Page 1


Lef en Moed Voor een klimaat van hoop en aanpakken Fris Verhoef


Proloog Niet de lef 1 – Mijn verhaal Later is nu 2 – We zijn verslaafd!

7 11 13 14 27

Morgen begin ik meteen

28

3 – De klimaatverandering

51

Dansen op de vulkaan

54

Heb je het hart

72

Geloofde Lente

80

4 – De energietransitie

85

De wind draait

88

We beginnen pas

91

Wanhoop niet

98

5 – De energietransitie in Nederland Enough is Enough 6 – Lef en Moed

105 114 123

Ga in mijn schoenen staan

124

Liefje, liefje

132

Dat zou mooi zijn

136

Dankwoord

137


voor Nico Verhoef

Colofon Auteur: Frits Verhoef Uitgave: mauritsgroen.mgmc Redactie en advies: Eva van Otterlo (De Bovenkamer Tekst & Advies) en Wim Verhoog (mauritsgroen.mgmc) Ontwerp cover, vormgeving en illustraties: Brigitte Vos (Vos visuele communicatie) Opmaak: Coco Bookmedia Druk: Wilco Boeken en Tijdschriften

ISBN: 978 90 78171 29 4 Bijzondere dank aan De Dijk voor de toestemming tot het plaatsen van hun teksten in dit boek. Copyright © mauritsgroen.mgmc Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden geproduceerd, verzonden, opgeslagen in een opslagsysteem in welke vorm dan ook en met behulp van welk middel dan ook zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.


Proloog Mijn keukentafel Regelmatig zitten er bij mij thuis mensen aan de keukentafel. Vrienden, buren, ouders van vriendjes en vriendinnetjes van onze kinderen. We eten wat, drinken een glas wijn en praten. Regelmatig vertel ik over mijn drijfveren, over ons gasloze huis en over onze CO2 -arme fietsvakanties door Europa. Als het over klimaat en energie gaat merk ik hoe af en toe ook de moralist in mij het woord neemt. Ik vind het moeilijk om hierover te praten zonder opgeheven vingertje. Dat leidt er soms toe dat gezellige bijeenkomsten aan die keukentafel minder gezellig eindigen. En het heeft gemaakt dat ik in de loop der tijd steeds minder ben gaan praten over deze onderwerpen die voor mij zo belangrijk zijn: klimaat en energie. Toen ik dat merkte, ben ik gaan nadenken over het schrijven van een boek. Om mijn gedachten en zorg te delen. Waarom?

Energie in Robbens Begin 2016 gaf ik op de basisschool van mijn kinderen een spreekbeurt over energie. Om het begrip ‘energie’ inzichtelijk te maken voor 10-jarigen, rekende ik uit wat Arjen Robben in 90 minuten voetbal aan energie verbruikt. Vervolgens rekenden we in de klas uit wat een ritje met de auto van Amsterdam naar Utrecht in die maat – het aantal ‘Robbens’ – kost. Uitkomst: 24! Wist je dat de hoeveelheid energie die wij in Nederland per dag gebruiken gelijkstaat aan 1.866 miljoen ‘Robbens’? Ik herhaal: per dag. Da’s één.

7


8

IJsvrij Vanaf 2006, ruim tien jaar dus al, houd ik me bezig met het onderwerp klimaatverandering. Dat begon al voor ‘Al Gore’. De snelheid waarmee het klimaat verandert is veel groter dan we tien jaar geleden dachten. Toen dacht Al Gore dat in 2050 misschien het ijs op de Noordpool zou zijn gesmolten. Nu weten we dat de Noordpool ook al in 2020 z’n laatste zomer met zeeijs-bedekking zou kunnen beleven.1 Tegelijkertijd blijkt het ongelofelijk moeilijk om de aandacht van de publieke opinie en (dus) de politiek erbij te houden. Ik maak me hele grote zorgen over de snelheid van de klimaatverandering, zeker wanneer ik tegenover 28 tienjarige kinderen sta. Het is tenslotte hun toekomst. Da’s twee.

Lef en Moed De oplossing ligt in de transitie van het gebruik van fossiele brandstoffen, waarbij CO 2 wordt uitgestoten, naar het gebruik van duurzame energiebronnen zonder die uitstoot. Die transitie moet zich snel, heel snel, namelijk binnen de komende 20 tot 30 jaar gaan voltrekken. Dat gaat niet vanzelf. Dat is een e-nor-me opgave. Het tempo waarmee we woningen verduurzamen, ligt op hooguit een paar duizend per jaar. Er zijn miljoenen woningen die van het gas af moeten. Dat gaat met het huidige tempo dus niet lukken. De hashtag #hoedan zal op menig gemeentehuis gebruikt worden. Mijn eigen gemeente, Amsterdam, heeft aangekondigd in 2050 van het gas af te zijn. Maar #hoedan? Het minste wat we nodig hebben is lef en moed. Da’s drie.

