Page 1

ITZARBEINGURUKO TRADIZIOKO HERRI ARTEA ETA SINBOLOGIA

яБо

Koldo Colomo. Gares 2010


AITZIN SOLASA ď Ž

Hemen duzun lan hau mintzaldi baterako materiala baino ez da. Horregatik, irudiak ongi ulertzeko interpretazio edo informazio nahikorik ez dago. Interneten jartzea erabaki dugu alde batetik, Itzarbeibarrean dagoen herri artea bertakoei eta kanpokoei hobeki ezagutarazteko eta bertze aldetik, Nafarroan etorkizunean egin daitezkeen antzeko lanetarako alderaketa egiten ahal izateko erreferente bat. Amaieran orientabide bibliografiko batzuk jarri ditugu geroko ikerlarientzat interesgarriak izan daitezkeelakoan.


Aurkibidea arte

HIL ARTEA Aurrehistoriatik XX. mendera

ERROMANIKOA XI-XIII  Adibide soil batzuk XIV-XV MENDETIK XX MENDERA ARTE  Harria  Burdina  Egurra ETXEA XIX-XX  Babes ikur moderno batzuk eta etxeko tresnak


Hasi baino lehen hainbat ideia 

 

Herri artea kulturen arteko hartu-emateko prozesu baten emaitza da. Zaila da erratea arte propioa dela dauden elementuak bertze herri batzuetan ere agertzen baitira. Baina izaera propio daukala erratea zuzena litzateke, bertako artisauen ikusmoldeetatik eginak baitaude. Hainbat aldagaik eragiten dute arte honetan, bertzeak bertze ekonomia, egoera militarrak eta garaian pil pilean dauden arte estiloek. Herri artean erritmoa badago ere, ez da beti erritmo bera, eta tokiaren arabera motiboak alda daitezke garai berean. Artisauek errepikatzen dute aurrekoengandik ikasitakoa eta, haietako batzuk, ausartenak, modan dauden bertze motibo berri batzuk sartzera animatzen ziren. Artisauek, lan bat egitean, hiru kontzeptu garbi zituzten. Lanak edertasuna izateaz gain, funtzionalitatea izan behar zuen. Funtzionalitate horren barnean hizkuntza sinbolikoa ere bazegoen, azken honek, oro har, etxekoen babesa azaltzen zuen, batzuetan, aurrekristautasunaren sinboloak eta kristau garaikoak nahastuz. Artisauek egiten zituzten motibo anitzen erranahiaren transmisioaren katea eten zen une jakin batean, industrializazioaren ondorioz, agian galera honek errenazimendua izan zuen abiapuntua. Zoritxarrez erranahia ez zen gugana heldu. Jakin badakigu aurreko gizarteek sinbolismoa erabiltzen zutela plazaratu nahi zuten mezua helarazteko. Egun, sinbolismoaren erranahia susmatu baina ezin dugu egin. Orain babes ikur moduan interpreta ditzakegu guztiak, haien artean ñabardura handirik egin ezinik.


Hasi baino lehen hainbat ideia 

Lan hau ez dugu erkatu bertze batzuekin. Egia erran honelako lan gutxi argitaratu dira gure Nafarroan (Ikus bibliografia). Horregatik kronologia paratzeko arazoak izan ditugu. Espero dugu gehienetan asmatu izana, zuhurtziaz jokatu baitugu. Horren beharra egon arren gure asmoa ez zen lan sakona edo sistematikoa egitea, herri artearekiko sentsibilizazioa lantzea baizik. Argazki gehienak 2010. urtean eginak dira. Behin baino gehiagotan pentsatu dugu lehenago egin izanez gero lan oparoagoa izanen zela. Ondorio gisa erran daiteke gure herrietan dugun arte adibideak nahiko aberatsak direla. Haien kontserbazio onean jarri beharko genituzke ahalegin guztiak, katalogazio sistematiko bat eginez, piezak zaharberrituz eta, ondarea diren aldetik, herritarrentzat modu antropologiko eta hezitzailean ezagutaraziz. Gure ustez lan etnografiko ororen helburua izan beharko litzateke iraganeko gizarteak eta egungo gizarteak hobeki ezagutzea, hau da piezen eta irudien atzean dagoen historia, beharra, sentimedua eta nahia atzemanez. Azkenik erratea lan hau egiteko hartu den lur eremua Itzarbeibarkoa, Mañeruibarra, Mendigorria eta Artaxoa herriez osaturik dagoela.


HIL ARTEA. Arte megalitikoa.


Artaxoa, Zirauki.


ERROMATARRAK, MENDIGORRIA 

Gure zonaldean euskal jainkoen izen batzuk daude. Erromatar garaiko panteoian azaltzen dira. Mendigorrian: Larrahi, Ziraukin eta Girgillanon: Losae, Loxae.


