaaplikował do oka
Referencje: 1. Gottrup F, Dissemond J, Baines et al. Use of oxygen therapies in woundhealing, with special focus on topical and hyperb aric oxygen treatment. J Wound Care, 2017; 26(5), Suppl, S1–S42 2. Kramer et al. Consensus on Wound Antisepsis: Update 2018, Skin Pharmacol Physiol 2018; 31:28-58 3. In-vitro suspension test (EN13727, EN13624, EN13704, EN14476 - phase 2) with Granudacyn® wound irrigation solution.
Zakład Profilaktyki i Leczenia Ran, Instytut Pielęgniarstwa, Wydział Nauk o Zdrowiu i Psychologii, Collegium Medicum, Uniwersytet Rzeszowski, Polska Laboratorium Badań Innowacyjnych w Pielęgniarstwie, Uniwersyteckie Centrum Badawczo-Rozwojowe w Naukach o Zdrowiu, Wydział Nauk o Zdrowiu i Psychologii, Collegium Medicum, Uniwersytet Rzeszowski, Polska, e-mail: dbazalinski@ur.edu.pl
Zastępcy redaktora naczelnego
Paulina Mościcka 0000-0002-0128-5533
Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Polska
Beata Mrozikiewicz-Rakowska 0000-0002-1160-9204
Klinika Endokrynologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie, Polska
Maciej Sopata
Katedra i Klinika Medycyny Paliatywnej, Hospicjum Stacjonarne Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Sekretarz Redakcji
Katarzyna Cierzniakowska 0000-0002-4657-8321
Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Szpital Uniwersytecki nr 2 im. dr. J. Biziela w Bydgoszczy, e-mail: katarzyna.cierzniakowska@biziel.pl
Konsultant ds. statystyki
Andrzej Tukiendorf
Pracownia Biostatystyki Klinicznej, Zakład Radioterapii, Narodowy Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie w Gliwicach
Redaktorzy językowi
Timothy Alexander Monika Ślusarska
Rada Naukowa
Magdalena Annersten Gershater 0000-0003-4395-2522
Department of Care Science, Faculty of Health and Society, Malmö University, Malmö, Sweden
Piotr Ciostek 0000-0001-7461-0221
Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej i Naczyniowej, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Polska
Gaye Filinte 0000-0003-2583-2922
Plastic, Reconstructive and Aesthetic Surgery Department, Faculty of International Medicine, University of Health Sciences, Istanbul, Turkey Kartal Dr Lütfi Kırdar City Hospital, Kartal Burn and Wound Centre, Istanbul, Turkey
Eugenia Gospodarek 0000-0003-0334-7520
Katedra Mikrobiologii, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Polska
Finn Gottrup
University of Southern Denmark, Copenhagen Wound Healing Centre, Bispebjerg University Hospital, Copenhagen, Denmark
Tomasz Grzela 0000-0001-8519-4868
Katedra i Zakład Histologii i Embriologii, Centrum Biostruktury, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Polska Grzegorz Guzik
Oddział Ortopedii Onkologicznej, Szpital Specjalistyczny Podkarpacki Ośrodek Onkologiczny w Brzozowie, Polska
ISSN: 1733-4101 | e-ISSN: 1733-7607
Tomasz Karpiński 0000-0001-6599-9204
Katedra i Zakład Mikrobiologii Lekarskiej, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Polska
Anna Korzon-Burakowska 0000-0002-5655-1798
Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii, Gdański Uniwersytet Medyczny, Polska
Maria Kózka 0000-0002-5165-6929
Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie, Polska
Karolina Kruszewska 0000-0003-4322-0401
Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Polska Przemysław Lipiński 0000-0002-0771-1396
ARGO Pracownia Leczenia Ran w Łodzi, Polska
Marcin Malka 0000-0003-3605-6789
PODOS Klinika Leczenia Ran, Warszawa, Polska
Christine J. Moffatt 0000-0002-2436-0129
Centre for Research and Implementation of Clinical Practice, London, United Kingdom
Nottingham University Hospitals, NHS Trust, Nottingham, United Kingdom
Harikrishna K.R. Nair
Wound Care Unit, Department of Internal Medicine, Specialist Complex and Ambulatory Care Centre (SCACC), Hospital Kuala Lumpur, Kuala Lumpur, Malaysia
Tomasz Piątek 0000-0001-5052-6690
Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego, Transplantacyjnego i Leczenia Pozaustrojowego, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Polska
Andrea Pokorná 0000-0002-1305-6455
Department of Nursing and Midwifery, Faculty of Medicine, Masaryk University, Brno, Czech Republic
Anna Sobieszek-Kundro 0000-0002-8938-5263
Oddział Dermatologiczny, Wojewódzki Szpital Zespolony w Elblągu, Polska
Anna Spannbauer 0000-0002-7745-5754
Klinika Chirurgii, Wydział Nauk o Zdrowiu, Instytut Fizjoterapii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie, Polska
Hakan Uncu
Division of Vascular Surgery, Department of General Surgery, Ankara University School of Medicine, Ankara, Turkey
Tomasz Urbanek 0000-0002-5044-9186
Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Naczyń, Angiologii i Flebologii, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Polska
Adam Węgrzynowski
PODOVIA. Wielkopolskie Centrum Leczenia Ran i Żylaków Kończyn Dolnych w Poznaniu, Polska
Peter Vowden 0000-0002-7068-6859
Faculty of Life Sciences, University of Bradford, and Honorary Consultant Vascular Surgeon, Bradford Royal Infirmary, Bradford, United Kingdom
Honorowa Rada Naukowa
Arkadiusz Jawień 0000-0001-8380-9371
Katedra i Klinika Chirurgii Naczyniowej i Angiologii, Szpital Uniwersytecki Nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy, Maria T. Szewczyk 0000-0002-0511-0685
Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy
Oficjalne czasopismo naukowe Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran członka Europejskiego Towarzystwa Leczenia Ran www.pjwm.mocmedia.eu
Dostęp do artykułów publikowanych w czasopiśmie jest otwarty Wersja papierowa czasopisma jest wersją referencyjną
Wydawca
Wydawnictwo Moc Media
ul. Mokra 2/51
03-562 Warszawa, Polska e-mail: biuro@mocmedia.eu
na prośbę Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran | Polish Wound Management Association
CEO Moc Media
Sylwia Chrabałowska
e-mail: s.chrabalowska@mocmedia.eu
Sekretarz Redakcji Moc Media
Monika Szymor
e-mail: m.szymor@mocmedia.eu
Dział Prenumerat Czasopism journals@mocmedia.eu
Dyrektor Biura Reklamy Crockett Media
Marta Orzełowska
e-mail: morzelowska@crockettmedia.pl
Spis treści
ARTYKUY REDAKCYJNY | EDITORIAL PAPER
133 Opatrunki pozyskiwane z krwi pacjenta: między biologicznym potencjałem a kliniczną rzeczywistością
Biologic dressings derived from blood components: between biological potential and clinical reality
Marcin Malka
ARTYKUŁY ORYGINALNE | ORIGINAL PAPERS
135 The use of the ankle-brachial index in assessing the risk of developing heel pressure ulcers in critically ill patients – preliminary report
Anna Surmacz, Izabela Sałacińska, Ewa Kucharska, Marek Wasylewicz, Anna Nowak, Dariusz Bazaliński
145 Profilaktyka i leczenie odleżyn na oddziale chirurgii urazowo-ortopedycznej
Prevention and treatment of pressure ulcers in the trauma and orthopedic surgery ward
Aleksandra Koczur, Kinga Spyrka, Katarzyna Sommer, Joanna Polok, Kamila Lazar, Marek Kucharzewski
ARTYKUŁY PRZEGLĄDOWE | REVIEW PAPERS
155 Odleżyny u dzieci – czynniki ryzyka i profilaktyka
Pressure ulcers in children – risk factors and prevention
Katarzyna Cierzniakowska, Małgorzata Sidor, Agnieszka Radzimińska, Damian Czarnecki
163 The use of virtual reality in treating chronic wounds. A review of the available literature
Julia Bryła, Julia Dzień, Anna Surmacz, Dariusz Bazaliński
169 The role of platelet-rich plasma in pressure ulcer healing: a narrative review of the available literature
Dorota Trzeciak, Karolina Kruszewska-Bąk, Katarzyna Wesołowska-Górniak
Od Redakcji
Szanowni Państwo, Drodzy Czytelnicy,
Oddajemy w Państwa ręce kolejny numer czasopisma, który poświęcony jest głównie problematyce ran o etiologii ucisku. Odleżyny nadal pozostają istotnym problemem klinicznym, stanowiąc wyzwanie zarówno w zakresie profilaktyki, jak i terapii, szczególnie w grupie osób z dysfunkcją neurologiczną i następowym deficytem samoopieki. Wymagają interdyscyplinarnego podejścia, opartego na aktualnej wiedzy, nowoczesnych metodach leczenia oraz skutecznych strategiach zapobiegania. Wciąż oczekujemy pełnych wytycznych NPIAP/EPUAP 2025, mając na uwadze aktualizacje i poszerzenie wytycznych krajowych. Jednym z omawianych zagadnień prezentowanych w niniejszym numerze jest problematyka odleżyn w grupie krytycznie chorych pacjentów leczonych w warunkach intensywnej terapii oraz ryzyko odleżyn okolicy pięt wynikające z upośledzenia perfuzji w obwodowym łożysku naczyniowym związane z farmakoterapią w stanie zagrożenia życia. Kolejna praca omawia możliwości zastosowania osocza bogatopłytkowego w leczeniu odleżyn. Terapia ta, oparta na wykorzystaniu naturalnych mechanizmów regeneracyjnych organizmu, zyskuje coraz większe zainteresowanie jako metoda wspomagająca proces gojenia ran przewlekłych. Przedstawiono aktualny stan wiedzy, mechanizmy działania oraz potencjalne korzyści kliniczne wynikające z zastosowania tej
metody w praktyce. Drugim kluczowym obszarem tematycznym jest profilaktyka odleżyn u dzieci. Specyfika populacji pediatrycznej, wynikająca z różnic anatomicznych, fizjologicznych oraz rozwojowych, wymaga indywidualnego podejścia i dostosowanych strategii zapobiegania. Autorzy podjęli temat wczesnej identyfikacji czynników ryzyka, znaczenia właściwej pielęgnacji, edukacji opiekunów oraz roli zespołu medycznego w minimalizowaniu ryzyka powstawania odleżyn u najmłodszych pacjentów. Mamy nadzieję, że prezentowane treści staną się cennym źródłem wiedzy i inspiracją do dalszego doskonalenia praktyki klinicznej, przyczyniając się do poprawy jakości opieki nad pacjentami zagrożonymi rozwojem odleżyn. Zachęcamy do dzielenia się swoimi osiągnięciami i wynikami badań na łamach naszego czasopisma. Zapraszamy również do uczestnictwa w sesji prac oryginalnych, która planowana jest w ramach przygotowywanego kongresu PTLR w Łochowie do przedstawienia wyników badań własnych.
W imieniu Komitetu Redakcyjnego i Rady Naukowej „Leczenia Ran | Polish Journal of Wound Management” prof. dr hab. Dariusz Bazaliński, redaktor naczelny
Ladies and Gentlemen, Dear Readers,
We are pleased to present the latest issue of our journal, which is mainly devoted to pressure ulcers. Pressure ulcers remain a significant clinical problem, posing a challenge in terms of both prevention and treatment, especially in people with neurological dysfunction and subsequent self-care deficits. They require an interdisciplinary approach based on current knowledge, modern treatment methods and effective prevention strategies. We are still awaiting the full NPIAP/EPUAP 2025 guidelines, while bearing in mind updates and expansions to the national guidelines.
One of the topics discussed in this issue is the problem of pressure ulcers in critically ill patients treated in intensive care and the risk of heel pressure ulcers resulting from impaired perfusion in the peripheral vascular bed associated with life-threatening pharmacotherapy. Another paper discusses the potential of using platelet-rich plasma to treat pressure ulcers. This therapy, based on the body’s natural regenerative mechanisms, is being increasingly recognised for its ability to accelerate healing, reduce wound size, and improve tissue regeneration in chronic wounds. The current state of knowledge, mechanisms of action and potential clinical benefits of using this method in practice are presented. The second key topic is the prevention of pressure ulcers
in children. The specific nature of the paediatric population, driven by anatomical, physiological, and developmental differences, requires an individualised approach and tailored prevention strategies. The authors address the early identification of risk factors, the importance of proper care, caregiver education, and the role of the medical team in minimising the risk of pressure ulcers in the youngest patients. Early intervention, comprehensive education, and multidisciplinary collaboration are highlighted as key benefits for improving outcomes in paediatric care.
We hope that the presented content will serve as a valuable source of knowledge and inspiration for further improvement in clinical practice, contributing to the quality of care for patients at risk of developing pressure ulcers. We encourage you to share your achievements and research results in our journal. We also invite you to participate in the original works session at the upcoming PTLR congress in Łochów to present your research results.
On behalf of the Editorial Committee and Scientific Council of “Leczenie Ran | Polish Journal of Wound Management” Prof. Dariusz Bazaliński, Editor-in-Chief From the Editor
Artykuł redakcyjny | Editorial paper
LECZENIE RAN 2025; 22 (4): 133–134
DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v22i4.149
Opatrunki pozyskiwane z krwi pacjenta: między biologicznym potencjałem a kliniczną rzeczywistością
Biologic dressings derived from blood components: between biological potential and clinical reality
Marcin Malka
PODOS Klinika Leczenia Ran, Warszawa, Legionowo
Adres do korespondencji
Marcin Malka, PODOS Klinika Leczenia Ran, ul. Narbutta 46/48, 02-541 Warszawa, Polska, e-mail: m.malka@podos.pl
Nadesłano: 29.01.2026; Zaakceptowano: 30.01.2026
W codziennej praktyce osób zajmujących się leczeniem ran trudno gojących stale są wprowadzane nowe metody leczenia. Jeszcze 20 lat temu osocze bogatopłytkowe ( platelet-rich plasm a – PRP) było używane w leczeniu ran sporadycznie, głównie w badaniach klinicznych. Zestawy do przygotowania opatrunku żelowego z osocza były drogie, a wiedza co do skuteczności działania opatrunków uzyskiwanych z krwi pacjenta – znikoma.
W ostatnich latach obserwuje się wyraźne zainteresowanie ekspertów wykorzystaniem metod biologicznych, wykorzystujących naturalne mechanizmy gojenia.
Aplikacja PRP lub fibryny bogatopłytkowej ( platelet-rich fibrin – PRF), dzięki niskim kosztom przygotwania i dużej dostępności zestawów, jest dynamicznie rozwijającą się metodą wspomagania gojenia ran w Polsce i na świecie. Powszechność jej stosowania (w materiale własnym w 2025 r. PRF aplikowano 975 razy) spowodowała, że liczba obserwacji i doświadczenie personelu medycznego są coraz większe [1]. Na uwagę zasługuje fakt, iż nawet 92% aplikacji PRF w leczeniu ran wykonywana jest przez personel pielęgniarski [1]. To doskonale odzwierciedla
aktualne tendencje zwiększające kompetencje personelu pielęgniarskiego w zakresie leczenia ran trudno gojących się i przewlekłych. Zakres stosowania opatrunków uzyskiwanych z odwirowanej krwi pacjenta zwiększa się i daleko wykracza poza wskazania do ich użycia funkcjonujące w przeszłości. Opatrunki PRF, poprzez miejscowe dostarczanie czynników wzrostu oraz modulację odpowiedzi zapalnej, mogą stanowić realne uzupełnienie standardowych algorytmów leczenia ran [2, 3]. Ponadto opatrunki te umożliwiają wypełnienie ubytku tkankowego lub pokrycie ziarniną kości znajdującej się w łożysku rany. Uzyskany w ten sposób swego rodzaju „przeszczep autologiczny” z komponentów krwi może być w kolejnym kroku wykorzystany jako pomost do położenia przeszczepu skóry pośredniej grubości (PSPG) [4]. Dzięki temu unika się bardziej skomplikowanych przeszczepów płatowych, do których część chorych nie mogłaby być zakwalifikowana i w części przypadków nie uzyskano by ostatecznego zamknięcia rany.
Jednocześnie należy podkreślić, że entuzjazm wobec tej metody nie powinien wyprzedzać rzetelnej oceny dowodów naukowych. Pod pojęciami PRP lub
PRF kryją się w praktyce różne produkty biologiczne o odmiennym profilu bioaktywności. Utrudnia to tworzenie uniwersalnych rekomendacji. Ani PRP, ani PRF nie powinny być traktowane jako „cudowna terapia”, lecz jako obiecujące narzędzie wspomagające leczenie ran w ramach kompleksowego, interdyscyplinarnego podejścia. Biorąc pod uwagę z jednej strony szerokie rozpowszechnienie się leczenia ran preparatami pozyskiwanymi z krwi, a z drugiej strony stosunkowo dużą rozbieżność metodologiczną w dostępnych publikacjach, można dostrzec brak wieloośrodkowych badań dających nam realne dowody naukowe potwierdzające skuteczność tej metody leczenia.
Potrzebna jest standaryzacja metody, w tym określenie wskazań i przeciwwskazań, prędkości i czasów wirowania, sposobów pobierania właściwej frakcji i technik aplikacji oraz prowadzenie dalszych badań obserwacyjnych [5]. W aktualnym numerze znajdą Państwo przegląd aktualnego piśmiennictwa na temat PRP, w tym wiele informacji, które będą pierwszym krokiem do uporządkowania posługiwania się tą innowacyjną metodą leczenia.
Oświadczenia
Autor deklaruje brak konfliktu interesów. Praca nie uzyskała finansowania zewnętrznego. Zgoda Komisji Bioetycznej nie była wymagana.
Piśmiennictwo
1. Malka M. Wykorzystanie osocza bogatopłytkowego w materiale PODOS Klinika Leczenia Ran. Niepublikowane dane 2025.
2. Naik B, Karunakar P, Jayadev M, Marshal VR. Role of Platelet rich fibrin in wound healing: A critical review. J Conserv Dent 2013; 16: 284–293. DOI: 10.4103/0972-0707.114344.
3. Qu W, Wang Z, Hunt C i wsp. The Effectiveness and Safety of Platelet-Rich Plasma for Chronic Wounds: A Systematic Review and Meta-analysis. Mayo Clin Proc 2021; 96: 2407–2417. DOI: 10.1016/j. mayocp.2021.01.030.
4. de Lima Barbosa R, Stellet Lourenço E, de Azevedo Dos Santos JV, Rodrigues Santiago Rocha N, Mourão CF, Alves GG. The Effects of Platelet-Rich Fibrin in the Behavior of Mineralizing Cells Related to Bone Tissue Regeneration-A Scoping Review of In Vitro Evidence. J Funct Biomater 2023; 14: 503. DOI: 10.3390/jfb14100503
5. Miron RJ, Fujioka-Kobayashi M, Bishara M, Zhang Y, Hernandez M, Choukroun J. Platelet-Rich Fibrin and Soft Tissue Wound Healing: A Systematic Review. Tissue Eng Part B Rev 2017; 23: 83–99. DOI: 10.1089/ten.TEB.2016.0233.
Original paper | Artykuł oryginalny
LECZENIE RAN 2025; 22 (4): 135–144
DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v22i4.122
The use of the ankle-brachial index in assessing the risk of developing heel pressure ulcers in critically ill patients – preliminary report
Anna Surmacz 1,2,3, Izabela Sałacińska 2,3 , Ewa Kucharska 1, Marek Wasylewicz1, Anna Nowak4, Dariusz Bazaliński 1,2,3
1 Father B. Markiewicz Podkarpackie Oncology Centre, Specialist Hospital in Brzozow, Poland
2 Institute of Nursing, Faculty of Health Sciences and Psychology, Collegium Medicum, University of Rzeszow, Poland
3 Laboratory for Innovative Research in Nursing, University Center for Research and Development in Health Sciences Faculty of Health
Abstract
Introduction: The incidence of pressure ulcers on the heels of critically ill patients is a common, multifactorial phenomenon related to their general condition, the quality of their peripheral perfusion, friction forces, static and shear pressure, immobilisation and specific pharmacotherapy. The aim of this study is to use the ankle-brachial index to assess the risk of critically ill patients developing ischaemic pressure ulcers.
Material and methods: A prospective observational study involving controlled observation and estimation was conducted on a group of 120 patients. A comprehensive literature review was conducted to determine the prevalence of pressure ulcer incidence among critically ill patients. A three-part scientific research protocol was developed. The risk of pressure ulcers was assessed by measuring the ankle-brachial index and using the
Introduction
Hospital-acquired pressure ulcers (HAPUs) are an inevitable health problem that can arise during highly specialised medical procedures. Pressure injuries can occur during prolonged surgery and non-specific surgical positioning, as well as during intensive care. Despite preventive procedures, increased risk assessment and regular monitoring being implemented, the risk of pressure ulcers during this period exceeds 15%. Patients undergoing anaesthesia and surgery are predisposed to acute, localised tissue injury associated with pressure, which occurs in the skin and/ or underlying soft tissues within 48 to 72 hours [1]. The specific nature of intensive care units means
Sciences and Psychology, Collegium Medicum, University of Rzeszow, Poland
4 School of Foreign Languages, University of Rzeszow, Poland
Address for correspondence
Anna Surmacz, Institute of Nursing, Faculty of Health Sciences and Psychology, Collegium Medicum, University of Rzeszow, 35-959 Rzeszow, Poland, e-mail: annwojcik@ur.edu.pl
Received: 27.11.2025; Accepted: 19.01.2026
Braden questionnaire. The skin around the heels was inspected twice.
Results: Infusion of catecholamines has been shown to reduce peripheral perfusion, thereby increasing the risk of pressure ulcer development in critically ill patients ( p < 0.001). Reduced distal perfusion, as measured by the ankle-brachial index (ABI), has been shown to be a significant predictor of heel ulcers in critically ill patients ( p = 0.026).
Conclusions: Patients hospitalised in the intensive care unit are at particularly high risk of developing pressure ulcers on their heels. Impaired distal perfusion and specific pharmacotherapy have been identified as significant risk factors for pressure ulcer development. The ankle-brachial index is a reliable, cost-effective method of evaluating peripheral circulatory disorders.
Key words: intensive care, pressure ulcers in the heels, critically ill patient, ankle-brachial index.
comprehensive prevention is often ineffective due to patients’ serious conditions, multiple organ failure, circulatory failure, pharmacotherapy (anaesthesia, catecholamines) and the effects of physical forces (friction, shearing and static pressure). Patients hospitalised in intensive care units require complex, invasive procedures such as renal replacement therapy or ventilator therapy. In these cases, immobilisation is an important factor in ensuring the effectiveness of the medical procedures. The risk of pressure ulcers developing in critically ill patients is very high, with ulcers in the heel area occurring at a prevalence rate of 18.5–38.9% [2]. The risk of pressure injuries (PI) in the heel area is associated with ischaemic aetiology,
A. Surmacz, I. Sałacińska, E. Kucharska et al.
resulting not only from its anatomical distance from the heart, but also from impaired distal perfusion depending on comorbidities (e.g. diabetes, peripheral atherosclerosis), general condition (e.g. age, immobilisation, impaired consciousness) and pharmacotherapy. In terms of prevention, the distal parts of the limbs, such as the fingers, ankles and heels, are particularly vulnerable due to inevitable tissue perfusion disorders and coexisting atherosclerosis in people over 60 years of age. The heel has a unique structure consisting of a small amount of subcutaneous tissue, and close contact between bone and tendon structures may pose an infection risk to these structures. The presence of medical devices such as splints and stabilisers is an additional risk factor, as these may increase pressure and lead to pressure ulcers. Pressure ulcer risk is significantly higher in critically ill patients than in conservative or surgical wards. Impaired distal perfusion resulting from primary atherosclerosis and subsequent vasoconstriction caused by catecholamine action may lead to local oedema, ischaemia, and secondary pressure ulcers. An additional factor related to tissue oxygenation is mechanical ventilation, as well as blood pH (acidosis/ alkalosis) and its effect on blood oxygenation, which in turn can affect inefficient cellular processes and, consequently, cell death. Since 2009, there have been reports of a correlation between the risk of developing pressure ulcers and the occurrence of metabolic disorders and an increase in serum pH [3]. However, when analyzing the literature on pressure ulcers in the heel area, the main risk factors mentioned by the authors are often mechanical ventilation and immobilization [3, 4]. Cardiovascular failure can result from disease processes such as shock decompensation and hypotension, which, according to the literature, are strong risk factors for local ischemia at the site of pressure. The authors indicate that maintaining a mean arterial pressure (MAP) of 85 mmHg reduces the risk of tissue hypoxia, thereby reducing the risk of hypoxia. The authors indicate that the mean arterial pressure measurement parameter provides a broad picture of tissue perfusion, which is directly related to vasopressor pharmacotherapy. Mean arterial pressure as an indirect parameter indicates the patient’s general condition, the severity of shock, and the need to use catecholamines to achieve adequate perfusion. Regarding to the risk of pressure ulcers, the level of tissue perfusion is an important factor that can influence the development of pressure ulcers, as well as the healing process [5]. However, the standard procedure is to administer catecholamines,
which constrict blood vessels, thereby reducing peripheral perfusion. Furthermore, immobilisation and loss of lean muscle mass may increase the risk of pressure ulcers in this group of patients. Despite the implementation of preventive measures such as repositioning, the use of aids, and anti-pressure ulcer mattresses, patients in severe, critical condition may develop pressure ulcers during hospitalisation. The risk of developing pressure ulcers is high and they occur independently. Clinical observations indicate that pressure ulcers develop during hospitalisation in situations of malnutrition, immobilisation and the implementation of intensive care unit-typical pharmacotherapy. The development of pressure ulcers on the heels of critically ill patients is caused by early changes in the arteries, which can be identified by performing an ankle-brachial index (ABI) test. Distal perfusion disorders are a serious problem that is often underestimated. Neubauer-Geryk and Bieniaszewski [6] discuss the problem of atherosclerosis and points out that the course of the disease itself is often asymptomatic. A cheap and simple method of early identification of ischemia is to assess the lower limb arteries using the ABI [7]. The risk of atherosclerosis is particularly high in patients with a history of diabetes, as highlighted in the paper on ABI in a group of patients with vascular ulcers by Cwajda and Białasik [8]. There is an increasing amount of literature on the validity of assessing distal perfusion using the ABI. In 2017, recommendations for wound treatment that emphasised the need to use the ABI as a routine check of distal blood flow were developed in Italy [9].
