Αρχαία ελληνική θρησκεία

Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Μεταξύ του 2000π.Χ και του 1900π.Χ έγινε η κάθοδος και εγκατάσταση των ινδοευρωπαϊκών φύλων στον ελλαδικό χώρο. Από τότε και μέχρι την ανακήρυξη του Χριστιανισμού ως επίσημης θρησκείας του Ρωμαϊκού κράτους έχουμε την ακμή της αρχαίας ελληνικής θρησκείας που χαρακτηρίζεται από τη λατρεία θείων όντων διαφόρων τύπων.

●

Τα ονόματα των θεών του ελληνικού πανθέου υπάρχουν σε πινακίδες που έχουν βρεθεί στην Κνωσό και την Πύλο. Οι πινακίδες αυτές είναι γραμμένες σε Γραμμική Β' και χρονολογούνται από τον 14ο αι.π.Χ.

Τα ονόματα που συναντάμε σε αυτές τις επιγραφές είναι αυτά του Δία, του Ποσειδώνα, του Διονύσου, της Αθηνάς κτλ. Η λέξη Δίας (φωτεινός) έχει κοινή ρίζα με πολλές άλλες ινδοευρωπαϊκές λέξεις (Dyaus Pitar, dieu, dios, day) κάτι που ενισχύει την άποψη ότι πρόκειται για μια πραγματικά πολύ παλιά θεότητα. Ταυτόχρονα κάνουν σιγά σιγά την εμφάνισή τους και νέες θεότητες που προστατεύουν πραγματικότητες με τις οποίες έρχονται σε επαφή για πρώτη φορά οι νέοι κάτοικοι της περιοχής (η Δήμητρα ως θεά της γεωργίας, σχετίζεται με τη μόνιμη εγκατάσταση σε μια γη και την καλλιέργειά της).

Μεγάλες αλλαγές επέφερε στη θρησκεία η δημιουργία της πόλης – κράτους ανάμεσα στον 11ο και τον 8ο αιώνα π.Χ. Κάθε πόλη επιλέγει μια θεότητα που την προστατεύει και προς τιμήν της οποίας χτίζει ναό και θεσπίζει γιορτές. Ζητούμενο είναι η διασφάλιση της μόνιμης παρουσίας της θεότητας κοντά στους κατοίκους της πόλης και η εύνοιά της. Είναι γνωστή σε όλους η ιστορία για τον αγώνα ανάμεσα στην Αθηνά και τον Ποσειδώνα για την προστασία της πόλης που τελικά πήρε το όνομα της θεάς (Αθήνα).

Οι θεοί του Ολύμπου αναγνωρίστηκαν και λατρεύτηκαν από το σύνολο των κατοίκων του ελλαδικού χώρου χάρη στα ομηρικά έπη και τη χρήση τους στην εκπαίδευση. Οι πανελλήνιοι αγώνες στους οποίους εκπροσωπούνταν σχεδόν όλες οι περιοχές της Ελλάδος και η ίδρυση πανελλήνιων ιερών ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο τη θέση τους. Παλαιότερες θεότητες όπως η Γαία ή ο Κρόνος σιγά σιγά άρχισαν να ξεχνιούνται. Τον 8ο αι.π.Χ. αρχίζουν κατά τόπους να λατρεύονται και οι ήρωες. Κάθε περιοχή έχει τον δικό της ήρωα που τα κατορθώματά του υμνούνται, και ο οποίος διαθέτει υπερφυσικές-θεϊκές ιδιότητες. Τα χαρακτηριστικά αυτά διατηρεί η ελληνική θρησκεία σε όλη την κλασική εποχή.

Χαρακτηριστικά της θρησκευτικότητας των αρχαίων Ελλήνων

Πολυθεϊσμός: Οι αρχαίοι Έλληνες λατρεύουν πολλά όντα τα οποία διαθέτουν διάφορα χαρακτηριστικά. Ο Ησίοδος μιλάει για θεούς, δαίμονες, ήρωες και νεκρούς. Ανώτεροι είναι οι Ολύμπιοι θεοί. Οι δαίμονες όπως είναι οι Νύμφες, ο Παν, οι Νηρηίδες κτλ. Ορισμένες φορές ονομάζονται και θεοί, οι θεοί του Ολύμπου όμως δεν ονομάζονται ποτέ δαίμονες. Η λατρεία των ηρώων συνήθως γίνεται σε επίπεδο τοπικό εκτός από όσους έχουν αποκτήσει πανελλήνια αναγνώριση.

Ισαριθμία επιμέρους πραγματικοτήτων του κόσμου και θείων όντων : Κάθε πραγματικότητα αυτού του κόσμου εξουσιάζεται και από έναν θεό. Αυτό συμβαίνει για τα φυσικά φαινόμενα ( ουρανός, γη, αστερισμοί, βροχή, ήλιος, δάση, ποτάμια), τις ποικίλες ανθρώπινες καταστάσεις (υγεία, πόλεμος, νίκη, διάφορα επαγγέλματα), τον κύκλο του έτους, τη γέννηση και το θάνατο, τη γονιμότητα κ.ά. Έτσι δημιουργείται μια βασικά σειρά θείων όντων.