De Dijk De liedjes van De Dijk vind ik briljant. De muziek van deze Nederlandse band, die al ruim 35 jaar bestaat, is een inspiratiebron voor mij. Ik luister er sinds mijn middelbareschooltijd al naar, en vooral naar de songteksten. Daarin ontdek ik een grote betrokkenheid met de maatschappij en verwondering over wat er gaande is.

1

https://www.ad.nl/nieuws/noordpool-in-de-zomer-al-ijsvrij-over-vier-jaar~a5cfd612/


Net als de bandleden verbaas ik me over zoveel dingen. Met mijn boek wil ik jou aan het denken zetten, je stil laten staan bij wat zich voltrekt op klimaatgebied. En bij de collectieve verslaving aan fossiele energie en het trage tempo waarmee de energietransitie zich voltrekt, en bij wat nu nodig is. De titel van dit boek is ontleend aan het lied ‘Niet de lef’ van De Dijk. We waren erbij en we keken het aan Zagen het gebeuren lieten het begaan We waren hard bezig We waren te druk Met het bewaken van ons eigen geluk En zo voel ik het precies. We zijn bezig met de volgende vakantie, met een drukke baan, met persoonlijke ontplooiing, met onze volgende aankoop. Druk bezig om ons eigen geluk na te jagen. En dat is logisch. De gevolgen van klimaatverandering lijken zo ver weg dat het niet in ons vermogen ligt daar nu ons gedrag op aan te passen. We meenden te weten Dat komt wel weer goed Maar we hadden de ballen niet Niet de lef niet de moed Hoe kijk jij naar de toekomst? Komt het allemaal wel goed? Of steken we met z’n allen onze koppen in het zand? We waren erbij We dachten nou en? Die is niet van ons Dat is er een van hen Dat lossen ze zelf wel onderling op We hebben zo ook al genoeg aan ons kop En we maakten onszelf wijs Dat komt wel weer goed Maar we hadden de ballen niet Niet de lef niet de moed Maar stel nou, dat het niet goed komt, wat vertel jij dan je kinderen? We hadden de ballen niet?

9


10

We zaten erbij We keken het aan Zagen het gebeuren Lieten het gaan Ooit zal het blijken Hoe of het kon Dat niemand besefte Wat daar toen begon Dat wij elkaar zeiden Met jou alles goed? We hadden de ballen niet Niet de lef niet de moed Ik zie het gebeuren en merk in m캐n eigen leven dat het makkel캐k is om het te laten gaan. Zelfs aan de keukentafel is het een moeil캐k onderwerp. Ik hoop dat dit boek je inspireert om niet alleen druk te z캐n met je eigen geluk, maar ook dat van anderen!


DE DIJK – NIET DE LEF / GESCHREVEN DOOR HUUB VAN DER LUBBE

Niet de lef We waren erbij en we keken het aan Zagen het gebeuren lieten het begaan We waren hard bezig We waren te druk Met het bewaken van ons eigen geluk We meenden te weten Dat komt wel weer goed Maar we hadden de ballen niet Niet de lef niet de moed We waren erbij We dachten nou en? Die is niet van ons Dat is er een van hen Dat lossen ze zelf wel onderling op We hebben zo ook al genoeg aan ons kop En we maakten onszelf wijs Dat komt wel weer goed Maar we hadden de ballen niet Niet de lef niet de moed We hadden de ballen niet Niet de lef niet de moed Nu staan we d’r naast En we houden ons stil Jijzelf of een ander Is toch een verschil

We zeggen er niets van We wachten het af En doen wat voorzichtig Noem het laf Wij doen echt niet anders Dan haast iedereen doet We hebben de ballen niet Niet de lef niet de moed We hebben de ballen niet We zaten erbij We keken het aan Zagen het gebeuren Lieten het gaan Ooit zal het blijken Hoe of het kon Dat niemand besefte Wat daar toen begon Dat wij elkaar zeiden Met jou alles goed? We hadden de ballen niet Niet de lef niet de moed We hebben de ballen niet Niet de lef niet de moed We hebben de ballen niet Niet de lef niet de moed