The aim of this study was to assess the risk of developing ischemic pressure ulcers in a group of critically ill patients using the ABI.
Material and methods
This prospective observational study used a controlled observation and estimation method. Shortterm controlled observation was performed on 120 patients (54 women and 66 men), with a mean age of 67 years. The study period was 18 months. All patients underwent prevention based on Polish Wound Management Association 2020 recommendations, which included body position changes, high-profile tubular mattresses and pressure-relieving skincare. The study was conducted at Fr. B. Markiewicz Specialist Hospital of the Podkarpackie Oncology Centre in Brzozow. Consent from the head of the department and the director of the facility was obtained. The study was conducted in two stages. The first stage took place within 24 hours of admission, and the
second stage on the 5th–10th day of hospitalization in the ward. Because a basic requirement of the study is the participation of critically ill, unconscious, mechanically ventilated patients, it was impossible to obtain the patient’s informed consent at the time of inclusion in the study. The patient’s consent or objection was obtained at the time of regaining consciousness. In the case of critically ill patients, consent was obtained from a legal representative. In the event of death, the patient was excluded from the study.
A literature review was conducted on the subject, incorporating the National Pressure Injury Advisory Panel (NPIAP)/European Pressure Ulcer Advisory Panel (EPUAP) (2019) and Polish Wound Management Association (2020) recommendations. Based on the literature, a scientific and research protocol was developed. The first part contained information on socio-demographic data, chronic diseases, reasons for admission and patient categorisation in the intensive care unit (ICU), based on the 2016 Regulation of the Minister of Health [10, 11]. Measurement results include the ABI and Barden scale. The second part contains a questionnaire for assessing skin damage on the heels according to the NPIAP classification. The study was conducted in two stages. During the study, the ABI was assessed using a MESI mTABLET device with ISO 9007 Q-1664 specifications and a CE 1304 ISO 9001/ISO 13485 certificate. The examination was conducted by a medically qualified professional experienced in assessing patients’ conditions using the indicated method. In cases of non-diagnostic peripheral artery disease (PAD), if critical ischaemia was confirmed, a surgical consultation involving a duplex ultrasound scan was performed. During the study’s planning stage, the inclusion criteria were defined as follows: age over 18 years; inability to self-care due to sedation; respiratory failure requiring ventilator therapy; respiratory support (continuous positive airway pressure [CPAP] or noninvasive ventilation [NIV]); infusion of catecholamines; shock; haemodynamic failure; and condition after cardiac arrest. The following exclusion criteria were adopted: lack of consent from the patient/authorised person to participate in the study; stable general condition without the need for mechanical ventilation; and admission of patients to the ICU with respiratory failure after surgery, who were planned to be discharged after the cessation of neuromuscular blockade, provided that the patient exhibited spontaneous and efficient breathing. The qualification of the study group is presented in Figure 1.
Patients subjected to care and treatment at the Anaesthesiology and Intensive Care from 1.01.2022 to 1.07.2023 (n = 298)
Qualification to stage I of the study
Exclusion from the study, not meeting inclusion criteria (n = 52)
Death before stage I of the study (n = 54)
Included in stage I of the study (n = 192)
Study group examined in stage I of the study (n = 192)
Qualification to stage II of the study
Death after stage I of the study (n = 52)
Transfer to the other department before stage II of the study (n = 30)
Study group qualified to stage II of the study (n = 120)
Statistical analysis (n = 120)
Figure 1. Qualification for the study (own work).
Characteristics of the study group
The study group consisted of 120 patients hospitalised in the anaesthesiology and intensive care unit, including 54 women (45%) and 66 men (55%). The mean age of the subjects was 67 years, with a mean deviation of 14.23 and a median of 69 years. In the body mass index (BMI) assessment, normal values were recorded in 25.8% (n = 31) of patients, underweight values in 1.7% (n = 2), class I obesity in 19.2% (n = 23), class II obesity in 8.9% (n = 10) and class III obesity in 7.5% (n = 9) of patients. In the first stage of the study, patient classification score in the ICU was assessed. It was noted that 98.5% of subjects (n = 118) in terms of care were category III and 1.7% (n = 2) were category II. In the second stage, category I care was observed in 26.7% of patients (n = 32), category II in 19.2% (n = 23) and category III in 54.2% (n = 65). The most common reasons for ICU admission were respiratory failure (37.5%, n = 45), postoperative condition (27.3%, n = 33) and sepsis/septic shock (11.7%, n = 14). The most prevalent chronic diseases identified through medical record analysis were diabetes (14.7%, n = 50), malignant neoplasms (36.7%, n = 32), and heart failure (20%, n = 24). In the first stage of the study, MAP values were assessed, with an average value of 88.71 mmHg. Detailed data are presented in Table I.
Statistical analysis
Statistical analysis was performed using IBM SPSS Statistics version 21. Descriptive statistics, histograms, box plots, scatter plots and Kolmogorov–Smirnov normality tests were employed to evaluate the variables. Analytical techniques used to analyse
A. Surmacz, I. Sałacińska, E. Kucharska et al.
relationships between variables and verify research hypotheses included the following: Spearman’s rank correlation coefficient; Kruskal–Wallis and Mann–Whitney U tests to analyse differences in the distribution of dependent variables in relation to independent variables; and χ2 tests to analyse the independence of variables in contingency tables. Regarding the assumptions of the planned power analysis (α = 0.05, power = 0.80, medium effect size), the sample size was sufficient for precise determination of the mean ABI (n required ≈ 35). For correlation analyses with a value of r = 0.3 (n required ≈ 84). The power analysis indicates that there is a small risk of not detecting a medium-sized effect in the analyses of differences between groups, while the sample size was sufficient or greater than required for the other analyses.
Bioethical standards
The study was approved by the Bioethics Committee at the University of Rzeszow (approval No. 2022/064).
Results
Treatment administered
The entire study group required multidisciplinary treatment due to life-threatening conditions of various aetiologies (Table II). In stage I of the study, a continuous infusion of catecholamines was administered to 97.7% (n = 110) of participants, whereas in stage II, this was required by only 47.5% (n = 57) of participants. Noradrenaline was the most commonly used infusion (in 86.6% of participants, n = 104), followed by dobutamine (10.0%, n = 12). Mechanical ventilation was required by 98.3% (n = 118) of patients in stage I of the study and by 50.8% (n = 61) in stage II. Continuous renal replacement therapy was required by 15.0% (n = 18) of patients in stage I and 19.2% (n = 23) in stage II.
Ankle-brachial index
During stage I of the study, the ABI was assessed. The average ABI value was 1.08 for the left limb and 1.11 for the right limb. Normal ABI values were observed in 53.3% of subjects in the left lower limb and in 55.8% in the right lower limb. Non-diagnostic PAD values were found in 20% of subjects for the left lower limb and in 23.3% for the right lower limb. Borderline values were found in 13.3% of subjects for the left lower limb and 12.5% for the right. Abnormal values were found in 13.3% of patients for the left lower limb and in 7.5% for the right lower limb. Figure 2 shows the distribution of ABI values for the left and right lower limbs.
Risk of pressure ulcers according to the Baden assessment
During the study, the risk of pressure ulcer development was assessed using the Braden Scale in Stage I. This revealed a very high risk in 59.2% of subjects and a high risk in 36.7%. Stage II showed a downward trend, with very high risk reported in 27.5% of patients, high risk in 42.5%, and moderate risk in 10%. These results suggest a slight reduction in the risk of pressure ulcers in stage II of the study (Table III). During the study, the skin on the heels was examined and stage 2 pressure ulcers were found on the right heel in 20.8% (n = 25) of subjects and on the left heel in 15% (n = 8). Stage 2 pressure ulcers were found in 4.2% (n = 5) of subjects on the right heel and in 2.5% (n = 3) of subjects on the left heel. Stage 3 pressure ulcers occurred on the right heel in 0.8% (n = 1) of subjects and on the left heel in 1.7% (n = 2) (Table IV). An unspecified UPI pressure ulcer was observed in 1.7% of the subjects. Analysis of the results showed that patients with low ABI values in one or both limbs (i.e. those at risk of peripheral arterial disease) were particularly at risk of developing pressure ulcers on the heels ( p < 0.05). A statistically significant correlation was found between the risk of developing pressure ulcers on the heels in patients with PAD (Mann–Whitney U = 700.0, p = 0.026). Pressure ulcers were observed to occur more frequently in patients with PAD than in patients with normal ABI results ( p < 0.05).
This finding highlights the significant association between PAD and an increased likelihood of developing pressure ulcers, underscoring the importance of meticulous risk assessment and targeted preventive strategies in this patient group. The
Figure 2. Distribution of ABI values for the left and right lower limbs in stage I in the following ranges.
Table I. Characteristics of the study group
A. Surmacz, I. Sałacińska, E. Kucharska et al.
subsequent analysis using the Braden Scale provided further insight into the specific risk factors contributing to pressure ulcer development among the study population.
The study showed that patients who received a continuous infusion of catecholamines were more likely to be in the high-risk group for pressure ulcers than those who did not (p < 0.001). Detailed data are presented in Table IV.
Discussion
Patients in intensive care units are at high risk of developing pressure ulcers in areas affected by physical forces, such as the sacrum, trochanter and heels. Despite the known aetiology and risk factors, the problem continues to arise during hospitalisation. In specialist terminology, pressure ulcers that occur during hospitalisation are referred to as HAPI (hospital-acquired pressure injuries). The term “unavoidable pressure ulcers” was introduced in a global consensus in 2014 [12].
Pressure ulcers that develop during hospitalisation are mainly associated with prolonged medical procedures. Patients undergoing long-term treatment, in
NPIAP – National Pressure Injury Advisory Panel; PAD – peripheral artery disease
Table II. Therapy administered in the study group
Table III. Risk of pressure ulcer development in the study group based on the Braden scale
Table IV. Risk of developing pressure ulcers and their occurrence
Braden scores
NPIAP assessment
Normal value for both limbs: 1.0–1.4 PAD in one or both limbs
A. Surmacz, I. Sałacińska, E. Kucharska et al.
critical condition or at the end of life are most at risk. Pittman et al. [13] conducted retrospective studies to assess the frequency of possible and unavoidable HAPIs in critically ill patients hospitalised in intensive care units. The authors showed that, of the pressure injuries identified, 60% were preventable and 41% were considered unavoidable. Most of the injuries were described as deep tissue destruction [13].
In the course of our research, which was conducted in the anaesthesiology and intensive care unit, 120 patients were observed, including 54 women (45%) and 66 men (55%). The subjects’ mean age was 67 ±14.23 years, with a median age of 69 years. The most common reasons for ICU admission were respiratory failure (37.5%, n = 45), postoperative condition (27.3%, n = 33) and septic shock (11.7%, n = 14). The most common comorbidities were diabetes mellitus (14.7%, n = 50), malignant neoplasm (36.7%, n = 32) and heart failure (20%, n = 24). Despite implementing pressure ulcer prevention measures based on the Polish Wound Management Association 2020 recommendations [17], HAPI was observed in the heels of 23.14% of subjects.
Researchers seeking answers to the question of why pressure ulcers develop during hospitalisation explain their development by skin failure associated with perfusion disorders in critically ill patients [1, 2, 9].
The intensive care unit is a unique place where pressure ulcers in patients occur frequently. This is due to factors related to severe clinical conditions, immobilisation, frequent malnutrition and the need to implement specialised life-saving procedures. Although the PTLR recommendations indicate the tools available in Poland, there is still no specific, dedicated tool for risk assessment in the intensive care unit. This is despite the fact that several questionnaires are available. The intensive care unit is a place with a specific patient profile where risk factors are difficult or impossible to eliminate. Recently, researchers have shown an increased interest in the risk and occurrence of pressure ulcers in intensive care units, with several studies pointing to specific assessment tools that have not yet undergone psychometric evaluation in Poland [15, 16]. These observations suggest ample scope for further scientific research into the evaluation of new risk assessment tools recommended for perioperative prevention. Understanding and quickly identifying risk factors, and implementing preventive protocols, creates opportunities to reduce the risk of pressure ulcers. However, despite the implementation of preventive measures, pressure injuries often occur, not as a result of negligence in care or prevention, but due to general clinical factors.
Patient assessment should be carried out according to protocol and based on a physical examination, as well as a skin assessment using the recommended pressure ulcer risk assessment scales. Relying solely on questionnaire-based assessments can lead to potential skin damage being underestimated [15, 17]. Using specialised tools such as thermal imaging cameras or scanners is also recommended [18].
One serious factor that medical personnel initially find very difficult to assess is impaired peripheral perfusion associated with atherosclerosis, the patient’s position, a lack of muscle stimulation and ongoing pharmacotherapy that affects peripheral circulation. Atherosclerosis is asymptomatic in its initial stage, especially in patients with diabetes who do not exhibit the classic symptoms of peripheral artery disease (PAD), and in situations of general deterioration and serious, life-threatening conditions. Catecholamine administration exacerbates this problem, posing a high risk of bedsores, difficult healing processes, and even amputation. The presence of comorbidities, including diabetes, significantly impacts lower ABI values [8]. Using ABI assessment as a screening test, especially in diabetic ICU patients, can effectively contribute to identifying low ABI values as an additional risk factor for pressure ulcer development in the heels and influencing the development of effective pressure ulcer prevention strategies [17, 19].
Our research has confirmed the link between distal perfusion disorders and the risk of pressure ulcers. We observed differences in the incidence of very high-risk bedsores depending on the ABI value. A very high risk of bedsore development was demonstrated, particularly among patients whose ABI assessment in one or two limbs corresponded to PAD ( p = 0.026). Pressure ulcers occurred more frequently in the PAD group than in patients with normal results ( p = 0.008). Haemodynamic parameters were assessed, including mean arterial pressure (MAP), which averaged 88.71 in the first stage of the study in the study group. Catecholamine infusion was administered to 91.7% of patients in the study group, with an average output of 3.37 ml/h. The most commonly used catecholamines were norepinephrine (86.7%) and dobutamine (10%). A strong correlation was observed between amine treatment and pressure ulcer incidence ( p < 0.001). During our research, we observed the actual occurrence of pressure ulcers in the heel area. Grade 1 pressure ulcers according to the NPIAP were confirmed in the right heel in 20.8% of cases (n = 25) and in the left heel in 15% of cases (n = 18). Grade 2 pressure ulcers were found in the
right heel in 4.2% of patients (n = 5) and in the left heel in 2.5% of patients. Grade 3 pressure ulcers were present on the right heel of 0.8% (n = 1) of patients and on the left heel of 1.7% (n = 2). These accounted for 40% of the pressure ulcers observed in the study group. The study confirmed a relationship between catecholamine use and pressure ulcer frequency; pressure ulcers occurred more frequently in patients requiring catecholamine infusion than in those not requiring pharmacological circulatory stabilisation ( p < 0.001). When the risk of developing pressure ulcers was assessed using the Braden scale in the second stage of the study, a very high risk (47.4%, amounting to 9 points on the Braden scale) was found in patients who received catecholamine infusions. A high risk (36.8%, amounting to 10–12 points) and a moderate risk were also identified. Analysis of the data confirmed a correlation between catecholamine infusion and actual changes to the heels in this patient group ( p < 0.001). Further research is needed in several centres using specific assessment scales and scanners or thermal imaging cameras to confirm these observations.
Caring for a patient in an intensive care unit is associated with certain limitations in terms of prevention. These limitations may result from the patient’s critical condition, intolerance to changes in position, rapid deterioration of vital signs and sudden health deterioration. Pressure ulcer prevention should be based on an assessment of the patient’s condition, conducted through physical examination and the use of simple assessment tools, questionnaires and documentation of actions [16]. Side-to-side rotation, heel elevation, skin care, foam dressings and protective footwear, alongside regular skin condition assessments, should be standard procedures to effectively relieve areas particularly vulnerable to simple pressure, friction and shear forces [19–21].
Superficial pressure ulcers are not a clinical problem. Every effort should be made in professional care to prevent deep tissue damage becoming infected. An infected pressure ulcer can have serious consequences for patient care and can create a risk of tendon and bone infection, especially in the foot area, which can lead to sepsis and potential limb amputation.
Conclusions
The development of pressure ulcers on the heels of critically ill patients is the result of many factors and is not due to negligence in care and prevention. The fact that pressure ulcers occur means that the
development of wounds is unavoidable. Patients hospitalised in the intensive care unit are particularly at risk of developing pressure ulcers in the heel area. Impaired distal perfusion indicates a high risk of pressure ulcers. Using the ABI is an effective and inexpensive way to screen for peripheral blood flow disorders.
Disclosures
The authors declare no conflict of interest. This research received no external funding. The study was approved by the Bioethics Committee at the University of Rzeszow (approval No. 2022/064).
References
1. Shang Y, Wang F, Cai Y, et al. The accuracy of the risk assessment scale for pressure ulcers in adult surgical patients: a network meta-analysis. BMC Surg 2025; 25: 104.
2. Chaboyer WP, Thalib L, Harbeck EL, et al. Incidence and Prevalence of Pressure Injuries in Adult Intensive Care Patients: A Systematic Review and Meta-Analysis. Crit Care Med 2018; 46: e1074–e1081.
3. Senturan L, Karabacak U, Ozdilek S, Alpar SE, Bayrak S, Yüceer S, Yildiz N. The relationship among pressure ulcers, oxygenation, and perfusion in mechanically ventilated patients in an intensive care unit. J Wound Ostomy Continence Nurs 2009; 36: 503–508. DOI: 10.1097/WON.0b013e3181b35e83.
4. Pender LR, Frazier SK. The relationship between dermal pressure ulcers, oxygenation and perfusion in mechanically ventilated patients. Intensive Crit Care Nurs 2005; 21: 29–38. doi: 10.1016/j. iccn.2004.07.005.
5. Cox J, Roche S. Vasopressors and development of pressure ulcers in adult critical care patients. Am J Crit Care 2015; 24: 501–510. DOI: 10.4037/ajcc2015123
6. Neubauer-Geryk J, Bieniaszewski L. Ankle-brachial index in the assessment of patients at risk of atherosclerosis. Heart and Vascular Diseases 2007; 4: 1–5.
7. Rossa S, Głowacka M, Szewczyk M, Mościcka P, Cwajda-Białasik J, Karpińska A. Wskaźnik kostka–ramię w chorobach naczyń kończyn dolnych. Pielęg Chir Angiol 2018; 12: 85–89.
8. Cwajda-Białasik J, Mościcka P, Szewczyk M, Jawień A. Ocena wartości wskaźnika kostka–ramię u chorych z owrzodzeniem kończyny dolnej o etiologii naczyniowej. Pielęg Chir Angiol 2016; 10: 84–91.
9. Labeau SO, Afonso E, Benbenishty J, et al.; DecubICUs Study Team; European Society of Intensive Care Medicine (ESICM) Trials Group Collaborators. Prevalence, associated factors and outcomes of pressure injuries in adult intensive care unit patients: the DecubICUs study. Intensive Care Med 2021; 47: 160–169. DOI: 10.1007/s00134020-06234-9. Erratum in: Intensive Care Med 2021; 47: 503–520. DOI: 10.1007/s00134-020-06327-5.
10. PTAiIT guidelines specifying the rules for qualification and criteria for admission of patients to Anesthesiology and Intensive Care Units; accessed on 14 July 2023
11. Regulation of the Minister of Health of December 12, 2018, amending the regulation on the organizational standard of healthcare in the field of anesthesiology and intensive care (Journal of Laws of 2018, item 2381).
12. Edsberg LE, Langemo D, Baharestani MM, Posthauer ME, Goldberg M. Unavoidable pressure injury: state of the science and consensus outcomes. J Wound Ostomy Continence Nurs. 2014; 41: 313–334. DOI: 10.1097/WON.0000000000000050.
13. Pittman J, Beeson T, Dillon J, Yang Z, Cuddigan J. Hospital-Acquired Pressure Injuries in Critical and Progressive Care: Avoidable Versus Unavoidable. Am J Crit Care 2019; 28: 338–350. DOI: 10.4037/ ajcc2019264.
14. Chaboyer WP, Thalib L, Harbeck EL, et al. Incidence and Prevalence of Pressure Injuries in Adult Intensive Care Patients: A Systematic Review and Meta-Analysis. Crit Care Med 2018; 46: e1074–e1081. DOI: 10.1097/CCM.0000000000003366.
15. Bazaliński D, Szymańska P, Surmacz A, Pytlak K, Barańska B. Psychometric analysis of selected tools for pressure ulcer risk assessment – literature review. Leczenie Ran 2025; 22: 93–103. DOI: https:// doi.org/10.60075/lr.v22i3.114.
16. Konateke S, Güner Şİ. Development of A Surgery-Related Pressure Injury Risk Assessment Scale (SURPIRAS): A Methodological Study. J Clin Nurs 2025; 34: 4841–4853. DOI: 10.1111/jocn.17765.
17. Szewczyk MT, Kózka M, Cierzniakowska K, et al. Pressure ulcer prevention – recommendations of the Polish Wound Management Association. Part I. Leczenie Ran 2020, 17: 113−146.
18. Bazaliński D, Pytlak K, Szymańska P, Więch P. The use of thermography in local wound care – two case studies. Leczenie Ran 2023; 20: 77–83. DOI: 10.60075/lrpjwm.v20i2.30.
19. Szewczyk M, Cwajda-Białasik J, Mościcka P, et al. Treatment of pressure ulcers – recommendations of the Polish Wound Management Association. Part II. Leczenie Ran 2020; 17: 151–184. DOI: 10.5114/ lr.2020.103116.
20. Bazaliński D, Szymańska P, Szewczyk M. Odleżyny pięt w świetle wytycznych światowych (EPUAP/NPIAP) i doświadczeń własnych. Przegląd piśmiennictwa. Leczenie Ran 2020; 17: 185–193. DOI: 10.5114/lr.2020.103117
21. Koyanagi M, Sakuramoto H, Kajiwara K, et al. Prophylactic Interventions for Heel Pressure Ulcers in Critically Ill Patients Admitted to an Intensive Care Unit: A Systematic Review and Meta-Analysis. Cureus 2025; 17: e83029. DOI: 10.7759/cureus.83029.
22. El Genedy M, Hahnel E, Tomova-Simitchieva T, et al. Cost-effectiveness of multi-layered silicone foam dressings for prevention of sacral and heel pressure ulcers in high-risk intensive care unit patients: An economic analysis of a randomised controlled trial. Int Wound J 2020; 17: 1291–1299. DOI: 10.1111/iwj.13390.