Η τάση πολλαπλασιασμού των θεών : Καθώς νέες πραγματικότητες εμφανίζονται στο πέρασμα των αιώνων, προκύπτουν και νέες θεότητες που τις προστατεύουν. Η αστάθεια και η ανασφάλεια για παράδειγμα της ελληνιστικής εποχής, οδήγησε στην ανάπτυξη της λατρείας της θεάς Τύχης.

Ταυτόχρονα μια θεότητα εξουσιάζει μια πραγματικότητα η οποία μπορεί να έχει πολλές διαφορετικές πλευρές. Η θεότητα αυτή επομένως αποκτά και πολλά διαφορετικά χαρακτηριστικά. Ο Δίας ως θεός του ουρανού μπορεί να είναι φωτεινός, κύριος του κόσμου (Ζευς Άναξ ή Πατήρ), Όμβριος, Αστραπαίος, Κεραύνιος, Ευάνεμος, Ούριος κ.ά.

Η εγκόσμια κατεύθυνση : Οι αρχαίοι Έλληνες προσπαθούν να έχουν τους θεούς με το μέρος τους ώστε να τους βοηθούν και να μην επιτρέπουν την αρνητική πορεία των πραγμάτων. Μέσο για την εξασφάλιση της εύνοιας των θεών είναι οι θυσίες – συχνά αιματηρές, ακόμη και θυσίες ανθρώπων.

Η εναρμόνιση με το θέλημα της θεότητας : από τη στιγμή που μια πραγματικότητα του κόσμου εξουσιάζεται από ένα συγκεκριμένο θείο ον, όσα σχετίζονται με αυτήν πρέπει να γίνονται σύμφωνα με το θέλημα αυτού του όντος. Επομένως έπρεπε οι άνθρωποι να βρουν τρόπους και να μάθουν τι ήθελε ο θεός να κάνουν, ποιο ήταν το θέλημά του. Αυτό είχε ως συνέπεια την εμφάνιση των μαντείων. Εκεί, μέσω της χρησμοδοσίας ή της οιωνοσκοπίας ή άλλων τρόπων, γίνονταν γνωστή η επιθυμία του θεού και οι άνθρωποι ενεργούσαν ανάλογα.

Κάποια μαντεία απέκτησαν πολύ μεγάλη φήμη, όπως έγινε στην περίπτωση της Δωδώνης και των Δελφών. Ιδίως οι Δελφοί απέκτησαν πανελλήνια -και όχι μόνο- αναγνώριση και δικαίως ονομάστηκαν 'ομφαλός του κόσμου'. Στη μυθολογία, το αρχαίο θέατρο και την ιστορία γίνεται πάρα πολλές φορές αναφορά στους διφορούμενους χρησμούς που έδινε η Πυθία είτε σε μεμονωμένα πρόσωπα είτε σε εκπροσώπους πόλεων και βασιλείων.

Ο αρχηγός των Φωκεών ληστής Φιλόμηλος, ο οποίος κατέλαβε τους Δελφούς και σκότωσε πολλούς από τους ιερείς, για να δικαιολογήσει τις πράξεις του, διέταξε την Πυθία να βγάλει ένα χρησμό που να λέει ότι όλα αυτά που έγιναν, ήταν πεπρωμένο να γίνουν. Όταν η Πυθία αρνήθηκε, την ανέβασαν με την βία στο τρίποδο και όπως ήταν τρομοκρατημένη από τις λόγχες των στρατιωτών, είπε: «είσθε ελεύθεροι να κάνετε ότι θέλετε». Δεν ήταν ο μόνος που εξανάγκασε την Πυθία να δώσει χρησμό σε όφελος του. Ο Μέγας Αλέξανδρος παραβίασε την ιερότητα των Δελφών επίσης και ανάγκασε την Πυθία να δώσει τον χρησμό που αυτός ήθελε.

Όταν ο Ιουλιανός ο Αποστάτης προσπάθησε να επαναφέρει πίσω την Ελληνική θρησκεία και ζήτησε την συμβουλή του μαντείου, η Πυθία του έδωσε τον ακόλουθο χρησμό: «Πες στον βασιλιά ότι οι τοίχοι έχουν πέσει σε σήψη; Ο Απόλλων δεν έχει πλέον ναό, ούτε προφητείες, ούτε Κασταλία πηγή. Το ρυάκι, που είχε τόσα να πει, έχει στερέψει.»