11


1 – Mijn verhaal

Ik heb in 2006 mijn goedbetaalde baan als manager bij AEGON opgezegd om me te storten op het versnellen van de energietransitie. In de afgelopen tien jaar is er veel gebeurd, maar niet voldoende. De transitie waar we voor staan wordt aan de ene kant aangejaagd door de enorme snelheid waarmee het klimaat verandert. Aan de andere kant hebben we te maken met een log en zeer complex systeem van fossiele energievoorziening. Een wereld van hele grote getallen, van hele grote belangen. Een wereld die zich niet zomaar gewonnen zal geven. En toch moet het wel anders, want hebben we niet allemaal de morele plicht om de wereld leefbaar te houden voor onze kinderen? En dat zijn dan meteen de drie redenen om dit boek te schrijven: • Weinig mensen hebben een idee hoeveel energie we verbruiken en waar die vandaan komt. Dat alleen al maakt een transitie heel erg moeilijk. • Ik maak me oprecht zorgen over de snelheid van de klimaatverandering. Of moet ik zeggen, de traagheid waarmee dit tot ons doordringt. • Dit boek is een oproep om lef en moed te tonen, om te helpen de klimaatverandering en/of de naderende energiecrisis het hoofd te bieden. Voordat we het over onze verslaving aan fossiele brandstoffen en over de klimaatverandering gaan hebben, neem ik je mee in wat ik gedurende de 10 jaar dat ik actief ben in de energietransitie aan ontwikkelingen heb gezien.

13


14

GESCHREVEN DOOR: HUUB VAN DER LUBBE / MUZIEK: NICO ARZBACH

Later is nu Waar wil je op wachten? Tot je wat zeker weet? Alsof dat bestaat en Zekerheid geeft Is niet elke seconde Een mogelijk uur U? Waarom nog wachten? Waarom niet nu?

Dus doe hoe je zelf wilt En neem je besluit Denk je het te weten Kom ervoor uit Laat ze niet raden Naar wat je bedoelt Laat ze het weten Hoe jij het voelt

Wat houdt je tegen? Wat maakt je bang? Dat wikken en wegen Je blijft aan de gang Je aarzelt nog even en Wat heb je dan? Dan is alles weer anders En het komt er niet van

Later bestaat niet Je weet hoe dat gaat Later, dat gaat niet Later is te laat

Later bestaat niet Je weet hoe dat gaat Later, dat gaat niet Later is te laat

Is niet elke seconde Een mogelijk uur U? Later bestaat niet Later is nu


Later is nu! Bovenstaand nummer van De Dijk draaide ik elke dag op de heenweg naar Aegon, mijn toenmalige werkgever. Het bedrijf was in die tijd, halverwege het eerste decennium van deze eeuw, bezig het verleden van woekerpolissen af te sluiten en ik hield me bezig met de inrichting van de nieuwe ‘levensloopregeling’. Ik stuurde ruim 25 mensen aan, werd goed betaald, en was gespot als veelbelovend manager. Toch knaagde het al een tijdje: ik wilde wat nuttigers doen dan werken om later in een BMW 5 Serie te mogen rijden. En als je het over levenslopen hebt: Ik besefte dat er met het oog op onze eigen levensloop nog wel wat belangrijker zaken ‘te regelen’ vielen. Pas nadat ik tientallen keren het liedje had gedraaid, had ik voldoende moed verzameld om mijn baan en inkomen vaarwel te zeggen en een grote sprong in het diepe te wagen. In Intermediair had ik jaren geleden in de rubriek ’En, lekker gewerkt?’ een interview met Jacqueline Lampe, de toenmalige directeur van Amref Flying Docters gelezen. Die belde ik nu. Ze zocht artsen en piloten, geen ingenieurs, maar was wel bereid mee te denken. Na twee gesprekken zei ze: ‘Je hebt natuurkunde gestudeerd, jij moet iets gaan doen met duurzame energie.’ Zo startte een avontuur in de zonne-energie, zonder ervaring, netwerk en inkomen. Ik sloot me aan bij Solarplaza, een in zonne-energie gespecialiseerd bedrijf.

Een aarzelend begin De olieprijs stond rond de 70 dollar. Het was 2006 en ik zette mijn eerste stappen in de duurzame energie: met zonnepanelen. Een Nederlandse markt bestond niet. Al Gore moest nog komen met zijn eerste documentaire ‘An Inconvenient Truth’. Wereldwijd waren er ongeveer 30 miljoen zonnepanelen operationeel. Het liefst wilde ik iets praktisch doen in Nederland, onder het motto ‘niet schrijven maar schroeven’. Maar in Nederland ontbrak nog een markt, omdat zonnepanelen in 2006 nog zo duur waren dat je die pas in 90 jaar kon terugverdienen. In Frankrijk daarentegen begon er (door een gunstige subsidieregeling van toenmalig president Sarkozy) langzaam iets te ontstaan en daar heb ik geprobeerd een aantal projecten van de grond te krijgen. Op Prinsjesdag 2007 kondigde minister Cramer (de laatste minister van milieu die we in dit land gehad hebben) een subsidieregeling aan voor zonnepanelen. Ook in Nederland leken er mogelijkheden te ontstaan. Het aantal zonnepanelen in de wereld was