Original paper | Artykuł oryginalny
LECZENIE RAN 2025; 22 (4): 145–154
DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v22i4.127
Profilaktyka i leczenie odleżyn na oddziale chirurgii urazowo-ortopedycznej
Prevention and treatment of pressure ulcers in the trauma and orthopedic surgery ward
Aleksandra Koczur 1, Kinga Spyrka 1,2,3 , Katarzyna Sommer 1, Joanna Polok 1 , Kamila Lazar 1, Marek Kucharzewski 2
1 Instytut Leczenia Ran Przewlekłych, Centrum Leczenia Oparzeń im. dr. Stanisława Sakiela w Siemianowicach Śląskich, Polska
2 Collegium Medicum im. dr. Władysława Biegańskiego, Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie, Polska
3 Oddział Chirurgii Urazowo-Ortopedycznej, Szpital Powiatowy w Chrzanowie, Polska
Streszczenie
Wprowadzenie: Pacjenci hospitalizowani na oddziałach urazowo-ortopedycznych należą do grupy wysokiego ryzyka rozwoju odleżyn.
Cel pracy: Ocena strategii profilaktyki wtórnej oraz postępowania z odleżynami u pacjentów oddziału urazowo-ortopedycznego na podstawie retrospektywnej analizy dokumentacji medycznej.
Materiał i metody: Przeanalizowano dokumentację 123 pacjentów z odleżyną. Materiał badawczy stanowiły: zbiorcza karta profilaktyki przeciwodleżynowej, karta pielęgnacji i leczenia odleżyn oraz autorski kwestionariusz gromadzenia danych. Ryzyko rozwoju odleżyn oceniano w skali Norton, stan funkcjonalny w skali Katza (ADL), a stopień odleżyny w klasyfikacji Enisa i Sormiento.
Wyniki: Badani stanowili głównie osoby w wieku podeszłym, częściej kobiety; dominowały przyjęcia z powodu urazów okolicy biodra. Wszyscy pacjenci kwalifikowali się do grupy ryzyka w skali Norton i wymagali całkowitej pomocy w czynnościach dnia codziennego. Odleżyny najczęściej lokalizowały się w okolicy kości ogonowej i pośladków, a w zdecydowanej większości były obecne już w chwili przyjęcia (powstały w warunkach domowych). U wszystkich stosowano materace przeciwodleżynowe, a u części chorych wdrażano dietę wysokobiałkową; leczenie miejscowe prowadzono zgodnie z przyjętym standardem. W trakcie hospitalizacji obserwowano poprawę stanu odleżyn, a całkowite wygojenie uzyskano u około 2/3 pacjentów, głównie z odleżynami I stopnia. Poprawie sprawności funkcjonalnej towarzyszył lepszy efekt gojenia; nie wykazano jednoznacznego związku wieku, płci i długości hospitalizacji z wynikiem leczenia.
Adres do korespondencji dr hab. n. med. Marek Kucharzewski, prof. UJD, Collegium Medicum im. dr. Władysława Biegańskiego, Uniwersytet Jana Długosza w Częstochowie, Aleja Armii Krajowej 13/15, 42-200 Częstochowa, e-mail: kucharzewskimarek@poczta.onet.pl
Nadesłano: 29.11.2025 Zaakceptowano: 14.02.2026
Abstract
Introduction: Patients hospitalized in trauma and orthopaedic wards are at high risk of developing pressure ulcers. Aim of the study: To assess the prevention strategy and management of pressure ulcers in patients treated in a trauma and orthopaedic ward in 2018, based on a retrospective review of medical records.
Material and methods: Medical records of 123 patients with pressure ulcers were analysed retrospectively. The study material included: a summary pressure-ulcer prevention chart, a pressure-ulcer care and treatment chart, and an author-designed data collection questionnaire. Pressure-ulcer risk was assessed using the Norton scale, functional status using the Katz Index of Independence in Activities of Daily Living (ADL), and ulcer stage according to the Enis and Sormiento classification.
Results: The study group consisted mainly of older adults, more often women; admissions due to hip-region injuries predominated. All patients were classified as at risk on the Norton scale and required full assistance with activities of daily living. Pressure ulcers were most commonly located in the coccygeal and buttock areas and, in the vast majority of cases, were already present at admission (developed in home settings). Anti-decubitus mattresses were used in all patients; some received a high-protein diet, and local treatment followed the ward’s standard protocol. During hospitalization, a reduction in ulcer stage was observed, and complete healing was achieved in approximately 2/3 of patients, mainly those with stage I ulcers. Improved functional status was associated with better healing outcomes; no clear association was found between age, sex, or length of hospital stay and treatment results.
A.
Koczur,
K. Spyrka, K. Sommer i wsp.
Wnioski: Retrospektywna analiza dokumentacji medycznej wskazuje, że kompleksowe postępowanie obejmujące ocenę ryzyka, odciążanie, pielęgnację skóry oraz wsparcie żywieniowe sprzyja poprawie stanu odleżyn, zwłaszcza we wczesnych stadiach. Wysoki odsetek odleżyn obecnych przed przyjęciem podkreśla znaczenie profilaktyki w opiece domowej oraz wczesnej mobilizacji i rehabilitacji. Słowa klucze: odleżyna, odleżyna – profilaktyka i kontrola, odleżyna – leczenie, gojenie się ran.
Wstęp
Odleżyny należą do najpoważniejszych powikłań u pacjentów unieruchomionych, stanowiąc istotny problem kliniczny, pielęgnacyjny i ekonomiczny. Są one miejscową martwicą tkanek powstałą na skutek długotrwałego ucisku prowadzącego do zaburzeń ukrwienia. Najczęściej lokalizują się w okolicy kości krzyżowej, guzów kulszowych, krętarzy oraz pięt, czyli w miejscach narażonych na stały kontakt z podłożem [1].
Występowanie odleżyn zależy od stanu klinicznego pacjentów, jakości opieki oraz skuteczności działań profilaktycznych. Szczególnie narażeni są chorzy w podeszłym wieku, z chorobami współistniejącymi, zaburzeniami sprawności funkcjonalnej oraz ograniczoną mobilnością. Na oddziałach ortopedycznych dodatkowym czynnikiem ryzyka są urazy kończyn dolnych i biodra, wymagające unieruchomienia oraz długotrwałej rekonwalescencji.
W wielu krajach opracowano wytyczne dotyczące zapobiegania odleżynom i leczenia ich, podkreślające konieczność stosowania skal oceny ryzyka, odpowiedniego pozycjonowania chorego, stosowania udogodnień i materacy przeciwodleżynowych, właściwej pielęgnacji skóry, optymalnego żywienia oraz edukacji pacjenta i jego opiekunów. Skuteczność tych działań zależy jednak od konsekwencji ich wdrażania na konkretnym oddziale oraz od organizacji pracy zespołu terapeutycznego [1–3].
Ocena realizowanej w praktyce strategii profilaktyki i leczenia odleżyn na jednym, jasno zdefiniowanym oddziale pozwala na precyzyjne określenie skali problemu, identyfikację najsłabszych elementów postępowania oraz wskazanie obszarów wymagających modyfikacji. Ma to szczególne znaczenie na oddziałach o wysokim odsetku pacjentów starszych, unieruchomionych i obciążonych licznymi chorobami współistniejącymi, jak oddziały chirurgii urazowo-ortopedycznej.
Odleżyny stanowią poważny problem ekonomiczny ze względu na dużą ilość środków finansowych przeznaczanych na ich leczenie. Niosą ze
Conclusions: This retrospective review indicates that comprehensive care – including risk assessment, pressure relief, skin care, and nutritional support – promotes improvement in pressure ulcers, particularly at early stages. The high proportion of ulcers present before admission highlights the importance of prevention in home care and of early mobilization and rehabilitation.
sobą dodatkowe komplikacje dla pacjenta, takie jak ból, ryzyko zakażenia odleżyny, możliwość rozwoju sepsy, a nawet śmierci chorego [2]. O tym, jak dużym obciążeniem finansowym dla państw jest profilaktyka i leczenie odleżyn, świadczą statystyki, które wykazują, że w Stanach Zjednoczonych roczny koszt leczenia odleżyn wynosi ponad 7 miliardów dolarów, w Australii 350 milionów dolarów, natomiast w Wielkiej Brytanii 420 milionów funtów [3].
Do czynników zaliczanych jako najważniejsze w procesie powstawania odleżyn należą: ciśnienie proste, tarcie oraz boczne siły ścinające u chorego unieruchomionego [4]. Obecnie w środowisku medycznym dyskutuje się dużo na temat zależności różnych przyczyn i mechanizmów powstawania odleżyn u pacjentów. Do głównych czynników, które mogą mieć wpływ na powstawanie odleżyn, zalicza się: wielkość i czas trwania ciśnienia oddziałującego na skórę oraz wrażliwość skóry poddanej zewnętrznemu uciskowi. W patogenezie odleżyn należy zwrócić uwagę nie tylko na długotrwałe działanie niskiego ciśnienia, lecz także na krótkotrwałe działanie wysokiego ciśnienia [5, 6].
Na oddziałach urazowo-ortopedycznych ryzyko nasila się w przebiegu urazów i w okresie pooperacyjnym, gdy czasowe unieruchomienie stanowi element leczenia lub wynika ze stanu chorego. Z tego powodu znaczenie praktyczne ma nie tylko identyfikacja pacjentów zagrożonych, lecz także bieżąca ocena dynamiki ryzyka w trakcie hospitalizacji.
Profilaktyka przeciwodleżynowa jest bardzo istotnym działaniem mającym na celu zminimalizowanie ryzyka powstania tych trudnych do leczenia i pielęgnacji powikłań. Zadaniem całego zespołu terapeutycznego jest niedopuszczenie do wystąpienia odleżyn [6, 7]. Najlepszą metodę profilaktyki przeciwodleżynowej stanowi edukacja pacjenta i jego opiekunów oraz personelu medycznego. Wyedukowany pacjent bądź rodzina będą wiedzieli, jakie działania profilaktyczne należy podjąć, by nie dopuścić do rozwoju odleżyn [8].
Przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych badania wykazują, że częste szkolenia personelu medycznego z zakresu profilaktyki przeciwodleżynowej wpływają znacząco na niższy współczynnik występowania odleżyn. Dużą rolę odgrywa osoba koordynująca, której zadaniem jest monitorowanie występowania odleżyn na oddziale, oraz modyfikacja działań przeciwodleżynowych w przypadku ich nieskuteczności [9].
Do najważniejszych działań profilaktyki przeciwodleżynowej zalicza się:
• identyfikację pacjentów zagrożonych wystąpieniem odleżyny – ocenę przeprowadza się za pomocą profesjonalnego narzędzia do oceny ryzyka wystąpienia odleżyn, jakim jest np. skala Norton. Ocenie podlegają pacjenci przy przyjęciu do placówki medycznej, szczególnie osoby unieruchomione, nieprzytomne, u których występuje wysokie ryzyko powstania odleżyn. Należy rozważyć również takie czynniki jak: zaburzenia czynności zwieraczy, otyłość, wiek pacjenta, choroby przewlekłe. Ocena powinna być wykonywana systematycznie i uwzględniać aktualny stan zdrowia pacjenta [10];
• pielęgnację skóry pacjenta – bardzo ważnym aspektem działań prewencyjnych jest kontrola stanu skóry podczas zmian pozycji, czy wykonywania czynności pielęgnacyjnych [11];
• mobilizowanie chorego do aktywności – w zależności od stanu zdrowia chorego, wskazane jest mobilizowanie chorego do wykonywania w miarę możliwości samodzielnych ruchów, obrotów w stawach, zginania i prostowania oraz rozluźniania i napinania mięśni. Ćwiczenia bierne oraz czynno-bierne przeciwdziałają przykurczom, należy je wykonywać w celu zachowania sprawności stawów, zachowania masy mięśniowej, ale przede wszystkim w celu zapobiegania nadmiernemu uciskowi na określone obszary skóry i unieruchomieniu chorego;
• zastosowanie właściwych technik zmiany pozycji – zalecane jest stosowanie udogodnień w postaci poduszek, wałków, klinów, krążków itp. w miejscach szczególnie narażonych na ucisk. W trakcie zmiany pozycji ciała pacjenta można zastosować specjalne podkłady (łatwoślizgi) lub rolki [11];
• zastosowanie sprzętu pomocniczego wspierającego działania przeciwodleżynowe – bardzo ważnym elementem działań profilaktycznych jest stosowanie materacy przeciwodleżynowych;
• stosowanie właściwej diety – badania wykazują
dużą zależność pomiędzy dietą a występowaniem odleżyn u osób z grup ryzyka. Szczególnie wysokie ryzyko powstania odleżyn występuje wśród pacjentów niedożywionych. Zalecana jest dieta wysokobiałkowa, która sprzyja gojeniu się ran [12–14].
Aby system prowadzenia dokumentacji ułatwiający monitorowanie ryzyka powstania odleżyn funkcjonował prawidłowo, stworzono standardy zapobiegania tym powikłaniom. W standardach opisano procedury, jakie należy stosować, aby nie doszło do odleżyn, oraz jak należy postępować w przypadku ich wystąpienia. Standardy zapobiegania odleżynom zawierają wytyczne dotyczące zadań personelu medycznego i odpowiedniej liczby personelu pielęgniarskiego w stosunku do liczby pacjentów [6]. Skuteczność postępowania zależy od konsekwencji realizacji powyższych elementów, komunikacji w zespole terapeutycznym i dostępności zasobów (czas personelu, sprzęt, możliwość konsultacji żywieniowej i rehabilitacji). Z tego względu analiza dokumentacji medycznej w jasno zdefiniowanym oddziale pozwala ocenić realne wdrożenie działań profilaktycznych i terapeutycznych oraz wskazać obszary wymagające wzmocnienia.
Cel pracy
Celem pracy była ocena strategii profilaktyki wtórnej oraz postępowania z odleżynami u pacjentów oddziału urazowo-ortopedycznego na podstawie retrospektywnej analizy dokumentacji medycznej.
Materiał
i metody
Badanie miało charakter retrospektywnej analizy dokumentacji medycznej 123 pacjentów hospitalizowanych na Oddziale Chirurgii Urazowo-Ortopedycznej w Szpitalu Powiatowym w Chrzanowie. Analizie poddano dokumentację chorych z rozpoznaną odleżyną.
Badana grupa i kryteria kwalifikacji
Do badania włączano dokumentację pacjentów oddziału w wieku ≥ 18 lat, w której odnotowano u danego pacjenta obecność co najmniej jednej odleżyny (stwierdzonej przy przyjęciu lub w trakcie hospitalizacji), oraz kompletną dokumentację medyczną pozwalającą na ocenę przebiegu leczenia i zastosowanej profilaktyki. Z analizy wyłączono osoby z niekompletną dokumentacją medyczną, hospitalizowanych krócej niż 24 godziny oraz osoby przeniesione z innych oddziałów z już rozpoczętym leczeniem odleżyn, jeżeli nie było możliwości pełnej
Profilaktyka i leczenie odleżyn na oddziale chirurgii urazowo-ortopedycznej
A. Koczur, K. Spyrka, K. Sommer i wsp.
oceny wcześniejszego postępowania. Dobór próby miał charakter wyczerpujący – do badania włączono wszystkich pacjentów spełniających kryteria w określonym przedziale czasu.
Źródła danych i zakres zmiennych
Materiał badawczy stanowiły: zbiorcza karta profilaktyki przeciwodleżynowej, karta pielęgnacji i leczenia odleżyn oraz historie chorób pacjentów z odleżyną. Dane z dokumentacji przenoszono do autorskiego kwestionariusza gromadzenia danych, obejmującego m.in.: wiek i płeć pacjenta, rozpoznanie przy przyjęciu, tryb przyjęcia, choroby współistniejące, długość hospitalizacji, miejsce powstania odleżyny, jej lokalizację, stopień odleżyny w klasyfikacji
Enisa i Sormiento, zastosowaną profilaktykę przeciwodleżynową (m.in. materac przeciwodleżynowy, dietę wysokobiałkową, zmianę pozycji ciała, edukację pacjenta) oraz sposób leczenia odleżyn (rodzaj stosowanych preparatów i opatrunków).
Narzędzia oceny klinicznej
Organizacja i przebieg badania opierały się na jednolitym schemacie oceny wszystkich zakwalifikowanych chorych. Dla każdego pacjenta analizowano zapisy dotyczące oceny ryzyka rozwoju odleżyn według skali Norton, kategorii opieki pielęgniarskiej oraz stanu funkcjonalnego w skali Katza (ADL) w dniu przyjęcia na oddział i w dniu wypisu. Stopień odleżyny oceniano w dniu przyjęcia na oddział, zgodnie z klasyfikacją Enisa i Sormiento. W rezultacie uzyskano 123 obserwacje dla zmiennych ocenianych jednorazowo (np. płeć, rozpoznanie przy przyjęciu, miejsce powstania odleżyny) oraz 246 obserwacji dla zmiennych ocenianych dwukrotnie (stan funkcjonalny, stan odleżyny – ocena przy przyjęciu i w dniu wypisu). Taki sposób organizacji badania umożliwił porównanie stanu pacjentów w dwóch punktach czasowych i ocenę efektu zastosowanej strategii profilaktyki i leczenia odleżyn. Zastosowane skale były narzędziami rutynowo stosowanymi i dokumentowanymi na oddziale w analizowanym okresie. Badanie miało charakter wyłącznie obserwacyjny – na potrzeby badania nie wprowadzano nowych narzędzi ani dodatkowych ocen, a analizie poddano jedynie dane już znajdujące się w dokumentacji medycznej.
Postępowanie profilaktyczne i lecznicze
Na Oddziale Chirurgii Urazowo-Ortopedycznej w analizowanym okresie obowiązywał standard oceny ryzyka rozwoju odleżyn według skali Norton
oraz stopień odleżyny zgodnie z klasyfikacją Enisa i Sormiento. Standard ten był stosowany u wszystkich pacjentów unieruchomionych lub obciążonych licznymi chorobami współistniejącymi.
Oceny ryzyka rozwoju odleżyn dokonywano za pomocą skali Norton w pierwszej dobie hospitalizacji, a następnie powtarzano ją regularnie – nie rzadziej niż co 48 godzin oraz każdorazowo w przypadku istotnej zmiany stanu klinicznego pacjenta (np. pogorszenie wydolności krążeniowo-oddechowej, spadek poziomu świadomości). Uzyskanie wyniku ≤ 14 pkt kwalifikowało chorego do grupy zwiększonego ryzyka i stanowiło wskazanie do wdrożenia pełnego pakietu działań profilaktycznych.
Wszystkie zastosowane interwencje profilaktyczne były dokumentowane w zbiorczej karcie profilaktyki przeciwodleżynowej oraz w historii choroby. Na potrzeby niniejszego badania w trakcie analizy retrospektywnej każdą z interwencji kodowano jako zmienną jakościową (zastosowano/nie zastosowano), co umożliwiło ilościową ocenę częstości wdrażania poszczególnych elementów profilaktyki w badanej grupie.
Analiza statystyczna
Materiał badawczy poddano analizie statystycznej z zastosowaniem programu Statistica 13.1 firmy StatSoft. W opisie statystycznym wykorzystano średnią arytmetyczną, medianę, wartości minimalne i maksymalne, pierwszy i trzeci kwartyl oraz odchylenie standardowe.
Ze względu na charakter analizowanych zmiennych (głównie porządkowych i jakościowych) zastosowano wyłącznie testy nieparametryczne. Do oceny różnic pomiędzy dwiema grupami w przypadku zmiennych ilościowych użyto testu U Manna-Whitneya, zależności pomiędzy zmiennymi jakościowymi oceniano testem χ2 Pearsona, natomiast do oceny zmian zachodzących w czasie w tej samej grupie badanych zastosowano test kolejności par Wilcoxona. Za poziom istotności statystycznej przyjęto wartość p < 0,05.
Dla oceny, czy liczebność próby jest wystarczająca dla zaplanowanych analiz, przeprowadzono analizę mocy statystycznej. Przy założonym poziomie istotności α = 0,05, mocy 1–β = 0,80 oraz średnim efekcie (d = 0,5), minimalna wymagana liczebność próby dla porównań międzygrupowych wynosiła około 34 osoby. Rzeczywista liczebność próby w niniejszym badaniu (n = 123) znacząco przekracza tę wartość, co pozwala uznać ją za adekwatną dla zamierzonych analiz statystycznych.
Tabela I. Ilościowa ocena stanu pacjenta w skali Katza w dniu przyjęcia i w dniu wypisu
Skala Katza (0–6 pkt)
Statystyki opisowe n x Me Min. Max. Q1 Q3 SD
p Z = 4,74, p < 0,001
x – średnia arytmetyczna; Max. – maksimum; Me – mediana; Min. – minimum; n – liczba obserwacji; p – poziom prawdopodobieństwa testowego;Q1 – kwartyl dolny; Q3 – kwartyl górny; SD –odchylenie standardowe, Z – wynik testu kolejności par Wilcoxona
Standardy bioetyczne
Badanie miało charakter retrospektywnej analizy dokumentacji medycznej, bez interwencji, z wykorzystaniem danych zanonimizowanych. Z tego względu, zgodnie z regulacjami dotyczącymi badań nieinterwencyjnych oraz wymogami raportowania (ICMJE), nie było wymagane uzyskanie zgody komisji bioetycznej ani indywidualnej zgody pacjentów na udział w badaniu. Dane analizowano w sposób uniemożliwiający identyfikację osób.
Wyniki
Charakterystyka badanych
Do analizy włączono 123 pacjentów z odleżyną hospitalizowanych na Oddziale Urazowo-Ortopedycznym. Wiek badanych wynosił 46–97 lat (77,5 ±11,65 roku). Kobiety stanowiły 76,4% (n = 94), a mężczyźni 23,6% (n = 29).
Przyczyny hospitalizacji
Najczęstszym rozpoznaniem przy przyjęciu było złamanie szyjki kości udowej (37,4%), następnie złamanie przezkrętarzowe kości udowej (21,1%) oraz złamanie kości udowej (21,1%). Pozostałe rozpoznania dotyczyły w znacząco mniejszym odsetku chorych ze złamaniami podstawy czaszki, złamaniami kończyn dolnych na różnych odcinkach oraz obrażeniami kręgosłupa. Zdecydowana większość pacjentów była przyjmowana w trybie nagłym (99,2%). Choroby współistniejące odnotowano u 94,3% badanych. Długość hospitalizacji wynosiła 1–73 dni (najczęściej 7–13 dni), a średni czas pobytu wyniósł ok. 11 dni.
Występowanie odleżyn i proces leczenia
Niezwykle istotne w zakresie prowadzonego badania było uzyskanie odpowiedzi, w jakich miejscach u osób objętych badaniem najczęściej dochodziło do powstawania i rozwoju odleżyn. Najczęstszą
lokalizacją odleżyn była okolica kości ogonowej (62,6%) oraz pośladków (32,5%), rzadziej pięta (3,3%) i okolica kości biodrowej (1,6%).
Najwięcej badanych nabyło odleżyny w domu (117 osób – 95,1%). U 6 badanych (4,9%) pojawiły się one w trakcie hospitalizacji.
Wszyscy pacjenci biorący udział w badaniu sklasyfikowani zostali w 3 kategorii opieki, tj. wymagali całkowitej pomocy od innych.
Stan pacjentów przyjętych na oddział oceniono dwukrotnie – w chwili przyjęcia i w chwili wypisu za pomocą skali Katza. W skali tej w dniu przyjęcia badani uzyskali średnio 1,37 ±0,93 pkt, natomiast w dniu wypisu średnio 2,11 ±1,67 pkt. Różnica, jaką odnotowano na przestrzeni okresu pobytu badanych na oddziale, wynosiła średnio 0,73 pkt (największa poprawa wynosiła 5 pkt, a najsłabsze było pogorszenie o 3 pkt). Różnica w ocenie badanych w czasie pod względem stanu funkcjonalnego była istotna statystycznie ( p < 0,001) (tab. I).
Na podstawie uzyskiwanych ocen w skali Katza, stan pacjentów oceniono w trzech kategoriach. W dniu przyjęcia najwięcej badanych było znacznie niesprawnych (114 osób – 92,7%). W dniu wypisu osób znacznie niesprawnych było 83 (67,5%). Licznie odnotowywano pacjentów umiarkowanie sprawnych (18,7%) oraz pojawili się także pacjenci sprawni (13,8%). Różnica w jakościowej ocenie pacjentów w skali Katza w dwóch okresach była istotna statystycznie ( p < 0,001) (tabela II).
