DRC2023-booklet

6

η

Πανελλήνια Συνάντηση Μονοπατιών

24|25|26 Νοεμβρίου 2023

Σχεδιαζοντασ Διαδρομεσ Πολιτισμου

[ ] Στρατηγικές Πρακτικές Εργαλεία

Σχεδιασμού

Επιστημονικη Ημεριδα

ΤΕΥΧΟΣ ΠΕΡΙΛΗΨΕΩΝ 23.11.23 Βολοσ Αμφιθεατρο ΤΕΕ Μαγνησιασ Διοργάνωση

ma[K]e

Αιγίδα

Πανεπιστημιο Θεσσαλιασ

Στοιχεια Εκδοσησ ΕΚΔΉΛΩΣΗ Σχεδιάζοντας Διαδρομές Πολιτισμού. Στρατηγικές, Πρακτικές και Εργαλεία Σχεδιασμού. Από την Θεωρία στην Πράξη 23 Νοεμβρίου 2023 ΒΟΛΟΣ. Αμφιθέατρο ΤΕΕ Μαγνησίας ΠΛΑΊΣΙΟ 6η Πανελλήνια Συνάντηση Μονοπατιών 24-26 Νοεμβρίου 2023. ΠΗΛΙΟ. Μηλιές ΔΙΟΡΓΆΝΩΣΗ ma[K]e_ Ερευνητική Μονάδα Δομικών Κατασκευών Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ Επιστημονική/ Οργανωτική Επιτροπή: ΧΑΤΖΗΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Κατερίνα, ΒΡΟΝΤΙΣΗ Μαρία Συντονιστές Συνεδριών: ΒΟΓΙΑΖΙΔΗΣ Νικολός, ΓΙΑΝΝΙΣΗ Φοίβη, ΠΑΡΑΦΟΡΟΥ Φανή Τεχνική Υποστήριξη: ΚΥΡΙΑΖΗΣ Γιάννης, ΧΟΡΤΑΡΙΑΣ Δημήτρης Ομάδα Υποστήριξης: ΑΓΙΟΠΕΤΡΙΤΗ Μαρία, ΙΩΑΝΝΟΥ Αρχοντή, ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ Καλλιόπη, ΛΙΑΠΗ Μαρία, ΠΙΣΤΟΛΗΣ Θανάσης, ΠΡΙΦΤΗ Ζελίνα Επιμέλεια Τεύχους: ΧΑΤΖΗΚΩΝΣΤΑΝΤΊΝΟΥ Κατερίνα, ΒΡΟΝΤΊΣΗ Μαρία Γραφιστική Επιμέλεια Τεύχους & Εντύπων: ΒΡΟΎΖΑ Εύη Σχεδιασμός Εξωφύλλου & Αφίσας: ΚΟΣΜΑ Ανθή Σχεδιασμός Ιστοσελίδας: ΜΑΚΑΝΊΚΑ Σουμέλα ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΗΜΕΡΙΔΑΣ: https://grtrailspelion2023.wixsite.com/network/colloquium ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΤΕΥΧΟΥΣ ΠΕΡΙΛΗΨΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ: https://issuu.com/make.uth/docs/drc2023-booklet ΖΩΝΤΑΝΗ ΑΝΑΜΕΤΑΔΟΣΗ ΗΜΕΡΙΔΑΣ: https://www.youtube.com/watch?v=lA-YFbDg4i8 ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ: https://grtrailspelion2023.wixsite.com/network © 2025| ma[K]e_ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ ΔΟΜΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ Χατζηκωνσταντίνου, Κ. & Βροντίση, Μ. (Επιμ.). (2025). Σχεδιάζοντας Διαδρομές Πολιτισμού. Στρατηγικές, Πρακτικές και Εργαλεία Σχεδιασμού: Από την Θεωρία στην Πράξη. Ερευνητική Μονάδα Δομικών Κατασκευών, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. https://issuu.com/make.uth/docs/drc2023-booklet Το παρόν έργο δημοσιεύεται με όρους ανοικτής πρόσβασης CC BY-NC-ND 4.0, με την προϋπόθεση αναφοράς στον συγγραφέα και τον εκδότη σε κάθε χρήση. Τα πνευματικά δικαιώματα παραμένουν στους συγγραφείς και τον εκδότη ma[K]e_ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ ΔΟΜΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ. Οι απόψεις που διατυπώνονται στα άρθρα αντανακλούν τις απόψεις των συγγραφέων και όχι των επιμελητών της έκδοσης.

2

3

Περιεχομενα Εισαγωγh

6

Συνεδρια Ι: Στρατηγικέσ σχεδιασμού

8

Συντονισμοσ:

Παραφόρου Φανή Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πολιτισμός, Αφήγηση και Μνήμη ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ Δήμητρα Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Κέντρο Επιμόρφωσης και Δια Βίου Μάθησης Moving from Theory to Practice: The Parrhasian Heritage Park Field School ROMANO David Gilman University of Arizona, School of Anthropology ΠΑΝΤΖΟΥ Νότα Πανεπιστήμιο Πατρών, Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Δημήτρησ Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Σχολή Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών - Μηχανικών Γεωπληροφορικής (Ξανα-) Φτιάχνουμε Διαδρομές και Μονοπάτια στο Ευρύτερο Τοπίο: Πλαίσια Νοηματοδότησης και Ρύθμισης στον Σχεδιασμό ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ Χάρισ Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Σχεδιασμός Πολιτιστικών και Τουριστικών Διαδρομών στον Αστικό Χώρο: Καλές Πρακτικές και Απειλές ΚΑΡΑΧΑΛΗΣ Νικολασ Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Τμήμα Οικονομικής και Διοίκησης Τουρισμού The Story of Trail Networks Including the Parrhasian Heritage Park DAVISON Mark City of Boulder| Parrhasian Heritage Park Field School MAHONEY Kyle Department of Classics, Swarthmore College/ Parrhasian Heritage Park Field School KERNER Kya Parrhasian Heritage Park Field School

Συνεδρια ΙΙ: Υλοποιημένεσ Πρακτικέσ Συντονισμοσ:

ΒΟΓΙΑΖΙΔΗΣ Νικολόσ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης Περιβάλλον + Πολιτισμός = 1 ΣΤΕΜΠΙΛΗ Κατερίνα, ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΣ Βασίλησ Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, Πρόγραμμα «Μονοπάτια Πολιτισμού» Περπατώντας με τις Ιστορίες. Συλλέγοντας Μνήμες και Ιστορίες για τις Περιπατητικές Διαδρομές ΤΑΠΙΝΗ Λαουρα, ΔΡΟΛΙΑ Λυδια Α.Μ.Κ.Ε. Diadrasis, Interdisciplinary Research on Archaeological & Architectural Conservation

4

20

Τα «Μονοπάτια» του ΔΙΑΖΩΜΑΤΟΣ ΑΓΓΕΛΗ Ελίνα Σωματείο ΔΙΑΖΩΜΑ Πράσινες Πολιτιστικές Διαδρομές ΚΑΤΣΕΛΑΚΗ Ανδρομάχη Υπουργείο Πολιτισμού, Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας Δημιουργώντας Μνημεία: Άυλη και Υλική Κληρονομιά του 21ου αιώνα ΛΕΚΑΚΗΣ Στελιοσ Newcastle University| Εταιρεία Συμβούλων Διαχείρισης Πολιτιστικής Κληρονομιάς

Συνεδρια ΙΙΙ: Διεπιστημονικά Εργαλεία Συντονισμοσ:

32

ΓΙΑΝΝΙΣΗ Φοίβη Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Ancestral Water Landscapes between the Corgo, Douro and Pinhão Rivers: Digital Humanities and the Enhancemento Rural Territories VIDAL GONÇALVES Gerardo Évora University, Interdisciplinary Research Centre For History, Culture And Society BORGES PEREIRA Dina Sabrosa History and Archaeology Association Access to Tools. Access to Knowledge. Ένα Χειροπιαστό Μάθημα Άυλης Αρχιτεκτονικής Γνώσης στην Κόνιτσα ΠΑΤΣΑΒΟΣ Νικοσ Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Βήμα-Βήμα: Ψηφιακές Εφαρμογές για τα Ελληνικά Μονοπάτια ΚΑΜΑΡΑ Αφροδίτη Time Heritage ΧΑΛΒΑΤΖΑ Φιλοθέη Εταιρία Simple Παράκτιες Περιηγήσεις. Ανακαλύπτοντας το Υδάτινο Τοπίο ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Κιμων Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Τμήμα Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών Χαράζοντας Διαδρομές στη Θάλασσα. Το Παράδειγμα Επισκέψιμων Αρχαιολογικών Χώρων ΚΟΥΤΣΟΥΜΠΑ Δέσποινα Υπουργείο Πολιτισμού, Εφορία Ενάλιων Αρχαιοτήτων ΒΛΑΧΑΚΗ Φωτεινή Αναστηλώτρια Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου

Βιογραφικα Σημειωματα

44

5

Τι είναι μια διαδρομή πολιτισμού? Σε ποια στοιχεία του πολιτισμού και του τόπου αναφέρεται? Ποιες μεθοδολογίες και εργαλεία εφαρμόζονται κατά το σχεδιασμό της; Ποιες οι κυρίαρχες, ή και οι αποκλίνουσες, θεματικές, πώς γίνεται η επιλογή? Τι συγκροτεί εν τέλει την πολιτισμική ταυτότητα ενός τόπου?

6

Εισαγωγη Με την πεζοπορία να αναδεικνύεται, στην post-covid εποχή, ως μία από τις πιο δημοφιλείς μορφές ήπιας αναψυχής, σε περιαστικές περιοχές ή σε εξωτικά μέρη, η (πεζοπορική) διαδρομή πολιτισμού έχει τη δυναμική να αποτελέσει ένα προϊόν με σημαντικό αποτύπωμα. Το εύρος των θεματικών, των μέσων, των μορφών, των προσεγγίσεων και του πλαισίου που παρατηρούνται, αποκαλύπτει ένα προϊόν σχεδιασμού με σύνθετο χαρακτήρα και πολυδιάστατες αναφορές. Και κατ’ επέκταση, προτάσσει ένα ιδιαίτερο πεδίο σχεδιασμού για την ανάδειξη του τόπου και του τοπίου, με υψηλές απαιτήσεις, αλλά και ανάλογες προοπτικές. Πρόκειται για ένα πεδίο, όπου η αρχιτεκτονική, και δη η αρχιτεκτονική εκπαίδευση, με την σταθερή αναφορά και στον χώρο και στον πολιτισμό, και τις διαχρονικές πρακτικές σε δράσεις εξωστρέφειας και βιωματικές προσεγγίσεις, έχει λόγο να είναι παρούσα, τόσο με τον νέο απόφοιτο, όσο και τον ώριμο ερευνητή. Ποιος ο ανάδοχος, ποιος ο πάροχος ή και ο δημιουργός του περιεχομένου, ποιος ο σχεδιαστής του προϊόντος? Ποιο το κοινό στο οποίο απευθύνεται και ποιος ο στόχος? Από πού αντλείται το σχετικό υλικό? Ποια η υλική υπόσταση μιας πολιτιστικής διαδρομής στο πεδίο, ποιο το ίχνος αυτού του σχεδιασμού στον χώρο και ποιος ο απόηχος στην ανθρώπινη κοινότητα? Ποια η παιδεία, οι δεξιότητες και τα εργαλεία όσων είναι ενεργοί σε αυτό το πεδίο του σχεδιασμού?

Επιχειρώντας να πλαισιώσει τον διάλογο για την εθνική στρατηγική για τα μονοπάτια στην Ελλάδα, η παρούσα ημερίδα συζητά την πεζοπορική διαδρομή ως φορέα-δεξαμενή πολιτισμού. Από τις ατραπούς της Αρχαίας Ελλάδας έως τα καλντερίμια της Οθωμανικής περιόδου, από την Εγνατία Οδό των στρατευμάτων της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας έως τη Βλαχόστρατα των κτηνοτρόφων της Τουρκοκρατίας, κάθε οδικό δίκτυο καθρεφτίζει την κοινωνία που το παράγει και το χρησιμοποιεί. Αμαξήλατες ή ημιονικές οδοί, φαρδιές στράτες ή στενά καλντερίμια, σκυρόστρωτα, λιθόστρωτα ή απλά χωμάτινα, τα μονοπάτια αποτελούν ένα συνεκτικό ιστό ανεξίτηλων διαδρομών στον χώρο, τον χρόνο και τον πολιτισμό, θεματοφύλακες της ανθρώπινης δραστηριότητας δια μέσου των αιώνων. Πέραν από ίχνος στον χώρο - απόσπασμα μιας κάποτε απαραίτητης υποδομής, είναι μαρτυρία - δοχείο κοινωνικών πρακτικών, είναι ιστορική και συλλογική μνήμη - καθρέφτης μιας χωροταξικής οντότητας, διοικητικής οργάνωσης και κοινωνικοπολιτικής συγκρότησης. Και ως τέτοια, τα δίκτυα μονοπατιών κάθε τόπου αποτελούν – παραφράζοντας την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για το Τοπίο – αναπόσπαστο στοιχείο της φυσικής και πολιτιστικής του ταυτότητας και κληρονομιάς. Και είναι αυτή ακριβώς η άυλη διάσταση που μπορεί, αντιστρόφως, να γίνει πολύτιμο εργαλείο για την προστασία και ανάδειξη της υλικής τους υπόστασης.