ZIRAUKI Losae


ANDELOko hainbat hilarri erromatar.


Andeloko mosaikoa

ď Ž

ď Ž

ď Ž

Iberiar grafiaz idatzirik dugun esaldi honen azpian lehenengo euskarazko esaldia egon daiteke. Aditu batzuk hipotesi honen alde agertu dira, esaterako Javier Velaza. Egun, mosaikoa Nafarroako museoan ikus dezakegu.


HILARRIAK ď Ž

ď Ž

ď Ž

Gure zonaldean 50 hilarri inguru gordeta daude etxe partikularretan. Administrazioak izan ez duen sentsibilitatea bizilagunek izan dute. Haiei esker erdi aroko hilarriak gorde eta zaindu dira. Hemen eskaintzen dizkizugunak gaika antolaturik daude. Batzuk katalogaturik daude eta bertze batzuk, berriz, katalogatzeko prozesuan:Erroseta, ikur misteriotsuak, zirkulo kontzentrikoak, erradialak, izardunak, gurutzedunak, lanabesdunak, marrazkirik gabeko biribil formadunak eta irudia galdu dutenak. XV. mendetik aurrera idazmenari lekua egiten diote harginek eta, muski-muski, forma biribilak bidea ematen dio laukidunari idazkera modu erosoan egiten ahal izateko (Ikus Ukar Muruzabal)


ERDI AROA XII- XIV


BIDEKO HILARRIAK XVI-XVII


ZIRAUKI 1609, 1638


ZIRAUKI 1700 ď Ž

Forma biribila hein batean mantentze n bada ere laukiak gero eta protagonis mo gehiago hartzen du idazmenari tokia emanez.


BIDEKO HILARRIAK XVIII-XX, ZIRAUKI


BIURRUN, MENDIGORRIA, ARTAXOA XIX, XX


OBANOS, GARES XIX, XX


UKAR XIX-XX


FUESAK XVI, GARES


GARES 1667


GARES XVI-XVIII


ARTAZU, GARES XVIII


Aテ前RBE


Muruzabal, Gares (Beaumonten hilobia)


ERROMANIKOA


ERROMANIKOA XIII


BARGOTA


Arte erromanikoa zatika, Ma単eru


ERAIKIN MILITARRAK XIV-XX


ATE GOTIKOAK XV-XVI. Gares


ATE GOTIKOAK XV-XVI. Gares


PUNTO ERDIKO ARKUA XVItik-1900 arte. Gares


ATE DINTELDUNAK XVII-XX


ARKU ESKARZANO ETA JEITSIA XVIII-XX


XV-XVI, ARKU KONOPIALAK. Artaxoa, Zirauki, Biurrun


Zirauki, Obanos, A単orbe


ARKU LOBULATUAK ETA ERREGE KATOLIKOEN BOLAK


ARTAXOA


OLKOTZ


MENDIGORRIA XV., IDAZKI GOTIKOA


JHS 

Gotiko garaian sortu zen sinbolo kristaua XVII mendera arte iraun zuen Itzarbeinguruan. Babes kristau ikurra da, ate edota leiho gainean aurkitzen dugu maiz. Hainbat eratan agertzen zaigu: dena elkarrekin hizkiak irudi bat izanen balitz bezala, herensuge itxurarekin, landareduna, hizki gotikoetan, familia armarri baten barruan (XVI.mendetik aitzina), Mariaren ikurrarekin (XVII)… Hemen ditugun JHSen artean Artaxoako herensugearen itxurarena deigarriena da. Argi dago herensugeak etxea babesten duela. Gogoratu behra da euskal kondairetan herensugeari buruzko hainbat adibide dugu (Sugar -Mariren senarra-, Jaun Zuria, Goñiko Teodosioren kondaira…).


JHS, XV-XVII


JHS


HERENSUGE, Artaxoa


OBANOS, LEGARDA


OBANOS, GARES


GARES, UKAR


ARTAXOA


ARTAXOA


ZIRAUKI XVII


ADIOTZ JHS 1640


Aテ前RBE XVII, ikur errenazentistak


XVII ZIRAUKI, MAÑERU


ZIRAUKI me fezit 1631


ZIRAUKI, Pascoal de Urbe 1673


ARTAXOA, 1680 Akronimoa

El reverendísimo Señor Padre Maestro Fray Carlos de Bayona, confesor del Rey Nuestro Señor Carlos 2 Año 1680


ADIOTZ, 1680

ď Ž

Etxe honek iraunen du zeruan dauden izar adina urte.1680 urtean.