15


inmiddels uitgebreid tot 45 miljoen, waarvan 265.000 in Nederland. Met de subsidieregeling van minister Cramer en met de wetenschap dat de olieprijs bleef stijgen (een vat kostte op Prinsjesdag 2007 $81,50) begon ik mijn eigen onderneming.

The sky is the limit – de situatie in 2008 Al Gore had inmiddels de klimaatverandering op de kaart gekregen. Hij ontving een Oscar voor zijn documentaire en het was in Hollywood hip om in een Toyota Prius te rijden. De olieproductie leek aan zijn max te zitten. In de Verenigde staten werden in 2008 5 miljoen vaten olie gewonnen. Ter vergelijk: in Nederland verstoken we 1 miljoen vaten per dag. 5 miljoen vaten was dus betrekkelijk weinig. Dat had niets te maken met een afnemende vraag, of een inzakkende olieprijs: de dalende olieproductie zelf zou een serieus probleem worden – al binnen een aantal jaren. En bij die groeiende schaarste ging de olieprijs door het plafond: 145 dollar per vat, midden 2008. Tel die ingrediënten bij elkaar op en ik zag het helemaal zitten, destijds in 2008.

afbeelding 1. Amerikaanse olieproductie in 1000den vaten per dag tot 2008. Bron: https://www.eia.gov 12.000

10.000

8.000

6.000

4.000

2008

1998

1988

1978

1968

1958

1948

2.000 1938

16


Mijn bedrijf heette Energieker en was een van de eerste bedrijven die zonnepanelen via het internet aanbood. De prijs van de eerste panelen die ik verkocht was hoog. Een set van 10 panelen kost nu zo’n €3.500. In 2008 betaalden mijn klanten daar ruim €21.000 voor. En dan had je voor dezelfde hoeveelheid stroom ook nog eens vijftien in plaats van tien panelen nodig. Maar met eerdergenoemde subsidieregeling van Cramer was het toch mogelijk die panelen te verkopen, zeker met het verhaal dat de energieprijzen door het dak zouden gaan!

Een ongemakkelijke waarheid Overigens nuttig om de presentatie van Al Gore over klimaatverandering nog eens te bekijken op youtube. (https://www.youtube.com/watch?v=Jxi-OlkmxZ4). Toen ik de eerste keer de documentaire zag, was ik opgewonden. Ik had het idee getuige te zijn van een historisch moment. Met deze beelden, die zoveel impact hadden, zou het eenvoudig zijn om als samenleving een nieuwe koers in te slaan. Terugkijken op die presentatie nu levert mij letterlijk buikpijn op. We weten nu dat de klimaatverandering veel sneller gaat dan hij toen dacht. En we weten ook dat de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer sinds die tijd is toegenomen. De waarheid is inderdaad ongemakkelijk.

Schalie-olie en- gas Schalie-olie (en -gas) is opgesloten in gesteenten. De olie is winbaar door het gesteente te fracken. Fracken is een proces waarbij het gesteente kapot wordt gemaakt door water, zand en chemicaliën onder grote druk in het gesteente te injecteren. Vanaf ongeveer 2008 heeft er in Amerika een ware ‘schalie-boom’ plaatsgevonden. Die groei verklaart ook de enorme toename in olieproductie, zoals uit de grafiek van afbeelding 2 blijkt. Winning uit schalie is ook mogelijk in andere gebieden van de wereld. Eén van de redenen waarom juist in de Verenigde Staten de groei zo groot is, is dat je in de VS als landeigenaar ook eigenaar bent van de grondstoffen in de grond. Dat nodigt landeigenaren uit om een deal met een oliebedrijf te sluiten: je kunt immers slapend geld verdienen. Er komt geen overheid aan te pas. Toegang tot grote fondsen om de hoge investeringen te betalen is een andere reden. De voordelen van schalie-olie en -gas zijn evident: de Verenigde Staten zijn de afgelopen jaren veel minder afhankelijk geworden van het buitenland als het gaat om energievoorziening. Dat maakt je onderhandelingspositie natuurlijk sterker (Iran-deal!). Nadelen zijn er ook. Talrijke. Fracken is duur en kan alleen bij een

17


18

hoge olieprijs rendabel worden gemaakt. Fracken leidt daarnaast ook tot talrijke milieurisico’s. Enorme hoeveelheden water gaan verloren. Vervuild water komt na het fracken naar boven en wordt op het oppervlaktewater geloosd. Er zijn aardschokken geregistreerd en er kunnen radioactieve stoffen naar boven komen die in die aardlagen lagen opgesloten. Voor mensen die meer willen weten is het boek Schaliegas in 1 uur en 43 minuten van Rolf Heynen een aanrader, net als Schaliegas, Piekolie en onze toekomst van Richard Heinberg.