Σε μια χρονική στιγμή, όπου ο τουρισμός αφενός προτάσσεται ως βασικός μοχλός οικονομικής ανάπτυξης, αφετέρου αναφέρεται ως ανατρεπτικός παράγοντας κρίσιμων ισορροπιών, η συζήτηση γύρω από ανάλογες πρακτικές σχεδιασμού έρχεται στο προσκήνιο.

ΒΡΟΝΤΊΣΗ Μαρία

Ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος της διαδρομής πολιτισμού ως τουριστικού προϊόντος, ως επιμορφωτικού μέσου ή ως εργαλείου για τη βιώσιμη ανάπτυξη των δικτύων πεζοπορικών διαδρομών, αλλά και των κοινοτήτων που τα υποστηρίζουν? Με αφορμή την 6η Πανελλήνια Συνάντηση Μονοπατιών, που φιλοξενήθηκε στο Πήλιο στα τέλη Νοεμβρίου 2023, από την Ερευνητική Μονάδα Δομικών Κατασκευών του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, η επιστημονική ημερίδα ‘ΣΧΕΔΙΑΖΟΝΤΑΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ’ διερευνά στρατηγικές, πρακτικές και εργαλεία σχεδιασμού πολιτιστικών διαδρομών, έτσι όπως αυτά παρουσιάζονται στην θεωρία και την πράξη, στην ελληνική και τη διεθνή πραγματικότητα. Η πρωτοβουλία επιχειρεί να αποτυπώσει το σύνθετο δίκτυο παραγωγής αυτού του προϊόντος, να αποτελέσει ένα βήμα για να παρουσιαστεί και να συζητηθεί ένα εύρος σχετικών προσεγγίσεων, υπογραμμίζοντας τις διεπιστημονικές συνέργειες και τα επιστημονικά πεδία που θεραπεύουν ενεργά αυτό το γνωστικό αντικείμενο, και, τέλος, να ανιχνεύσει προοπτικές διαλόγου ανάμεσα σε πρόσωπα και φορείς που δραστηριοποιούνται στο πεδίο αυτό.

Καθηγήτρια, ΤΑΜ ΠΘ

Η ημερίδα αποτέλεσε πεδίο μιας σειράς γόνιμων προβληματισμών και ταυτόχρονα όχημα ανάδειξης του πολυδιάστατου και διεπιστημονικού χαρακτήρα των διαδρομών πολιτισμού, συζητώντας ζητήματα που αφορούν όλο το φάσμα σχεδιασμού και υλοποίησης τους, από την έρευνα, τη μελέτη και την καταγραφή, τη διατήρηση, συντήρηση και αποκατάσταση, την ανάδειξη, προβολή και προώθηση, ως την προστασία και ανάπτυξη. Στάθηκε η αφορμή για να παρουσιαστούν, δημόσια και συγκεντρωμένα, εφαρμοσμένα έργα, εμπεριστατωμένες μεθοδολογίες και πρωτότυπες προτάσεις, με διαφορετική ίσως προσέγγιση, αλλά με κοινό βλέμμα και όραμα για την εμπλοκή της τοπικής κοινότητας στην ανάδειξη της πολιτιστικής ταυτότητας και κληρονομιάς. Παράλληλα, άνοιξε έναν δίαυλο επικοινωνίας, ένα εν δυνάμει συνεργατικό και συμμετοχικό δίκτυο, μεταξύ ακαδημαϊκών, ανεξάρτητων ερευνητών, φορέων της Πολιτείας και της κοινωνίας των πολιτών, δημιουργικών εταίρων, αλλά και της πεζοπορικής κοινότητας, με κοινό σημείο αναφοράς την φυσική και πολιτιστική κληρονομιά που συνδέεται άρρηκτα με τα μονοπάτια της Ελλάδας, αφήνοντας παρακαταθήκη για δημιουργικές προοπτικές ανάδειξης του τοπίου και του τόπου.

ΧΑΤΖΗΚΩΝΣΤΑΝΤΊΝΟΥ Κατερίνα Εντεταλμένη Διδάσκουσα, ΤΑΜ ΠΘ

7

Συντονισμοσ | Παραφόρου Φανή

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών

Στρατηγικέσ Σχεδιασμού Ακαδημαϊκό και εφαρμοσμένο θεωρητικό πλαίσιο διαχείρισης

I.

Συνεδρια Ι: Στρατηγικέσ Σχεδιασμού

Εικονεσ

1

1_«Σπίτι για Πρόσφυγες». Αποτέλεσμα των προσφυγικών αφηγήσεων/διαδρομών στην πόλη της Ελευσίνας, όπου οι απόγονοι γράφουν τα ονόματά των συγγενών τους στο σπίτι. Φωτ. Δήμητρα Αναστασιάδη.

2016.

2_Κλείσιμο των προσφυγικών αφηγήσεων στο Ελαιουργείο της Ελευσίνας. Φωτ. Δήμητρα Αναστασιάδη. 2016.

Βιβλιογραφια _Assmann, J. (2017). H Πολιτιστική μνήμη. Γραφή, ανάμνηση και πολιτιστική ταυτότητα στους πρώιμους ανώτερους πολιτισμούς (Δ. Παναγιωτόπουλος, Μετ.). Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. _Γιαλούρη, Έ. (2017). Αρχαιολογία και ανθρωπολογία Παρελθόν και παρόν. Προς μια άρση των διπόλων. Στο Ν. Παπαδημητρίου & Ά. Αναγνωστόπουλος (Επιμ.), Το παρελθόν στο παρόν. Μνήμη, Ιστορία και αρχαιότητα στη σύγχρονη Ελλάδα (136-155). Εκδόσεις Καστανιώτης. _Γιαλούρη, Έ. (Επιμ.). (2012). Υλικός πολιτισμός. Η ανθρωπολογία στη χώρα των πραγμάτων. Αλεξάνδρεια. _Λαλάκη, Δ. (2024, Αύγουστου 18). Και πάλι ο πολιτισμός. https://www.thepressproject.gr/article/133035/ _Foucault, Μ. (2012). Ετεροτοπίες και άλλα κείμενα (Τ. Μπέτζελος, Μετ.). Πλέθρον. _Ricœur, P. (2013). Η μνήμη, η Ιστορία, η Λήθη (Ξ., Κομνηνός, Μετ.). Ίνδικτος. _Χαμηλάκης, Γ. (2012). Το έθνος και τα ερείπια του. Αρχαιότητα, αρχαιολογία και εθνικό φαντασιακό στην Ελλάδα (Ν. Καλαϊτζής, Μετ.). Εκδόσεις του Εικοστού πρώτου. _Χαμηλάκης, Γ., & Γκρήνμπεργκ, Ρ. (2022). Αρχαιολογία έθνος φυλή. Αναμέτρηση με το παρελθόν και αποαποικιοποίηση του μέλλοντος στην Ελλάδα και το Ισραήλ (Μ., Λαλιώτης, Μετ.). Εκδόσεις του Εικοστού πρώτου.

10

2

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ Δήμητρα Κοινωνιολόγος/ Διδάσκουσα. Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Κέντρο Επιμόρφωσης και Δια Βίου Μάθησης

Πολιτισμόσ, Αφήγηση και Μνήμη Συνοψη

Η πρόταση μου είναι να αφηγηθούμε ξανά τον τόπο και να απο-αποικιοποιήσουμε το φαντασιακό μας, με όρους αντι-αποικιακούς, αντιπαγκοσμιοποίησης. Η αφήγηση ξεσκεπάζει τις καταβολές του Τοπίου και μας το αποκαλύπτει εκ νέου. Αφήγηση και μνήμη συμβάλλουν στην κατανόηση του τόπου.

Λεξεισ Κλειδια

Πολιτισμική Μνήμη, Αφήγηση, Πολιτιστικό Τοπίο, Απo-αποικιοποίηση

Περιληψη Σήμερα είναι ανάγκη να αναστοχαστούμε τα ζητήματα της πολιτισμικής μνήμης και ταυτότητας του τόπου, με όρους απο-αποικιοποίησης, δεδομένου ότι εισβάλλει η άνοδος των νέων εθνικισμών, μαζικών μεταναστεύσεων, κινητικότητας και του υπερ-τουρισμού. Οι τόποι είναι κείμενα πολιτισμικής μνήμης. Η αντίληψη και η πρόσληψη για τη πολιτισμική μνήμη του τόπου μας είναι μια ιστορία γεμάτη αντιφάσεις ανάμεσα σε θεωρήσεις του παρελθόντος για το ελληνικό τοπίο του ευρωπαϊκού κόσμου από τη μια και τον υψηλό λαϊκό πολιτισμό από την άλλη. Αντιφάσεις που αναβιώνονται διαρκώς επικοινωνιακά στην πολιτισμική ιστορία του τόπου. Το πολιτιστικό τοπίο έχει πολλές διαστάσεις: μπορεί να είναι φυσικό, μυθικό, πραγματικό κατασκευασμένο, φανταστικό, αφηγηματικό εθνογραφικό, αρχαιολογικό, ιστορικό. Η ανάδειξη του τοπίου και η πρόσληψή του στηρίζεται στην αφήγηση εκ νέου και με νέους όρους. Επιπλέον, το Τοπίο διαθέτει μνήμη και έχει αφημένες πολλαπλές αφηγήσεις στο χρόνο. Δεν ανήκει σε έναν και μόνον χρόνο, εκείνον της Αρχαίας Ελλάδας, των λευκών μαρμάρων, των αγαλμάτων, ή της γεωγραφίας και της φυσικής ομορφιάς, όπως συχνά αποδίδεται από την ευρωπαϊκή κουλτούρα. Εσωκλείει μυστικά όλους τους χρόνους της ύπαρξης του, της δημιουργίας των ανθρώπων που το έζησαν, μόχθησαν και συμπορεύτηκαν με τον τόπο. Για παράδειγμα, ένας κυρίαρχος τόπος μνήμης είναι η Ακρόπολη, εν αντιθέσει με άλλους αρχαιολογικούς χώρους και πολιτιστικά τοπία εξίσου σημαντικά, ή άλλους ιστορικούς χρόνους ρωμαϊκής, βυζαντινής, οθωμανικής προέλευσης. Σήμερα ούτε καν νοσταλγώντας ή επιστρέφοντας νοητά στο τοπίο, αλλά αποκομμένοι, μετέωροι, χωρίς να μπορούμε να αξιοποιήσουμε ούτε το παρόν ούτε το παρελθόν, ο τόπος μας ομοιάζει μια ετεροτοπία, χώρος ασήμαντος και άχρονος. Έτσι οδηγηθήκαμε σε έναν τόπο ξένο μέσα στον ίδιο μας τον τόπο. Άγνωστοι μεταξύ αγνώστων, επιστρέφουμε και αναζητούμε τη πολιτιστική κληρονομιά στην χαμένη αυθεντικότητα των Άλλων και των αναγνώσεών τους για την Ελλάδα. Είναι σημαντικό να ξεδιαλύνουμε τις αφηγήσεις και να τις επενδύσουμε εκ νέου με νέα νοήματα, να επανοικειοποιηθούμε τα περιεχόμενα της πολιτισμικής μνήμης, της υλικής και άυλης πολιτισμικής κληρονομιάς. Σήμερα η έρευνα πεδίου και η εκπαίδευση μπορεί να μας οδηγήσει σε μονοπάτια - πολιτιστικές διαδρομές και να κατανοήσουμε τον τόπο μας εκ νέου. Με βασικό αίτημα της πολιτισμικής μας ταυτότητας, η αφήγηση του τόπου ως βίωμα, διαδρομή, ιστορία και μνήμη, προτείνουμε τη χάραξη πολιτιστικών διαδρομών ανάδειξης τοπίων προκειμένου να

κατανοήσουμε τον τόπο. Η πολιτισμική μνήμη δεν είναι ένα αρχείο. Πρόκειται για μια μνήμη ζωντανή, υπάρχουσα, βιωμένη, ρέουσα και που πολλές φορές μπορεί να μας διαφεύγουν οι συνδέσεις και οι ενώσεις διαχρονικά. Τότε η διαδρομή, το ταξίδι και η επίσκεψη στον τόπο αποκτά διάσταση και σημασία, μας συνδέει με τον εαυτό μας. Ζητούμενο η κατανόηση του πολιτισμού ως μια διαδικασία του γίγνεσθαι, ως μια διαδικασία συνεχής. Η ρητορική της πολιτιστικής διαδρομής μπορεί να αφήνει περιθώρια ερμηνείας και χρόνου, ως «ελεύθερες ζώνες ερμηνείας» όπου δίδεται η δυνατότητα στον επισκέπτη να σκεφτεί και να συζητήσει τα νοήματα της περιοχής που επισκέπτεται. Θα μπορούσε η αντίσταση στην παγκοσμιοποίηση να στηρίζεται στην ανάδειξη τοπικών πολιτιστικών πλαισίων ενάντια στην επιβολή του παγκόσμιου και η παράδοση να μην γίνεται ως μεταφορά της στάχτης και του πεθαμένου στοιχείου, αλλά ως η μεταφορά της φλόγας. Τότε που η ανάμνηση και η αντίσταση θα συμπορεύεται για να εκπαιδεύσει τους πολίτες και να τους ενώσει ξανά με τον τόπο τους.