OBANOS, a単o de mil seiscientos treinta y nueve (1639)


ARTAZU, ZIRAUKI, MENDIGORRIA XVI-XVII


ARTAXOA, MAÑERU, 1732, 1738


ARTAXOA, 1765


Lauburua 

Lauburua Nafarroan sarritan agertzen bada ere, ez dago soilik Euskal Herrian. Frantzian zehar ere barreiaturik dugu ikur hau bai eta Alemaniako hainbat tokitan ere. Gurean ia Nafarroa osoan aurki ditzakegu. Honetaz gain Lapurdi, Zuberoan, Bearnen eta Aragoin ere agertzen da. Ezagutzen dugun laubururik hegoaldekoena Ejea de los Caballeros herriko etxe batean dago. Zamorako etnografia museoan krisketa batean lauburu bat ikus dezakegu, Salamancako Cabrillas herrian jasorik, eta XVII-XVIII. mendean eginik. Lauburua ez da svastika bat. XVII. mendeko artean modan jarri zen koma edo “virgule” batetik etor daiteke, lau komen elkarketaren ondorioz (Ikus 38. irudian hilarriaren koma). Nafarroan dauden lauburu gehienak XVIII. mendekoak dira. Hala ere batzuk XVII. mende bukaerakoak edota XIX. mende hasierakoak dira. Ikur hau, oro har, XVIII. mendeko artearen erreferentetzat jo dezakegu. Louis Colasen ustez lauburuak ardien babesarekin lotura izan lezake. Gurean etxekoen ogibidearekin, erlijio esparruarekin eta bertze ikur geometrikoekin loturik agertzen dira lauburuak.


LAUBURUA XVIII ARTAXOA


ARTAXOA, 1749


ARTAXOA, 1750


GIRGILAO 1778


ARTAZU XVIII


XVIII ď Ž

Garai honetan espiralak eta Ave Maria leloa oso arruntak dira herri artean.


GIRGILAO 1778


GIRGILAO, 1780


ARTAXOA


GARES, XVIII


XVIII


Erroseta ď Ž

Ikur hau mantendu egin da herri artean. Erromatarren garaian Andelon eta Artaxoan agertzen zaigu, eta XX. mende hasierako art decĂł deritzonean ere aurki dezakegu, ziur aski egilearentzat esanahi ezberdinekin, garaian garaikoa.


GARES XIX-XX, ART DECÓ


XVI


IDAZKIAK HARRIAN. XVIII


GARES, XVIII

La maldición de la madre arrasará y destruirá de raíz hijos y casa


Ma単eru eta Zirauki XVIII


EGUZKI ERLOJUAK, MENDIGORRIA


Ukar, Ma単eru, Mendigorria, Artazu


Gares


HARRIZKO BERTZE ERAIKIN BATZUK


ITURRIAK


ERDI AROKO ERROTAK,. Eunate eta Gares


ELURZULOAK ERDI AROA

ď Ž

Gurean planta biribileko hainbat, planta laukiko bat eta oktogonal bat daude (Nafarroan bi oktogonal ditugu Garesen eta Aberinen)


Bodegak. Gangak XV, XVIII-XIX


NEKAZARI ETA ARTZAIN OLAK XVIII-XIX


ERLAUNTZAK


BURDINA


ETXARREN, XVI


XVII, ADIOTZ, UTERGA, ENERITZ


XVIII GARES, ZIRAUKI, MAÑERU


GIRGILLAO


GARES, XVIII


GARES, XVIII


GARES, XVI


MAÑERU XVII-XVIII


MAÑERU, XVII-XVIII


ANIMALIAK XVII-XVIII


ANIMALIAK, XVIII-XIX


XVI-XVIII GEOMETRIKO ETA

LOREDUNAK


MOTIBO GEOMETRIKO ETA LOREDUNAK XVIII-XIX


SARRAILA ZULOA, GURUTZEAK XVIII


XIX


KISKETAK, PRAILEKOAK XVIII


XIX-XX


ALDABAK, ILARGI ERDIA XVII-XVIII


ZAKIL MODUKOAK XVIII-XIX


ZAKIL MODUKOAK


S


ANIMALIAK, XX

S


L


XVIII


O


BURDIN UZTAIAK, XV, XVIII


ESKUA. XX


ILTZEAK, XVII-XVIII


ATE ILTZEAK


BANDA, XVII


HAIZE ORRATZA, XVII,XVIII


KANPAIAK, XX


EGURRA


TEILATEGALAK. GOTIKO-MUDEJAR ESTILOKOA


MENTSULAK, XVII VINCULO


XVII


MURUZABAL, XVII


XVII-XVIII


XVIII-XIX


XVIII, XIX


GARES, XVII-XVIII


XVIII


Aテ前RBEko VINCULO 1781 3 morroilo


XVII, Vinculoko kutxa 7 morroilo


XVII-XVIII


XVII-XVIII


XVIII-XIX


XVIII-XIX


1730, XX


JUNTURA ESTALKIA


BABES IKURRAK


REINARÉ XX, 1914, 1919


BENDECIRÉ, XX. mende hasieran


ASEGURO ETXEAK XIX-XX


IRUDIAK, Gares, Ukar, Zirauki


PAZKOAKO ERRAMUAK


HARRIZKO GURUTZEAK 

Zer erran nahi zuten?