U wszystkich pacjentów odnotowano zastosowanie materaca przeciwodleżynowego. Dietę wysokobiałkową stosowano u 54,5% chorych. W dokumentacji wykazano również podjęcie następujących działań: edukacja pacjenta (91,1%), zastosowanie technik właściwego przemieszczania (99,2%), zmiana pozycji co 2 godziny (97,6%) oraz pielęgnacja skóry/toaleta przeciwodleżynowa (100%).
W skali Norton badani ocenieni zostali w dniu przyjęcia na oddział pod kątem ryzyka wystąpienia odleżyn. W skali tej badani uzyskać mogli od 0 do 20 pkt, a ich mniejsza liczba świadczyła o większym ryzyku wystąpienia odleżyny. W skali tej, w dniu przyjęcia na oddział, badani uzyskali średnio ok. 10 pkt, a zakres ocen mieścił się w granicach 5–14 pkt. Najczęściej przyznawano 9–12 pkt. Biorąc pod uwagę oceny, jakie przyznano badanym w skali Norton, wszyscy pacjenci kwalifikowali się do grupy ryzyka rozwoju odleżyn.
W dniu przyjęcia na oddział, według klasyfikacji Enisa i Sormiento, stwierdzono u chorych występowanie odleżyn I stopnia u 106 osób (86,2%). Odleżyny II stopnia miało 12 badanych (9,8%), III stopnia 4 badanych (3,3%) oraz IV stopnia 1 osoba (0,8%). Efekt terapeutyczny stosowanego leczenia odleżyn określono na podstawie różnicy stanu odleżyny od chwili jej powstania do dnia wypisu. Ostatecznie, do dnia wypisu, u 82 badanych (66,7%) odleżyna została wyleczona. Postęp w gojeniu odleżyn zaobserwowano u kolejnych 3 badanych (2,4%), a pogłębienie odleżyny stwierdzono u 6 badanych (4,9%). Odnotowano także 3 zgony (2,4%) wśród pacjentów z odleżyną.
Analiza statystyczna nie potwierdziła obecności istotnego związku pomiędzy wiekiem badanych pacjentów a uzyskanym efektem leczenia ( p = 0,327).
Nie potwierdzono także różnicy pomiędzy częstością występowania poprawy w ogóle w zależności od wieku badanych pacjentów, niezależnie od wielkości uzyskanego efektu ( p = 0,647) (tabela III).
Częstość poprawy w efekcie zastosowanego leczenia w podobnym odsetku opisywano wśród kobiet (66,0%) jak i mężczyzn (79,3%). Nie stwierdzono pod tym względem istotnych statystycznie różnic ( p = 0,174).
Nie potwierdzono także zależności pomiędzy efektem terapii a stopniem odleżyny w dniu przyjęcia, choć zależność ta była bliska progu istotności statystycznej ( p = 0,052). Zauważono, że zależność ta była negatywna (ujemna, R = –0,18). Wskazuje to na
Tabela II. Jakościowa ocena stanu pacjenta w skali Katza w dniu przyjęcia i w dniu wypisu
Dzień przyjęcia
Dzień wypisu
Skala Katza/kategorie
Znacznie niesprawni (0–2 pkt) 114 92,7 83 67,5
Umiarkowanie
niesprawni (3–4 pkt) 9 7,3 23 18,7
Sprawni (5–6 pkt) 0 0,0 17 13,8
p
= 5,03, p < 0,001 p – poziom prawdopodobieństwa testowego; Z – wynik testu kolejności par Wilcoxona
zależność, wedle której większą poprawę uzyskiwano u pacjentów, u których odleżyna była mniej zaawansowana (oceniana niżej w klasyfikacji według Enisa i Sormiento w dniu przyjęcia).
Ocena wybranych zmiennych Wykazano poprawę w leczeniu odleżyn w zależności od jej lokalizacji ( p = 0,001). Najczęściej pozytywny efekt terapii obserwowano w odleżynach zlokalizowanych w obrębie kości ogonowej (80,5%), rzadziej w obrębie pośladka (55,0%) czy pięty (25,0%), nie uzyskiwano go zaś w przypadku odleżyn zlokalizowanych w obrębie kości biodrowej.
Potwierdzono obecność istotnej statystycznie zależności pomiędzy wielkością uzyskanego efektu leczenia a sprawnością pacjenta w dniu przyjęcia na oddział ( p = 0,013). Korelacja ta była pozytywna (dodatnia, R = 0,22). Im lepszy był stan funkcjonalny pacjentów, tym uzyskiwali większy efekt terapeutyczny.
Zależność tę potwierdzono także w ocenie odleżyn pod postacią poprawy bądź jej braku. Poprawę stwierdzano u pacjentów ocenianych średnio na 1,52 pkt w skali Katza w dniu przyjęcia. Brak
Tabela III. Ocena zależności pomiędzy wiekiem pacjentów a uzyskanym efektem leczenia odleżyny
Wiek (lata)
Statystyki opisowe n x Me Min. Max. Q1 Q3 SD
p Z = –0,46, p = 0,647
x – średnia arytmetyczna; Max. – maksimum; Me – mediana; Min. – minimum; Q1 – kwartyl dolny; Q3 – kwartyl górny; p – poziom prawdopodobieństwa testowego; SD – odchylenie standardowe; Z – wynik testu U Manna-Whitneya
A. Koczur, K. Spyrka, K. Sommer i wsp.
Tabela IV. Ocena zależności pomiędzy sprawnością pacjenta w dniu przyjęcia a uzyskanym efektem leczenia odleżyny
Skala Katza/przyjęcie (0–6)
Statystyki opisowe n x Me Min. Max. Q1 Q3 SD
p Z = 2,45, p = 0,009
x – średnia arytmetyczna; Max. – maksimum; Me – mediana; Min. – minimum; Q1 – kwartyl dolny; Q3 – kwartyl górny; p – poziom prawdopodobieństwa testowego; SD – odchylenie standardowe; Z – wynik testu U Manna-Whitneya
poprawy stwierdzano natomiast u pacjentów ocenianych średnio na 1,05 pkt. Różnica ta była istotna statystycznie ( p = 0,009) (tabela IV).
Dyskusja
Rocznie w Stanach Zjednoczonych z powodu odleżyn leczonych jest ok. 1 mln pacjentów. W Polsce liczbę chorych szacuje się na ok. 500 tys. rocznie. Koszty leczenia odleżyn w USA wynoszą ok. 11 mld dolarów rocznie. W Wielkiej Brytanii wydatki te sięgają 2,1 mld funtów, co stanowi ok. 4% całkowitego rocznego budżetu Narodowego Systemu Zdrowia (NHS) [16]. Wiele schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego jest leczonych za pomocą zabiegów chirurgicznych, takich jak aloplastyka stawów, otwarta i zamknięta repozycja ze stabilizacją wewnętrzną oraz przeszczepy ścięgien w celu poprawy ruchomości. Wśród schorzeń ortopedycznych złamania biodra oraz endoprotezoplastyka biodra są jednymi z najczęstszych przyczyn przyjęć na oddział ortopedyczny i są szczególnie związane z wtórnym rozwojem odleżyn [17]. Badanie Hu i wsp. [18] wskazuje, że na świecie każdego roku dochodzi do ok. 1,5 mln złamań biodra, a liczba ta może wzrosnąć do 4,5 mln rocznie do 2050 r. W badaniu autorów niniejszej pracy złamanie szyjki kości udowej dotyczyło 46 osób, złamanie przezkrętarzowe kości udowej wystąpiło u 26 badanych. Taka sama liczba chorych miała złamanie kości udowej. Podczas operacji ortopedycznych pacjenci są całkowicie unieruchomieni na stole operacyjnym i nie są w stanie reagować na sygnały wysyłane przez organizm, co może prowadzić do uszkodzenia tkanek, szczególnie w okolicach pięt i miednicy. Ciśnienie wywierane na ciało pacjenta na stole operacyjnym przekracza 32 mm Hg, co jest wartością wystarczającą do zapoczątkowania oddzielania się i uszkodzenia skóry [19]. Odleżyny są miejscowymi uszkodzeniami skóry i tkanek podskórnych spowodowanymi długotrwałym uciskiem, rozciąganiem lub tarciem. Częstość ich występowania podczas zabiegów chirurgicznych różni się w zależności od intensywności i czasu trwania ucisku i wynosi
12–66% [20]. W przypadku pacjentów ze złamaniami biodra częstość ta mieści się w zakresie 8,8–55% [21]. W naszym badaniu ten odsetek jest większy, gdyż wynosi aż 79,67%. W badaniu Magny’ego i wsp. [22] 5 z 16 pacjentów poddawanych operacji wymiany stawu biodrowego rozwinęły się odleżyny. Z analizy naszej dokumentacji wynika, że aż 98 chorych na 123 miało uraz kości udowej. Chociaż odleżyny mogą powstać w dowolnym momencie, większość z nich pojawia się w ciągu 2–4 dni po operacji. Istotną rolę w rozwoju odleżyn odgrywają czynniki chirurgiczne, obejmujące okres przedoperacyjny, śródoperacyjny i pooperacyjny. Do czynników pooperacyjnych należą m.in. czas potrzebny do przywrócenia prawidłowej temperatury ciała, wilgotność, pozycja ciała, poziom aktywności oraz mobilność [22]. Forni i wsp. odnotowali 45-procentową częstość występowania odleżyn u pacjentów ze złamaniem szyjki kości udowej, przy czym większość zmian pojawiała się ok. 4. dnia po operacji. Większość chorych miała powyżej 65 lat, a odleżyny najczęściej lokalizowały się w okolicy kości krzyżowej, pięt oraz pośladków. Kobiety chorowały na odleżyny dwukrotnie częściej niż mężczyźni [23].
W analizowanej grupie pacjentów oddziału ortopedycznego dominowały osoby w podeszłym wieku (średnio 77 lat), często hospitalizowane z powodu urazów biodra, co jest zgodne z doniesieniami innych autorów [15]. Odleżyny dotyczyły głównie kobiet (76,4%) i najczęściej lokalizowały się w okolicy kości ogonowej (62,6%). Istotne jest, że większość zmian była obecna już przed przyjęciem na oddział (95,1%), a odsetek odleżyn nabytych podczas pobytu na oddziale był niski (4,9%). Bazaliński i Maliborska [25] przedstawili ocenę wybranych czynników na ryzyko występowania odleżyn w okresie okołooperacyjnym u osób poddawanych aloplastyce stawu biodrowego. Badana grupa liczyła 105 osób, w tym 54,3% stanowiły kobiety, a 45,7% mężczyźni. Wiek badanych był zróżnicowany i wahał się od 42 lat do 90 lat (średnia 69,25 roku). Planową aloplastykę przeprowadzono w grupie 58,1% badanych,
A. Koczur, K. Spyrka, K. Sommer i wsp.
a u pozostałych wykonano zabieg w trybie nagłym z powodu złamania szyjki kości udowej spowodowanej osteoporozą oraz urazem. Autorzy oceniali ryzyko wystąpienia odleżyn w okresie przedoperacyjnym w skali Waterlow. Ryzyko wystąpienia odleżyn dotyczyło 97,7% osób operowanych w trybie nagłym (z powodu złamania szyjki kości udowej). U osób operowanych w trybie planowym nie odnotowano natomiast ryzyka. W prezentowanym w niniejszej pracy badaniu średnia wieku chorych była wyższa i wynosiła 77,5 roku. Zaobserwowaliśmy również, że u kobiet odleżyny występowały częściej. Zastosowanie skal rokowniczych oraz narzędzi służących do oceny głębokości uszkodzeń skóry odgrywa istotną rolę w profilaktyce i leczeniu odleżyn. Jedną z najczęściej wykorzystywanych metod identyfikacji pacjentów znajdujących się w grupie podwyższonego ryzyka jest punktowa ocena prawdopodobieństwa rozwoju odleżyn, oparta na analizie obecności oraz nasilenia czynników etiologicznych. W codziennej praktyce pielęgniarskiej stosuje się standaryzowane skale, takie jak: Norton, Waterlow, Braden, Douglas oraz narzędzia opracowane według Dutch Consensus Prevention of Bedsores (CBO). Należy nadmienić iż do oceny odleżyn w okresie okołooperacyjnym są dedykowane skale, które nie są zwalidowane na warunki Polskie (np. Munro). W ocenie ryzyka i wystąpienia odleżyn lokalni liderzy, opierając się na wytycznych eksperckich, powinni wdrażać rekomendowane działania oparte na ocenie stanu, odciążaniu i weryfikowaniu czynników zewnętrznych. Wykorzystanie narzędzi kwestionariuszowych jest dopełnieniem tych działań i wynika ze standaryzacji protokołów profilaktycznych [24]. Wybór odpowiedniej metody powinien być uzależniony od specyfiki oddziału, stanu klinicznego pacjentów oraz warunków opieki. Dotychczas jednym z najczęściej stosowanych narzędzi oceny ryzyka powstawania odleżyn była skala Norton. Uwzględnia ona podstawowe parametry pacjenta, takie jak stan fizyczny i psychiczny, poziom aktywności, stopień mobilności oraz kontrolę czynności zwieraczy odbytu i cewki moczowej, które uznaje się za główne czynniki sprzyjające rozwojowi odleżyn. Ocena ta jest szybka i prosta w użyciu, a jednocześnie pozwala skutecznie oszacować ryzyko wystąpienia odleżyn u dorosłych pacjentów. Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami klinicznymi, do oceny stopnia zaawansowania uszkodzeń tkanek należy wykorzystywać klasyfikację National Pressure Injury Advisory Panel (NPIAP)/European Pressure Ulcer Advisory Panel (EPUAP). Posługiwanie się tym systemem umożliwia
ujednolicenie kryteriów diagnostycznych, porównywanie wyników badań z danymi międzynarodowymi oraz ograniczenie ryzyka błędów związanych z oceną stanu skóry [25].
W naszym badaniu użyliśmy dwóch skal, które były stosowane na Oddziale Chirurgii Urazowo-Ortopedycznej. Pierwsza to skala Katza (Activities of Daily Living – ADL) – popularne narzędzie geriatryczne służące do oceny samodzielności osób starszych w zakresie podstawowych czynności życiowych. Ocenia 6 obszarów: kąpiel, ubieranie, toaleta, przemieszczanie się, trzymanie moczu/stolca i jedzenie. Druga to skala odleżyn Enisa i Sarmiento stanowiąca narzędzie używane do oceny stopnia zaawansowania odleżyn, klasyfikujące zmiany od stadium bezobjawowego (0) do głębokiej martwicy (IV). Skala ta skupia się na głębokości uszkodzeń tkanek, obejmując naskórek, skórę właściwą, tkankę podskórną, aż po mięśnie, stawy i kości. Wykorzystana skala nie jest rekomendowanym narzędziem, co nasuwa postulat do weryfikacji procedur wewnątrzoddziałowych i dostosowania ich do wytycznych krajowych i światowych towarzystw naukowych.
Obecnie w Polsce brakuje pełnych i wiarygodnych danych statystycznych dotyczących częstości występowania odleżyn w placówkach ochrony zdrowia. Nie są również dostępne informacje umożliwiające porównanie częstości ich występowania między ośrodkami o podobnym profilu leczenia. Taki stan rzeczy uniemożliwia rzetelną ocenę skali ryzyka rozwoju odleżyn u pacjentów w skali kraju, a także oszacowanie związanych z nimi dodatkowych kosztów opieki medycznej. Utrudnia to również ocenę skuteczności wdrażanych działań profilaktycznych oraz analizę ich efektów ekonomicznych. Problem odleżyn wśród pacjentów ortopedycznych w krajowym systemie ochrony zdrowia pozostaje w dużej mierze nierozpoznany. Problem ten wymaga szeroko zakrojonych badań wieloośrodkowych z wykorzystaniem specyficznych narzędzi, które są przygotowywane do walidacji na warunki polskie [24]. W polskim piśmiennictwie medycznym brakuje rzetelnych badań naukowych dotyczących tej problematyki, co wskazuje na potrzebę podjęcia dalszych, systematycznych prac badawczych w tym obszarze.
Postulaty
• Wdrożenie kompleksowej procedury profilaktyczno-terapeutycznej opartej na rekomendacjach NPIAP/EPUAP, Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran (badanie fizykalne, ocena miejscowa,
systematyczna ocena ryzyka w skali ryzyka, ocena funkcjonalna, stosowanie materacy przeciwodleżynowych, regularna zmiana pozycji, standardy pielęgnacji skóry, dieta wysokobiałkowa oraz edukacja pacjenta i opiekunów) wiąże się z korzystnymi wynikami obserwacyjnymi.
• W analizowanej grupie odleżyny często były nabyte w środowisku domowym, co wskazuje na istotną skalę problemu poza szpitalem oraz potrzebę wzmocnienia profilaktyki i wczesnej interwencji w opiece środowiskowej i długoterminowej (m.in. edukacja opiekunów, regularna ocena ryzyka i sprawności).
• Należy dążyć do stosowania rekomendowanych narzędzi oceny w procesie profilaktyki i destrukcji tkanek.
• Wymagane są dalsze badania dotyczące ryzyka występowania odleżyn okołooperacyjnych z wykorzystaniem specyficznych narzędzi.
Ograniczenie badania
Przeprowadzona analiza retrospektywna grupy pacjentów leczonych na oddziale ortopedycznym została przeprowadzona w określonej jednostce czasu, autorzy nie wykazali, z jakiej próby ogólnej została przedstawiona badana grupa. Przedstawiona w ocenie skala uszkodzeń tkanek nie jest rekomendowanym narzędziem przez wiodące towarzystwa naukowe, co może utrudniać ocenę i porównanie z innymi obserwacjami badawczymi.
Wnioski
Retrospektywna analiza dokumentacji medycznej wskazuje, że kompleksowe postępowanie obejmujące ocenę ryzyka, odciążanie, pielęgnację skóry oraz wsparcie żywieniowe sprzyja poprawie stanu odleżyn, zwłaszcza we wczesnych stadiach. Wysoki odsetek odleżyn obecnych u pacjentów przed przyjęciem do szpitala podkreśla znaczenie profilaktyki w opiece domowej oraz wczesnej mobilizacji i rehabilitacji.
Oświadczenia
Autorzy deklarują brak konfliktu interesów. Praca nie uzyskała finansowania zewnętrznego. Zgoda Komisji Bioetycznej nie była wymagana.
Piśmiennictwo
1. Gould LJ, Alderden J, Aslam R i wsp. WHS guidelines for the treatment of pressure ulcers –2023 update. Wound Repair Regen 2024; 32: 6–33. DOI: 10.1111/wrr.13130.
2. Agrawal K, Chauhan N. Pressure ulcers: back to the basics. Indian J Plast Surg 2012; 45: 244–254. DOI: 10.4103/0970-0358.101287.
3. Zaidi SRH, Sharma S. Pressure ulcer. W: StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing; Treasure Island (FL) 2025. Dostępne na: https:// www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK553107/
4. Szewczyk M, Cwajda-Białasik J, Mościcka P i wsp. Treatment of pressure ulcers – recommendations of the Polish Wound Management Association. Part II. Leczenie Ran 2020; 17: 151–184. DOI: 10.5114/lr.2020.103116.
5. Mervis JS, Phillips TJ. Pressure ulcers: pathophysiology, epidemiology, risk factors, and presentation. J Am Acad Dermatol 2019; 81: 881–890. DOI: 10.1016/j.jaad.2018.12.069.
6. Chrzan E, Chrzan P, Zukow W, Napierała M, Eksterowicz J. Rola pielęgniarki w profilaktyce i leczeniu odleżyn. J Educ Health Sport 2016; 6: 123–170.
7. Huang L, Yan Y, Huang Y i wsp. Summary of best evidence for prevention and control of pressure ulcer on support surfaces. Int Wound J 2023; 20: 2276–2285. DOI: 10.1111/iwj.14109.
8. Zgorzelak B, Bronszkiewicz E, Graczyk M. Profilaktyka i leczenie odleżyn — ocena pacjentów przebywających na oddziale stacjonarnym Hospicjum im. bł. ks. J. Popiełuszki w Bydgoszczy w latach 2012–2013. Med Paliat Prakt 2014; 8: 91–102.
9. Soban LM, Kim L, Yuan AH, Miltner RS. Organisational strategies to implement hospital pressure ulcer prevention programmes: findings from a national survey. J Nurs Manag 2017; 25: 457–467. DOI: 10.1111/jonm.12416.
10. Rosińczuk-Tonderys J, Uchmanowicz I, Arendarczyk M. Profilaktyka i leczenie odleżyn. Continuo, Wrocław 2005.
11. Zahradniczek K, Zarzycka D, Ślusarska B (red.). Podstawy pielęgniarstwa. T. 2, Wybrane działania pielęgniarskie. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011.
12. Biercewicz M. Pielęgnacja osób w starszym wieku oraz profilaktyka odleżyn. W: Kornatowska-Kędziora K, Muszalik M (red.). Kompendium pielęgnowania pacjentów w starszym wieku. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2007; 144–150.
13. Langer G, Wan CS, Fink A, Schwingshackl L, Schoberer D. Nutritional interventions for preventing and treating pressure ulcers. Cochrane Database Syst Rev 2024; 2: CD003216. DOI: 10.1002/14651858. CD003216.pub3.
14. Saghaleini SH, Dehghan K, Shadvar K, Sanaie S, Mahmoodpoor A, Ostadi Z. Pressure ulcer and nutrition. Indian J Crit Care Med 2018; 22: 283–289. DOI: 10.4103/ijccm.IJCCM_277_17.
15. Campbell KE, Woodbury MG, Houghton PE. Heel pressure ulcers in orthopedic patients: a prospective study of incidence and risk factors in an acute care hospital. Ostomy Wound Manage 2010; 56: 44-54.
16. Szkiler E. Profilaktyka przeciwodleżynowa i pielęgnacja skóry u chorego przebywającego na oddziale intensywnej terapii. Pielęgniarstwo w Anestezjologii i Intensywnej Opiece 2017; 3: 193–197
17. Alizadeha M, Ghavipanjehb S, Jahanbanc A, Maghsoodid E, Aghale M. The effect of silicone pad on the heel and sacral pressure ulcer in patients undergoing orthopedic surgery. Turk J Physiother Rehab 2021; 32: 25476–25483.
18. Hu F, Jiang C, Shen J, Tang P, Wang Y. Preoperative predictors for mortality following hip fracture surgery: a systematic review and meta-analysis. Injury 2012; 43: 676–685. DOI: 10.1016/ j.injury.2011.05.017
19. Biz C, Fantoni I, Crepaldi N i wsp. Clinical practice and nursing management of pre-operative skin or skeletal traction for hip fractures in elderly patients: a cross-sectional three-institution study. Int J Orthop Trauma Nurs 2019; 32: 32–40. DOI: 10.1016/j.ijotn.2018.10.002.
20. Gaspar S, Peralta M, Marques A, Budri A, Gaspar de Matos M. Effectiveness on hospital‐acquired pressure ulcers prevention: a systematic review. Int Wound J 2019; 16: 1087–1102. DOI: 10.1111/iwj.13147.
21. Borojeny LA, Albatineh AN, Dehkordi AH, Gheshlagh RG. The Incidence of pressure ulcers and its associations in different wards of the hospital: A systematic review and meta-analysis. Int J Prev Med 2020; 11: 171. DOI: 10.4103/ijpvm.IJPVM_182_19
22. Magny E, Vallet H, Cohen-Bittan J, et al. Pressure ulcers are associated with 6-month mortality in elderly patients with hip fracture managed in orthogeriatric care pathway. Arch Osteoporos 2017; 12: 77. DOI: 10.1007/s11657-017-0365-9
Profilaktyka i leczenie odleżyn na oddziale chirurgii urazowo-ortopedycznej
23. Forni C, D’Alessandro F, Gallerani P, et al. Effectiveness of using a new polyurethane foam multi‐layer dressing in the sacral area to prevent the onset of pressure ulcer in the elderly with hip fractures: a pragmatic randomised controlled trial. Int Wound J 2018; 15: 383–390. DOI: 10.1111/iwj.12875
24. Bazaliński D, Szymańska P, Surmacz A, Pytlak K, Barańska B. Psychometric analysis of selected tools for pressure ulcer risk assessment – literature review. Leczenie Ran 2025; 22: 93–103.
25. Bazaliński D, Maliborska E. Ocena wpływu wybranych czynników na ryzyko występowania odleżyn w okresie okołooperacyjnym u osób poddawanych alloplastyce stawu biodrowego. Pielęg Chirur Angiol 2020; 1: 38–45.