11

Συνεδρια Ι: Στρατηγικέσ Σχεδιασμού

Images

3

6

1_The Parrhasian Heritage Park of the Peloponnesos (proposal). Map: M. Davison & D. G. Romano.

2_Anastasia Panagiotopoulou, center, with Kyriakos Karagiannis, David Gilman Romano, Mary Voyatzis and Christos Koumoundouros. Photog.: D. G. Romano.

3_Professor Costas Cassios. Photog.: D. G. Romano.

4_Mark Davison. Photog.: D. G. Romano.

5_Nota Pantzou. Parrhasian Heritage Foundation.

6_Parrhasian Heritage Park Field School August 2023. Dimitris Papakonstantinou is in the center wearing a blue shirt. Photog.: D. G. Romano.

2 Bibliography _Davison, M. (2010). Mission. In D. G., Romano, & M.E., Voyatzis (Eds.), Planning for the Future. The Parrhasian Heritage Park of Peloponnesos (p. 4). https://www.parrhasianheritagepark.org/documents/3/Parrhasian_Brochure_2010.pdf National Park Service. (n.d.). Community-Led Conservation and Development. https://www.nps.gov/subjects/heritageareas/index.htm. _National Parks UK. (n.d.) What is a national Park? https://www.nationalparks.uk/what-is-a-national-park/ _Parrhasian Heritage Foundation. (2011) Planning for the Future. The Parrhasian Heritage Park of Peloponnesos. https://www.parrhasianheritagepark.org/documents/5/Park_Planning_Brochure_2011.pdf _Romano, D. G., Voyatzis, M.E. & Karapanagiotou, A. (2022). Mt. Lykaion Excavation and Survey Project, Report of Activities, Summer 2021. https://www.parrhasianheritagepark.org/documents/63/Park_Planning_ Brochure_2021.pdf _Romano, D. G., & Voyatzis, M.E. (Eds.). (2010a). Planning for the future.

The Parrhasian Heritage Park of Peloponnisos. https://www.parrhasianheritagepark.org/documents/3/Parrhasian_Brochure_2010.pdf _Romano, D. G., & Voyatzis, M.E. (2010b). Preserving Ancient Arcadian Heritage: Proposal for an Archaeological Park. In P. Carlier & C. LerougeCohen (Eds.), Paysage et religion. Mélanges offerts à Madeleine Jost, (pp. 41-54). De Boccard. _Romano, D. G., & Voyatzis, M.E. (2015). Mt. Lykaion Excavation and Survey Project, Part 2, The Lower Sanctuary, Hesperia 84, 207-276.

12

5

4

1

David Gilman Romano1, Nota Pantzou2, Dimitris Papakonstantinou3 Nicholas and Athena Karabots Professor of Greek Archaeology Professor. School of Anthropology, University of Arizona Assistant Professor, Department of History and Archaeology. University of Patras/ Member of Collaborating Teaching Staff, Hellenic Open University 3 Laboratory Teaching Staff. Department of Rural and Surveying Engineering, National Technical University of Athens 1 2

From Theory to Practice : The Parrhasian Heritage Park Field School Synopsis

An international and interdisciplinary team of experts and scholars is working to create the first large scale national heritage park of Greece. The proposed park will extend over a mountainous 675 km2 area at the junction of the prefectures of Elis, Arcadia and Messinia, a region of major archaeological, historical and geological interest. The initiative was launched in 2003 with a goal to protect an area of cultural significance, outstanding natural beauty, and rich archaeological sites.

Key Words

Cultural Heritage, Arcadia, Elis, Messenia, Heritage Trails

Abstract We present the efforts of an interdisciplinary team of experts and scholars to create the first large scale heritage park of Greece. The history of the idea of the park is presented in the context of the Mt. Lykaion Excavation and Survey Project working at the Sanctuary of Zeus and the original idea to protect and unify the Peloponnesos region. Early support for the idea of the park was offered by Anastasia Panagiotopoulou, Director of the 5th Ephoreia of Antiquities from 2003. David Gilman Romano is the Co-Director of the excavation project and the Director of the Initiative to create the heritage park. Early support at the village level was the original impetus to work seriously towards the goal of a heritage area.

The importance of an early meeting in 2005 with Costas Cassios, former Director of the Forestry Service of Greece and National Technical University of Athens (NTUA) Professor, in the early development of the park proposal and later with Mark Davison, a park planner from the USA in 2006, and the resulting working relationship with two professional park planners of international renown is documented. The proposed park will extend over a mountainous area at the junction of the prefectures of Elis, Arcadia and Messenia, a region of major archaeological, historical and geological interest. The initiative, which had a goal to protect an area of cultural significance, outstanding natural beauty, and rich archaeological sites, while encouraging local communities to continue living and working within the protected landscape. Since then, the planning team has engaged in mapping the natural and cultural assets of the area through desk and field studies, has embarked on outreach activities, and has developed catalyst projects at the local level hoping to facilitate sustainable development and cultural sustainability. Acknowledging trails as an element of local cultural heritage and as a vehicle in promoting sustainable ecotourism and achieving cultural sustainability, from the outset, the creation of trails was established as the main catalyst project of the team.

The vehicle to create these trails and set the example is the Parrhasian Heritage Park Field School, that has been running officially since 2011 under the direction of David Gilman Romano. The aim of the Field School is to train Greek and American students in the design and management of heritage parks, but also to actively involve them in the creation of the

Parrhasian Heritage Park. Mark Davison has served as Associate Director of the Field School and in 2011 we were joined by Nota Pantzou, an archaeologist and cultural heritage specialist with family ties to the region who teaches at the University of Patras. She is Associate Director for Community Outreach and Ethnography. Each year she brings with her Greek students as participants in the Field School and she organizes various community events and represents the local community. Most recently since 2014, Dimitris Papakonstantinou, on the teaching faculty of the NTUA, has been working intensively on the legislative efforts necessary to formally create the Parrhasian Heritage Park through the Ministry of the Environment. As Director of Park Planning he has led the current effort to have the Park recognized as an environmentally protected zone.

In conclusion, we have the opportunity to create a unique cultural heritage park in Greece and in Europe and one which would be attractive to tourists from all over the world. It is a proposal that began at the grass roots level in the villages, and it has expanded to the local towns, cities, regions and the national level. We hope that this conference will provide more avenues for the Park to become a reality.

13

Συνεδρια Ι: Στρατηγικέσ Σχεδιασμού

Εικονεσ

2α

1

1_Η αντιληπτική εμπειρία της πεζοπορίας: Περπατώ εδώ, τώρα, βρίσκω ίχνη πρόσφατα και του παρελθόντος, προσανατολίζομαι στον ευρύτερο χώρο. Φωτ.: Χ. Χριστοδούλου.

2_Τα ιστορικά μονοπάτια ως φορείς συλλογικής γνώσης και πολιτισμού (Πήλιο). Φωτ.: Χ. Χριστοδούλου.

3_Με τη ματιά στη διαδρομή και τον ανοιχτό ορίζοντα. Φωτ.: Χ. Χριστοδούλου.

3 Βιβλιογραφια _Federal Foundation of Baukultur (2015). Baukultur Report 2014/15: Built Living Spaces of the Future – Focus City. https:// www.bundesstiftung-baukultur.de/fileadmin/files/medien/78/downloads/baukultur-bericht-e.pdf _Council of Europe (2005). Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society: Council of Europe Treaty Series No. 199. https://rm.coe.int/1680083746 _Μπεριάτος, Η. & Ballesta, J. (Επιμ.). (2007). Θεωρία και Πολιτική του Τοπίου, Ελληνικές και Γαλλικές Εμπειρίες. ΤΜΧΠΠΑ, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. _Πετροπούλου, Κ. (2016). Η Οικο-τοπιακή Προσέγγιση. Στο Κ. Πετροπούλου & Τ. Ραμαντιέ (Επιμ.), Αστικές Γεωγραφίες. Τοπία και Καθημερινές Διαδρομές (σσ. 22-63). Εκδόσεις Καπόν. _Νόμος 3827/2010, Κύρωση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης του Τοπίου, Εφημερίς της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας (ΦΕΚ Α 30/25.02.2010). _Τερκενλή, Θ. (2010). Σχέση Άνθρωπος-Τοπίο στη Σύγχρονη Ελλάδα: Μια Πολιτισμική Επαναπροσέγγιση. Στο Θ. Παπαγιάννης & Α. Σορώτου (Επιμ.), Σε Αναζήτηση του Ελληνικού Τοπίου (σσ. 37-52). Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο (Med-INA).

2β 2γ

14

Χριστοδούλου Χαρισ Αναπληρώτρια Καθηγήτρια. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

(Ξανα-) Φτιαχνουμε Διαδρομεσ και Μονοπατια στο Ευρυτερο Τοπιο : Πλαισια Νοηματοδοτησησ και Ρυθμισησ στον Σχεδιασμο Συνοψη

Η εισήγηση αναφέρεται στα παραδοσιακά μονοπάτια, τις πεζοπορικές και ποδηλατικές διαδρομές, τις σύγχρονες καθημερινές διαδρομές, θέτοντας το ζήτημα της πολυπλοκότητας της θεώρησής τους στο πλαίσιο του αρχιτεκτονικού και του χωρικού σχεδιασμού. Γίνεται αναφορά σε μια σειρά από πλαίσια νοηματοδότησης και ρύθμισής τους στο ευρύτερο τοπίο (εννοιολογικές διευκρινίσεις, διεθνείς συμβάσεις, στρατηγικές, θεσμικές διατάξεις). Από τη χάραξη στον τόπο και τον χρόνο, τη θεματική περιδιάβαση, μέχρι τις καθημερινές πορείες διαβίωσης, το (ξανα-) φτιάξιμο των διαδρομών προϋποθέτει κατ’ αρχήν ιστορική, γεωγραφική και ανθρωπολογική κατανόηση του χώρου αλλά και γνώσεις για τα τοπία στα οποία εντάσσονται.

Λεξεισ Κλειδια

Μονοπάτια, Πολιτισμικό Τοπίο, Αστικοποίηση, Σχεδιασμόσ Τοπίου, Στρατηγικόσ Χωρικόσ Σχεδιασμόσ

Περιληψη Τα μονοπάτια είναι τα πιο αρχέγονα ίχνη του ανθρώπου στον πλανήτη, με συλλογική πρόθεση, για την ελεύθερη κίνηση και πρόσβαση στο γεωγραφικό πεδίο. Ο πλανήτης αστικοποιείται όλο και περισσότερο και είναι μείζον διακύβευμα πώς θα διαφυλάξουμε την πολιτισμική και οικολογική κληρονομιά που βρίσκεται σε κίνδυνο ολοκληρωτικής εξάλειψης στο φυσικό υπόβαθρο, πώς θα διασφαλίσουμε την ελεύθερη κίνηση και πεζή μετακίνηση των ανθρώπων και όλων των ειδών σε αυτό, σε μεγάλες διαδρομές προς εγγύς και μακρινούς προορισμούς. Περπατώ, ποδηλατώ, νιώθω, αισθάνομαι, παρατηρώ, ο νους και το σώμα μου διαβάζουν το τοπίο, προσανατολίζομαι (Εικ.1)... Τα μονοπάτια προηγούνται των οικισμών, φέρουν τη μνήμη της επιβίωσης στον τόπο, είναι φορείς συλλογικής γνώσης στο πεδίο, γνώσης μιας περιοχής, γνώσης των δεσμών μεταξύ οικισμών και κοινοτήτων με το φυσικό τους υπόβαθρο, και αρχέγονης γνώσης των φυσικών φαινομένων. Αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία των πολιτισμικών τοπίων στα οποία εντάσσονται, συνοδεύονται από πλήθος από άλλα στοιχεία περιβαλλοντικής οργάνωσης και προσαρμογής (λ.χ. κρήνες, πηγάδια, αναβαθμοί, μύλοι, κτίρια, κ.ά.) και είναι χαρακτηριστικά της ιστορικής περιόδου και του τύπου τοπίων της (Τερκενλή, 2010) (Εικ.2). Πώς (ξανα)φτιάχνουμε μονοπάτια και διαδρομές; Πώς τα προσεγγίζουμε στον σχεδιασμό, εδώ και τώρα, και μακροπρόθεσμα; Ποια κουλτούρα δόμησης είναι απαραίτητη για να ανταποκριθούμε στα νέα ζητούμενα, πέρα από τους τομεακούς εξορθολογισμούς που έχουν αποδειχθεί καταστροφικοί; Είναι ο καθορισμός τεχνικών προδιαγραφών των πεζοπορικών μονοπατιών και των ποδηλατικών διαδρομών για τη διατήρηση, τη χάραξη, τη σήμανση, τη διάνοιξη και τη συντήρηση, και οι διαδικασίες πιστοποίησής τους ως τουριστικών προορισμών επαρκές πλαίσιο για τη διάσωση ή την υλοποίησή τους στο ευρύτερο πεδίο; Η ευρωπαϊκή σύμβαση για το τοπίο (Σύμβαση της Φλωρεντίας) (Νόμος 3827/2000) και την άυλη πολιτιστική κληρονομιά (Σύμβαση του Φάρο) (Council of Europe, 2005), όπως και οι συστάσεις για το πώς να δομούμε το περιβάλλον μας (Federal Foundation of Baukultur, 2016), μάς παρέχει