Ελληνική θρησκεία και μύθος

Μέσα από τους μύθους οι αρχαίοι Έλληνες προσπάθησαν να εκφράσουν ό,τι θεωρούσαν ως αλήθεια για τον κόσμο. Οι θεοί δεν είναι απλά προσωποποιήσεις των φυσικών φαινομένων. Είναι όντα που η ζωή τους μοιάζει με τη ζωή των ανθρώπων και μοιράζονται τα ίδια πάθη. Ερωτεύονται, μισούν, εκδικούνται, συμπονούν, εργάζονται κτλ. Γι' αυτό η φιλοσοφική κριτική άσκησε έντονη κριτική σε αυτούς τους θεούς που παρουσιάζουν τόσες αδυναμίες και φέρονται πολλές φορές με μικροπρέπεια που δεν ταιριάζει στη θεϊκή τους φύση. Σταδιακά λοιπόν και πολύ πριν τη χριστιανική εποχή άρχισε να υποχωρεί η πίστη σε αυτούς.

Θεοί και άνθρωποι στην αρχαία ελληνική θρησκεία

Αυτό που διακρίνει τους θεούς από τους ανθρώπους είναι η αθανασία και οι εξαιρετικές δυνάμεις που διαθέτουν. Η προσπάθεια ξεπερασμού των ορίων της ανθρώπινης μοίρας και η εξομοίωση με τους θεούς ονομάζεται ύβρις και τιμωρείται. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Προμηθέα που χάρισε στους ανθρώπους το δώρο της φωτιάς, προνόμιο μέχρι τότε των αθανάτων.

Υπάρχει όμως συχνή επικοινωνία ανάμεσα στον θεϊκό και τον ανθρώπινο κόσμο. Βέβαια οι θεοί είναι αυτοί που με διάφορους τρόπους αναμιγνύονται στα ανθρώπινα πράγματα και ρυθμίζουν τις ανθρώπινες ζωές είτε με θετικό είτε με αρνητικό τρόπο. Οι άνθρωποι δε μπορούν να παρέμβουν στη ζωή των θεών και οφείλουν να τους υπακούν. Η ερωτική ένωση θεών και ανθρώπων είναι αρκετά συχνή και από αυτήν γεννιούνται οι ημίθεοι.

Ο μυστικισμός των αρχαίων Ελλήνων

Τα θρησκευτικά ρεύματα που αποσκοπούν α) στην εξασφάλιση μιας καλής μεταθανάτιας ζωής β) στην υπέρβαση αυτού του κόσμου για χάρη κάποιου άλλου γ) σε μια άμεση επικοινωνία με τους θεούς συνιστούν τον ελληνικό μυστικισμό. Μιλάμε εδώ για τα μυστήρια και τις μυστηριακές λατρείες όπως τα Ελευσίνια μυστήρια, τον Ορφισμό και τη Διονυσιακή λατρεία.

Στα Ελευσίνια μυστήρια ο πιστός επεδίωκε μία καλύτερη σχέση με τη Δήμητρα και την κόρη της Περσεφόνη, κάτι που θα του εξασφάλιζε μια καλύτερη ζωή μετά το θάνατο στο βασίλειο του Άδη όπου περνούσε η δεύτερη τους μισούς μήνες του χρόνου. Ο μυημένος πίστευε ότι η μοίρα του εκεί θα ήταν καλύτερη από την κοινή των σκιών έτσι όπως την περιέγραφαν στα έργα τους οι ποιητές.

Στη λατρεία του Διονύσου ζητούμενο ήταν η κατάργηση των ορίων ανάμεσα στο θεό και τον άνθρωπο. Ομάδες γυναικών (Μαινάδες) μέσα από οργιαστικές και άλλες πρακτικές περιέρχονταν σε κατάσταση μανίας, κατάληψης δηλαδή από το θεό.

Στον Ορφισμό η ψυχή (που έχει θεία καταγωγή) πρέπει να αποδεσμευτεί από το σώμα (που θεωρείται φυλακή, τάφος της) και να ενωθεί με το θείο. Αυτές οι ιδέες έρχονται σε σύγκρουση με την παραδοσιακή ελληνική θεώρηση για τον άνθρωπο που αποτελείται εξίσου από σώμα και ψυχή και οφείλει να καλλιεργεί και τα δύο (καλός καγαθός).

Ο μονοθεϊσμός των μεγάλων φιλοσόφων

Τα μυστικιστικά ρεύματα παρέμεναν στο περιθώριο της αρχαίας ελληνικής θρησκείας. Τις ιδέες του Ορφισμού όμως υιοθέτησε ο Πυθαγόρας και μέσω αυτού ο Πλάτων. Σύμφωνα με το πλατωνικό κοσμοείδωλο, στην κορυφή της κοσμικής πινακίδας βρίσκεται ένας αιώνιος κόσμος με κέντρο τον ένα και μόνο θεό που ονομάζεται “το αγαθό”.

Η ψυχή προέρχεται από αυτόν τον κόσμο των ιδεών και έχει εκπέσει στο επίπεδο του κόσμου που ζούμε. Σκοπός της θρησκείας είναι η κάθαρση της ψυχής ώστε αυτή να μπορέσει να επιστρέψει στον τόπο από τον οποίο κατάγεται. Η επιστροφή αυτή μοιάζει με την έξοδο από μια σκοτεινή σπηλιά έξω στο φως (από την άγνοια στη γνώση).

http://www.youtube.com/watch?v=bR0L9v3_K7k