A. Koczur, K. Spyrka, K. Sommer i
Artykuł przeglądowy | Review paper
LECZENIE RAN 2025; 22 (4): 155–162
DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v22i4.136
Odleżyny u dzieci – czynniki ryzyka i profilaktyka
Pressure ulcers in children – risk factors and prevention
1 Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
2 Katedra Pielęgniarstwa Zachowawczego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Streszczenie
Literatura opisująca częstość występowania i zapadalność na odleżyny wśród dzieci jest dość skąpa. Jednak istniejące doniesienia są alarmujące. Wielu wyników badań dotyczących odleżyn u dorosłych nie można bezpośrednio odnieść do populacji pediatrycznej, chociażby ze względu na to, że skóra noworodków różni się istotnie pod względem fizjologicznym i anatomicznym od skóry starszych dzieci i dorosłych.
Celem pracy było wskazanie czynników ryzyka, metod oceny ryzyka rozwoju odleżyn oraz podejmowania działań profilaktycznych w grupie pediatrycznej.
W realizacji celu wykorzystano przegląd piśmiennictwa pozwalający na przygotowanie opracowania z podziałem na sekcje: częstość występowania odleżyn, lokalizacja ran odleżynowych, wyselekcjonowane i specyficzne dla wieku dziecięcego czynniki ryzyka, prognozowanie ryzyka odleżyn oraz rekomendacje do zapobiegania odleżynom w praktyce klinicznej.
Słowa kluczowe: odleżyny, dzieci, noworodek, czynniki ryzyka, profilaktyka.
Wstęp
Odleżynę definiuje się jako uszkodzenie skóry i/lub tkanek podskórnych, występujące zwykle nad wyniosłościami kostnymi lub powiązane z urządzeniami medycznymi, powstałe w wyniku długotrwałego ucisku lub ucisku w połączeniu z działaniem sił ścinających. Zazwyczaj bolesna zmiana może występować pod nieuszkodzoną skórą albo jako otwarte owrzodzenie. Prawdopodobieństwo wystąpienia odleżyn wzrasta wraz z wielkością i czasem trwania obciążenia tkanek miękkich. W związku z tym minimalizowanie wielkości i czasu trwania obciążenia wrażliwych tkanek oraz stosowanie
3 Katedra Fizjoterapii, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Adres do korespondencji:
Katarzyna Cierzniakowska, Katedra Pielęgniarstwa Zabiegowego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum, ul. Łukasiewicza 1, 85-821 Bydgoszcz, e-mail: katarzyna.cierzniakowska@biziel.pl
Nadesłano: 20.01.2026; Zaakceptowano: 8.02.2026
Abstract
The literature describing the incidence and prevalence of pressure ulcers in children is relatively sparse. However, the existing reports are alarming. Many research findings regarding pressure ulcers in adults cannot be directly applied to the pediatric population, due to the significant physiological and anatomical differences between the skin of newborns and older children and adults.
The aim of this study was to identify risk factors, methods for assessing the risk of pressure ulcer development, and preventive measures in pediatric patients.
To achieve this goal, a literature review was used to prepare a study divided into sections: the incidence of pressure ulcers, the location of pressure ulcer wounds, selected and age-specific risk factors, pressure ulcer risk prediction, and recommendations for pressure ulcer prevention in clinical practice.
spersonalizowanego podejścia profilaktycznego jest najbardziej zasadnym postępowaniem w profilaktyce odleżyn [1].
Literatura opisująca częstość występowania i zapadalność na odleżyny, w tym odleżyny związane z wyrobami medycznymi, koncentruje się głównie na dorosłych [2]. W grupach pacjentów pediatrycznych prowadzono niewiele badań dotyczących występowania odleżyn, a wielu wyników badań dotyczących odleżyn u dorosłych nie można bezpośrednio odnieść do populacji pediatrycznej, chociażby ze względu na różnice anatomiczne i fizjologiczne. Skóra u niemowląt i małych dzieci jest cieńsza, skąpo owłosiona
K. Cierzniakowska, M. Sidor, A. Radzimińska, D. Czarnecki
i funkcjonalnie niedojrzała. Jest bardziej narażona na nadmierną utratę wody i większą przepuszczalność dla substancji chemicznych. Ponadto ma niedorozwiniętą warstwę rogową naskórka, niewielką ilość tkanki podskórnej i minimalną aktywność gruczołów łojowych prowadzącą do suchości. Wszystkie wymienione cechy obniżają zdolności skóry do wytrzymywania ucisku i sił ścinających [3]. W związku z tym uznaje się, że noworodki i niemowlęta poniżej 2. roku życia są szczególnie narażone na rozwój odleżyn. Głowa małego dziecka jest proporcjonalnie większa i cięższa, co w połączeniu z brakiem tkanki tłuszczowej częściej prowadzi do rozwoju odleżyn w okolicy potylicy u niemowląt i dzieci do 5. roku życia. Konieczność zapobiegania uszkodzeniom skóry spowodowanym uciskiem i konieczność optymalnej pielęgnacji skóry w tej grupie wiekowej została dostrzeżona przez Narodowy Panel Doradczy ds. Odleżyn (National Pressure Injury Advisory Panel – NPIAP), Europejski Panel Doradczy ds. Odleżyn (European Pressure Ulcer Advisory Panel – EPUAP) i Pan Pacific Pressure Injury Alliance (PPPIA), które to towarzystwa włączyły rozdział poświęcony pediatrii do Wytycznych dotyczących praktyki klinicznej z 2014 r. [4].
Celem pracy jest wskazanie czynników ryzyka, metod oceny ryzyka rozwoju odleżyn oraz podejmowania działań profilaktycznych w grupie pediatrycznej.
Materiał i metody
Realizacja celu w założeniu obejmowała przegląd prac zamieszczonych w bazach PubMed i Scopus zawierających słowa kluczowe: pressure ulcers, pressure injury, children, newborn, risk factors, prevention. W pierwszej kolejności dokonano przeglądu streszczeń prac opublikowanych w okresie ostatnich dziesięciu lat (2016–2025). Następnie szczegółowo oceniono prace i dokonano wyboru w zakresie możliwości przygotowania opracowania z podziałem na sekcje: częstość występowania odleżyn, lokalizacja ran odleżynowych, wyselekcjonowane i specyficzne dla wieku dziecięcego czynniki ryzyka, prognozowanie ryzyka odleżyn oraz rekomendacje do zapobiegania odleżynom w praktyce klinicznej. Ostatecznie włączono do przeglądu wyłącznie prace pełnotekstowe, pomijając streszczenia i doniesienia pokonferencyjne. W przeglądzie nie stosowano protokołu PRISMA.
Częstość występowania odleżyn w populacji dziecięcej
Słowo „dziecko” odnosi się do wyjątkowego etapu życia, obejmującego ogromne zmiany fizjologiczne
rozłożone w czasie. Pacjentem pediatrycznym może być wcześniak o masie ciała 600 g lub nastolatek o masie ciała 100 kg. Oczywiście, potrzeby tych osób w zakresie zapobiegania odleżynom będą się znacznie różnić w zależności od wieku, fizjologii, dojrzałości tkanek, w tym skóry, oraz występujących schorzeń. Te i wiele innych czynników należy uwzględnić, dobierając środki zapobiegawcze do potrzeb dziecka, zależnych od wieku [5].
W badaniu Delmore i wsp. [2] przedstawiono 10-letnie dane dotyczące częstości występowania odleżyn u dzieci. Głównie pochodzą one ze stanów Zjednoczonych (90%), a pozostałe 10% łącznie z Kanady, Australii, Niemiec, Włoch, Królestwa Arabii Saudyjskiej, Libanu, Filipin, Polski, Turcji, Zjednoczonych Emiratów Arabskich i Wielkiej Brytanii. W badanej próbie częstość występowania odleżyn u dzieci wynosiła 2,25%. Odleżyny nabyte w różnych placówkach opieki pediatrycznej stanowiły 1,41%. W okresie 2008–2018 najwyższy wskaźnik występowania odleżyn odnotowano w 2009 r. (5,93%), a najniższy w 2016 r. (1,36%). W analizie porównawczej ostatecznie wszystkie placówki i kraje wykazały tendencję spadkową występowania odleżyn o 0,35% rocznie [2]. Razmus i wsp. [6, 7] na podstawie danych pochodzących z Krajowej Bazy Danych Wskaźników Jakości Pielęgniarskiej (The National Database of Nursing Quality Indicators – NDNQI) z 2012 r. wskazali, że częstość występowania odleżyn u dzieci wynosiła 1,4%, a częstość występowania odleżyn nabytych w szpitalu 1,1%. Wskaźniki odleżyn nabytych w szpitalu różniły się w zależności od wieku. Najwyższy wskaźnik dla przedziału 9–18 lat (1,6%) i 5–8 lat (1,4%), a najniższy dla noworodków od 1 do 30 dni (0,72%). Odleżyny nabyte w szpitalu częściej występowały wśród dzieci hospitalizowanych na oddziałach intensywnej terapii (OR: 2,59, 95% CI: 1,28–5,26, p = 0.009) i oddziałach rehabilitacji pediatrycznej (OR: 4,05, 95% CI: 1,21–13,55, p = 0.02). Spośród wszystkich oddziałów najniższe wskaźniki występowania odleżyn rejestrowano na oddziałach pediatrii ogólnej (0,57%) [6, 7]. Nieliczne badania podejmowane w grupie noworodków leczonych na oddziałach intensywnej terapii wskazują na wysokie wskaźniki odleżyn. W badaniu australijskim realizowanym na kilkudziesięciu oddziałach intensywnej terapii noworodka, odnotowano 47% uszkodzeń skóry odpowiadających definicji odleżyn [8]. W sześciu szpitalach w Hiszpanii skumulowana częstość występowania odleżyn na oddziałach intensywnej terapii noworodków wynosiła 28,18% [3].
Według autorów wyniki analiz wykazują wysoką heterogeniczność obserwowaną we wskaźnikach
występowania odleżyn, co wskazuje na zmienność w populacjach pacjentów, placówkach opieki zdrowotnej, praktykach i metodologiach badań.
Lokalizacje anatomiczne odleżyn u dzieci
Metaanaliza z 24 badań, opublikowanych w latach 1997–2020 wskazuje, że odleżyny u dzieci najczęściej występowały w takich miejscach jak: potylica (16,7%), kość krzyżowa i kość ogonowa (15,6%), uszy (9,9%), pięty (9,4%), kostki (7,5%), nos (7,3%) i guzy kulszowe (5,3%). W opracowaniu zwrócono uwagę na różnice w zakresie najczęściej dotkniętych miejsc ciała w zależności od miejsca hospitalizacji. Odleżyny u pacjentów hospitalizowanych na oddziale intensywnej terapii rozwijały się głównie na głowie, w tym w obszarze potylicy (23,0%), rzadziej uszy i nos. W przypadku chorych leczonych na oddziałach ogólnych dominujące miejsca to: kość krzyżowa i kość ogonowa (18,9%) oraz pięty (11,4%) [9].
Czynniki ryzyka odleżyn u dzieci
Występowanie odleżyn u dzieci jest w dużej mierze zróżnicowane i zależy między innymi od wieku dziecka, przy czym najbardziej narażoną grupą są noworodki i wcześniaki. Narażenie tej najmłodszej populacji pediatrycznej wiąże się ze stosowaniem urządzeń medycznych. Urządzenia medyczne, takie jak: maski tlenowe, kaniule tlenowe donosowe, elektrody elektrokardiograficzne, cewniki nosowo-żołądkowe, cewniki Foleya, rurki intubacyjne i tracheostomijne, maski do ciągłego dodatniego ciśnienia w drogach oddechowych (continuous positive airway pressure – CPAP), mankiety do pomiaru ciśnienia krwi czy urządzenia grzewcze, mogą stanowić przyczynę 38,5–90% odleżyn. Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest sposób mocowania urządzeń. Wykorzystywane taśmy i przylepce medyczne również szybko doprowadzają do uszkodzenia skóry u dzieci [4, 10–12].
Z uwagi na to, że szacowana częstość występowania odleżyn u dzieci na oddziałach intensywnej terapii jest około trzy razy wyższa niż na oddziale ogólnym, należy zwrócić uwagę na trudności w utrzymaniu integralności skóry. Dzieci będące w stanie krytycznym są narażone na złożone leczenie, niedożywienie, zakażenia, unieruchomienie, zmiany perfuzji tkanek, obniżoną saturację, zaburzenia wodno-elektrolitowe. Wszystkie te czynniki zostały zaliczone do czynników ryzyka rozwoju odleżyn. W opiece nad dziećmi hospitalizowanymi na oddziałach intensywnej terapii noworodków należy uwzględnić wzmożone ryzyko uszkodzeń skóry z uwagi na brak w pełni
ukształtowanej bariery skórnej i niedorozwój narządów. Co więcej, u pacjentów na oddziale intensywnej terapii noworodków mogą wystąpić wrodzone odleżyny z powodu utraty ochronnej amortyzacji zapewnianej przez płyn owodniowy [9].
Inne badania potwierdzają istotny wpływ na rozwój odleżyn u dzieci w przedziale wiekowym, od urodzonych po 33. tygodniu ciąży do 1. roku życia, takich czynników jak: niska perfuzja i natlenienie tkanek, obrzęki, niskie stężenie hemoglobiny, nadmierna suchość skóry i czas pobytu na sali operacyjnej. U dzieci pomiędzy 8. a 21. rokiem życia, poza niedostateczną perfuzją i natlenieniem tkanek, obrzękami i wydłużonym czasem pobytu na sali operacyjnej, zdiagnozowano dodatkowo istotne czynniki ryzyka w postaci wysokiej wilgotności skóry i zaburzonej percepcji sensorycznej. Niezależnym czynnikiem ryzyka dla wszystkich grup wiekowych było niedożywienie. O ile dla całej badanej populacji 82,9% odleżyn powstało w wyniku działania urządzeń medycznych, badacze zwrócili uwagę na czynnik podnoszony często jako przyczynę odleżyn u dorosłych. Okazało się, że 17,1% odleżyn było związanych z unieruchomieniem. W tym zakresie ważną rolę odgrywał wiek. U pacjentów w wieku 8–21 lat unieruchomienie było przyczyną odleżyn u ponad połowy badanych (54,7%), podczas gdy u dzieci w wieku od 28. tygodnia ciąży do 7 lat stanowiło przyczynę w 11%. Dziecko pod wpływem środków uspokajających, niezależnie od wieku, wymaga od opiekuna zmiany pozycji ciała w celu zapobiegania odleżynom związanym z unieruchomieniem [13, 14].
Wysoki odsetek odleżyn nabytych w sali operacyjnej u dzieci poddawanych długotrwałym zabiegom chirurgicznym (kardiochirurgia, neurochirurgia) wynika z ograniczonych możliwości repozycji ze względu na specyficzne ułożenie na stole operacyjnym oraz zwiększone ryzyko urazów spowodowanych przez siły tarcia i ścinające. Ponadto, ze względu na konieczność zachowania sterylnego pola operacyjnego, nie można przeprowadzić kontroli skóry. W konsekwencji odleżyny powstałe podczas zabiegu, ze względu na stan pacjenta, są rozpoznawane w późniejszym okresie [5].
Pielęgniarki i opiekunowie powinni zwrócić szczególną uwagę na bardzo wysokie wskaźniki występowania odleżyn u dzieci z przewlekłymi schorzeniami i ciężkimi zaburzeniami neurologicznymi i sensoryczno-motorycznymi, takimi jak mózgowe porażenie dziecięce, rozszczep kręgosłupa, uraz rdzenia kręgowego czy innymi schorzeniami neurologicznymi związanymi z urazowym uszkodzeniem mózgu.
Odleżyny u dzieci – czynniki ryzyka i profilaktyka
K. Cierzniakowska, M. Sidor, A. Radzimińska, D. Czarnecki
Odleżyny często są uważane za istotne powikłania u tych pacjentów z powodu ich znacznego ograniczenia ruchomości, obniżenia lub braku czucia, upośledzenia funkcji poznawczych, niedociśnienia oraz obrzęków. Dzieci te nie mają możliwości samodzielnej zmiany pozycji, a z uwagi na brak odczuwania bólu nie sygnalizują potrzeby odciążenia tkanek [15, 16]. Występowanie odleżyn w tej grupie pacjentów, może być również związane z naciskiem wywieranym przez wózki inwalidzkie [16]. Wśród innych czynników, które mogą powodować odleżynowe uszkodzenia skóry, wymienia się cechy fizyczne dziecka, takie jak otyłość, kifoskoliozę, duży obwód głowy oraz inne nieprawidłowości, w tym obrzęki i nietrzymanie moczu [15].
U niemal co dziesiątego dziecka z rozszczepem kręgosłupa występują odleżyny na piętach (22%), kostkach bocznych (13%) i na podeszwowej okolicy kości śródstopia (12%). Najczęściej ( p < 0,001) dotykają one dzieci w wieku 11–15 lat, z deformacjami stóp typu szpotawość lub koślawość, noszących ortezy [17].
Na rycinie 1 zobrazowano 12-letniego pacjenta płci męskiej z dysfunkcją neurologiczną wynikającą z zaburzonego czucia i stosowania sprzętu pomocniczego w codziennym funkcjonowaniu.
Cohen i wsp. [18] zaobserwowali wzmożone ryzyko odleżyn i wysoką śmiertelność dzieci z zespołem
niewydolności wielonarządowej (multiple organ dysfunction syndrome – MODS). Uważają, iż mimo tradycyjnego podejścia, że odleżynom można zapobiegać, część odleżyn u dzieci w stanie krytycznym może w rzeczywistości wynikać z ostrej niewydolności skóry będącej konsekwencją MODS [18].
Zhang i wsp. [9] podnoszą jeszcze jeden aspekt ryzyka rozwoju odleżyn, jakim jest lęk i strach. Dzieci pozostawione bez opieki rodziców, w obcym środowisku, mogą dotykać lub chwytać za urządzenia medyczne z powodu lęku lub strachu. Aby uniknąć przypadkowego przemieszczenia, niektórzy pracownicy medyczni mocno przytwierdzają urządzenia do skóry, co również zwiększa ryzyko wystąpienia odleżyn [9].
Główne uwarunkowania rozwoju odleżyn u dzieci pozwalają na dokonanie podziału odleżyn na wynikające ze stosowania sprzętu medycznego i sprzętu pomocniczego, odleżyny zwykłe (proste) i odleżyny neurogenne (tab. I).
Prognozowanie ryzyka rozwoju odleżyn
Specyficzne cechy fizjologiczne dzieci sprawiają, że stosowanie skal oceny ryzyka dla dorosłych jest nieodpowiednie w praktyce pediatrycznej. Dlatego też powszechnie używane narzędzie do oceny ryzyka
Rycina 1. A) Odleżyna związana z tarciem, dziecko poruszające się o kulach, niedowład wiotki w przebiegu przepukliny oponowo-rdzeniowej, lokomocji z użyciem stabilizatora i kul łokciowych. B) W obrębie pięty prawej odleżyna 3° NPIAP 2 × 2 cm czerwono-żółta wg RYB, bez cech zapalnych (WAR 1 pkt)
Zdjęcie dzięki uprzejmości D. Bazalińskiego
A
B
Tabela I. Kluczowe predyktory charakterystyczne dla wymienionych typów odleżyn [10–18]
Odleżyny związane ze sprzętem medycznym
• wywołane głównie przez urządzenia wspomagające oddychanie, sprzęt monitorujący oraz wkłucia dożylne
• częstsze u wcześniaków i noworodków
• specyficzne dla hospitalizacji na oddziałach intensywnej opieki medycznej
Odleżyny zwykłe Odleżyny neurogenne
• liczne czynniki ryzyka, w tym głównie unieruchomienie (ucisk, tarcie, siły ścinające)
• wiek (zaburzenia funkcji skóry związane ze stadium rozwoju)
• niedożywienie
• niedotlenienie tkanek
• niewydolność wielonarządowa
odleżyn u dorosłych (skala Braden), w 1996 r. zostało dostosowane przez Quigley i Curley do użytku w populacji pediatrycznej. Nowe narzędzie zostało nazwane „Braden Q”. Składa się z siedmiu podskal: ruchomości, aktywności, percepcji sensorycznej, nawilżenia skóry, tarcia i sił ścinających, odżywienia oraz perfuzji/natlenienia tkanek. Minimalny wynik dla każdej podskali wynosi 1 (wysokie ryzyko), a maksymalny 4 (niskie ryzyko). Potencjalne wyniki wahają się od 7 do 28 punktów; im niższy wynik, tym wyższe ryzyko wystąpienia odleżyn u pacjenta [19, 20].
Słabym punktem skali Braden Q jest brak możliwości identyfikacji odleżyn związanych z urządzeniami medycznymi. W związku z tym powstała zmodyfikowana i uproszczona skala Braden QD, którą łatwiej jest zastosować w populacji dzieci przyjmowanych na oddział intensywnej terapii, unieruchomionych i wymagających stosowania urządzeń medycznych. Parametry oceniane w skali Braden QD obejmują: mobilność, percepcję sensoryczną, tarcie i ścinanie, odżywianie, perfuzję tkanek, liczbę urządzeń medycznych i możliwość ponownego pozycjonowania [21, 22].
Willock i wsp. podczas badania, zgromadzili szczegółowe dane dotyczące dzieci z odleżynami i bez odleżyn, a następnie za pomocą analizy χ2 obliczyli istotność statystyczną cech dzieci w odniesieniu do występowania odleżyn. Zmienne, które były istotnie związane z odleżynami ( p < 0,01), obejmowały: trudności w ułożeniu pacjenta, niedokrwistość, ucisk lub ocieranie się sprzętu o skórę, ograniczoną ruchomość w stosunku do wieku, przedłużony zabieg chirurgiczny oraz utrzymującą się gorączkę. Na podstawie powyższej analizy opracowano pediatryczną skalę oceny ryzyka odleżyn (skalę Glamorgan). Autorzy skali wnioskują, że wykorzystanie danych pacjentów dzieci i młodzieży podczas opracowywania narzędzi oceny ryzyka dla tej grupy wiekowej może być lepszym rozwiązaniem niż modyfikowanie istniejących
narzędzi przeznaczonych dla dorosłych. Skala Glamorgan zawiera dziewięć pozycji (ruchomość, nacisk sprzętu/przedmiotów/twardych powierzchni na skórę, znaczna anemia, utrzymująca się gorączka, słabe ukrwienie obwodowe, niedostateczne odżywianie, niskie stężenie albumin w surowicy, masa ciała i nietrzymanie moczu), z łączną punktacją od 0 do 42 [23]. Prognozowanie ryzyka rozwoju odleżyn za pomocą skali Waterlow okazało się najbardziej trafne dla dzieci na oddziale intensywnej terapii, natomiast skale Braden Q i Glamorgan miały wysokie wartości diagnostyczne dla dzieci na oddziale ogólnym. Stąd badacze wskazują, że optymalny instrument należy dobrać w zależności od sytuacji klinicznej [24].
Wobec tego, że skala Braden Q jest zalecana dla dzieci w wieku od 21 dni do 8 lat, a skala Glamorgan została zaprojektowana dla dzieci od urodzenia do 14 lat, jedyną skalą zaprojektowaną wyłącznie dla populacji noworodków leczonych na intensywnej terapii jest skala oceny stanu skóry noworodka (Neonatal Skin Risk Assessment – NSRAS). Została ona opracowana w 1997 roku przez Huffines i Logsdon. NSRAS obejmuje sześć podskal (ogólny stan fizyczny, stan psychiczny, mobilność, aktywność, odżywianie i wilgoć). Każda podskala ocenia czynnik, z punktacją od 1 do 4. Całkowity wynik NSRAS wynosi 6–24, a niższy wynik wskazuje na wyższe ryzyko rozwoju odleżyn [3, 25]. Żadne z powyższych narzędzi nie zostało zwalidowane do warunków polskich.
Ryzyko rozwoju odleżyn u dzieci może wzrastać w zależności od ogólnych i indywidualnych czynników. Dlatego ocena ryzyka odleżyn nie powinna być ograniczona wyłącznie do parametrów zawartych w dostępnych narzędziach oceny. Pielęgniarki pediatryczne, zwłaszcza te opiekujące się pacjentami na oddziałach intensywnej terapii noworodków powinny w swojej praktyce klinicznej uwzględniać stosowane u dzieci leki uspokajające, żywienie pozajelitowe, długość hospitalizacji, leki wazopresyjne i znieczulenie ogólne, stężenie albumin i hemoglobiny, utratę
K. Cierzniakowska, M. Sidor, A. Radzimińska, D. Czarnecki
masy ciała czy występowanie obrzęków. Ocena ryzyka wystąpienia odleżyn w połączeniu z ogólną oceną kliniczną, powinna być standardową praktyką pielęgniarską [26].