το πολυεπίπεδο πλαίσιο κριτηρίων για να εμπεριέξουμε την πυκνότητα των μονοπατιών στον τόπο, να προσεγγίσουμε την ολότητά τους ως υλικά στοιχεία κληρονομιάς, πεδία συλλογικής εμπειρίας και γνώσης, σταθερά ίχνη προσαρμογής στο ευρύτερο τοπίο, περιβαλλοντικά οργανωμένη οπτική στο ευρύτερο τοπίο. Η διακυβέρνηση και συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στην εξέλιξη του σχεδιασμού, η λειτουργικότητα και η περιβαλλοντική προσαρμογή, η οικονομία, η ποικιλομορφία, η αίσθηση και η αισθητική του τόπου αποτελούν κριτήρια για το πως τοποθετούνται και εξελίσσονται στο ευρύτερο συγκείμενο. Από τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, στον στρατηγικό σχεδιασμό του τοπίου έως τον θεσμοθετημένο χωρικό σχεδιασμό, όλα αυτά είναι απαραίτητο να ενσωματωθούν, να εμπλουτιστούν αμοιβαία, να εναρμονιστούν, να ρυθμιστούν και να αποκρυσταλλωθούν εκ νέου στον τόπο με μια πολιτισμική και οικο-τοπιακή προσέγγιση (Μπεριάτος & Ballesta, 2007, Τερκενλή, 2010, Πετροπούλου, 2016). Η τοπιακή, ιστορική, γεωγραφική και ανθρωπολογική κατανόηση του χώρου είναι απαραίτητη για να φτιαχτούν αλλά και να ξανα-φτιαχτούν μονοπάτια και διαδρομές στον τόπο, όπως και να διατρέξουμε τις κλίμακες, τα πεδία και τα υπόβαθρα σχεδιασμού, από κοινού, ειδικοί του χώρου και γνώστες του τόπου, για να μην χάσουμε τα πατήματά μας στον τόπο και τον ορίζοντά μας στο τοπίο (Εικ.3).

15

Συνεδρια Ι: Στρατηγικέσ Σχεδιασμού

Εικονεσ 1_ Άμστερνταμ. Φωτ.: Ν. Καραχάλης.

2_Λισαβόνα. Φωτ.: Ν. Καραχάλης.

3_Νέα Υόρκη. Φωτ.: Ν. Καραχάλης.

2

1

Βιβλιογραφια _Aalbers, M. B. (2020). Financial geography III: The financialization of the city. Progress in Human Geography, 44(3), 595–607. http://dx.doi.org/10.1177/0309132519853922 _Καραχάλης, Ν. (2018). Η συμβολή των νέων χώρων πολιτισμού στο branding της Αθήνας: Ευκαιρίες και Διλήμματα. Στο Μ., Κοντοχρήστου (Επιμ.), Διεθνές Γίγνεσθαι και Πολιτισμός, (σσ. 231-254). Εκδόσεις Ι. Σιδέρης. _Karachalis, N. (2021). Temporary Use as a Participatory Placemaking Tool to Support Cultural Initiatives and Its Connection to City Marketing Strategies—The Case of Athens. Sustainability, 13(4), 1652. https:// dx.doi. org/10.3390/su13041652 _Σαραντάκου, Ε. & Καραχάλης, Ν. (2024). Σχεδιασμός και διαχείριση τουριστικών προορισμών, Στρατηγικές και χωρικές προσεγγίσεις. Εκδόσεις Κριτική. _Stankov, U., Gretzel, U., & Filimonau, V. (2022). Τhe mindful tourist: the power of presence in tourism, Emerald Publishing.

16

3

ΚΑΡΑΧΑΛΗΣ Νικόλασ Επίκουρος Καθηγητής. Τμήμα Οικονομικής και Διοίκησης Τουρισμού, Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Σχεδιασμόσ Πολιτιστικών και Τουριστικών Διαδρομών στον Αστικό Χώρο : Καλέσ Πρακτικέσ και Απειλέσ Συνοψη

Οι πόλεις δέχονται ολοένα και μεγαλύτερες πιέσεις από τις αυξανόμενες τουριστικές ροές και την επακόλουθη αλλαγή των χρήσεων και η ανάγκη για προσεκτικό σχεδιασμό με βάση τις αρχές της ανθεκτικότητας και της βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης γίνεται επιτακτική. Η δημιουργία πολιτιστικών και τουριστικών διαδρομών, υπό προϋποθέσεις, μπορεί να αποτελέσει ιδανική λύση ειδικά αν έχουν ακολουθηθεί συμμετοχικές διαδικασίες. Σε αρκετές περιπτώσεις μπορούν να οδηγήσουν στο λεγόμενο τουριστικό εξευγενισμό. Παραδείγματα όπως οι διαδρομές στο ιστορικό κέντρο της Αθήνα ή το High Line της Νέας Υόρκης είναι χαρακτηριστικά.

Λεξεισ Κλειδια

Πολιτιστική Διαδρομή, Τουριστικόσ Εξευγενισμόσ, Βιώσιμοσ Τουρισμόσ, Συμμετοχικότητα, Γειτονιά

Περιληψη Μια από τις κύριες προκλήσεις των τουριστικών προορισμών και τόπων που δέχονται επισκέπτες είναι η διαχείριση των επιδράσεων της τουριστικής ανάπτυξης. Παρά τις θετικές συμβολές του, ο τουρισμός επιφέρει αλλαγές και μετασχηματισμούς στις οικονομίες και στο περιβάλλον των τόπων που αναπτύσσεται, θέτει τον τουρισμό στο επίκεντρο ενός μεγάλου προβληματισμού για το είδος της ανάπτυξης που έλαβε χώρα τις προηγούμενες δεκαετίες αλλά και αυτή που θα εμφανιστεί στο μέλλον. Ειδικά για τις αστικές περιοχές π.χ. μητροπολιτικές περιοχές, πρώην βιομηχανικές πόλεις, κ.ά. ο «τουριστικός εξευγενισμός» αποτελεί κύρια απειλή σε συνδυασμό με τη «χρηματιστικοποίηση» της κατοικίας (Albers, 2020, Σαραντάκου & Καραχάλης, 2024). Ο όρος «τουριστικός εξευγενισμός» περιγράφει το μετασχηματισμό της φυσιογνωμίας γειτονιών της πόλης εξαιτίας της εκεί παρουσίας του τουρισμού. Κυρίως αφορά σε περιοχές που μέχρι την εμφάνιση του τουρισμού ήταν υποβαθμισμένες και, από την εμφάνισή του και μετά, αναβαθμίστηκαν όπως π.χ. το Κουκάκι στην Αθήνα ή το Kreuzberg στο Βερολίνο. Ο σχεδιασμός πολιτιστικών και τουριστικών διαδρομών με βάση τις αρχές της βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης και των αρχών του νέου αστικού τουρισμού (new urban tourism) αποτελεί προτεραιότητα των μητροπολιτικών αρχών, των δήμων και των Οργανισμών Διαχείρισης και Προβολής Προορισμών. Κάθε διαδρομή θα πρέπει να διαγράφει μια συγκεκριμένη αντιληπτή πορεία, στο πλαίσιο της οποίας, σε μεμονωμένες στάσεις και τοποθεσίες, θα αναπτύσσεται και θα παρουσιάζεται μία κεντρική της αφήγηση. Τα μέσα αυτά, μπορούν να είναι επισκέψεις, φυλλάδια, βιβλία, ξεναγήσεις, πινακίδες, εφαρμογές πολυμέσων, νέες τεχνολογίες, ή και πολιτιστικές εκδηλώσεις που αναδεικνύουν τόσο την απτή όσο και την άυλη κληρονομιά, καθώς όλες της οι εκφάνσεις αποτελούν ισχυρό τουριστικό κίνητρο. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να βασίζονται οι διαδρομές στο περπάτημα ή στο ποδήλατο, δημιουργώντας και συνθήκες αστικής ανάπλασης. Ο σχεδιασμός εμπειριών με αυτό το τρόπο μπορεί να αποτελέσει ιδανική λύση ειδικά αν έχουν ακολουθηθεί συμμετοχικές διαδικασίες στην πόλη και την γειτονιά (Stankov κ.ά., 2022). Χαρακτηριστικά παραδείγματα

διαδρομών αποτελούν η Ενοποίηση Αρχαιολογικών Χώρων στην Αθήνα τη δεκαετία του 1990 ή η δημιουργία του εμβληματικού High Line στην Νέα Υόρκη πιο πρόσφατα (Καραχάλης, 2018). Οι αρχές του νέου αστικού τουρισμού αναμένεται να αποτελέσουν την βάση για τη συζήτηση για το μέλλον του τουρισμού στις πόλεις.

17

Συνεδρια Ι: Στρατηγικέσ Σχεδιασμού

Images

3

1_The Parrhasian Heritage Park of the Pelo1_Working Parrhasian Heritage Park Trail Map, 2023. Photog.: M. Davison.

2_Neda River Walking Trail Assessment Hike, August 2023. Photog.: M. Davison.

3_Opening Ceremony for the Trail of Pan, 2011.

Photog.: M. Davison.

4_Parrhasian Heritage Park Kiosk during the Lykaion Games, 2017. Photog.: M. Davison.

5_Pan Trail Maintenance Assessment, 2022.

Photog.: M. Davison.

6_Installation of Trail of Pan Trail post, 2022.

Photog.: M. Davison.

6

4 Bibliography _Countryside Agency and Scottish Natural Heritage. (2002). Landscape character assessment: guidance for England and Scotland. Countryside Agency. _Davison, M., (2008).

Planning for the Parrhasian Heritage Park: Protecting, Providing and Promoting a Heritage Area in an Ancient Landscape. Στο D. G., Romano, & M.E., Voyatzis (Επιμ.), Planning for the Future.

The Parrhasian Heritage Park of Peloponnesos. University of Arizona, Ephoreia of Antiquities of Arcadia. _Gilbert, C., Page, R., & Dolan, S. (1998). A Guide to Cultural Landscape Reports: Contents, Process, and Techniques. National Park Service, US Department of the Interior. _Romano, D.G., & Voyatzis, M.E. (2010). Preserving Ancient Arcadian Heritage: Proposal for an Archaeological Park. Στο P. Carlier & C. Lerouge-Cohen (Επιμ.), Paysage et religion. Mélanges offerts à Madeleine Jost, (σσ.) 41-54. De Boccard. _Roy, J. (2013). The Parrhasians of Southwestern Arkadia, Classica et Mediaevalia, 64, 5-47. _US National Park Service. (2019). National Heritage Area Feasibility Study Guidelines. https://www.nps.gov/subjects/heritageareas/upload/ NHA-Feasibility-Study-Guidelines_FINAL-Revisions-2019_508-compliant.pdf

1

5

18

2

DAVISON Mark1, MAHONEY Kyle2, KERNER Kya3 Senior Planning Manager, City of Boulder/ Associate Manager. Parrhasian Heritage Park Assistant Professor of Classics, Swarthmore College/ Associate Director of Historical Studies. Parrhasian Heritage Park 3 Αrchitect / Landscape Character Assessment Coordinator. Parrhasian Heritage Park 1 2

Path, Oak, Eagle : The Story of a Trail Network Through the Parrhasian Heritage Park Sinopsis

The trails of the Parrhasian Heritage Park –a mycelial network that unites the ancient past with present day lived experiences– offer you the chance to explore the landscape of a thoroughly sacred place. These trails tell the story of a forgotten past, lead you on to new discoveries, and ultimately bring you back into harmony with yourself and nature. This presentation covers the planning and development of a trail network in the park focused on mapping the landscape character using European Union guidelines, and rediscovering ancient trails that once connected the villages of Mts. Lykaion, Tetrazi, Minthi, and the Neda River Gorge as a way to reinvigorate the area and create sustainable tourism that will benefit the local community.