Of toch niet? Een jaar later, in 2009, was de situatie totaal anders: de val van Lehman Brothers in september 2008, de nationalisatie van ABN AMRO en natuurlijk de gehele kredietcrisis maakten dat het onderwerp klimaatverandering ergens onderaan de prioriteitenlijst van politici kwam te staan. De afnemende economische groei vermindert in die tijd de vraag naar olie. Maar de productie gaat tegen alle verwachtingen in omhoog – niks geen ‘peak -oil’ (het bereiken van een absolute top in de productie, waarna deze afneemt). Een nieuwe manier van oliewinning (fracken) leidt in met name de Verenigde Staten tot een enorme groei in productie. Daar winnen ze olie (en gas) uit schalie-gesteente, vandaar de naam schalie-olie (en -gas). Deze nieuwe productiewijze heeft tot een ware revolutie geleid, zie onderstaande grafiek. Na het diepe dal in 2008, bereikt de Amerikaanse olieproductie in 2013 het hoogste niveau ooit. Door de enorme productie uit schalie in met name de VS – niet toevallig ook de grootste verbruiker – verandert de markt niet alleen in termen van vraag en aanbod, maar ook in termen van invloed en macht. De toename in het aanbod van fossiele bronnen leidt tot een prijsdaling. Dat maakt het alternatief – gebruik van duurzame bronnen als wind en zon – minder aantrekkelijk. Tegenwind dus, maar…de groei in zonnepanelen zette in die periode evenwel toch door, niet alleen in Nederland maar ook in de rest van de wereld. In vijf jaar tijd nam het aantal zonnepanelen wereldwijd met een factor acht toe. Belangrijkste reden voor die groei: niet meer de nationale subsidies, maar de prijsdaling van de zonnepanelen. Ik betaalde in 2008, als ik bij Energieker panelen inkocht, nog ruim €700 per paneel. Twee jaar later was dat de helft. En nu, begin 2018 is dat minder dan €100. Voor Energieker betekende dat in de eerste plaats natuurlijk groei: steeds meer particulieren, bedrijven en woningcorporaties wilden zonnepanelen. De keerzijde was dat de marge (het verschil tussen de inkoop bij de fabriek


19

afbeelding 2. Amerikaanse olieproductie in 1000den vaten per dag tot 2017. Bron: https://www.eia.gov 12.000

10.000

8.000

6.000

4.000

2018

2008

1998

1988

1978

1968

1958

1948

1938

2.000

en de verkoop aan de klant) in absolute getallen dramatisch daalde. 20% marge op €700 is nu eenmaal substantieel meer dan 20% op €100!

Fukushima – 2011 De beelden kennen we allemaal nog wel: de aardbeving met de daaropvolgende tsunami in Fukushima, Japan. De vloedgolf brengt ernstige schade toe aan een Japanse kerncentrale. Verwoeste huizen, mannen in witte pakken en deskundigen op tv die uitleggen wat de gevolgen zouden kunnen zijn van een ‘melt down’. Voor mijn generatie een déja vu van de Tsjernobyl-ramp in 1986. Er lekken nu nog steeds radioactieve stoffen uit de vier reactoren van de centrale in Fukushima. De kernenergie-discussie laait voor korte tijd weer op en in die korte tijd neemt Duitsland het moedige besluit om te stoppen met kernenergie. Moedig, omdat op het moment van de beslissing nog helemaal niet duidelijk is wat ervoor in de plaats kan komen. Dat was toen een euforisch moment, want deze stap zou de energietransitie bespoedigen. De kernenergie (op dat moment – 2011 – in Duitsland goed voor ongeveer 20% van de stroomproductie) zou immers worden vervangen door duurzame energie. Helaas, dat bleek een Pyrrhus-overwinning: in plaats van een versnelling van de duurzame energietransitie veroorzaakte het een toename van de CO 2 -uitstoot: een aantal kerncentrales werd per direct gesloten,


20

waardoor meer elektriciteit met kolen opgewekt moest worden. Niks geen energietransitie!