Profilaktyka odleżyn u dzieci
Odleżyn u dzieci nie można lekceważyć ani zakładać, że są rzadkością. Wczesne rozpoznanie czynników ryzyka jest warunkiem wstępnym planowania opieki profilaktycznej. Zgodnie z wytycznymi praktyki klinicznej dla populacji pediatrycznej, w ramach profilaktyki odleżyn należy przeprowadzić ocenę odpowiednią do wieku, uwzględniając czynniki ryzyka szczególnie istotne dla dzieci i noworodków (poziom aktywności i mobilności, wskaźnik masy ciała i/lub masa urodzeniowa, dojrzałość skóry, temperaturę i wilgotność otoczenia, wskaźniki odżywienia, perfuzję i natlenienie, obecność urządzenia zewnętrznego oraz czas pobytu w szpitalu). W zakresie oceny i monitorowania rekomenduje się edukowanie rodziny lub opiekuna prawnego na temat ryzyka rozwoju odleżyn oraz ich zaangażowanie podczas ustalania celów opieki. Eksperci zalecają przeprowadzenie i udokumentowanie oceny skóry w momencie przyjęcia do placówki opieki zdrowotnej, a później co najmniej raz dziennie oraz po wykonanych zabiegach pod kątem zmian związanych z naciskiem, tarciem, ścinaniem i wilgocią. Oglądania skóry pod urządzeniami i wokół urządzeń medycznych pod kątem oznak urazu uciskowego na otaczające tkanki należy dokonać co najmniej dwa razy dziennie. Podczas zmiany pozycji ułożeniowej dziecka należy zwrócić uwagę na ochronę pięt (nie powinny dotykać do powierzchni łóżka) oraz częstą zmianę pozycji głowy u noworodków i niemowląt, szczególnie gdy są one pod wpływem środków uspokajających i wentylowane [27]. W zapobieganiu odleżynom istotną rolę odgrywają interwencje pielęgniarskie obejmujące stosowanie specjalistycznych łóżek i materacy przeciwodleżynowych, sprzętu odciążającego w postaci klinów, poduszek czy podkładek żelowych, zmianę pozycji ciała co 2–4 godzin, ochronę i pielęgnację skóry oraz wsparcie żywieniowe [28]. Badania przeprowadzone wśród dzieci, u których zmieniano pozycję ułożeniową co 2 godziny (grupa interwencyjna), w porównaniu z grupą kontrolną, w której był stosowany wyłącznie materac przeciwodleżynowy, dowiodły istotnie wyższej skuteczności regularnej zmiany pozycji w redukcji ryzyka rozwoju odleżyn ( p < 0,001). Badacze podkreślają konieczność zaangażowania rodziców i ich udział w zmianach pozycji ułożeniowej podczas opieki nad dziećmi [29].
Paradoksalnie, urządzenia medyczne stosowane w celu wspomagania powrotu do zdrowia krytycznie chorych dzieci na oddziale intensywnej terapii noworodków stwarzają znaczne ryzyko rozwoju odleżyn [30]. W zapobieganiu odleżynom związanym z wyrobami medycznymi należy przede wszystkim dobrać odpowiedni rozmiar sprzętu medycznego dla dziecka, prawidłowo go zamocować i regularnie kontrolować siłę nacisku, stosować produkty minimalizujące uszkodzenia tkanek oraz przestrzegać zaleceń producenta dotyczących użytkowania i pielęgnacji sprzętu. Kluczowe jest badanie skóry i błon śluzowych pod i wokół wyrobu medycznego w celu wykrycia wczesnych oznak ucisku. Regularne zmiany położenia urządzenia medycznego pomogą zmniejszyć siłę ścinającą nacisku na styku skóry i sprzętu oraz rozłożyć nacisk [11]. W uzupełnieniu przyjętej strategii profilaktyki odleżyn powstałych w wyniku stosowania urządzeń medycznych wspomagających oddychanie na oddziałach intensywnej terapii noworodków należy uwzględnić skuteczność profilaktycznych opatrunków hydrokoloidowych i żelu silikonowego o grubości 1,8 mm aplikowanych na okolicę nosa u wcześniaków. Opatrunki można przyciąć do kształtu nasady nosa, tworząc dwa otwory dopasowane do anatomii nosa i nozdrzy, co pozwala na prawidłowe umiejscowienie urządzenia i zapewnia ochronę skóry [31].
Znaczącą redukcję występowania odleżyn rozwijających się u dzieci poddawanych długotrwałym zabiegom chirurgicznym osiągnięto poprzez ochronę obszarów anatomicznych wysokiego ryzyka za pomocą pozycjonerów fluidalnych połączonych z samoprzylepnymi, wielowarstwowymi opatrunkami piankowymi. Strategia stosowana na sali operacyjnej była również utrzymywana podczas późniejszego pobytu na oddziałach intensywnej terapii noworodków lub dzieci [5].
Do istotnych predyktorów skutecznej profilaktyki odleżyn zalicza się również kwalifikacje i doświadczenie pielęgniarek, dostępność ustrukturyzowanych narzędzi oceny oraz formalne programy szkoleniowe. Badacze podkreślają znaczenie czynników organizacyjnych, takich jak obsada kadrowa i obciążenie pracą, które mogą wpływać na skuteczne wdrażanie strategii profilaktycznych [32, 33]. Mostafa i wsp. [32] podkreślają, że w działania profilaktyczne istotnie częściej zaangażowane były pielęgniarki z co najmniej 10-letnim stażem pracy. Spotkania edukacyjne i szkolenia stanowią działania w zakresie kompleksowej ochrony dzieci przed odleżynami nabytymi w szpitalu. Pielęgniarki pediatryczne są kluczowymi
członkami wielodyscyplinarnego zespołu opieki bezpośredniej, dysponującego unikalną wiedzą specjalistyczną w tym zakresie [34]. Na poziom praktyki pielęgniarskiej wpływają wykształcenie i specjalizacja oraz systematyczne szkolenia [35]. Niewątpliwą korzyścią dla chorych byłoby włączenie zasad profilaktyki odleżyn do programu nauczania już na poziomie studiów pielęgniarskich [36].
O ile ocena ryzyka, działania profilaktyczne oraz rozpoznawanie wystąpienia odleżyn nie stanowi dla wielu pielęgniarek problemu, o tyle klasyfikacja odleżyn u wcześniaków stwarza wyjątkowe wyzwania. Klasyfikacja EPUAP/NPIAP opiera się na wizualnej identyfikacji głębokości urazu, ale ze względu na niedojrzałość wcześniaków, ich skóra nie ma wielu cech obecnych u dorosłych [37]. August i wsp. [38] proponują uzupełnianie oceny ciężkości urazu o obrazy kliniczne lub szczegółowy opis do czasu opracowania rygorystycznie zweryfikowanych skal ciężkości i oceny, opartych na danych noworodkowych – szczególnie w przypadku niemowląt urodzonych przed 27. tygodniem ciąży [38].
Implikacje dla praktyki klinicznej
Wobec nielicznych prac badawczych i dużej heterogeniczności wyników konieczne jest udoskonalenie praktyki klinicznej oraz prowadzenie badań naukowych, które przyczynią się do poprawy diagnostyki i pielęgnacji skóry u dzieci, a tym samym skuteczności profilaktyki odleżyn. Ważnym aspektem badawczym jest walidacja już istniejących, jak również tworzenie nowych narzędzi służących do oceny ryzyka rozwoju odleżyn u dzieci. Konstrukcje przyszłych prospektywnych randomizowanych badań klinicznych powinny uwzględniać kategorie wiekowe (wcześniaki, noworodki, niemowlęta, dzieci i młodzież), miejsce pobytu dziecka (opieka domowa, instytucjonalna, hospitalizacja w różnych oddziałach) oraz stan kliniczny dzieci (podstawowa przyczyna prowadząca do okresowego lub trwałego unieruchomienia).
Wnioski
Dobra praktyka kliniczna w zakresie oceny ryzyka rozwoju odleżyn wymaga opracowania przez zespół interdyscyplinarny elastycznego planu skoncentrowanego na pacjencie. Polega on na kompleksowej ocenie stanu dziecka, w tym z wykorzystaniem dostępnych narzędzi oceny, regularnej ocenie skóry całego ciała, a szczególnie stóp i głowy u noworodków i niemowląt. Podejmowanie ukierunkowanych działań profilaktycznych w oparciu o wytyczne i zalecenia
ekspertów powinno uwzględniać potrzeby pacjenta. Wyniki oceny ryzyka oraz podejmowane interwencje zawsze należy skrupulatnie opisać w dokumentacji medycznej dziecka.
Ograniczenia badania
Praca jest pracą narracyjną i nie stosowano się do protokołu PRISMA z uwagi na skąpą liczbę publikacji na temat profilaktyki przeciwodleżynowej i występowania odleżyn u dzieci.
Istotnym ograniczeniem niniejszej pracy jest brak możliwości podejmowania dyskusji badawczej z uwagi na brak jakichkolwiek polskich badań w tematyce oceny ryzyka rozwoju odleżyn u dzieci i podejmowanych działań profilaktycznych, jak również w zakresie wiedzy, postaw i przygotowania zawodowego pielęgniarek w kształceniu przed- i podyplomowym.
Wskazane w artykule skale służące do oceny ryzyka rozwoju odleżyn u dzieci wymagają tłumaczenia i walidacji do polskich warunków. Ich szczegółowe omówienie znacząco przekroczyłoby rozmiar artykułu. Dokładne opracowanie i przedstawienie propozycji wykorzystania skal Braden Q, Braden QD, Glamorgan czy NSRAS oraz innych narzędzi mogłoby stanowić materiał dla kolejnej publikacji. Taki materiał stanowiłby ogromny wkład w rozwój rodzimego pielęgniarstwa neonatologicznego i pediatrycznego.
Oświadczenia
Autorzy deklarują brak konfliktu interesów. Praca nie uzyskała finansowania zewnętrznego. Zgoda Komisji Bioetycznej nie była wymagana.
Piśmiennictwo
1. Pressure Ulcers/Injuries: Definition and Etiology. Dostępne na: https://internationalguideline.com/etiology (dostęp: 10.11.2025).
2. Delmore B, VanGilder C, Koloms K, Ayello EA. Pressure Injuries in the Pediatric Population: Analysis of the 2008-2018 International Pressure Ulcer Prevalence Survey Data. Adv Skin Wound Care 2020; 33: 301–306. DOI: 10.1097/01.ASW.0000661812.22329.f9.
3. García-Molina P, Balaguer-López E, García-Fernández FP, Ferrera-Fernández MLÁ, Blasco JM, Verdú J. Pressure ulcers’ incidence, preventive measures, and risk factors in neonatal intensive care and intermediate care units. Int Wound J 2018; 15: 571–579. DOI: 10.1111/iwj.12900.
4. Delmore B, Deppisch M, Sylvia C, Luna-Anderson C Crystal, Nie AM. Pressure Injuries in the Pediatric Population: A National Pressure Ulcer Advisory Panel White Paper. Adv Skin Wound Care 2019; 32: 394–408. DOI: 10.1097/01.ASW.0000577124.58253.66
5. Ciprandi G, Crucianelli S, Zama M i wsp. The clinical effectiveness of an integrated multidisciplinary evidence-based program to prevent intraoperative pressure injuries in high-risk children undergoing long-duration surgical procedures: A quality improvement study. Int Wound J 2022; 19: 1887–1900. DOI: 10.1111/iwj.13967.
6. Razmus I, Bergquist-Beringer S. Pressure Injury Prevalence and the Rate of Hospital-Acquired Pressure Injury Among Pediatric Patients in Acute Care. J Wound Ostomy Continence Nurs 2017; 44: 110–117. DOI: 10.1097/WON.0000000000000306.
Odleżyny u dzieci – czynniki ryzyka i profilaktyka
K. Cierzniakowska, M. Sidor, A. Radzimińska, D. Czarnecki
7. Razmus I. Factors Associated With Pediatric Hospital-Acquired Pressure Injuries. J Wound Ostomy Continence Nurs 2018; 45: 107–116. DOI: 10.1097/WON.0000000000000411.
8. Mishra U, Jani P, Maheshwari R i wsp. Skincare practices in extremely premature infants: A survey of tertiary neonatal intensive care units from Australia and New Zealand. J Paediatr Child Health 2021; 57: 1627–1633. DOI: 10.1111/jpc.15578
9. Zhang H, Ma Y, Wang Q, Zhang X, Han L. Incidence and prevalence of pressure injuries in children patients: A systematic review and meta-analysis. Journal of Tissue Viability 2022; 31: 142–151. DOI: 10.1016/j.jtv.2021.07.003.
10. Triantafyllou C, Chorianopoulou E, Kourkouni E, Zaoutis TE, Kourlaba G. Prevalence, incidence, length of stay and cost of healthcare-acquired pressure ulcers in pediatric populations: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Nursing Studies 2021; 115: 103843. DOI: 10.1016/j.ijnurstu.2020.103843.
11. Elmaoğlu E, Çiğdem Z, Coşkun AB, Çevik Ş. Determination of the Incidence of Medical Device-related Pressure Injury in Pediatric Intensive Care Unit: A Single-center Study. J Pediatr Emerg Intensive Care Med. 2024; 11: 143–150. DOI: 10.4274/cayd.galenos.2024.09821.
12. Marufu TC, Setchell B, Cutler E i wsp. Pressure injury and risk in the inpatient paediatric and neonatal populations: A single centre point-prevalence study. Journal of Tissue Viability 2021; 30: 231–236. DOI: 10.1016/j.jtv.2021.02.004.
13. Nie AM, Delmore B. Hospitalized Pediatric Patients: Risk Factors Related to the Development of Immobility-Related and Medical Device-Related Pressure Injuries. Adv Skin Wound Care 2025; 38: 76–85. DOI: 10.1097/ASW.0000000000000271.
14. Nie AM, Hawkins-Walsh E, Delmore B. Risk Factors Related to the Development of Full-thickness Pressure Injuries in Hospitalized Pediatric Patients. Adv Skin Wound Care. 2024 Sep 1;37(9):480–488. DOI: 10.1097/ASW.0000000000000194.
15. Sarsak HI. Review of pressure ulcers management in pediatrics: assessment, prevention, and intervention. J Pediatr Neonatal Care 2018; 8: 245–248. DOI: 10.15406/jpnc.2018.08.00350.
16. Krakowczyk D, Opyrchał J, Koszutski T, Dowgierd K, Krakowczyk Ł. Reconstructive Options for Pressure Ulcers in Pediatric Patients. Children 2024; 11: 691. DOI: 10.3390/children11060691.
17. Rethlefsen S, Mueske N, Wren T, Murgai R, Bent M. The prevalence and risk factors for foot pressure ulcers in ambulatory pediatric patients with spina bifida. Disabil Rehabil 2021; 43: 1287–1291. DOI: 10.1080/09638288.2019.1660915.
18. Cohen KE, Scanlon MC, Bemanian A, Schindler CA. Pediatric Skin Failure. Am J Crit Care 2017; 26: 320–328. DOI: 10.4037/ajcc2017806.
19. Liao Y, Gao G, Mo L. Predictive accuracy of the Braden Q Scale in risk assessment for paediatric pressure ulcer: A meta-analysis. Int J Nursing Sci 2018; 5: 419–426. DOI: 10.1016/j.ijnss.2018.08.003.
20. Szewczyk M, Kózka M, Cierzniakowska K i wsp. Prophylaxis of the pressure ulcers – recommendations of the Polish Wound Management Association. Part I. Leczenie Ran 2020; 3: 113–146. DOI: 10.5114/lr.2020.101506.
21. Puspitasari JD, Nurhaeni N, Waluyanti FT. Testing of Braden QD Scale for predicting pressure ulcer risk in the Pediatric Intensive Care Unit. Pediatr Rep 2020; 12 (Suppl 1): 8694. DOI: 10.4081/pr.2020.8694.
22. Chamblee TB, Pasek TA, Caillouette CN, Stellar JJ, Quigley SM, Curley MAQ. CE: How to Predict Pediatric Pressure Injury Risk with the Braden QD Scale. Am J Nurs 2018; 118: 34–43. DOI: 10.1097/01. NAJ.0000547638.92908.de.
23. Willock J, Baharestani MM, Anthony D. The development of the Glamorgan paediatric pressure ulcer risk assessment scale. J Wound Care 2009; 18: 17–21. DOI: 10.12968/jowc.2009.18.1.32135.
24. Luo WJ, Zhou XZ, Lei JY, Xu Y, Huang RH. Predictive risk scales for development of pressure ulcers in pediatric patients admitted to general ward and intensive care unit. World J Clin Cases 2021; 9: 10956–10968. DOI: 10.12998/wjcc.v9.i35.10956.
25. Curcio F, Vaquero-Abellán M, Zicchi M, Ez Zinabi O, Romero-Saldaña M. Translation and cross-cultural adaptation of the Neonatal Skin Risk Assessment Scale (NSRAS) to Italian. J Tissue Viability 2022; 31: 693–698. DOI: 10.1016/j.jtv.2022.10.001.
26. Shi Z, Li X. Predictive validity and reliability of two pressure injury risk assessment scales at a neonatal intensive care unit. Int Wound J 2023; 21: e14430. DOI: 10.1111/iwj.14430.
27. National Pressure Ulcer Advisory Panel, European Pressure Ulcer Advisory Panel and Pan Pacific Pressure Injury Alliance. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers: Clinical Practice Guideline. Haesler E (red.). Cambridge Media, Osborne Park, Western Australia 2014.
28. Schindler CA, Mikhailov TA, Kuhn EM i wsp. Protecting fragile skin: nursing interventions to decrease development of pressure ulcers in pediatric intensive care. Am J Crit Care 2011; 20: 26–34; quiz 35. DOI: 10.4037/ajcc2011754.
29. Andayani RP, Nurhaeni N, Wanda D. Assessing effectiveness of regular repositioning in preventing pressure ulcers in children. Pediatr Rep 2020; 12 (Suppl 1): 8696. DOI: 10.4081/pr.2020.8696.
30. Seval M, Güney EU, Ayyıldız TK, Alkan NŞK. Risk factors and prevalence of medical device-related pressure injuries in pediatric intensive care. J Pediatr Nurs 2025; 82: e31–e39. DOI: 10.1016/j. pedn.2025.03.014.
31. Viero CM, Alves PJP, Munhoz OL i wsp. Prophylactic dressings for preventing nasal pressure ulcer in premature newborns: an effectiveness review. Rev Esc Enferm USP 2025; 59: e20250099. DOI: 10.1590/1980-220X-REEUSP-2025-0099en.
32. Mostafa OE, Zakari NMA, Al Salem M. Evaluation of Nurses’ attitudes, behaviors, and barriers toward pressure ulcer prevention in neonatal and pediatric intensive care units. Front Pediatr 2024; 12: 1455950. DOI: 10.3389/fped.2024.1455950.
33. Dimanopoulos TA, Chaboyer W, Plummer K i wsp. Perceived barriers and facilitators to preventing hospital-acquired pressure injury in paediatrics: A qualitative analysis. J Adv Nurs 2025; 81: 7103–7115. DOI: 10.1111/jan.16002.
34. Setchell B, Marufu TC, Nelson D, Manning JC. Effectiveness of preventative care strategies for reducing pressure injuries (PIs) in children aged 0-18 admitted to intensive care: a systematic review and meta-analysis. J Tissue Viability 2023; 32: 228–241.
35. Song N, Liu W, Zhu R, Wang C, Wang CL, Chi W. A survey of knowledge, attitudes, and practices among paediatric intensive care unit nurses for preventing pressure injuries: An analysis of influencing factors. Int Wound J 2024; 21: e14710. DOI: 10.1111/iwj.14710.
36. Wu J, Wang B, Zhu L, Jia X. Nurses’ knowledge on pressure ulcer prevention: An updated systematic review and meta-analysis based on the Pressure Ulcer Knowledge Assessment Tool. Front Public Health 2022; 10: 964680. DOI: 10.3389/fpubh.2022.964680.
37. Nie AM, Johnson D, Reed RC. Neonatal Skin Structure: Pressure Injury Staging Challenges. Adv Skin Wound Care 2022; 35: 149–154. DOI: 10.1097/01.ASW.0000818580.47852.68.
38. August D, Hall S, Marsh N, Coyer F. A scoping review and narrative synthesis of neonatal skin injury severity scales. Nurs Crit Care 2024; 29: 1687–1705. DOI: 10.1111/nicc.13018.
Review paper | Artykuł przeglądowy
LECZENIE RAN 2025; 22 (4): 163–168
DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v22i4.128
The use of virtual reality in treating chronic wounds. A review of the available literature
Julia Bryła 1, Julia Dzień 1 , Anna Surmacz 2,3,4, Dariusz Bazaliński 2
1 Student Scientific Circle of Elderly Care, Institute of Nursing, Faculty of Health Sciences and Psychology, Collegium Medicum, University of Rzeszow, Poland
2 Specialist Hospital, Podkarpackie Oncology Center of Fr. B. Markiewicz in Brzozow, Poland
3 Institute of Nursing, Faculty of Health Sciences and Psychology, Collegium Medicum, University of Rzeszow, Poland
Abstract
Introduction: The pain that patients experience while their wounds are being cleaned is a serious problem that is often underestimated. The occurrence of pain during debridement can have a negative impact on patients’ quality of life and may lead them to hesitate to undergo the procedure. The use of virtual reality (VR) can reduce pain. This technology distracts the patient from the uncomfortable medical procedure, which can lead to improved comfort during wound treatment and a reduction in unpleasant sensations.
Aim of the study: The study aimed to analyse the literature on non-pharmacological methods of reducing pain during wound debridement using VR.
Material and methods: The following databases were reviewed: PubMed, Springer, CINAHL and EBSCO. The following keywords were used in the search process: “virtual reality”, “pain”, and “wound”. The literature search was restricted to manuscripts published between 2016 and 2025. A total of 484 records were identified and, after removing 24 duplicates, 460 articles were selected for preliminary analysis. A total of 320 studies were excluded based on their titles
Introduction
Virtual reality (VR) is a technology that allows the user to immerse themselves in a digital, three-dimensional environment. This phenomenon is referred to as immersion, i.e. the feeling of actually being in a virtual space. The utilisation of VR goggles primarily engages the senses of sight and hearing, thereby effectively diverting attention from external stimuli and potentially mitigating pain perception [1–3]. In recent years, this method has gained increasing importance in the management of pain
4 University Center for Research and Development in Health Sciences, Rzeszow, Poland
Address for correspondence
Julia Bryła, Student Scientific Circle of Elderly Care, Institute of Nursing, Faculty of Health Sciences and Psychology, Collegium Medicum, University of Rzeszow, 35-959 Rzeszow, Poland, e-mail: jb130749@stud. ur.edu.pl
Received: 15.12.2025 Accepted: 19.01.2026
and abstracts. Seven studies on wound treatment procedures in adults were included. The selection process took place in two stages: first, the titles and abstracts were analysed, and then the full texts were examined.
Results: A review of the literature on randomised and observational studies reveals that VR is effective in reducing perceived procedural pain ( p < 0.05). The analysis also indicates a reduction in anxiety levels before and during the procedure. A reduction in perceived pain was shown in five studies, and a reduction in perceived anxiety was shown in one study. VR was highly effective when used with a group of adults with chronic wounds, including venous ulcers, and during short surgical procedures and wound suturing. Conclusions: Virtual reality is a safe method of reducing perceived pain during short procedures. It improves patients’ well-being and how they perceive pain, which may reduce the need for pharmacotherapy. However, further research is required to confirm these results and establish the ideal conditions for the clinical application of VR.
of various etiologies, and it has been positively reviewed in terms of its use in clinical practice. Its merits in the fields of medicine and health sciences are well-documented, and its utilisation in educational settings and clinical nursing practice is growing [4, 5].
In the field of psychology, distraction is defined as a mechanism for diverting attention away from undesired stimuli. These stimuli have been shown to disrupt attention and can take various forms, such as VR and associated emotional responses [6, 7].
J. Bryła, J. Dzień, A. Surmacz, D. Bazaliński
Unpleasant pain sensations frequently accompany treatment protocols related to wound debridement and dressing. Even though the procedure is brief, it poses a clinical challenge due to fears and anxiety about debridement [8, 9]. In cases of severe pain, the patient’s cooperation with medical staff can be hindered, resulting in delays to the procedure and affecting the healing process [10]. Prolonged pain after the intervention has the potential to impede the patient’s daily functioning, negatively affect their mood, and may even compromise the quality of their sleep. In the treatment of acute pain, a combination of pharmacological and non-pharmacological methods is frequently implemented. The utilisation of VR technology, as shown by its beneficial effects on pain management and its favourable patient reception, presents a promising alternative for medical procedures involving basic wound treatment [11].