Key Words

Parrhasian Heritage Park, Trail Network, Park Planning, Landscape Character, Heritage Management

Abstract The trails of the Parrhasian Heritage Park –a mycelial network that unites the ancient past with present day lived experiences– offer you the chance to explore the landscape of a thoroughly sacred place. These trails tell the story of a forgotten past, lead you on to new discoveries, and ultimately bring you back into harmony with yourself and nature. Park planning has initially focused on mapping the landscape character using European Union guidelines, and rediscovering ancient trails that once connected the villages of Mts. Lykaion, Tetrazi, Minthi, and the Neda River Gorge. With these trail discoveries and understanding of the region’s character, planning for the trail network began in earnest, leading to the design and implementation of the first phase of the trial network focused around the Altar of Zeus on the southern peak of Mt. Lykaion.

The Park’s trails move through a landscape rich in history, taking you from prehistoric mountaintop shrines to Classical temples and Byzantine churches, and from pastoral and agrarian ruins to rustic villages of the present. On many trails you ultimately emerge from the thick oak forests rich with life-giving springs into the blinding sunlight of the mountain peaks, where you catch sight of eagles as they soar across the blazing sky.

This is a place where the distinct character and patterns of the landscape define the path you follow and initiate you into its mysteries.

In order to develop the trail network at the park, precedents from other trail networks were used by looking at examples from the US. The discussion therefore includes examples of trail planning, design, maintenance and management from four trail systems in the US covering the Portland Metro Regional Trails System, Valley Forge National Historical Park, Boulder Open Space and Mountain Parks, and Arcadia National Park. Covering the four US parks highlights aspects of regional trail planning, park trail design, trail construction as well as the types of visitor activities on the trails and how best to create sustainable tourism that supports an economy based on local communities.

The Parrhasian Heritage Park has emerged as a landscape that truly

reflects local community values with a values based planning process to support the generational culture that exists in the modern-day, including the unique intangible and tangible vernacular traditions of the region that have developed over time to exemplify local festivals, agricultural products, and crafts. The emerging trail network is the key to connecting villages, cultural sites, local farming and natural areas via walking, running, biking and horse riding with opportunities for environmental education and interpretive opportunities tied to Heritage Tourism.

The design techniques used to build trails in a mountainous region, the innovative applications of the EU landscape character assessment process to inform trail routes and design, and the storytelling arcs created, reveal overlapping ancient and modern identities through the experience of enjoying a connected trail system in an incredibly rich and diverse example of a human created ecologically sustainable naturescape.

19

Συντονισμοσ | ΒΟΓΙΑΖΙΔΗΣ Νικολόσ

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης 20

Υλοποιημένεσ Πρακτικέσ Εφαρμοσμένες δράσεις της κοινωνίας των πολιτών, ιδιωτικών και δημόσιων φορέων

II. 21

Συνεδρια ΙΙ: Υλοποιημένεσ Πρακτικέσ

Εικονεσ

1

1_Από τα «Μονοπάτια Πολιτισμού» στην Αίγινα. Φωτ.: H-P. Coulon. Πηγή: Αρχείο ΕΛΛΕΤ.

2_Από τα «Μονοπάτια Πολιτισμού» στη Σίκινο. Φωτ.: Μ. Αντύπας. Πηγή: Αρχείο ΕΛΛΕΤ.

3_Από τα «Μονοπάτια Πολιτισμού» στις Σπέτσες. Φωτ.: Β. Καραχάλιος. Πηγή: Αρχείο ΕΛΛΕΤ.

4_Από τα «Μονοπάτια Πολιτισμού» στη Θράκη/ Nestos-Rodopi Trail. Πηγή: Φωτ. Αρχείο Νομαρχίας Ξάνθης.

3

4 Βιβλιογραφια _Wilson, E. O. (1999). Consilience.

The Unity of Knowledge. Vintage.

2

22

ΣΤΕΜΠΙΛΗ Κατερίνα1, ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΣ Βασίλησ2 Υπεύθυνη Επικοινωνίας & Συντονίστρια Προγράμματος «Μονοπάτια Πολιτισμού». ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Περιβάλλοντος και Πολιτισμού Συνεργάτης Προγράμματος «Μονοπάτια Πολιτισμού». ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Περιβάλλοντος και Πολιτισμού

1 2

Περιβάλλον + Πολιτισμόσ = 1 Συνοψη

Για το πρόγραμμα «Μονοπάτια Πολιτισμού» περιβάλλον και πολιτισμός είναι αλληλένδετες έννοιες. Η φιλοσοφία αυτή διαμορφώνει το πλαίσιο νοηματοδότησης των διαδρομών, σε μια ολιστική προσέγγιση: αυτή των στρωμάτων (layers): 1. Το περιεχόμενο των διαδρομών που υπάρχει ήδη στο πεδίο: βιοποικιλότητα, μνημεία, ιστορία.

2. Το περιεχόμενο του αφηγήματος που επιλέγουμε να αναδείξουμε: δίκτυα, επωνυμίες, έμφαση, «κείμενο».

3. Το περιεχόμενο του τελικού «προϊόντος» λαμβάνει μια επιπλέον διάσταση – την προστιθέμενη αξία της διαχείρισης και προώθησης, που προσκαλεί, συμπεριλαμβάνει ή αποκλείει ομάδες, έννοιες, δράσεις.

Λεξεισ Κλειδια

Διαστρωμάτωση, Layers, Περιεχόμενο, Πολιτιστικέσ Διαδρομέσ, Νοηματοδότηση

Περιληψη Με το πρόγραμμα «Μονοπάτια Πολιτισμού» η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ) έχει στόχο να δώσει νέα ζωή σε μονοπάτια που περνούν από περιοχές φυσικού κάλλους και ιστορικής σημασίας. Με την επιλογή μιας σειράς διαδρομών, τη μελετημένη σηματοδότηση και επικοινωνία τους, στόχος είναι να γίνουν τα μονοπάτια προσβάσιμα και ελκυστικά, τονώνοντας έτσι τις τοπικές οικονομίες με ένα παράγοντα αειφόρου ανάπτυξης – τον πεζοπορικό τουρισμό. Κι ακόμα –εξίσου σημαντικό, αν όχι σημαντικότερο– να λειτουργήσουν ως πλατφόρμα ευαισθητοποίησης, ενημέρωσης / εκπαίδευσης, δράσης. Το πρόγραμμα «Μονοπάτια Πολιτισμού» βασίζεται, όπως και η γενικότερη φιλοσοφία της ΕΛΛΕΤ, στην πεποίθηση ότι περιβάλλον και πολιτισμός αποτελούν τις 2 όψεις του ίδιου νομίσματος. Η φιλοσοφία αυτή διαμορφώνει το πλαίσιο νοηματοδότησης των διαδρομών, σε μια ολιστική προσέγγιση: αυτή των στρωμάτων (layers). Με άλλα λόγια: • Το περιεχόμενο των διαδρομών είναι ήδη εκεί, στο πεδίο: η βιοποικιλότητα, τα μνημεία, η ιστορία.

• Το περιεχόμενο του αφηγήματος είναι αυτό που εμείς επιλέγουμε να αναδείξουμε: τα δίκτυα, οι επωνυμίες, η έμφαση, το «κείμενο».

• Το περιεχόμενο του τελικού «προϊόντος» λαμβάνει μια επιπλέον διάσταση – την προστιθέμενη αξία που διαμορφώνεται από την διαχείριση και την προώθησή μας, που προσκαλεί, συμπεριλαμβάνει ή αποκλείει ομάδες/έννοιες/δράσεις. Ενδεικτικά παραδείγματα: οι στοχευμένες δράσεις (παιδιά/ σχολεία), η συμπερίληψη, η φιλική αντιμετώπιση (ΑΜΕΑ/ πινακίδες/ εφαρμογές). Τα μονοπάτια στην Ελλάδα είναι ένα σημαντικό κομμάτι της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, δυστυχώς απροστάτευτο και χωρίς πλήρη καταγραφή και κατοχύρωση. Αντιμετωπίζονται αποσπασματικά και στο περιθώριο, ενώ αποτελούν πολύτιμο συνδετικό ιστό, ως παλιά δίκτυα επικοινωνίας, συγκοινωνίας και μεταφορών. Οι πρωτοβουλίες δημιουργίας πεζοπορικών διαδρομών αξιοποιούν τα δίκτυα αυτά, ικανοποιώντας τις σημερινές, πολύ διαφορετικές ανάγκες, με πεζοπορικά πια κριτήρια. Η προστιθέμενη αξία των δικτύων πεζοπορικών διαδρομών έρχεται

από αυτή ακριβώς την σύνδεση με την ιστορία τους και τον πολιτισμό που δημιούργησαν και μετέφεραν, μαζί με την σύγχρονη σημασία τους για ευαισθητοποίηση και προστασία του τόπου. Μια ολιστική προσέγγιση που συνδυάζει το περιβάλλον και τον πολιτισμό λαμβάνοντας υπόψη τις σύγχρονες ανάγκες των πεζοπόρων, δίνει διαδρομές που αξίζουν τον κόπο και απαιτεί ενδελεχή έρευνα πεδίου, έρευνα ανακάλυψης των παλιών οδεύσεων και κατάλληλη σύνδεσή τους. Για να επιτευχθεί αυτό είναι σημαντική η συμβολή πολλών επιστημονικών κλάδων – τα δίκτυα πεζοπορικών διαδρομών μπορούν να είναι μια γέφυρα συνεργασίας μεταξύ των φυσικών, των κοινωνικών και των ανθρωπιστικών επιστημών. Ένα πεζοπορικό δίκτυο είναι κάτι πολύ παραπάνω από μια γραμμή στο χάρτη. Καλούμαστε να δημιουργήσουμε την υποδομή, αλλά και να αναδείξουμε το περιεχόμενο, με επιλογή του αφηγήματος ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής, και σε πολλαπλά επίπεδα. Βιοποικιλότητα, ιστορία, προφορικές μαρτυρίες και παραδόσεις, αρχιτεκτονική, ίχνη παλαιότερων χρήσεων, παραδοσιακές τεχνικές κατασκευής και αποκατάστασης, υπηρεσίες, ευκαιρίες, προκλήσεις και απειλές για το μέλλον - ό,τι αφορά τον τόπο μπορεί να έχει το δικό του layer. Η δημιουργία πεζοπορικών δικτύων είναι ένα από τα καλύτερα παραδείγματα βιώσιμης ανάπτυξης για κάθε τόπο -με απαραίτητη προϋπόθεση τη σωστή συντήρηση και διαχείριση και πολλαπλά οφέλη τόσο στην διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς και του περιβάλλοντος, όσο και για τις τοπικές κοινωνίες και αυτούς που πεζοπορούν. Η νοηματοδότησή τους, λοιπόν, δεν μπορεί παρά να περιλαμβάνει και τις 3 παραμέτρους - περιεχόμενο διαδρομών, περιεχόμενο αφηγήματος και περιεχόμενο τελικού «προϊόντος»συνειδητά ώστε η διαχείριση να ισχύσει και να εξελιχθεί σε βάθος χρόνου, με οργάνωση, προσπάθεια και δημιουργικότητα.

23

Συνεδρια ΙΙ: Υλοποιημένεσ Πρακτικέσ

Εικονεσ 1_Γνωρίζοντας το Λέχοβο. Φωτ.: Diadrasis.

2_Καταγραφή πολιτιστικών σημείων, Σάμος. Φωτ.: Diadrasis.

3_Με την κα. Μαίρη Παρίσση, Σκιάθος. Φωτ.: Diadrasis.

4_Συνέντευξη με την κα. Μαίρη Παρίσση, Σκιάθος. Φωτ.: Diadrasis.

2

4

1

3

24

ΤΑΠΙΝΗ Λάουρα1, ΔΡΟΛΙΑ Λυδία 2 1 2

Συντηρήτρια Αρχαιοτήτων/ Συντονίστρια ΑΜΚΕ Diadrasis. Interdisciplinary research on Archaeological & Architectural Conservation Πολιτιστική Διαχειρίστρια/ Υπεύθυνη εκπαιδευτικών προγραμμάτων ΑΜΚΕ Diadrasis

Περπατώντασ με τισ Ιστορίεσ. Συλλέγοντασ Μνήμεσ και Ιστορίεσ για τισ Περιπατητικέσ Διαδρομέσ Συνοψη

Η Diadrasis περιγράφει την εξέλιξη της μεθοδολογίας της στην ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς μέσω πεζοπορικών μονοπατιών, με παραδείγματα έργων στο Λέχοβο, στη Σάμο και στη Σκιάθο. Αρχικά, εστίαζε στην καταγραφή και ανάδειξη των μνημείων, ενώ στη συνέχεια εστίασε στη σύνδεσή τους με προφορικές μαρτυρίες, δίνοντας έμφαση στο ανθρώπινο αφήγημα.