Aandacht voor de productie van elektriciteit De energietransitie is een proces van twee stappen vooruit, en één achteruit. De groei van de CO2 -uitstoot in Duitsland was een duidelijke stap terug. Maar de gestage groei van wind en zon – eerst met name in Duitsland, nu is China verreweg de grootste producent van schone energie – is een proces van twee stappen vooruit. Zo heb ik het al vaak meegemaakt. Juichen bij twee stappen vooruit, en frustratie bij de stap terug. Zo kan ik bijvoorbeeld nog steeds moeilijk accepteren dat het ondanks de steun van de gemeente Amsterdam, en veel andere organisaties, niet lukt om de meest vervuilende kolencentrale van Nederland te sluiten. Omdat er geen geld is voor een sociaal plan, terwijl elke arbeidskracht nodig is voor de transitie. Veel van de aandacht voor duurzame energie gaat naar de opwekking van elektriciteit. Ouderwetse kolencentrales versus nieuwerwetse zonnepanelen en windmolens. De groei van wind- en zonne-energie heeft de grote energiereuzen volledig verrast. Het probleem met een kolencentrale is het gebrek aan flexibiliteit. De ‘knoppen’ aan een kolencentrale werken uiterst traag: het duurt uren voordat het vermogen is op- of afgeschakeld. In Duitsland is het bij wet geregeld dat duurzame stroom voorrang heeft op grijze stroom. Dat betekent dat op zonnige en winderige dagen de elektriciteit van zon en wind wel geld oplevert, maar die van een kolencentrale niet. En dat doet natuurlijk zeer: begin 2014 schreef RWE (het moederbedrijf van het Nederlandse Essent) 2,9 miljard af op gas- en kolengestookte centrales: energiebedrijven veranderden in rap tempo van winstgevende gezonde bedrijven in verlieslatende zorgenkindjes. Om niet ten onder te gaan hebben twee grote Duitse energiebedrijven zich opgesplitst in een nieuwe (duurzame) tak en een oude fossiele tak. In Nederland hebben de subsidies voor duurzame energie met name betrekking op de productie van elektriciteit. Het budget in 2016 voor deze subsidieregeling2 was 8 miljard euro. (Tegen 1,5 miljard euro voor de SDE van 2008). De regeling voor warmte, de zogenaamde iSDE regeling werd pas in 2016 geïntroduceerd met een budget van ‘slechts’ 70 miljoen.

2

Deze subsidieregeling heet de SDE (Stimuleringsregeling Duurzame Energie). De regeling is in 2008 geïntroduceerd, en was toen uitsluitend voor zonnepanelen voor particulieren. Tegenwoordig is de regeling van toepassing op grote zonneparken, windparken en biomassacentrales. De subsidie is afhankelijk van de hoeveelheid stroom die wordt opgewekt.


‘Transitiebrandstof’ gas blijkt eindig

21

Nederland is een gasland, dachten we. De gasbel zou ooit wel een keer leegraken maar gedurende mijn leven is vervanging van gas door iets anders nooit een verkiezingsthema geweest. De urgentie drong pas door toen het aantal aardbevingen èn de daarbij behorende schade in Groningen ging toenemen.

afbeelding 3. Gaswinning in Groningen in miljarden m3. Bron: NAM 60

50

40

30

20

afbeelding 3a. Aardgasbaten in miljarden euro’s. Bron: CBS 16

14

12

10

8

6

4

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

10


22

afbeelding 4. Aantal aardbevingen in Groningen. Bron: NAM 125

120

119 112

100

116

94 84

80

80

80

60 48 44 39

40 33

31

28

18

2017

2016

2014

2015

2013

2011

2012

2010

2009

2007

2008

2005

2006

2003

7

2004

10

2002

12

2001

15

1999

1995

14

1997

11

1998

11

1996

1992

1993

2

1994

1

1991

0

15

19

2000

23

20

Totaal 1191

Het drama van de gaswinning in Groningen laat zien hoe de transitie zal gaan de komende jaren: de winning van de laatste restjes olie en gas zal steeds meer schade toebrengen aan onze leefomgeving. Tegen steeds hogere kosten. Kosten die in de initiële business cases niet zijn meegenomen. En dat levert spanning op: een voorbeeld is de ophef die ontstond toen in januari 2018 bleek dat Shell de ‘403-aansprakelijkheidsverklaring’ had ingetrokken, waardoor het bedrijf mogelijk niet langer aansprakelijk is voor schikkingen die Nam treft om de aardbevingsschade in Groningen te vergoeden.3

Het begin van een begin. Het Energieakkoord – 2013 In 2013 werd na lange onderhandelingen in Nederland het ‘Energieakkoord’ gesloten. Dit akkoord bevat afspraken tussen overheid, vakbonden, werkgevers en milieuorganisaties over de doelstellingen van Nederland tot 2023 met betrekking tot het terugdringen van de uitstoot van CO2 en de omschakeling naar een economie die draait op duurzame energiebronnen.