The potential benefits of using VR during medical procedures related to wound debridement include distraction by reducing patient tension, which translates into pain reduction.
Aim of the study
The aim of the study was to evaluate the effectiveness of VR as a non-pharmacological method of reducing anxiety and pain during wound debridement and dressing changes in patients.
Material and methods
A comprehensive literature review was conducted in accordance with the PRISMA 2020 and PICOS framework (Population, Intervention, Comparison, Outcome, and Study design). This approach allowed us to systematically define the research question and ensure a transparent selection process. By specifying these key components, we established precise boundaries for the study and minimized potential. The following bibliographic databases were to be consulted: PubMed, Springer, CINAHL and EBSCO. The analysis was conducted from 1 February to 30 June 2025. The following key words were utilised in the search process: “virtual reality”, “pain”, and “wound”. The scope of the database searches was limited to manuscripts published between 2016 and 2025.
A total of 484 manuscripts were identified, with 24 of these being duplicates. Initially, 460 works were qualified for analysis. Of the documents analysed, 320 works were rejected on the basis of abstracts and titles not meeting the review criteria, including review articles, studies on children, and case studies (Fig. 1). In accordance with the established methodological
criteria, a total of 133 publications were excluded from the review, resulting in a final analysis of seven studies (see Table I) that involved adult patients undergoing wound treatment procedures. The selection process was conducted in two stages. Initially, studies were selected based on their title and abstract. In the subsequent stage, the full texts were analysed to determine final qualification. The review was conducted manually, and the selection and preliminary review were supervised by a team member responsible for the quality selection of manuscripts. The selection process was carried out independently by two members of the research team.
Results
Analysis of the available literature showed that, of the seven studies included in the final review, most indicated a statistically significant reduction in procedural pain intensity when VR was used compared to standard care (usually a reduction of 1.3–3 points on the VAS/NRS scale) [11–17]. The authors of one study demonstrated that using VR reduces peri-procedural anxiety [12]. Specific data are presented in Table I. The results also revealed interesting findings regarding a significant improvement in patient
Identification of studies using databases and registries
• Records marked as ineligible by automated tools (n = 0)
• Records deleted for other reasons (n = 0)
Records rejected based on titles and abstracts (n = 320) (review articles, involvement of children, case studies)
Records that could not be obtained (n = 0)
Reports excluded after full analysis (n = 133)
Figure 1. Process of selecting manuscripts for analysis.
Table I. List of analyzed studies, compiled on the basis of the review
Authors Type of study
Zheng and Liu (2023) [11]
Ko et al (2024) [12]
Blokzijl et al. (2023) [13]
Randomized clinical trial
Randomized clinical trial (pilot study)
Randomized clinical trial (pilot study)
Armstrong et al. (2023) [14]
Randomized clinical trial (pilot study)
Park et al. (2023) [15]
Randomized clinical trial
Spyrka et al. (2024) [16]
Randomized clinical trial
Bazaliński et al (2025) [17]
Randomized clinical trial
Population
Total group (n = 172); 86 patients underwent VR distraction, patients after perianal abscess drainage; assessment during the first dressing change
Study group (n = 80); adults during suturing, wound closure. Pain intensity was assessed at the beginning, during the procedure, and 5 minutes after the procedure
Adults with burn wounds (n = 38); 21 people were assigned to the VR group, 17 to the control group
A group of 33 patients hospitalized for burns, 14 consented to participate in the study, divided into 3 groups: active (n = 4), passive (n = 4), control (n = 6); hospitalized burn patients during dressing changes
Adults with hand wounds. Total group (n = 25); 15 individuals eligible for VR assessment
Adult patients with vascular wounds, total group (n = 60); 30 patients qualified for ulcer debridment using VR, excluding anelgetics 24 hours before the study, pain assessment during the study
Adult patients with wounds of vascular etiology, total group (n = 100); 50 people qualified for assessment with VR, pain assessment before, during, and 10 min after the study
cooperation with medical staff and better tolerance of procedures [11, 12, 14–17]. Two studies showed that VR reduced the duration of the procedure [12, 15]. One study did not confirm statistical differences between the VR and control groups; however, the authors note in the limitations section that the sample size was too small and the wounds were too specific [13]. As the literature review indicates, VR technology can positively impact the need for pharmacotherapy during surgery, potentially eliminating it entirely [16, 17].
Although the results are promising, the following limitations of these studies should be taken into account when interpreting them:
• small sample sizes in most studies (with the exception of Zheng 2023 [11], which had 172
Conclusions
Reduction in pain (VAS) during dressing change vs. standard; no differences in procedure time and vital signs
Reduction in anxiety, maintenance of physiological parameters (heart rate, blood pressure), reduced need for additional local anesthesia; beneficial analgesic effect
No significant differences ( p > 0.05) in pain between the VR and control groups during multiple dressing changes; good acceptance of the intervention. Age showed a significant negative correlation with pain during the debridement procedure
VR is a useful, non-pharmacological tool for distracting from pain, but the design and implementation of clinical trials can face many challenges in real-world medical settings. Trend toward less pain in active VR vs. passive VR/standard, but study insufficiently powered for statistical conclusions
Improved patient experience related to wound care, increased satisfaction, which may potentially affect satisfaction scores. Comparative analysis showed a greater analgesic effect in individuals with high anxiety
Reduction in pain during wound debridment compared to the control group
Reduction in pain and need for analgesics, improved tolerance of the procedure. The limitation was the small sample size
participants), which limits the statistical power and generalisability of the results;
• heterogeneity of VR interventions (e.g. different content and exposure time, active versus passive VR), and a lack of standardisation of protocols;
• diversity of study populations and locations of procedures (e.g. hospital, clinic or outpatient care), as the environment in which the procedure is performed may influence the effect of the intervention;
• mixed nature of studies;
• predominance of subjective outcomes (e.g. VAS/ NRS scales, MPQ and self-rated anxiety), with limited objective measures (e.g. medication use and procedure time), and rare long-term measurements of VR effects (only some studies analysed long-term follow-up).
J. Bryła, J. Dzień, A. Surmacz, D. Bazaliński
The authors of the analysed studies unanimously postulated the need for studies on larger and more diverse populations, including randomised controlled trials (RCTs) with adequate power. They also recommended standardising VR content and exposure time, as well as introducing objective measures of effect, such as quantitative data on analgesics, procedure duration and tolerance indicators. The necessity for long-term effect assessments and subgroup analyses (e.g., wound type, age, gender) was also emphasised.
In the context of population and environmental factors, it is worth noting that the location of the procedure (e.g., hospital ward, outpatient clinic or home care) and staff training may influence the effectiveness of VR, and these factors should be controlled for in future studies. Some types of wounds (e.g., venous ulcers and ischaemic wounds) may have different pain profiles and require different therapeutic strategies. In the analysed studies, research into venous ulcers [16] and wounds with an angiopathic aetiology (venous, non-ischaemic, and in the course of diabetes) [17] is still limited and requires in-depth research and observation.
Gender differences in pain perception need to be considered in future studies. The available literature suggests that there are differences between women and men [16]. These differences should be analysed in future in studies with adequate subgroups.
While the elderly population (aged 60+ years) generally tolerated VR well, some individuals required a short adaptation period due to dizziness and cybersickness. It is necessary to monitor and adjust exposure time for elderly individuals.
Discussion
This review includes seven randomized trials of non-pharmacological pain therapies for dressing changes to wounds of various origins in adults. The review indicates that VR is a safe method of reducing pain by distracting patients during short wound care procedures.
Dressing changes and wound interventions can cause pain, and the sight of the wound and blood can be an additional stressor for sensitive individuals. Therefore, effective pain management is an important part of treatment in both the healing and care of postoperative wounds and chronic wounds associated with vascular angiopathy [18]. According to Gardner et al. [19], 74% of patients report moderate to severe pain during dressing changes, and approximately 36% of respondents experience severe pain.
The pain component can be complex and result from visual perception associated with activities performed inside the wound. Iatrogenic pain is associated with insensitivity, inappropriate instruments, or dressings used during the procedure. Slowing of the wound healing process and reduced quality of life for the patient are common observations by authors [20]. Wound-related pain can have various components (somatic, neurogenic, and psychological) resulting from tissue ischemia, nerve damage, inflammation caused by infection, as well as helplessness and limited ability to perform social and family roles [16]. Pain management during minor surgical procedures in the treatment of wounds of various etiologies is often underestimated in everyday clinical practice [17]. Pharmacotherapy remains the most effective and efficient method of pain reduction. However, growing concerns about the side effects of traditional analgesics and disturbing psychosomatic experiences highlight the need for innovative non-pharmacological management strategies [19].
A review has shown that the use of VR technology has reduced procedural pain [11, 12, 14–17] and anxiety/fear associated with wound care/dressing changes [12]. The use of goggles also reduced the need for local anesthesia or pain medication [12, 16, 17] and improved overall tolerance/acceptance of the procedure [12, 13, 16].
The results suggest that the use of VR goggles may be an effective non-pharmacological and non-invasive supportive method. The analysis indicates that the possibilities associated with non-pharmacological pain relief in a group of patients with chronic wounds are promising in terms of improving the patient’s perception of therapy [12, 13, 16, 17] and actually reducing the pain experienced [11–17].
One limitation is the diversity of VR applications (passive and active forms) and the lack of standardization of protocols, which makes it difficult to generalize the results. The available evidence comes mainly from studies with a small number of participants, and not all of them reported complete data on analgesics or anxiety levels, which requires caution in interpretation.
The results of the review are consistent with previous observations from reviews conducted by Demirci et al. [21] and Mazaheri et al . [22] who indicate a reduction in perceived pain and an improvement in the overall acceptance of dressing change or wound debridment procedures.
Future studies should standardize VR protocols (specifying the type of session, duration of the experience, presence of auditory stimuli, timing of use during the procedure) and control and measure the actual impact on the use of analgesics/local anesthetics, as data on the actual reduction in medication use are inconclusive and incomplete. Future studies should specify subgroup analysis (age, gender, origin), concluding which groups benefit most from the use of VR technology.
It is difficult to perform a reliable analysis given the heterogeneous data on pain associated with dressing changes, the wide age range of the study population, the variety of outcome assessment tools, and the small number of interventions. There is no consensus on the mechanisms by which VR alleviates pain responses. The hardware and software used in VR interventions vary across studies, and questions about the durability of effects and potential mechanisms of action require further investigation. Despite these limitations, the studies analyzed show a trend toward pain reduction and improved patient comfort, suggesting that VR has great potential as a non-pharmacological adjunct to standard pain management methods in the care of patients with wounds.
Considering the portability of moder VR devices, the greatest potential for implementation lies in outpatient clinics and home settings, where multimodal pain management is often resource-limited. VR technology is becoming a scalable solution for various clinical settings.
Conclusions
Virtual reality is a safe method of supporting pain management during short procedures. It improves the patient’s well-being and pain perception, which may contribute to reducing the use of pharmacotherapy. However, more extensive research is needed to confirm the current results and determine the optimal conditions for the clinical application of VR.
Disclosures
The authors declare no conflict of interest. The project was funded by the state budget, granted by the Polish Minister of Science and Higher Education as part of the “Studenckie koła naukowe tworzą innowacje” (Student Research Clubs Create Innovations) program, 2024, project no. SKN/SP/602404. Approval of the Bioethics Committee was not required.
References
1. Gur EY, Apay SE. The effect of cognitive behavioral techniques using virtual reality on birth pain: a randomized controlled trial. Midwifery 2020; 91: 102856. DOI: 10.1016/j.midw.2020. 102856.
2. Luo H, Cao C, Zhong J, Chen J, Cen Y. Adjunctive virtual reality for procedural pain management of burn patients during dressing change or physical therapy: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Wound Repair Regen 2019; 27: 90–101. DOI: 10.1111/wrr.1.
3. Demirci H, Lachkar T, Fleur WXI, Barsom EZ, Eskes AM, Schijven MP. The effect of virtual reality therapy on pain and anxiety during wound care in adults: A systematic review. Heliyon 2024; 10: e40858. DOI: 10.1016/j.heliyon.2024.e40858.
4. Osumi M, Inomata K, Inoue Y, Otake Y, Morioka S, Sumitani M. Characteristics of Phantom Limb Pain Alleviated with Virtual Reality Rehabilitation. Pain Med 2019; 20: 1038–1046. DOI: 10.1093/ pm/pny269.
5. Ma Y, Li Y, Wang C, et al. Effects of non-pharmacological interventions on pain in wound patients during dressing change: A systematic review. Nurs Open 2024; 11: e2107. DOI: 10.1002/nop2.2107.
6. Meyerbröker K. Virtual reality in clinical practice. Clin Psychol Psychother 2021; 28: 463–465. DOI: 10.1002/cpp.2616.
7. Rodriguez ST, Jimenez RT, Wang EY, et al. Virtual reality improves pain threshold and recall in healthy adults: A randomized, crossover study. J Clin Anesth 2025; 103: 111816. DOI: 10.1016/ j.jclinane.2025.111816.
8. Guo C, Deng H, Yang J. Effect of virtual reality distraction on pain among patients with hand injury undergoing dressing change. J Clin Nurs 2015; 24: 115–120. DOI: 10.1111/jocn.12626.
9. McCaughan D, Sheard L, Cullum N, Dumville J, Chetter I. Patients’ perceptions and experiences of living with a surgical wound healing by secondary intention: a qualitative study. Int J Nurs Stud 2018; 77: 29–38. DOI: 10.1016/j.ijnurstu.2017.09.015.
10. Kim JY, Kim NK, Lee YJ. A descriptive study of Korean nurses’ perception of pain and skin tearing at dressing change. Int Wound J 2016; 13 Suppl 1 (Suppl 1): 47–51. DOI: 10.1111/iwj.12539.
11. Zheng L, Liu H. Virtual reality distraction, a novel tool for pain alleviation during dressing change following surgical drainage of perianal abscess at Day Treatment Centre. Digit Health. 2023; 9: 20552076231155675. DOI: 10.1177/20552076231155675.
12. Ko SY, Wong EM, Ngan TL, et al. Effects of virtual reality on anxiety and pain in adult patients undergoing wound-closure procedures: A pilot randomized controlled trial. Digit Health 2024; 10: 20552076241250157. DOI: 10.1177/20552076241250157.
13. Blokzijl SJ, Lamberts KF, Nieuwenhuis MK, Beerthuizen GIJM, Spikman JM. Virtual Reality as Pain Relief in Burn Care: A Pilot Randomized Controlled Trial on the Effectiveness on Pain During Multiple Dressing Changes. J Burn Care Res 2023; 44: 1125–1133. DOI: 10.1093/jbcr/irad039.
14. Armstrong M, Coffey R, Luna J, Xiang H. Pilot randomized clinical trial of virtual reality pain management during adult burn dressing changes: Lessons learned. PLOS Digit Health 2023; 2: e0000231. DOI: 10.1371/journal.pdig.0000231.
15. Park SK, Oakes TC, Lin JC, Chahal R, Clarkson JHW. A Comparison between the Use of Patient-worn Virtual Reality in Wound Care and Hand Surgery: How Does Virtual Reality Work? Plast Reconstr Surg Glob Open 2023; 11: e5185. DOI: 10.1097/GOX.00000000 00005185.
16. Spyrka K, Rojczyk E, Brela J, Sieroń A, Kucharzewski M. Virtual reality as a promising method of pain relief in patients with venous leg ulcers. Int Wound J 2024; 21: e70082. DOI: 10.1111/iwj.70082.
17. Bazaliński D, Wójcik A, Pytlak K, et al. The Use of Virtual Reality as a Non-Pharmacological Approach for Pain Reduction During the Debridement and Dressing of Hard-to-Heal Wounds. J Clin Med 2025; 14: 4229. DOI: 10.3390/jcm14124229.
18. Goto T, Saligan LN. Wound pain and wound healing biomarkers from wound exudate: A scoping review. J Wound Ostomy Continence Nurs 2020; 47: 559–568. DOI: 10.1097/WON.0000000000000703.
J. Bryła, J. Dzień, A. Surmacz, D. Bazaliński
19. Gardner SE, Blodgett NP, Hillis SL, et al. HI-TENS reduces moderate-to-severe pain associated with most wound care procedures: a pilot study. Biol Res Nurs 2014; 16: 310–319. DOI: 10.1177/1099800413498639.
20. Çetinkaya Özdemir S, Stolt M. The effect of virtual reality on patients’ experiences of pain during painful wound care procedure: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. BMC Nurs 2025; 24: 1346. DOI: 10.1186/s12912-025-03984-z.
21. Demirci H, Lachkar T, Fleur WXI, Barsom EZ, Eskes AM, Schijven MP. The effect of virtual reality therapy on pain and anxiety during wound care in adults: A systematic review. Heliyon 2024; 10: e40858. DOI: 10.1016/j.heliyon.2024.e40858.
22. Mazaheri M, Crooijmans RF, Vereen M, Corten EML. Clinical efficacy and patients’ perception of virtual reality during wound care in adults: A systematic review with meta-analysis of randomised clinical trials. Wound Repair Regen 2023; 31: 764–778. DOI: 10.1111/wrr.13128.
Review paper | Artykuł przeglądowy
LECZENIE RAN 2025; 22 (4): 169–176
DOI: https://doi.org/10.60075/lr.v22i4.144
The role of platelet-rich plasma in pressure ulcer healing: a narrative review of the available literature
Dorota Trzeciak 1, Karolina Kruszewska-Bąk 2 , Katarzyna Wesołowska-Górniak 2
1 Podos Wound Care Clinic, Warsaw, Poland
2 Department of Clinical Nursing, Medical University of Warsaw, Poland
Abstract
Introduction: Chronic wounds, such as pressure ulcers, venous leg ulcers or diabetic foot ulcers represent a significant economic, social, and health burden on socjety. This burden is growing rapidly as populations in developing countries age. The most common problems in chronic wound treatment include microcirculation disorders, chronic inflammation, impaired angiogenesis, insufficient proliferation of fibroblasts and keratinocytes, and comorbidities such as diabetes or immobilization. In recent years, there has been growing interest in the use of platelet-rich plasma (PRP) for the treatment of chronic wounds of various etiologies, including pressure ulcers. This study aims to analyze the current literature on the use of PRP as an adjunctive therapy for treating pressure ulcers, emphasizing its therapeutic effects, potential problems, and limitations.
Material and methods: A narrative review of the literature on using PRP to treat pressure ulcers in adults was conducted using the PubMed and Scopus databases. The following keywords were used in the search: “platelet-rich plasma,” “PRP,” “chronic wounds,” “pressure ulcer,” and “pressure
Introduction
Chronic wounds, such as diabetic foot ulcers, venous leg ulcers, and pressure ulcers, represent a significant economic, social, and health burden on society, which is rapidly increasing with the ageing of the population in developing countries [1].
The physiological wound healing process involves three phases: inflammation, tissue formation, and tissue remodeling. Normal wound healing involves a series of complex biological and molecular processes, including cell migration and proliferation, synthesis and deposition of the extracellular matrix, and vascularization and remodeling [1, 2]. However, in chronic wounds, these phases are inhibited, particularly proliferation and matrix remodeling.
Address for correspondence Karolina Kruszewska-Bąk, Department of Clinical Nursing, Medical University of Warsaw, 27 Erazma Ciołka St, 01-445 Warsaw, Poland, e-mail: karolina.kruszewska@wum.edu.pl
Received: 06.0.12026 Accepted: 26.02.2026
injuries.” The literature search was limited to randomized controlled trials published between 2020 and 2025. A total of 53 records were identified. After removing two duplicates, 51 articles were selected for preliminary analysis. Forty-eight studies were excluded based on their titles and abstracts. Three studies on pressure ulcers treatment procedures in adults were included in this review. The selection process occurred in two stages: first, the titles and abstracts were analyzed; then, the full texts were examined.
Results: A review of literature on PRP therapy for pressure ulcers revealed that this method supports the wound healing process, reduces wound surface area, and leads to complete healing while shortening treatment time. PRP therapy is a safe method with no reported complications.
Conclusion: Using PRP for local wound treatment may reduce healing time, thereby decreasing healthcare costs for patients with hard-to-heal wounds. Further multicenter studies are required to confirm the method’s effectiveness. Key words: platelet-rich plasma, PRP, chronic wound, pressure ulcer, pressure injury.
These phases require cell migration to form granulation tissue and epithelialization [1–3]. The epithelialization process is impaired in all types of chronic wounds. Restoring regular blood supply creates a favorable microenvironment for the migration and proliferation of epidermal and dermal cells. This, in turn, leads to wound re-epithelialization and restoration of epidermal integrity [1, 3].
Despite advances in modern dressings, surgical techniques, and supportive therapies, a significant proportion of wounds fail to heal within the expected timeframe. This can lead to prolonged treatment, recurrence, and infectious complications, as well as a deterioration in patients’ quality of life. The most common problems in chronic wound treatment include
D. Trzeciak, K. Kruszewska-Bąk, K. Wesołowska-Górniak
microcirculation disorders, chronic inflammation, impaired angiogenesis, insufficient proliferation of fibroblasts and keratinocytes, and comorbidities such as diabetes, chronic venous insufficiency, and immobilization [1, 4]. Uncontrolled diabetes increases oxidative stress by elevating levels of advanced glycation end products, thereby impairing wound healing processes [5]. Additionally, immune deficiency, malnutrition, and certain medications, such as corticosteroids, may also hinder wound healing [2].
Regardless of the etiology of the wound, effective treatment requires the creation of an appropriate microenvironment conducive to tissue regeneration. Standard procedures include wound cleansing, infection control, offloading or compression therapy, and the appropriate selection of dressings. More advanced wound treatment methods are also available, such as revascularization, skin grafts, and vacuum-assisted closure (VAC) [2, 6]. However, in many cases, these measures prove insufficient, prompting the search for adjunctive therapies that can modulate the impaired healing process [3–7].
One promising area of biological therapy is the use of platelet-rich plasma (PRP), a treatment method recognized in medicine since the 1980s [8]. In recent years, platelet concentrates have gained widespread acceptance as an adjunctive therapy for both acute and chronic wounds [8, 9].
These concentrates can stimulate the supraphysiological release of various bioactive factors, including growth factors, cytokines, and chemokines. These factors act at different stages of wound healing through endocrine, paracrine, and autocrine mechanisms. Additionally, the neutrophils and macrophages present in platelet concentrates play a pivotal role in combating microorganisms and clearing away cellular debris [9].
Platelet-rich plasma is an autologous serum obtained from whole blood by centrifugation. It contains high concentrations of platelets, growth factors, and cytokines, which promote stem cell regeneration and tissue remodeling [10]. The platelet concentration in plasma is higher than the initial concentration, ranging from 150 × 10³/dl to 400 × 10³/dl, which is 4–5 times higher than in whole blood [11]. The classic PRP preparation method consists of two steps. First, the blood is centrifuged to separate the components into three layers: red blood cells, a transparent layer containing most of the platelets and white blood cells, and low-quality platelet plasma. The second step involves collecting the concentrated platelets in a small volume of plasma, known as PRP [11].
As an adjunctive therapy, PRP may reduce ulcer-healing time, thereby improving patients’ quality of life and alleviating the burden on the healthcare system associated with wound care [10, 12]. In recent years, there has been growing interest in the use of PRP for the treatment of chronic wounds of various etiologies, including diabetic foot ulcers, venous leg ulcers, and pressure ulcers. However, despite numerous clinical reports, the efficacy of PRP, the optimal protocols for its use, and the potential limitations of this approach remain subjects of debate.
Platelet-rich plasma is a concentrated preparation of platelets suspended in a small volume of plasma that supports the wound healing process. Platelet-rich plasma is prepared by collecting autologous blood from the patient and subsequently centrifuging it to separate platelets from other blood components. To be classified as “platelet-rich,” the platelet concentration must be at least five times higher than the baseline level in whole blood [5]. Given that the average platelet count in healthy individuals is approximately 200,000 ±75,000 per µl, a concentration of 1 million platelets per µl in PRP is considered the optimal therapeutic dose [2].
Platelet-rich plasma therapy fosters a biological environment that promotes tissue homeostasis restoration. This effect is achieved through the delivery of numerous signaling cytokines and growth factors that play a crucial role in tissue repair via multiple mechanisms, including the regulation of inflammation, angiogenesis, and new tissue synthesis and remodeling [13].