Λεξεισ Κλειδια

Κάτοικοι, Προφορικέσ Μαρτυρίεσ, Ανεξερεύνητη Πολιτιστική Κληρονομιά

Περιληψη H Diadrasis είναι μια Αστική Μη Κερδοσκοπική εταιρεία με στόχο την προστασία και την ανάδειξη της ανεξερεύνητης πολιτιστικής κληρονομιάς. Τα πεζοπορικά μονοπάτια συχνά οδηγούν τους περιπατητές σε σημεία της αθέατης πολιτιστικής κληρονομιάς ενός τόπου, όπως μικρά εγκαταλελειμμένα ξωκλήσια και αγροτικά κατάλοιπα. Αναζητώντας τη σύνδεση αυτών των μονοπατιών με την ανεξερεύνητη πολιτιστική κληρονομιά η Diadrasis βρέθηκε στο Λέχοβο, τη Σάμο και αργότερα στη Σκιάθο. Εκεί, ξεκινώντας από την επιτόπια καταγραφή των μνημείων, συναντήσαμε τους ανθρώπους και το ενδιαφέρον μας στράφηκε στις ιστορίες τους. Στην πρώτη μας έρευνα με στόχο τη συλλογή σημείων πολιτιστικού ενδιαφέροντος σχετικά με την ανάδειξη πεζοπορικών μονοπατιών στο Λέχοβο του νομού Φλωρίνης και τα γύρω χωριά, ξεκινήσαμε από την αναζήτηση «ανεξερεύνητων» μνημείων με επιτόπια τεκμηρίωση και τη σχετική βιβλιογραφική έρευνα. Σε 11 χωριά κατεγράφησαν 61 σημεία πολιτιστικού ενδιαφέροντος, με σημείο GPS στο χάρτη, βάση δεδομένων, καθώς και φωτογραφική τεκμηρίωση. Στην πορεία μας αυτή όμως, και χάρη στη φιλοξενία του «Ενωτικού Συλλόγου Λεχοβιτών», σύντομα γνωρίσαμε τους ανθρώπους και τις ιστορίες τους, με τις οποίες «ζωντανέψαμε» τα σημεία των διαδρομών στο «Μονοπάτι της Ειρήνης». Στην επόμενη έρευνά μας, με κεντρική θεματική την «Τέχνη της Αμπελουργίας» στους Βουρλιώτες της Σάμου, ανατρέψαμε τη μέθοδο και ξεκινήσαμε πρώτα από τους ανθρώπους και τις ιστορίες τους. Καταγράφηκαν τα κύρια πολιτιστικά σημεία στα μονοπάτια και παράλληλα, για την επιτόπια έρευνα, συντάχθηκαν 6 βασικές ερωτήσεις που διευκόλυναν τις συνεντεύξεις των κατοίκων της περιοχής. Από τις συνεντεύξεις και την χαρτογράφηση των πιθανών σταθμών, καταλήξαμε σε 12 σημεία πολιτιστικού ενδιαφέροντος στον χάρτη που σχετίζονται με τις θεματικές της αμπελουργίας, της τέχνης της ξερολιθιάς, της αρχιτεκτονικής και της εκκλησιαστικής κληρονομιάς. Σε 8 από αυτά τα σημεία συνδέθηκαν αποσπάσματα των προφορικών μαρτυριών. Έτσι, ο επισκέπτης σήμερα μπορεί, για παράδειγμα, να γνωρίσει τις παραδοσιακές τεχνικές της αμπελουργίας διαβάζοντας ένα απόσπασμα από την ιστορία ενός αμπελουργού. Και τα δύο έργα υλοποιήθηκαν μετά από ανάθεση έργου από την ΚοινΣΕπ «Μονοπάτια της Ελλάδας», η εξαιρετική συνεργασία με τους οποίους υπήρξε καταλύτης στην επιτυχία των αποτελεσμάτων.

Σήμερα, με τους ίδιους εταίρους, υλοποιούμε το έργο «Μονοπάτια Κληρονομιάς Σκιάθου». Παίρνοντας στοιχεία και καλές πρακτικές από τα δύο παραπάνω έργα δίνουμε νέα φωνή στην πολιτιστική κληρονομιά της Σκιάθου, συνδέοντας μέσω QR codes σημεία πολιτιστικού ενδιαφέροντος με την ιστορία ενός κατοίκου. Έτσι, ο επισκέπτης θα έχει την ευκαιρία, καθώς περπατά στα μονοπάτια του νησιού, να ακούσει μπροστά από σημεία πολιτιστικής κληρονομιάς μια ιστορία ενός κατοίκου, μια ανάμνηση από τα παιδικά του χρόνια, ή ένα παραμύθι. Η Σκιάθος λοιπόν, θα αποκτήσει το δικό της μοναδικό πρόσωπο, με τους κατοίκους να αναδεικνύουν την κληρονομιά του νησιού μέσα από την προσωπική τους ματιά και εμπειρία.

25

Συνεδρια ΙΙ: Υλοποιημένεσ Πρακτικέσ

Εικονεσ

2

1_Η ιστοσελίδα της «Πολιτιστικής Διαδρομής των Αρχαίων Θεάτρων της Ηπείρου». Πηγή: https://epirusancienttheaters.gr.

2_Το αρχαίο θέατρο της Κασσώπης φιλοξενεί εκδήλωση, πρώτη φορά μετά την αποκατάστασή του. Φωτ.: Ε. Αγγέλη.

3_Σύσκεψη στο Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, με θέμα τον σχεδιασμό της «Τριλογίας της Αττικής». Φωτ.: Ε. Αγγέλη.

4_Το λογότυπο της «Τριλογίας της Αττικής», δημιουργία της εταιρείας Postscriptum, που επελέγη κατόπιν διεθνούς διαγωνισμού. Πηγή: Αρχείο Σωματείου ΔΙΑΖΩΜΑ.

5_Η ιστοσελίδα της Διαδρομής Μνημείων Φύσης και Πολιτισμού Στερεάς Ελλάδας «Οιδίπους». Πηγή: https://oedipusculturalroute.gr.

4

5

1 Βιβλιογραφια _Διάζωμα (2024). Ολιστικά Προγράμματα. https://diazoma.gr/ολιστικά-προγράμματα

3

26

ΑΓΓΕΛΗ Ελίνα Αρχιτέκτονας Μηχανικός, Υπεύθυνη Σωματείου ΔΙΑΖΩΜΑ για την προστασία των μνημείων

Τα «Μονοπάτια» του ΔΙΑΖΩΜΑΤΟΣ Συνοψη

Το Σωματείο ΔΙΑΖΩΜΑ, πέραν της ανάδειξης των αρχαίων θεάτρων, τα τελευταία χρόνια έχει προχωρήσει στην οικοδόμηση ολιστικών προγραμμάτων, έτσι ώστε η κάθε πόλη ή Περιφέρεια να αποτελέσει ένα ενιαίο, επώνυμο τουριστικό προϊόν, στο οποίο συμμετέχουν τα μνημεία φύσης και πολιτισμού, η τοπική επιχειρηματικότητα και η αγροδιατροφή. Πέραν των έργων υποδομής, στις διαδρομές αυτές σχεδιάζονται και soft ενέργειες, με γνώμονα πάντα την Πράσινη και την Ψηφιακή μετάβαση, όπως ορίζουν οι διεθνείς και ευρωπαϊκές Χάρτες.

Λεξεισ Κλειδια

Μνημεία, Πολιτιστική Διαδρομή, Συνέργειεσ, ΔΙΑΖΩΜΑ

Περιληψη Το Σωματείο ΔΙΑΖΩΜΑ, μια πρωτοβουλία του τέως Υπουργού Πολιτισμού Σταύρου Μπένου, ασχολείται από το 2008 με την ανάδειξη των αρχαίων θεάτρων, την εξεύρεση πόρων για την αποκατάστασή τους και την ένταξή τους στην καθημερινότητα των πολιτών. Τα τελευταία χρόνια, έχει ανοίξει την «ομπρέλα» των δραστηριοτήτων του, προχωρώντας στον σχεδιασμό καινοτόμων ολιστικών προγραμμάτων πολιτιστικού τουρισμού, όπως οι Πολιτιστικές–Περιβαλλοντικές Διαδρομές και τα Αρχαιολογικά Πάρκα, με στόχο την ένταξη όλων των μνημείων φύσης και πολιτισμού στο κέντρο της ζωής, της αειφορίας και της βιώσιμης ανάπτυξης. Στην ουσία, το ΔΙΑΖΩΜΑ, μέσω της θερμοκοιτίδας του D-Hub, βοηθάει ως άμισθος τεχνικός σύμβουλος τους Δήμους και τις Περιφέρειες στην οικοδόμηση ολιστικών προγραμμάτων, έτσι ώστε η πόλη ή η Περιφέρεια να αποτελέσει ένα ενιαίο, επώνυμο τουριστικό προϊόν, στο οποίο συμμετέχουν τα μνημεία φύσης και πολιτισμού, η τοπική επιχειρηματικότητα και η αγροδιατροφή. Πέραν των έργων υποδομής δηλαδή, προβλέπονται soft ενέργειες για την προώθηση του προορισμού (marketing), ψηφιακές εφαρμογές, δράσεις για την επιχειρηματικότητα (σύσταση cluster επιχειρήσεων, συμβουλευτική, κ.λπ.), με γνώμονα πάντα την Πράσινη και την Ψηφιακή μετάβαση, όπως ορίζουν οι διεθνείς και ευρωπαϊκές Χάρτες. Σημαντική προτεραιότητα αποτελεί η εξασφάλιση της διακυβέρνησης του προϊόντος, από τον αντίστοιχο Οργανισμό Διαχείρισης και Προώθησης Προορισμού (DMMO). Το αξιακό περιβάλλον των προγραμμάτων αυτών είναι α) η εδαφική συνοχή, η άρση δηλαδή των εμποδίων που προκαλεί η γεωμορφολογία του εδάφους, β) η τριπλή αειφορία –περιβαλλοντική, οικονομική και κοινωνική– και γ) οι συνέργειες μεταξύ διαφόρων φορέων, του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Για τον σχεδιασμό της κάθε διαδρομής, επιλέγεται το «δυνατό» σημείο κάθε περιοχής και δημιουργείται ένα αφήγημα. Για παράδειγμα, η πρώτη διαδρομή που σχεδιάστηκε και λειτουργεί ήδη, η «Πολιτιστική Διαδρομή των Αρχαίων Θεάτρων της Ηπείρου», έχει ως συνεκτικό στοιχείο τα πέντε αρχαία θέατρα, της Δωδώνης, της Νικόπολης, των Γιτάνων, της Κασσώπης και της Αμβρακίας. Στο πλαίσιο του προγράμματος ολοκληρώθηκαν οι αναστηλωτικές εργασίες στα θέατρα, βελτιώθηκαν οι υποδομές στους αρχαιολογικούς τους χώρους, σχεδιάστηκε το λογότυπο και η ιστοσελίδα της διαδρομής, δημιουργήθηκε πληροφοριακό υλικό σε έντυπη και ψηφιακή μορφή και έγινε η σήμανση της διαδρομής στους

αυτοκινητοδρόμους. Παράλληλα, συγκροτήθηκε cluster επιχειρήσεων (ξενοδοχειακών, εστίασης, τοπικών προϊόντων, κ.α.) που υποστηρίζουν και συμπληρώνουν τη διαδρομή, ενώ έγιναν και υποστηρικτικές δράσεις ενημέρωσης, όπως το launch event της διαδρομής, fam trips για δημοσιογράφους και μια πεζοπορική καλλιτεχνική διαδρομή με ηθοποιούς, performers και άλλους καλλιτέχνες, που καθιερώθηκε πλέον ως θεσμός. Σε άλλη διαδρομή, αυτή της «Τριλογίας της Αττικής», επιλέχθηκαν οι τρεις πόλοι, της Ελευσίνας, της Αθήνας και του Λαυρίου, ως τα τρία συστατικά του «θαύματος της Κλασικής Αθήνας». Η Ελευσίνα, με το Τελεστήριο και τα Μυστήρια, μαζί με την Ιερά Οδό, αναδεικνύουν τη μυθική, θεολογική, μυητική διάσταση, τα μνημεία της Αθήνας την πολιτική, δημοκρατική και πολιτιστική διάσταση και το Λαύριο, με τα ορυχεία αργύρου, την τεχνολογική και οικονομική διάσταση που χρηματοδότησε τα μεγάλα μνημεία, την πολιτική και στρατιωτική ισχύ της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Το πρόγραμμα στοχεύει στην ποιοτική αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος, στη διάχυση των επισκεπτών και στην μετατροπή της Αθήνας από πέρασμα σε προορισμό. Τέλος, στην Διαδρομή μνημείων Φύσης και Πολιτισμού Στερεάς Ελλάδας «Οιδίπους», οι πόλοι είναι οι Θερμοπύλες, ο Ορχομενός, το Καρπενήσι, οι Δελφοί, η Θήβα, η Χαλκίδα και η Σκύρος. Το μοντέλο που προτείνεται εδώ δεν μπορεί να ακολουθήσει το γραμμικό πρότυπο άλλων διαδρομών, αλλά το πρότυπο του «δικτύου διαδρομών», προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο φυσικός κατακερματισμός που χαρακτηρίζει τη Στερεά Ελλάδα. Αντίστοιχες υποδομές και soft ενέργειες έχουν προβλεφθεί και σε αυτή τη διαδρομή, που έχει αρχίσει να χαράσσει τον δικό της «δρόμο» στο τουριστικό τοπίο της Στερεάς Ελλάδας.