3

https://fd.nl/opinie/1239672/de-403


Het is onzeker of de doelstelling om in 2020 14% duurzame energie op te wekken wordt gehaald. Vijf bestaande kolencentrales uit de jaren ‘80 worden gesloten. Maar in 2015 zijn er drie bijgebouwd. Deze zijn efficiënter dan de oude centrales, maar verwacht daar niet te veel van: de Essentcentrale in de Eemshaven heeft een rendement van 46%. De E.ON centrale op de Maasvlakte uit 1988 die in 2017 dicht is gegaan een rendement van 38%.4 Voorwaar een kleine vooruitgang in efficiëntie in ruim 25 jaar! Als dit akkoord al optimistisch mocht stemmen, bij Energieker hadden we op dat moment iets anders aan ons hoofd. De leverancier van het type zonnepaneel dat we veel hadden toegepast was in 2011 failliet gegaan. Een jaar na dat faillissement bleek dat de zonnepanelen na verloop van een aantal jaren in brand konden vliegen. De panelen moesten daarom op last van de Nederlandse autoriteiten worden uitgeschakeld en de claims bij Energieker stapelden zich op. In combinatie met de scherp dalende marges op de verkoop van panelen en een stilvallende markt voor woningcorporaties was die tegenslag voor Energieker niet op te vangen. Na een kort uitstapje naar de financiering van duurzame energieprojecten ging ik me richten op duurzame warmte.

De Klimaatzaak, een eerste overwinning Wereldnieuws was het in juni 2015: de organisatie Urgenda5 won de zaak die zij had aangespannen tegen de Nederlandse overheid. Urgenda betoogde dat de staat een verantwoordelijkheid heeft ten opzichte van haar burgers en dat de Nederlandse Staat daarom meer zou moeten doen om de CO2 -uitstoot te verminderen. Heel concreet: 25% minder dan de uitstoot was in 1990. Urgenda won de zaak en de Staat is daarmee verplicht om de uitstoot te verminderen. De Staat heeft echter besloten om een langdurig proces te gaan volgen door in beroep te gaan, en ze laat zich daarmee kennen, stelt Marjan Minnesma, initiatiefneemster en directeur van Urgenda:

‘Het is glashelder. Door voor jarenlang voortslepende procedures te kiezen laat het kabinet zien dat het

4

http://www.greenpeace.nl/2015/Nieuwsberichten/Klimaat--Energie/Nederland-kolenvrij -9-dingen-die-je-moet-weten/

5

Een organisatie voor duurzaamheid en innovatie die Nederland, samen met bedrijven, overheden, maatschappelijke organisaties en particulieren, sneller duurzaam wil maken

23


24

klimaatverandering komende jaren niet urgent vindt’. Burgers en bedrijven zijn al aan de slag maar het kabinet trapt op de rem.’6

Het klimaat wacht niet op ons En de opwarming? Het klimaat trekt zich natuurlijk weinig aan van onze goede voornemens en doelen voor de (verre) toekomst. Gegevens te over waaruit die opwarming duidelijk wordt: ruimtevaartorganisatie NASA bijvoorbeeld heeft een schat aan informatie over het klimaat. Elke plek op aarde, en elke mogelijke parameter wordt gemeten. Temperatuur, windrichting en -sterkte, golfstromen, vochtigheid, ijsdiktes enzovoorts. Twijfelen over de opwarming is met die gegevens bij de hand ridicuul.7 En de temperatuur? Die stijgt. Ik heb de volgende grafiek gemaakt op basis van meetpunten van het KNMI vanaf 1901. Je ziet een duidelijke trend naar boven. Ik heb de gemiddelde temperatuur uitgerekend van elk jaar, op basis van gegevens van het KNMI over de gemiddelde (gehomogeniseerde) temperatuur per maand. Statistisch misschien niet de meest wetenschappelijke methode, maar het geeft een goede indruk. Met name 2014 was schrikbarend warm.