Mugak Konjuroak botatzeko tokia Bat-bateko hildakoak Via Crucis Aspaldiko eliza baten toki seinalizazioa…

 


GURUTZEAK Etxeko babes ikurrak GARES, GIRGILAO, OBANOS


ZIRAUKI, GARES…


UHARRIZKO ZOLUAK, GARES, UKAR


Aテ前 1841


TIRAPU, ZIRAUKI, ENERITZ XVIII


EUNATE, ANITZ, GARES, ADIOTZ, UKAR, ORENDAIN, AURITZ


ARGIZARIA: GARES


KARLISTALDIAK


1833-39


ETXEA


XVI,XVII


ARDOGINTZA


SUGIBELEKOA XVI-XVII- XIX-XX


GARES XIX, 1875 On Karlos


NAPAR NEURRIAK


PUTZUA


TXOKOLATERAKO METATEA, TXORROA ETA KANELA HARRIAK


KATAZULOA ELIZAKO ATEAN


Bibliografia gomendagarria


OINARRIZKO BIBLIOGRAFIA NAFARROAKO HERRI ARTEARI BURUZ  Caro Baroja, J. “La casa en Navarra” 1982  Caro Baroja, J. “Etnografía histórica de Navarra” 1972. 3 liburu  Garcia Gainza, M.C. “Catálogo monumental de Navarra” 1996. 9 liburu  Cruchaga y Purroy, J. “La vida en el valle de Orba” 1977  Cruchaga y Purroy eta bertze batzuk “Piedras familiares y piedras de tumbas en Navarra” CEEN 41-42 1983  Peña Santiago, L.P. “Estudio etnográfico de Urraul Alto (Navarra)” Munibe 1966. (orr.69-160) Interneten eskuragarri dago.  Ulibarrena, O. “Arte y decoración tradicional en Navarra” 1985  Zubiaur Carreño, J. “Arte popular de Navarra” 1980 EUSKAL HERRIKO HERRI ARTEARI BURUZ  Amesti Mendizabal, J.”Forjaketa artistikoa Bizkaiko Enkarterrin” Interneten eskuragarri 4 zatitan dago  Eusko Ikaskuntza “V congreso de estudios vascos. Arte popular vasco” 1934  Manso de Zuñiga, G. “Museo de San Telmo” 1976  Peña Santiago, L.P.”Arte popular vasco” 1969  Zabalo, J. “Arquitectura popular y grafia vasca” 1947 ITZARBEINGURUKO HILARRIAK  Colomo Castro, Koldo “Estelas discoideas de Puente la Reina/Gares” CEEN 83, 2008  María de Urrutia R. Fernandez García, R. “Las estelas de Soracoiz” CEEN 13, 1973  Ukar Muruzabal, Jesus “Ayer y hoy de la estela discoidea en Navarra” CEEN 64 1994 ITZARBEINGURUKO HISTORIAZ  Jimeno Jurio, J.M.”Datos parala etnografía de Artajona” 2009  Jimeno Jurio, J.M.”Merindad de Pamplona III. Historia de Puente la Reina y Eunate” 2007  Lopez Velasco, R. “Eneriz, vida e historia de un pueblo” 2005 HERRI ARTEA ETA SINBOLISMOA  Alvarez Peña, A. “Simbología mágico tradicional” 2002- 2007 3. argitalpena  Chevalier, J. “Diccionario de los símbolos” 1969, (Herder, 2007)  Biarge, F. Biarge, A. “Líbranos del mal. Creencias, signos y ritos protectores en al zona pirenaica aragonesa” El patrimonio etnológico altoaragonés 2000  Biarge, F. Biarge, A. “Casa por casa. Detalles de arquitectura rural pirenaica” El patrimonio etnológico altoaragones. 2001  Mircea Eliade “Tratado de historia de las religiones” 1974  Museo de Teruel “De lo útil a lo bello. Forja tradicional en Teruel” 3. argitalpena 2001  Museo etnográfico Castilla León, Zamora. “Catálogo del museo” 2004

Profile for Mikel irisarri

Itzarbeinguruko herri artea  

Arte popular y simbologia en Valdizarbe (Navarra)

Itzarbeinguruko herri artea  

Arte popular y simbologia en Valdizarbe (Navarra)

Profile for mirisari
Advertisement