27

Συνεδρια ΙΙ: Υλοποιημένεσ Πρακτικέσ

Εικονεσ

3

1_Θεματικός περίπατος για ευρύ κοινό στο πλαίσιο της εκστρατείας. Πηγή: Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, ΥΠΠΟ.

2_Εκπαιδευτικό πρόγραμμα στο Κάστρο της Άρτας, στο πλαίσιο της εκστρατείας, 2019. Πηγή: ΕΦΑ Άρτας, ΥΠΠΟ.

3_Καλλιτεχνικό εργαστήριο για μαθητές, στο πλαίσιο της εκστρατείας. Πηγή: ΕΦΑ Αιτωλοακαρνανίας, ΥΠΠΟ.

4_Προωθητικό υλικό της εκστρατείας το 2017. Πηγή: Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας, ΥΠΠΟ.

5_Προωθητικό υλικό της εκστρατείας το 2023. Πηγή: Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας, ΥΠΠΟ.

6_Αθλοπαιδιές μαθητών σε αρχαιολογικό χώρο. Πηγή: ΕΦΑ Δωδεκανήσου, ΥΠΠΟ.

4

2

5 Βιβλιογραφια _Γεωργιόπουλος, Ν. (2017). Εξερευνούμε Πράσινες Πολιτιστικές Διαδρομές. Στο Α. Κατσελάκη (Επιμ.), Εξερευνούμε. Πράσινες πολιτιστικές διαδρομές (σσ.

4-15). ΥΠΠΟΑ/ΓΔΑΠΚ-ΔΑΜΕΕΠ. _Κατσελάκη, Α. & Γεωργιόπουλος, Ν. (2019). Πράσινες Πολιτιστικές Διαδρομές 2019, Ενημερωτικό Δελτίο ICOM, Β΄(16), 47-48. _United Nations Environment Programme (2024). About the United Nations Environment Programme. https:// www.unep.org/

1

28

6

ΚΑΤΣΕΛΑΚΗ Ανδρομάχη Δρ. Αρχαιολόγος, ΜΑ Ιστορικός Τέχνης/ Προϊσταμένη, Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας. Διεύθυνση Αρχαιολογικών Μουσείων, Εκθέσεων και Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων, Υπουργείο Πολιτισμού

Πράσινεσ Πολιτιστικέσ Διαδρομέσ Συνοψη

Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας του Υπουργείου Πολιτισμού σχεδιάζει και υλοποιεί εκπαιδευτικές δράσεις με επίκεντρο σημαντικές έννοιες, όπως αυτές του περιβάλλοντος, της προστασίας, της αειφορίας και της βιώσιμης ανάπτυξης. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί η πανελλήνια εκστρατεία «Πράσινες Πολιτιστικές Διαδρομές», που εφαρμόστηκε για πρώτη φορά το 2012. Οι δράσεις στο πλαίσιο της εκστρατείας προωθούν έναν ολιστικό τρόπο επικοινωνίας του πολίτη με τον πολιτισμό, αξιοποιώντας συνδυαστικά την εκπαίδευση, την αναψυχή, τον κοινωνικό τουρισμό, την ευεξία που προσφέρει η φύση και η ήπια άσκηση στον αστικό ή περιαστικό ιστό.

Λεξεισ Κλειδια

Πολιτιστική Κληρονομιά, Περιβάλλον, Σκπαιδευτικέσ Δράσεισ

Περιληψη Σημαντική καινοτομία στην αντίληψη για το πολιτιστικό αγαθό και τη διαχείρισή του αποτέλεσε ο Αρχαιολογικός Νόμος 3028/2002. Πράγματι στην εισηγητική του έκθεση προβάλλονται έννοιες όπως η κοινωνική διάσταση της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, η αξίωση της αναβάθμισης της ποιότητας ζωής του ανθρώπου, η αναγκαιότητα για τη συμμετοχή των πολιτών στην αποτελεσματικότερη προστασία της, και τέλος, η έννοια του χώρου και της άμεσης διασύνδεσής του με το μνημείο, με κύριες ενότητες τους αρχαιολογικούς χώρους και τους ιστορικούς τόπους αντίστοιχα. Οι πρώτοι δεν περιλαμβάνουν μόνο αρχαιότητες, αλλά και το απαραίτητο ελεύθερο περιβάλλον που επιτρέπει στα μνημεία να συντίθεται σε ιστορική, αισθητική και λειτουργική ενότητα. Ως ιστορικοί τόποι νοούνται αυτοί στους οποίους υπάρχουν ενδείξεις ότι συντελέστηκαν εξαίρετα ιστορικά ή μυθικά γεγονότα, που επιβάλλουν την προστασία τους λόγω της λαογραφικής, καλλιτεχνικής ή επιστημονικής τους σημασίας. Σε διεθνές επίπεδο, ανάλογα ζητήματα έχει θέσει η Σύμβαση της UNESCO (1972), καθώς αφορά στην προστασία της Παγκόσμιας Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς. Σε αυτή τη νέα αντίληψη το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας του Υπουργείου Πολιτισμού (ΥΠΠΟ) ανταποκρίνεται, σχεδιάζοντας και υλοποιώντας εκπαιδευτικές δράσεις στις οποίες οι έννοιες του περιβάλλοντος, της προστασίας, της αειφορίας και της βιώσιμης ανάπτυξης, είναι κυρίαρχες, με πιο χαρακτηριστική την εκστρατεία «Πράσινες Πολιτιστικές Διαδρομές». Αφορμή για το σχεδιασμό της αποτέλεσε η καθιέρωση το 1973 της Παγκόσμιας Ημέρας Περιβάλλοντος που εορτάζεται κάθε χρόνο στις 5 Ιουνίου. Ορόσημο ωστόσο για την εφαρμογή της εκστρατείας αποτέλεσε η Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών στο Ρίο ντε Τζανέιρο (2012), με αντικείμενο την αειφόρο ανάπτυξη. Παράλληλα, η Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος την ίδια χρονιά είχε θέμα «Πράσινη οικονομία: μήπως σε αφορά;». Στόχοι της εκστρατείας είναι η ανάδειξη της πολιτιστικής ταυτότητας και της ιστορικής παράδοσης, η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας, η προαγωγή της βιώσιμης ανάπτυξης, η συνύπαρξη του πολιτιστικού αγαθού στο φυσικό περιβάλλον, ως ενιαίου συνόλου, η ενεργοποίηση ποικίλων κοινωνικών ομάδων και η προαγωγή της τουριστικής ανάπτυξης με εκδηλώσεις που εναρμονίζονται με το εκάστοτε φυσικό περιβάλλον και την κατά τόπους ιστορική και πολιτιστική παράδοση.

Οι Πράσινες Πολιτιστικές Διαδρομές εφαρμόστηκαν πιλοτικά το 2012. Έκτοτε η εκστρατεία γνώρισε μεγάλη απήχηση και εξαπλώθηκε σταδιακά σε όλη τη χώρα οπότε εφαρμόζεται σε ετήσια βάση και σε χρονική εγγύτητα με την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος. Οι τετραήμερες εκδηλώσεις απευθύνονται σε σχολικές ομάδες και ευρύ κοινό, και περιλαμβάνουν ποικίλα είδη δράσεων, όπως περιπάτους και θεματικές ξεναγήσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα και ομαδικά παιχνίδια, διαλέξεις, εικαστικά εργαστήρια, καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, δράσεις ανάδειξης και ευπρεπισμού αρχαιολογικών χώρων, φυτεύσεις χώρων κ.α. Το πλαίσιο και η φιλοσοφία της εκστρατείας Αυτό, ωστόσο, που καθιστά πρωτότυπη την εκστρατεία, είναι οι συνέργειες που αναπτύσσει η αρμόδια τοπική Εφορεία Αρχαιοτήτων (ΕΦΑ) του Υπουργείου Πολιτισμού με τοπικούς φορείς, όπως Δήμους, Διευθύνσεις Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης του Υπουργείου Παιδείας, Πανεπιστήμια, Κέντρα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, πολιτιστικούς συλλόγους, περιβαλλοντικές οργανώσεις, σωματεία και συνεταιρισμούς πολιτών, ακόμα και εθελοντές. Το γενικό συντονισμό της εκστρατείας έχει το Τμήμα μας, το οποίο εκδίδει ενιαίο δελτίο τύπου όλων των δράσεων πανελλαδικά, παρέχει προωθητικό υλικό (ενημερωτικό φυλλάδιο, αφίσες, μπάνερ σήμανσης των χώρων κ.λπ.) σε όλες τις υπηρεσίες, και ελεύθερη είσοδο στους συμμετέχοντες. Η Ελλάδα διαθέτει ένα πλούσιο πολιτιστικό αλλά και περιβαλλοντικό απόθεμα. Το φυσικό περιβάλλον με την υψηλή βιοποικιλότητα και τον σημαντικό αριθμό βιοτόπων, η ποιότητα της ατμόσφαιρας και του κλίματος σε συνδυασμό με το πλούσιο και παγκόσμιας εμβέλειας πολιτιστικό απόθεμα αναδεικνύουν την ανάγκη ανάδειξής του συνδυαστικά και μές τέτοιων διαδρομών που απευθύνονται στις τοπικές και όχι μόνον κοινωνίες. Οι Πράσινες Πολιτιστικές Διαδρομές προωθούν επομένως έναν νέο ολιστικό τρόπο επικοινωνίας του πολίτη με τον πολιτισμό, αξιοποιώντας τη δύναμη της εκπαίδευσης με τα πολλαπλά οφέλη της αναψυχής, του κοινωνικού τουρισμού, της απόλαυσης και ευεξίας που προσφέρει η φύση ή ακόμα και της ήπιας άσκησης, στον αστικό ή περιαστικό ιστό.

29

Συνεδρια ΙΙ: Υλοποιημένεσ Πρακτικέσ

Εικονεσ 1_Μονοπάτι και αποκαταστημένα πηγάδια στον Ασφοντυλίτη, Αμοργός, 2009. Φωτ.: Στ. Λεκάκης.

Βιβλιογραφια _Berti, E. (2013). Cultural routes of the Council of Europe: new paradigms for the territorial project and landscape. Almatourism-Journal of Tourism, Culture and Territorial Development, 4(7), 1-12. _International Council on Monuments and Sites (2017, Ιούλιος 30). ICOMOS-IFLA PRINCIPLES. Concerning Rural Landscape as Heritage. https://www.icomos.org/images/ DOCUMENTS/General_Assemblies/19th_Delhi_2017/Working_Documents-First_Batch-August_2017/GA2017_6-3-1_ RuralLandscapesPrinciples_EN_final20170730.pdf _Λεκάκης, Στ. & Turner, S. (2023). Προσεγγίζοντας το τοπίο «από τα κάτω». Η αγροτική πολιτιστική κληρονομιά της Νάξου. Στο Κ. Παπαγεωργίου, Αγροτικά μνημεία της Τήνου. Κτίσματα ταπεινά, κτίσματα του τοπίου. Πρακτικά της διημερίδας του συλλόγου «Αμπασσάδα» 23-24 Απριλίου 2023. (σσ. 93-108). Νεφέλη. _Lekakis, St. & Dragouni, M. (2020). Heritage in the making: Rural heritage and its mnemeiosis at Naxos island, Greece.

Journal of Rural Studies, 77, 84-92. _Olwig, K.R. (2019). The meanings of landscape: Essays on place, space, environment and justice. Routledge. _Turner, S., Kinnaird, T., Koparal, E., Lekakis, St., & Sevara, C. (2020), Landscape archaeology, sustainability and the necessity of change. World Archaeology, 52(4), 589-606.

1

30

ΛΕΚΑΚΗΣ Στέλιοσ Ερευνητής Α’, School of History, Classics & Archaeology Centre for Landscape. Newcastle University/ Εταιρεία Συμβούλων Διαχείρισης Πολιτιστικής Κληρονομιάς

Δημιουργώντασ Μνημεία : Άυλη και Υλική Κληρονομιά του 21ου αιώνα Συνοψη

Μπορούν τα παραδοσιακά μονοπάτια να θεωρηθούν ως πολιτιστική κληρονομιά; Η παρουσίαση εξετάζει κάποια βασικά επιχειρήματα για τον τρόπο που αυτά τα μνημεία της υπαίθρου χώρας, τα μονοπάτια, μπορούν να ενταχθούν στο μνημειακό απόθεμα, καθώς και ένα πιθανό σχήμα διαχείρισής τους.