Glazen bol? afbeelding 5. Gemiddelde jaar-temperatuur in de Bilt. Bron: Op basis van data van het KNMI. 15

12

9

6

Gemiddelde temperatuur

6

http://www.urgenda.nl/themas/klimaat-en-energie/klimaatzaak/

7

https://climate.nasa.gov

2017

2014

2010

2004

1992

1980

1968

1956

1944

1932

1922

1910

1901

3

Lineaire trendlijn


Toen ik in 2006, mijn jongste was net geboren, begon met het onderwerp ‘duurzame energie’, zag de toekomst er anders uit. De enorme groei van schaliegas zag niemand aankomen. Niemand kon voorspellen dat Duitsland alle kerncentrales zou gaan sluiten naar aanleiding van de ramp in Fukushima. Kortom: de transitie voltrekt zich, maar – zoals vaak bij dit soort dingen – niet volgens een nette rechte lijn. En nog steeds met de nodige tegenstrijdigheden. Shell gaat nog tot 2050 olie oppompen op de schaal waarop ze dat nu doet. En dat, terwijl in het hart van de olieindustrie in de wereld, Dubai, in 2016 de aanbesteding van een groot zonnepark is gewonnen voor het laagste bedrag ooit: nog geen $0,03 per kWh. (Voor die prijs kun je, zelfs als je op een olieplas zit, met olie geen elektriciteit maken.) En toch: met de snelle ontwikkelingen en prijsdalingen is energie uit duurzame bronnen wat je met een modewoord noemt ‘disruptive’.8 Het benutten van deze bronnen zal uiteindelijk de dingen net zo op z’n kop zetten als destijds de introductie van elektriciteit (waardoor bijvoorbeeld paardentrams uit het straatbeeld verdwenen) of de digitale fotografie die Kodak, groot in fotorolletjes, te laat zag aankomen. Een klassieker in dit verband:

‘Het stenen tijdperk is ook niet geëindigd vanwege een gebrek aan stenen’. Er zijn steeds aanlokkelijker alternatieven voor fossiel. Maar hoe snel zal het zal gaan? Kunnen we op tijd schakelen?

Later is Nu Later is nu. De titel van een liedje van De Dijk. Net zoals ik in de auto, op weg naar Aegon, vaak luisterde naar dit lied om me te helpen de stap te zetten naar een onzekere toekomst, geldt deze zin ook voor de aanpak van het klimaatprobleem. Het is 5 voor, misschien wel 5 over twaalf. Dus later? Later, dat gaat niet. Later is te laat.

8

https://www.youtube.com/watch?v=E7Jg1IJ68_g)

25


2 – We zijn verslaafd! We hebben geen idee van de hoeveelheid energie die we verbruiken. Hoeveel uur moet Arjen Robben voetballen om evenveel energie te verbruiken als een reiziger er doorheen jaagt op een vlucht naar Ibiza? Hoeveel energie kost een ritje met de auto van Amsterdam naar Utrecht? Wat vraagt het opladen van je telefoon aan energie? We hebben geen idee. Ik zal je laten zien dat we veel, heel veel energie verbruiken. Veel meer dan een gemiddeld mens zelf zou kunnen leveren. Daarnaast speelt mee dat je moeiteloos aan zulke hoeveelheden energie kunt komen. Je rijdt even langs de benzinepomp, stapt in het vliegtuig zonder na te denken waar die energie vandaan komt. Er is sprake van gewenning, erger nog: er is sprake van een ongezonde en gevaarlijke verslaving. En een verslaving kent ook dealers, de ‘oude’ energiebedrijven die er voorlopig wel bij varen als alles bij het oude blijft. De wereld van energie is een uitermate complexe wereld. Een wereld van veel geld, heel veel geld. En van belangen – van bedrijven maar ook van staten. Soms onze buurstaten, soms minder frisse staten. Bepalen vraag en aanbod de olieprijs, of toch niet? En wat valt er te zeggen over de opkomst (en ondergang) van de schalierevolutie? Ik geef in dit hoofdstuk een beeld van de complexiteit en de groot(s) heid van onze energie. Niet meer dan dat. Zodat jij als lezer niet, als Mark Rutte, zegt dat de energietransitie ‘wel leuk’ is. Maar dat je doordrongen bent van de opgave en de lef en de moed die we nodig hebben om af te kicken. ‘Morgen begin ik meteen’. By the way, nog even voor de Ibiza-ganger: het antwoord op de vraag luidt: 140.000 wedstrijden.

27


Lef en moed - Frits Verhoef  

Lef en Moed De aarde warmt op en we zijn collectief verslaafd aan olie. Dit boek schudt wakker en geeft een interessante kijk in de wereld v...

Lef en moed - Frits Verhoef  

Lef en Moed De aarde warmt op en we zijn collectief verslaafd aan olie. Dit boek schudt wakker en geeft een interessante kijk in de wereld v...

Advertisement