Γ' γυμνασίου μάθημα 21

ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ Β' : ΥΜΝΟΛΟΓΙΑ

Ο άνθρωπος επικοινωνεί με το Θεό μέσω της προσευχής και των θρησκευτικών ύμνων. Ο κλάδος που μελετά αυτούς τους ύμνους λέγεται Υμνολογία. Η ποίηση (τα λόγια) και η μελωδία (μουσική) που γράφονται για να δημιουργηθεί ένας ύμνος λέγονται Υμνογραφία.

Οι πρώτοι χριστιανοί χρησιμοποίησαν στη λατρεία τους ύμνους της εβραϊκής θρησκείας. Οι περισσότεροι εξάλλου είχαν σχέση με τη λατρεία του Ισραήλ (Εβραίοι ή προσήλυτοι) και ακόμη δεν είχαν ξεκινήσει να γράφονται καθαρά χριστιανικοί ύμνοι. Έτσι από πολύ νωρίς χρησιμοποιήθηκαν οι Ψαλμοί, βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης που η παράδοση αποδίδει στο βασιλιά Δαβίδ.

Τα θέματα της Υμνογραφίας

Η ανάγκη να εκφραστούν αλήθειες της χριστιανικής πίστης μέσα από τους ύμνους οδήγησε στη σύνθεση νέων. Σιγά σιγά οι εβραϊκοί ύμνοι μπήκαν στο περιθώριο. Οι νέοι ύμνοι επηρεάστηκαν από την ελληνική πολιτιστική παράδοση που κυριαρχούσε εκείνη την εποχή στην περιοχή της Μεσογείου.

Βασικά θέματα των πρώτων εκείνων χριστιανικών ύμνων ήταν η Τριαδικότητα του Θεού και τα Πάθη και η Ανάσταση του Χριστού.

Τα θέματα της Εκκλησιαστικής Υμνογραφίας προέρχονται από: Την Αγία Γραφή Τα Απόκρυφα Ευαγγέλια Τα Μαρτυρολόγια και τα Συναξάρια των Αγίων Τα συγγράμματα των Πατέρων της Εκκλησίας Σύγχρονα γεγονότα διαφόρων εποχών (σεισμοί, επιδημίες, πολιορκίες κτλ).

Οι αιρετικοί χρησιμοποιούσαν τους ύμνους για να διαδίδουν τις ψευδείς διδασκαλίες τους. Έτσι η Εκκλησία συνέθεσε δικούς της ύμνους διαδίδοντας την ορθόδοξη (αληθινή) πίστη. Οι ύμνοι είναι ουσιαστικά τραγούδια που οι απλοί άνθρωποι εύκολα θυμούνταν και επαναλάμβαναν. Μέσα από τα λόγια τους λοιπόν μάθαιναν και καταλάβαιναν και την πίστη τους.

Κύρια είδη ύμνων

Εκτός από το περιεχόμενο των ύμνων (ορθόδοξη πίστη) εξελίχθηκε σιγά σιγά και η μουσική τους (μέλος – μελωδία).

Τον 5ο αιώνα κυριαρχεί το Κοντάκιο στην Εκκλησία. Ο Ρωμανός ο Μελωδός που δημιούργησε αυτό το είδος συνέθεσε περίπου 1000 κοντάκια σύμφωνα με την παράδοση.

Την ονομασία του το Κοντάκιο την πήρε από το ξύλο (κοντάρι/κοντάκι) στο οποίο τυλίγονταν το υλικό πάνω στο οποίο γράφονταν ο ύμνος.

Το Κοντάκιο αποτελείται: Από το Προοίμιο (το αρχικό τροπάριο στο οποίο παρουσιάζεται το περιεχόμενο του Κοντακίου). Τους Οίκους. Είναι οι στροφές του Κοντακίου (από 18 ως 24). Κάθε οίκος τελειώνει με την ίδια φράση (εφύμνιο).

Στο γνωστό Κοντάκιο του Ακάθιστου Ύμνου προοίμιο είναι το “Τη υπερμάχω” και εφύμνιο τα “Χαίρε νύμφη ανύμφευτε” και “αλληλούια”.

Κατά τον 6ο και 7ο αιώνα εμφανίζεται ένα νέο είδος εκκλησιαστικής ποίησης, ο Κανόνας. Την ονομασία του την πήρε επειδή ο μελωδός χρησιμοποιούσε ως κανόνα (χάρακα) συγκεκριμένα γεγονότα από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη (ο Ιωνάς στην κοιλιά του κήτους, ο ύμνος της Θεοτόκου προς το Θεό κτλ).

Ο Κανόνας περιέχει δογματικές αλήθειες (αλήθειες της πίστης) και διδάσκει βαθύτερες έννοιες. Φημισμένοι ποιητές κανόνων ήταν ο Ανδρέας Κρήτης, ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο Κοσμάς επίσκοπος Μαϊουμά κ.ά.

Οι ύμνοι λέγονται και τροπάρια επειδή ο καθένας ψάλλεται με διαφορετικό τρόπο. Πολύ γνωστό είναι το Τροπάριο της Κασσιανής, της σημαντικής υμνογράφου της Εκκλησίας .

Η εκκλησιαστική μουσική Τα τροπάρια ψάλλονται με ήχους που προέρχονται από την αρχαία ελληνική μουσική. Από την Ανατολή η λατρευτική μουσική μεταφέρθηκε στη Δύση (Αμβρόσιος Μεδιολάνων, 4ος αιώνας).

Υπάρχουν 8 συνολικά ήχοι, τέσσερις κύριοι (α', β', γ' και δ') και τέσσερις πλάγιοι (πλάγιος του α', πλάγιος του β', βαρύς ή πλάγιος του γ' και πλάγιος του δ'). Ο πρώτος που τους συστηματοποίησε ήταν ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός.

Η βυζαντινή μουσική είναι μονοφωνική και δε συνοδεύεται από μουσικά όργανα. Η πολυφωνία εξάλλου δεν υπήρχε στην εκκλησιαστική μουσική πραγματικότητα μέχρι το Σχίσμα του 1054. Δημιουργήθηκε και διαδόθηκε αργότερα στη Δυτική Εκκλησία.

Υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στη βυζαντινή και την ευρωπαϊκή μουσική. Η γραφή της απλοποιήθηκε πολλές φορές μετά τον 9ο αιώνα αλλά κυρίως το 18ο και τον 19ο αιώνα. Όλες οι ελληνόφωνες εκκλησίες, οι αραβόφωνες της Συρίας και Παλαιστίνης και αυτές των Βαλκανίων χρησιμοποιούν τη βυζαντινή μουσική, ενώ ίχνη της βρίσκονται στην ψαλμωδία της Ρωσικής και Φιλανδικής Εκκλησίας.

Ενώ τους 8 πρώτους χριστιανικούς αιώνες υπήρξε ραγδαία εξέλιξη της εκκλησιαστικής υμνωδίας (ποίηση και μέλος), τους επόμενους αιώνες υπήρξε δυστυχώς στασιμότητα. Πρέπει να αποδοθούν οι ύμνοι σε μια γλώσσα πιο κατανοητή, για να τους αντιληφθούν οι άνθρωποι της εποχής μας και να μην θεωρούνται μουσειακός θησαυρός χωρίς νόημα στο παρόν.