Λεξεισ Κλειδια

Μονοπάτια, Πολιτιστική Κληρονομιά, Αγροτικά Μνημεία

Περιληψη Εξετάζοντας τα μονοπάτια ως πιθανά τμήματα της πολιτιστικής κληρονομιάς, μοιραία αναγόμαστε στην ευρύτερη κατηγορία των «μνημειακών καταλοίπων της υπαίθρου» (rural heritage) ή πιο απλά των «αγροτικών μνημείων», συμπεριλαμβάνοντας μεταξύ άλλων: ανεμόμυλους, νερόμυλους, αναβαθμίδες, μονοπάτια, γεφύρια, στέρνες, πηγάδια και κρήνες, σχεδόν πάντοτε προϊόντα ανώνυμης, χρηστικής, λαϊκής αρχιτεκτονικής. Οι κατασκευές αυτές, στο πλαίσιο της διεύρυνσης του περιεχομένου και του νοήματος της πολιτιστικής κληρονομιάς τα τελευταία τριάντα χρόνια, φαίνεται να βρίσκουν τη θέση τους στην Ευρώπη, ανάμεσα στα άλλα, τα πιο παραδοσιακά «μνημειακά» μνημεία της αρχαιότητας και του μεσαίωνα. Παράλληλα, όμως, μιλάμε και για το πλαίσιο όλων αυτών που είναι το «τοπίο». Το τοπίο είναι μια επίσης νέα, υβριδική κατηγορία πολιτιστικής κληρονομιάς, που αντανακλά τη διαλεκτική σχέση μεταξύ κοινοτήτων και φυσικού περιβάλλοντος, όπου η αλληλεπίδρασή τους δημιουργεί έναν τόπο με νόημα και υλικά και άυλα πολιτιστικά κατάλοιπα (Berti, 2013). Η Σύμβαση του Τοπίου του Συμβουλίου της Ευρώπης (Council of Europe 2000) υπογραμμίζει αυτό το σύστημα αλληλεπίδρασης που πλέον αναγνωρίζεται ως μια περιοχή «όπως γίνεται αντιληπτή από τους ανθρώπους, και της οποίας ο χαρακτήρας είναι αποτέλεσμα δράσης και αντίδρασης φυσικών ή/και ανθρωπογενών παραγόντων», περιλαμβάνοντας έννοιες όπως ο ανθρώπινος παράγοντας, η κλίμακα, η πρόσληψη, οι αντικρουόμενες ερμηνείες και η αλλαγή. Στην Ελλάδα, αυτές οι ιστορικές αγροτικές κατασκευές, όπως και το τοπίο που τις πλαισιώνει και τις νοηματοδοτεί, δεν προστατεύονται πάντα αποτελεσματικά, όπως γενικά συμβαίνει με τα νεότερα και σύγχρονα μνημεία της χώρας, αφού αντιμετωπίζονται τόσο θεωρητικά (εθνικό φαντασιακό) όσο και πρακτικά (πολιτιστική πολιτική) ως υπολειπόμενα σε συμβολική αξία. Στην Ελλάδα, ο ορισμός και το περιεχόμενο της πολιτιστικής κληρονομιάς διευρύνθηκε (χρονολογικά) μόλις το 1950, με τον Ν.1469, όπου για πρώτη φορά ακίνητα και κινητά ευρήματα μεταγενέστερα του 1453 στοιχειοθετήθηκαν δυνητικά ως έργα τέχνης ή δημιουργήματα ιστορικής σημασίας (Α.1, Α.5). Αντίστοιχα μέτρα προστασίας προβλέπονταν και από τον Γενικό Πολεοδομικό Κανονισμό του 1955 (Α.46) για την αρχιτεκτονική κληρονομιά, ενώ

μία δεκαετία αργότερα, το 1965, ιδρύθηκε και το αντίστοιχο τμήμα του Υπουργείου Πολιτισμού, η Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων με αντικείμενο τη διαχείρισή τους. Παρότι ο νομοθέτης (Ν.4858/2021) καλύπτει επαρκέστερα κτίσματα με χρονολογία άνω των 100 ετών (Α.2), δεν ισχύει το ίδιο και για τα αντίστοιχα μεταγενέστερα. Για τα τελευταία δεν υπάρχει κανένας περιορισμός σε ενδεχόμενες παρεμβάσεις, όπως επεμβάσεις με ασύμβατα υλικά (π.χ. σκυρόδεμα) ή ακόμη και στη διάλυσή τους. Σήμερα, ελάχιστα μόνο αγροτικά κτίσματα στην Ελλάδα έχουν αναγνωριστεί από το κράτος ως μνημεία και αυτό έπειτα από πιέσεις τοπικών φορέων και συλλόγων (Λεκάκης & Turner, 2023). Η πρόσφατη έρευνά μας στη Νάξο (Lekakis & Dragouni, 2020) δείχνει ότι η αναγνώριση των αγροτικών κτισμάτων ως πολιτιστική κληρονομιά, από την πλευρά των τοπικών κοινωνιών, βρίσκεται «υπό διαμόρφωση» ή καλύτερα «υπό συνεχή δημιουργία» στη συνείδηση των τοπικών κοινοτήτων, όπως άλλωστε κάθε πληθυντική ανάπτυξη κοινωνικών δεδομένων σε σχέση με την ταυτότητα. Παρατηρούμε, δηλαδή, μια διαδικασία «μνημείωσης» του αγροτικού τοπίου σε ένα πρώιμο στάδιο, όπως δηλαδή συντίθεται μέσα από αντικρουόμενα αφηγήματα των διαφορετικών κοινωνικών ομάδων και υπο-ομάδων, θυμίζοντας τη διαδικασία «πολιτιστικής έγκρισης» της βυζαντινής κληρονομιάς. Μένει να παρατηρηθεί αν τελικά θα «μνημειοποιηθεί» και επίσημα από τη Διοίκηση, όπως συνέβη αντίστοιχα με τους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς ναούς πριν από 170 χρόνια περίπου. Μέχρι τότε όμως τα αγροτικά μνημεία θα υφίστανται τις πιέσεις της τουριστικής ανάπτυξης αλλά και της αδυναμίας σύνθεσης αποτελεσματικών μέτρων προστασίας. Η τελευταία απειλή θα πρέπει να είναι και η πρώτη προτεραιότητα, σύμφωνα με τους συμμετέχοντες στην έρευνα: Μια στρατηγική προστασίας, ανάδειξης και προώθησης της αγροτικής πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού (υλικής και άυλης), με τη συμμετοχή όσο το δυνατόν περισσότερων κοινωνικών ομάδων, με τρόπο που να αντανακλάται η κοινωνική ιστορία του νησιού και η βιογραφία των κοινοτήτων και του τοπίου. Σε αυτήν τη στρατηγική, οι οικονομικές και οι κοινωνικές ανάγκες των κοινοτήτων θα πρέπει να ληφθούν υπόψη, αποφεύγοντας την ακραία εμπορευματοποίηση των στοιχείων της αγροτικής κληρονομιάς.

31

Συντονισμοσ | ΓΙΑΝΝΙΣΗ Φοίβη

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών 32

Διεπιστημονικά Εργαλεία Εναλλακτικά μεθοδολογικά εργαλεία σχεδιασμού

III. 33

Συνεδρια ΙΙΙ: Διεπιστημονικά Εργαλεία

Images 1_Images of traditional wells, many of them identified in the field and in historical cartography.

2_Map with digital elevation and delimitation of the administrative area of the Swabian parish of Pannonias, the target area of this study.

3_3D virtual reconstruction and modelling of water heritage structures.

4_Cartography showing the location of the study area on the map of the Iberian Peninsula.

5_Military map from the end of the 19th century, subsequently georeferenced and vectorized.

5

3

1 4 Bibliography _Gonçalves, G.V., & Pereira, D. (2023). El agua en las antigas terras de Pannonias: patrimonio protoindustrial, industrial y humanidades digitales. Στο J.M., Matés-Barco, A.C. de, Matos, & M.A. Bernardo, (Επιμ.), Control y Usos Del Agua En La Península Ibérica: Perspectivas Diversificadas a Largo Plazo. Silex.

2

34

VIDAL GONÇALVES Gerardo1, BORGES PEREIRA Dina2 1 2

Archaeologist/ Historian. Interdisciplinary Research Centre for History, Culture and Society, Évora University/ Sabrosa History and Archaeology Association Archaeologist. Sabrosa History and Archaeology Association

Ancestral Water Landscapes between the Corgo, Douro and Pinhão Rivers : Digital Humanities and the Enhancemento Rural Territories Sinopsis

The present study used historical cartography to vectorize, through overlay layers, the traces of the water heritage of the old high-medieval territory of Pannonias in the Alto Douro Vinhateiro. Based on the vectorized data, it was possible to observe and analyze the evolution and dynamics of the exploitation of water resources over more than 200 years. «We used the old maps and chose to georeference them…. It is on these old maps, military maps, geological maps and others that we find extremely relevant information about our water heritage».

Key Words

Water, Water Dynamics, Anthropization of Water, Water History, Archaeology

Abstract Water or hydraulic heritage is now considered a topic of extreme relevance. Despite constant calls for attention, often without feedback, water has been, is, and will be one of the fundamental and extremely important elements. However, the extensive knowledge of the dynamics of water capture throughout history seems to be a relatively unexpressed topic in scientific literature. Only in 2023, one of the first studies on a systematic and comprehensive investigation, using new information technologies and digital humanities, of the evolution of water capture in a specific territory over an extended period, was published by the signatories of this work (Gonçalves & Pereira, 2023).

The work presented here used old cartography, its georeferencing, digitization, vectorization, chronological grouping, and systematic analysis to enable the study of the evolution of the anthropic exploitation of water resources in the ancient medieval lands of Pannonias, between the municipalities of Sabrosa, Alijó, and Murça, in the Alto Douro Vinhateiro, classified by UNESCO as a World Heritage site, over more than 200 years.

35

Συνεδρια ΙΙΙ: Διεπιστημονικά Εργαλεία

Εικονεσ 1_Πρόγραμμα Εργαστηρίου Παραδοσιακής Οικοδομικής της Πέτρας STONE.ART. 2_Καθοδηγούμενη Περιήγηση στην Κόνιτσα, Εργαστήριο Παραδοσιακής Οικοδομικής της Πέτρας STONE.ART. 3_‘Τρεις γενιές μαστόρων της πέτρας’. Γιορτή παραδοσιακής οικοδομικής στην Κεντρική Πλατεία της Κόνιτσας, Εργαστήριο Παραδοσιακής Οικοδομικής της Πέτρας STONE.ART. 4_Παρουσίαση από τον προσκεκλημένο Επίκουρο Καθηγητή του ΤΑΜ ΠΘ Δημήτρη Ψυχογυιό, Εργαστήριο Παραδοσιακής Οικοδομικής της Πέτρας STONE.ART. 5_Αποκατάσταση λιθόστρωτου εισόδου στο ιστορικό «Σπίτι της Χάμκως» στην Κόνιτσα, Εργαστήριο Παραδοσιακής Οικοδομικής της Πέτρας STONE.ART. Φωτ.: Β. Βαγενά. Πηγή: STONE.ART Interreg IPA CBC Ελλάδα – Αλβανία, Αρχείο CRISIS Lab & boulouki.

1

3

5

2

4

36

ΠΑΤΣΑΒΟΣ Νίκοσ Αναπληρωτής Καθηγητής. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Πολυτεχνική Σχολή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Access to Tools │ Access to Knowledge. Ένα Χειροπιαστό Μάθημα Άυλησ Αρχιτεκτονικήσ Γνώσησ στην Κόνιτσα Συνοψη

Μέσα από τη συνοπτική παρουσίαση εκπαιδευτικών και ερευνητικών πρωτοβουλιών του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, και με έμφαση στην ερευνητική δράση STONE.ART για την παραδοσιακή οικοδομική τέχνη της Κόνιτσας, η ανακοίνωση επιδιώκει τη χαρτογράφηση μιας καινοτόμας ακαδημαϊκής οικολογίας με σημαντικές προοπτικές. Ποιά είναι η «χρησιμότητα» των σπουδών στην ιστορία, το παρελθόν, το προηγούμενο, την πολιτιστική κληρονομιά για το σύγχρονο αρχιτέκτονα-σχεδιαστή; Ποιά απτά νέα νοήματα μπορεί να λάβει η άυλη αρχιτεκτονική γνώση της παραδοσιακής οικοδομικής της πέτρας;

Λεξεισ Κλειδια

Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική, