Γ' γυμνασίου μάθημα 19

Εικονομαχία: μια τραγωδία που συγκλόνισε την Εκκλησία

Εικονομαχία ήταν η διένεξη σχετικά με το αν πρέπει να υπάρχουν εικόνες του Χριστού, της Παναγίας και των Αγίων μέσα και έξω από τους ναούς. Εικονομάχοι: ζητούσαν την καταστροφή των εικόνων Εικονολάτρες: ήθελαν τις εικόνες στην Εκκλησία αλλά πολλές φορές τις λάτρευαν με τρόπο ακραίο

Τα αίτια της εικονομαχίας

Τα αίτια της εικονομαχίας είναι Θεολογικά και Πολιτικά-Κοινωνικά

Το Ισλάμ είναι η θρησκεία που επικρατεί στα ανατολικά σύνορα του Βυζαντίου. Ο Ιουδαϊσμός είναι η θρησκεία που ακόμη επηρεάζει τον Χριστιανισμό. Οι θρησκείες αυτές είναι ανεικονικές, δηλαδή δεν έχουν εικόνες των ιερών προσώπων. Πολλοί χριστιανοί επηρεάστηκαν από αυτό το κλίμα και άρχισαν να βλέπουν αρνητικά την παρουσία εικόνων στη θρησκεία τους (Νεστοριανοί, Παυλικιανοί).

Η δυναστεία των Ισαύρων που κυβερνούσε το Βυζάντιο κατάγονταν από την Ανατολή (Συρία). Τα μέλη της είχαν επηρεαστεί από τους επικριτές των εικόνων και προσπάθησαν να επιβάλλουν αυτές τις αντιλήψεις τους σε όλη την αυτοκρατορία.

Πολλοί μοναχοί και λαϊκοί λάτρευαν τις εικόνες και μάλιστα με τρόπο υπερβολικό (λατρεία του υλικού της εικόνας που πίστευαν ότι έχει ιδιότητες υπερφυσικές). Αυτό έμοιαζε πολύ με ειδωλολατρία και δημιουργούσε αντιδράσεις.

Οι Ίσαυροι αυτοκράτορες επιχείρησαν να εφαρμόσουν μια νέα οικονομική και κοινωνική πολιτική. Τα λαϊκά στρώματα αντέδρασαν και ως αφορμή προέβαλαν τις εικονομαχικές αντιλήψεις των αυτοκρατόρων.

Δύο αιώνες συγκρούσεων για τις εικόνες

Α' φάση : Από το 726 ως το 787. Ξεκίνησε με τον αυτοκράτορα Λέων Γ' τον Ίσαυρο που στράφηκε κατά των εικόνων. Το 730 με διάταγμα επιβλήθηκε η καταστροφή των εικόνων.

Στις καταστροφές αντιδρούν τόσο ο Πατριάρχης Γερμανός όσο και ο Πάπας Γρηγόριος Γ', καθώς και οι πιστοί σε Ιταλία και Ελλάδα ( περιοχές που παραδοσιακά υποστήριζαν τις εικόνες).

Ο διάδοχος Κωνσταντίνος Ε' ήταν ακόμη πιο σκληρός. Έκλεισε τα μοναστήρια και καταδίωξε τους μοναχούς αλλά και όσους πιστούς υποστήριζαν τις εικόνες. Πολλοί κακοποιήθηκαν, εξορίστηκαν ή έχασαν τη ζωή τους μετά από βασανιστήρια.

Ιωάννης Δαμασκηνός Υπερασπιστής των εικόνων αν και κατάγονταν από τη Δαμασκό της Συρίας όπου και κυριαρχούσαν οι εικονομαχικές αντιλήψεις. Οι λόγοι του “Υπέρ των Εικόνων” εξόργισαν τον αυτοκράτορα που προσπάθησε να τον συκοφαντήσει στο χαλίφη για εκδίκηση.

Το 754 συγκαλείται η σύνοδος της Ιέρειας που παίρνει απόφαση κατά των εικόνων.

Η Ζ' Οικουμενική Σύνοδος του 787 στη Νίκαια τερματίζει την πρώτη φάση της εικονομαχίας. Η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία υποστηρίζει ανοιχτά τις εικόνες, ακυρώνονται οι αποφάσεις της συνόδου στην Ιέρεια και οι εικόνες αναστηλώνονται.

Β' φάση: από το 815 ως το 843. Αρχίζει με τον αυτοκράτορα Λέοντα Ε' τον Αρμένιο που επαναφέρει τις αποφάσεις της Ιέρειας.

Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης Ηγούμενος στη μονή Στουδίου Κωνσταντινουπόλεως, υπερασπιστής των εικόνων. Τέλεσε λιτανεία των εικόνων στους δρόμους της Πόλης, εξορίστηκε από τον Λέοντα Ε' Αρμένιο αλλά συνέχισε να μάχεται υπέρ των εικόνων παρά τα βασανιστήρια και τις συνεχείς εξορίες.

Σκληρός εικονομάχος είναι και ο αυτοκράτορας Θεόφιλος, μετά το θάνατό του όμως αναλαμβάνει η σύζυγός του, Θεοδώρα που είναι εικονολάτρης. Συγκαλεί σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη το 843 που αποκαθιστά τις αποφάσεις της Ζ' Οικουμενικής Συνόδου, και η εικονομαχία τερματίζεται.

Την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής η Εκκλησία γιορτάζει την αναστήλωση των εικόνων του 843 (Κυριακή της Ορθοδοξίας). Στο τέλος της Θείας Λειτουργίας διαβάζεται το Συνοδικό (απόφαση) της Ζ' Οικουμενικής Συνόδου, γίνεται περιφορά των εικόνων στο ναό και εκφράζεται η ενότητα των ορθόδοξων χριστιανών.

Τιμούμε τις εικόνες και προσκυνούμε το πρόσωπο Η Ζ' Οικουμενική Σύνοδος έγινε με πατριάρχη τον Ταράσιο και συμμετοχή 350 επισκόπων και εκπροσώπων των Εκκλησιών της Ρώμης, της Αντιόχειας και της Αλεξάνδρειας. Η εικονομαχία καταδικάστηκε ως αίρεση και οι εικόνες αναστηλώνονται.

Οι εικόνες προσκυνούνται τιμητικά. Η τιμή αναφέρεται στο πρόσωπο που εικονίζεται, όχι στο υλικό της εικόνας. Τιμώντας τους αγίους τιμούμε τον ίδιο το Θεό που έπλασε τον άνθρωπο “κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση”. Η αγιότητα της ζωής των αγίων οφείλεται στο Θεό.

Μπορούμε να φτιάξουμε εικόνες του Χριστού καθώς αυτός πήρε την ανθρώπινη φύση και γεννήθηκε ως άνθρωπος. Αν αρνηθούμε να τον εικονίσουμε είναι σαν να αρνούμαστε αυτή την αλήθεια - άρα και τη σωτηρία του ανθρώπου. Δεν λατρεύουμε τις εικόνες, λατρεύουμε μόνο τον Θεό που καθαγιάζει την ύλη. Η τιμή στα πρόσωπα των αγίων είναι και τιμή στην ανθρώπινη φύση .

Οι εικόνες είναι τα “βιβλία των αγραμμάτων”. Μέσα από αυτές γνωρίζουμε ή θυμόμαστε περιστατικά από τη ζωή των ιερών προσώπων που εικονίζουν. Είναι αναπόσπαστο στοιχείο της λατρευτικής μας παράδοσης και βρίσκονται όχι μόνο στους ναούς αλλά και στα σπίτια των πιστών.