Platelet-rich plasma contains a high concentration of thrombocytes and platelet α-granules, which release numerous growth factors. The release of these factors is caused by platelet degranulation by proteins such as thrombin. These include platelet-derived growth factor, transforming growth factor β1 and β2, platelet factor IV, interleukin-1, vascular-endothelial growth factor, epidermal growth factor, insulin-like growth factor, osteocalcin, osteonectin, fibrinogen, vitronectin, fibronectin, and thrombospondin-1 [14, 15]. These factors stimulate cell proliferation and differentiation, leading to tissue formation. Various protocols enable the preparation of PRP with different concentrations of platelets, leukocytes, and growth factors [5, 13].
The most popular technique is to take a blood sample from the patient themselves (autologous). This blood is then centrifuged to separate the platelets from the red and white blood cells. The resulting growth factor-rich platelets are highly concentrated
and suspended in a small volume of plasma. Although PRP activation is not mandatory, adding thrombin and calcium chloride can enhance it by promoting the release of growth factors and bioactive proteins from platelet alpha granules.
Forms of platelet-rich plasma and methods of obtaining it
Based on its cellular components and fibrin structure, PRP can be divided into four main categories: pure PRP (P-PRP), plasma rich in leukocytes and platelets (L-PRP), pure PRF (P-PRF), and L-PRF [16]. Unfortunately, the literature often lacks standardized terminology for PRP products. Some authors define PRP as containing only platelets, while others note that it also includes increased concentrations of red blood cells, white blood cells of various types, fibrin, and bioactive proteins [17]. Table I shows the terminology and abbreviations of PRP formulations.
Table I. Terminology of PRP formulations [17]
Abbreviation Full name
A-PRF Advanced platelet-rich fibrin
ACP Autologous conditioned plasma
AGF Autologous growth factors
APG Autologous platelet gel
C-PRP Clinical platelet-rich plasma
i-PRF Injectable platelet-rich fibrin
LP-PRP Leukocyte-poor platelet-rich plasma
LR-PRP Leukocyte-rich platelet-rich plasma
PFC Platelet-derived factor concentrate
P-PRP Pure platelet-rich plasma
PFS Platelet fibrin sealant
PLG Platelet-leukocyte gel
PRF Platelet-rich fibrin
PRFM Platelet-rich fibrin matrix
PRGF Preparation rich in growth factors
The products of PRP can be applied topically as a gel or injected intradermally into the edges and center of a wound [16]. The different forms of PRP are shown in Figures 1 and 2.
The topical application of homologous PRP gel to non-healing wounds favorably reduces wound size and induces granulation tissue formation. The PRP gel can be applied to the wound once or twice a week [5]. Various protocols describe the speed, time, temperature of centrifugation, and the type of
anticoagulant used in PRP preparation. These differences affect the yield of bioactive material, making it difficult to compare efficacy [18]. The most common method of preparing PRP involves collecting a whole blood sample by venipuncture into a citrate-coated container. Approximately 3–5 ml of PRP can be obtained from 30 ml of blood, resulting in an efficiency of around 10% by volume. The first centrifugation
Figure 1. PRP gel form.
Figure 2. PRP injection form.
D. Trzeciak, K. Kruszewska-Bąk, K. Wesołowska-Górniak
of the sample divides the tube into three layers: an upper layer containing mainly plasma and platelets; a middle layer containing leukocytes; and a lower layer containing red blood cells [18]. Whether the final product is leukocyte-rich or -leukocyte-poor determines whether the upper layer is collected with the entire leukocyte layer or only the surface layer.
Aim of the study
This study aims to review and analyze the current literature on the use of PRP as an adjunctive therapy in the treatment of chronic wounds such as pressure ulcers. The review will focus on the therapeutic effects, and potential problems and limitations associated with its use.
Material and methods
A narrative review of the literature on the use of PRP in treating chronic, difficult-to-heal wounds in adults was conducted. The literature search covered publications from 2020 to 2025 in the PubMed and Scopus databases. The search strategy included the following key words and combinations thereof: “platelet-rich plasma,” „PRP,” “chronic wounds,” “pressure ulcer,” and “pressure injury.”
Study Type of study Type of wound Methods
Tian et al. 2024 [19]
Randomized controlled trial Pressure ulcer
Uçar and Celik, 2020 [3]
Randomized clinical trial Pressure ulcer, II stage
Aziz et al. 2023 [20]
Randomized clinical trial
The review included randomized controlled trials on the topical or injectable use of PRP. Systematic reviews, meta-analyses, trial protocols, case reports, and publications not available in English were excluded from the analysis.
A total of 53 manuscripts were reviewed (37 from PubMed and 16 from Scopus), two of which were duplicates. Fifty-one manuscripts were eligible for analysis. Of these, 45 were rejected based on the titles and abstracts because they did not meet the review criteria. In accordance with the established methodological criteria, additional publications were excluded from the review due to a lack of full text or focus on wounds other than chronic wounds. This resulted in a final analysis of three studies involving adult patients undergoing pressure ulcer treatment (Fig. 3).
Results
Three studies evaluating PRP in pressure ulcer wounds were included in the analysis. A total of 207 patients with pressure ulcers were examined (Table II). Analysis of the available literature showed that all three of the included studies indicated a faster reduction in wound area, decreased exudate, and
Comparison between groups of clinical efficacy, wound healing time (infection control time, wound healing time, hospital stay), inflammatory marker levels (C-reactive protein, erythrocyte sedimentation rate, white blood cell count), pain scores (numerical rating scale), Pressure Ulcer Healing Scale scores, and incidence of complications
Comparison of the effects of platelet-rich plasma (PRP) gel and a gauze dressing with physiological serum used in patients with a stage II pressure ulcer on the coccyx, 2-month follow-up
Chronic wound including pressure ulcer
The evaluation of wound healing relied on three parameters: percentage of wound closure together with VAS scores measurements for pain reduction and infection statistics across twelve weeks of treatment
Total group (n = 90) patients with pressure ulcers; the 45 patients in control group received NPWT alone and 45 patients in observation group received a combination of PRP and NPWT
Total group (n = 60); experimental group (n = 30) patients with PRP and control group (n = 30) with was treated with serum physiologic dressing
Total group (n = 57); 29 patients in the observation group with PRP group and 28 participants in the control group
Combining autologous PRP with NPWT significantly improves clinical outcomes, reduces inflammatory responses, decreases pain, accelerates wound healing, and lowers complication rates in patients with pressure ulcers
The PRP gel had a positive effect on healing of stage II pressure ulcers with platelet‐rich plasma gel dressings. The platelet‐rich plasma gel is easily accessible and less costly than serum physiological dressing
The use of PRP results in improved wound healing combined with reduced pain experienced by patients who have chronic wounds
Table II. List of analyzed studies, compiled on the basis of the review
Identification of studies via databases and registers
Records identified from*:
• PubMed (n = 37)
• Scopus (n = 16)
Records screened (n = 51)
Reports sought for retrieval (n = 6 )
Reports assessed for eligibility (n = 6)
Studies included in the final review (n = 3)
Records removed before screening:
• Duplicate records removed (n = 2)
Records excluded (n = 45)
Reports not retrieved (n = 0)
Reports excluded: No full text (n = 2) Other than autologus PRP (n = 1)
3. Process of selecting manuscripts for analysis.
shorter treatment and healing times compared to standard dressings [3, 19, 20]. In the study group of patients who underwent PRP and NPWT therapy, the times for infection control, wound healing, and hospital stay were significantly shorter compared to the control group [19].
Platelet-rich plasma therapy reduces levels of inflammatory factors, such as C-reactive protein, erythrocyte sedimentation rate, and white blood cells, and reduces pain [19].
Shortening the healing time has also been shown to reduce the cost of treating pressure ulcer patients [3].
Furthermore, no side effects, such as allergic reactions, have been shown in studies [3, 19, 20].
III. The PRP preparation protocols in the analyzed studies
Study Blood sample volume [ml]
One limitation of PRP therapy for chronic wound healing is the lack of standardization in PRP product collection. PRP preparation protocols in clinical trials are inconsistent, and the analyzed studies do not describe the necessary methods for reproducibility of the protocol. The PRP preparation procedure was also analyzed (Table III).
Discussion
This review suggests that PRP therapy may support the wound healing process in adults with chronic venous ulcers, diabetic ulcers, and pressure ulcers when healing is delayed or stalled. The therapy is safe and painless, and the fact that it is a biological dressing derived from the patient themselves makes it easily accessible. The healing process may stop due to infection, tissue ischemia, comorbidities such as diabetes, or an absence of proper treatment. Nevertheless, studies have shown that PRP therapy stimulates the wound healing process and reduces wound size, thereby shortening the healing time [3, 19, 20].
Clinical studies demonstrate that PRP can stimulate granulation tissue formation, reduce wound size, decrease exudate, and shorten healing time in patients with pressure ulcers. Uçar and Çelik demonstrated that PRP gel significantly reduced ulcer area and exudate compared with saline gauze dressings at both the initial assessment and after two months. Additionally, total treatment costs were lower in the PRP group [3].
The ability of PRP to accelerate pressure ulcer healing was also confirmed by Tian et al. [19], who compared PRP therapy with negative pressure wound therapy (NPWT) in patients with chronic pressure ulcers. Negative pressure wound therapy improves local blood circulation, accelerating granulation tissue proliferation and reducing tissue edema [21]. In
Centrifugation protocol [revolutions per minute (rpm)] PRP composition
Tian et al. 2024 [1] 40 ml Two-step centrifugation: 2,400 rpm × 10 min)
Uçar and Celik 2020 [3] 10 ml
Aziz et al. 2023 [3]
Centrifugation: 2,000 rpm × 5 min (single-step)
Platelet-rich plasma, leukocyte content varies
Platelet-rich plasma gel; leukocyte content not specified
D. Trzeciak, K. Kruszewska-Bąk, K. Wesołowska-Górniak
a study of 90 patients with non-healing pressure ulcers lasting eight weeks, the mean healing time was significantly shorter in the PRP group compared with the NPWT group: 29.13 ±2.34 days versus 38.27 ±2.65 days, respectively. Overall treatment efficacy was 95.56% in the PRP group versus 80% in the control group [19].
Similar results were observed by Yang et al. [21] in a study of 84 patients with pressure ulcers. The group receiving combined PRP and NPWT achieved the best outcomes and shortest healing times. Additionally, patients in this group reported lower pain levels than those in the monotherapy groups. To further validate the efficacy of the treatment, the study group underwent computed tomography (CT) imaging. Convolutional neural networks (CNNs) were then used to reduce image noise, which allowed for more precise visualization of wound depth, accurate diagnosis, and appropriate treatment [21].
Studies also demonstrate the satisfactory results of PRP in treating of diabetic foot ulcers when combined with other methods such as NPWT, PRP combined with hyaluronic acid, or adipose-derived stem cells [22–24]. Nolan et al. [23] showed that PRP serves as an effective carrier for adipose-derived stem cells, which can enhance graft survival primarily through early angiogenesis, leading to faster graft revascularization. The researchers conducted this study on 18 patients with diabetic foot ulcers. Histological examination one week after the administration of fat grafts with PRP demonstrated an increase in vascular density. This innovative therapy may accelerate wound healing in diabetic foot ulcers at both the histological and clinical levels, but further studies are needed.
The prolonged hospitalization time associated with the lengthy healing processes increase the cost of treating patients with wounds. In their study on the impact of PRP on reducing healing time, Uçar and Çelik [3] analyzed the costs of associated with the entire healing process. They showed that the total cost, including the purchase of a centrifuge, is one-third lower than that of standard treatment. It should be noted that the purchase of a centrifuge is a one-time expense that will significantly reduces subsequent treatment costs when this method is used.
Multiple clinical studies have demonstrated the effectiveness of PRP in the healing of diabetic foot ulcers [24, 25]. Ullah et al. [26] reported that in a study of 160 patients (80 in the PRP group and 80 in the control group), PRP treatment significantly improved healing outcomes compared to the control group.
During follow-up, PRP therapy was associated with a decreased in HbA1c levels, and faster wound healing in patients with a normal BMI [26]. Alamdari et al. [27] found that the mean healing time for diabetic foot ulcers treated with PRP was 68.1 ±16.6 days. Regardless of age, hypertension, or smoking status, healing time was reduced, though PRP did not reduce the risk of amputation [27].
Platelet-rich plasma also has a beneficial effect on accelerating the healing of venous ulcers when combined with compression therapy; however, it does not prevent recurrence after wound closure, as demonstrated in a one-year follow-up study by Elbarbary et al. [15]. From a clinical perspective, PRP can be a valuable adjunct in the comprehensive management of chronic wounds, provided that underlying causative factors – such as prolonged pressure, immobility, chronic venous insufficiency, or neuropathy – are also addressed simultaneously.
As already mentioned there are no clear regulations regarding the formulation and composition of injectable PRP, which may vary in terms of platelet and white blood cell content, red blood cell contamination, and PGF concentrations. The choice of PRP activation method can affect its physical form and the release of growth factors [5]. Therefore, further research is needed to establish a consensus on PRP-related bioformulation terminology, ensuring adequate and safe treatment of specific pathologies and conditions [17, 28].
The choice of treatment method (local application or injection of PRP), contamination of the PRP with microorganisms during the blood collection, manufacturing and administration processes, removal of the PRP gel during the surgical debridement of the ulcer and patient-related factors (including a higher BMI, uncontrolled diabetes, anemia, smoking, kidney problems with a lower glomerular filtration rate, thrombosis, a huge wound, the presence of scar tissue in the wound, infections and nutritional deficiencies) may all affect the effectiveness of PRP. In the case of diabetes, the effectiveness of PRP may be reduced by low platelet counts and decreased cell activity [29].
Another potential issue when obtaining PRP is the patient’s use of non-steroidal anti-inflammatory drugs (NSAIDs), such as ibuprofen, naproxen, and diclofenac, as these have antiplatelet effects [29]. The NSAIDs inhibit platelet aggregation by antagonising cyclooxygenase (COX) 1 and 2 and reducing the release of growth factors, which may reduce the therapeutic effect of PRP [29]. In this case, NSAIDs should
be discontinued before the planned PRP treatment. Naproxen requires a discontinuation period of 24–48 hours, whereas ibuprofen and diclofenac no longer inhibit platelet aggregation after 6–12 hours, depending on the dose [29].
Similarly, anticoagulants and antiplatelet drugs are commonly used in patients eligible for PRP. As they affect platelet stability, anticoagulants influence the effectiveness of PRP and must be discontinued well before injection therapy [30]. Understanding the pharmacokinetics and effects on platelets can help determine the most appropriate time to stop and then restart a particular anticoagulant. One example is aspirin, which affects platelet viability for up to 10 days.
It is difficult to conduct a reliable analysis of the impact of PRP therapy on improving the healing of pressure ulcer, if only because of the lack of a clear procedure for preparing the preparation. Variables related to the patient’s multimorbidity and the medications taken, which may affect the quality of the preparation obtained, must also be taken into account. However, the studies analyzed show the potential of PRP in the treatment of chronic wounds, including pressure ulcers.
Conclusions
A review of the literature indicates that preparing and using PRP is a safe and straightforward procedure for treating local pressure ulcers. Using PRP is associated with faster reduction of the wound surface area, reduction of exudate, reduction of inflammation and pain, and shorter total treatment time compared to standard dressings.
Platelet-rich plasma can be effectively combined with other therapies or dressings. Using PRP with NPWT increases the effectiveness of the therapy, significantly reducing the time needed for infection control, wound healing, and length of hospitalization compared to conventional treatment. Consequently, it can reduce treatment costs.
Platelet-rich plasma is a safe method; no adverse effects, including allergic reactions, were reported in the analyzed studies.
One limitation is the lack of standardization of the procedure. Differences in PRP preparation methods and insufficient descriptions of protocols in studies limit the ability to reproduce results and compare studies.
Platelet-rich plasma is a promising, effective, and safe method for treating pressure ulcers. However, uniform, standardized protocols must be developed
for PRP preparation and use to increase the reliability and comparability of future studies.
Efforts should be made to facilitate access to autologous therapies in clinical practice to enhance opportunities for future research and clinical observation.
Disclosures
The authors declare no conflict of interest. The study was funded by a grant from the Ministerstwo Edukacji i Nauki in Poland as part of the Progres_Nurs project, conducted under the “Social Responsibility of Science” grant SONP/SP/548059/2022. Approval of the Bioethics Committee was not required.
References
1. Guo SC, Tao SC, Yin WJ, et al. Exosomes derived from platelet-rich plasma promote the re-epithelization of chronic cutaneous wounds via activation of YAP in a diabetic rat model. Theranostics 2017; 7: 81–96. DOI: 10.7150/thno.16803.
2. Martinez-Zapata MJ, Martí‐Carvajal AJ, Solà I, et al. Autologous platelet‐rich plasma for treating chronic wounds. Cochrane Database Syst Rev 2016; 2016: CD006899. DOI: 10.1002/14651858.CD006899.pub3.
3. Uçar Ö, Celik S. Comparison of platelet‐rich plasma gel in the care of the pressure ulcers with the dressing with serum physiology in terms of healing process and dressing costs. Int Wound J 2020; 17: 831–841. DOI: 10.1111/iwj.13344.
4. Jawień A, Grzela T, Ochwat A. Prevalence of chronic venous insufficiency (CVI) in men and women of Poland. Multicenter cross-sectional study of 40095 patients. Phlebology 2003; 18: 110–122.
5. Zanzov E, Anastasova V, Ivanova K, Kiskinov P. Platelet-Rich Plasma for Wound Healing in Diabetic Patients. Medicina (Kaunas) 2025; 61: 1535. DOI: 10.3390/medicina61091535.
6. Hu Z, Xv H, Feng A, et al. Efficacy and Safety of Platelet-Rich Plasma for Pressure Ulcers: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Int J Low Extrem Wounds 2024; 18: 15347346241227001. DOI: 10.1177/15347346241227001.
7. National Pressure Ulcer Advisory Panel (NPUAP). NEW 2014 prevention and treatment of pressure ulcers: clinical practice guideline. Available at: http://www.npuap.org/resources/educationaland-clinical-resources/prevention-and-treatment-of-pressure-ulcers-clinical-practice-guideline (Access: 12.11.2025).
8. Kunder V, Sharma KC, Rizvi Z, et al. The Use of Platelet-Rich Plasma in the Treatment of Diabetic Foot Ulcers: A Scoping Review. Cureus 2023; 15: e43452. DOI: 10.7759/cureus.43452.
9. Liu X, Li X, Wei W, et al. Local autologous platelet rich plasma injection combined with platelet rich fibrin filling as the main treatment for refractory wounds: A case series. Front Surg 2023; 9: 1003691.DOI: 10.3389/fsurg.2022.1003691.
10. Eppley BL, Woodell JE, Higgins J. Platelet quantification and growth factor analysis from platelet-rich plasma: Implications for wound healing. Plast. Reconstr Surg 2004; 114: 1502–1508. DOI: 10.1097/01. PRS.0000138251.07040.51.
11. OuYang H, Tang Y, Yang F, et al. Platelet-rich plasma for the treatment of diabetic foot ulcer: a systematic review. Front Endocrinol (Lausanne) 2023; 14: 1256081. DOI: 10.3389/fendo.2023.1256081.
12. Meznerics FA, Fehérvári P, Dembrovszky F, et al. Platelet-Rich Plasma in Chronic Wound Management: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. J Clin Med 2022; 11: 7532. DOI: 10.3390/jcm11247532.
13. Suthar M, Gupta S, Bukhari S, Ponemone V. Treatment of chronic non-healing ulcers using autologous platelet rich plasma: a case series. J Biomed Sci 2017; 24: 16. DOI: 10.1186/s12929-017-0324-1.
Trzeciak, K. Kruszewska-Bąk, K. Wesołowska-Górniak
14. Ahmed M, Reffat SA, Hassan A, Eskander F. Platelet-Rich Plasma for the Treatment of Clean Diabetic Foot Ulcers. Ann Vasc Surg 2017; 38: 206–211. DOI: 10.1016/j.avsg.2016.04.023.
15. Elbarbary AH, Hassan HA, Elbendak EA. Autologous platelet‐rich plasma injection enhances healing of chronic venous leg ulcer: A prospective randomised study. Int Wound J 2020; 17: 992–1001. DOI: 10.1111/iwj.13361.
16. Shao S, Pan R, Chen Y. Autologous Platelet-Rich Plasma for Diabetic Foot Ulcer. Trends Endocrinol Metab 2020; 31: 885–890. DOI: 10.1016/j. tem.2020.10.003.
17. Everts P, Onishi K, Jayaram P, et al. Platelet-Rich Plasma: New Performance Understandings and Therapeutic Considerations in 2020. Int J Mol Sci 2020; 21: 7794. DOI: 10.3390/ijms21207794.
18. Akbarzadeh S, McKenzie MB, Rahman MM, Cleland H. Allogeneic Platelet-Rich Plasma: Is It Safe and Effective for Wound Repair? Eur Surg Res 2021; 62: 1–9. DOI: 10.1159/000514223.
19. Tian B, Yang X, Liu Y, et al. The application effect of autologous platelet-rich plasma combined with negative pressure sealing drainage technology in pressure ulcer wound repair. Medicine (Baltimore) 2024; 103: e39672. DOI: 10.1097/MD.0000000000039672.
20. Aziz AM, Nabi HU, Malik E, Perveen Z, Zafar K, Kashif M. Role of autologous platelet rich plasma in management of chronic wounds. Front Health Inform 2023; 12: 2676–7104.
21. Yang J, Xiao C, Wen H, et al. Effect Evaluation of Platelet-Rich Plasma Combined with Vacuum Sealing Drainage on Serum Inflammatory Factors in Patients with Pressure Ulcer by Intelligent Algorithm-Based CT Image. Comput Math Methods Med 2022; 2022: 8916076. DOI: 10.1155/2022/8916076.
22. Kartika RW, Alwi I, Suyatna FD, et al. Wound Healing in Diabetic Foot Ulcer Patients Using Combined Use of Platelet Rich Fibrin and Hyaluronic Acid, Platelet Rich Fibrin and Placebo: An Open Label, Randomized Controlled Trial. Acta Med Indones 2021; 53: 268–275.
23. Nolan GS, Smith OJ, Heavey S, et al. Histological analysis of fat grafting with platelet‐rich plasma for diabetic foot ulcers – A randomised controlled trial. Int Wound J 2021; 19: 389–398. DOI: 10.1111/iwj. 13640.
24. Wang Y, Liu B, Piet Y, et al. Risk factors for diabetic foot ulcers mortality and novel negative pressure combined with platelet-rich plasma therapy in the treatment of diabetic foot ulcers. Front Pharmacol 2022; 13: 1051299. DOI: 10.3389/fphar.2022.1051299.
25. Li L, Chen D, Wang Ch, et al. Autologous platelet-rich gel for treatment of diabetic chronic refractory cutaneous ulcers: A prospective, randomized clinical trial. Wound Repair Regen 2015; 23: 495–505. DOI: 10.1111/wrr.12294.
26. Ullah A, Jawaid SI, Pir Naveed Ahmed Ahsan Qureshi, et al. Effectiveness of Injected Platelet-Rich Plasma in the Treatment of Diabetic Foot Ulcer Disease. Cureus 2022; 14: e28292. DOI: 10.7759/ cureus.28292.
27. Alamdari NM, Shafiee A, Mirmohseni A, Besharat S. Evaluation of the efficacy of platelet-rich plasma on healing of clean diabetic foot ulcers: A randomized clinical trial in Tehran, Iran. Diabetes Metab Syndr 2021; 15: 621–626. DOI: 10.1016/j.dsx.2021.03.005.
28. Elgarhy LH, El-Ashmawy AA, Bedeer AE, Al-Bahnasy AM. Evaluation of safety and efficacy of autologous topical platelet gel vs platelet rich plasma injection in the treatment of venous leg ulcers: A randomized case control study. Dermatol Ther 2020; 33: e13897. DOI: 10.1111/dth.13897.
29. Leach T, Huang B, Kramer N, et al. A Review of Platelet-Rich Plasma Use in Patients Taking Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs for Guideline Development. Cureus 2024; 16: e71706. DOI: 10.7759/ cureus.71706.
30. Ramsook RR, Danesh H. Timing of Platelet Rich Plasma Injections During Antithrombotic Therapy. Pain Physician 2016; 19: E1055–E1061.
G O JENIU RAN
K S P E R T W
Działa w jedną minutę1 min
Zwalcza bakterie, wirusy i grzyby1
Bezpieczny od pier wszego dnia życia1
Nie szczypie
Skrócona informacja o leku Zeskanuj kod QR
Producent oryginalnych rozwiazań pod marką octenisept® opartych m.in. na oktenidynie.
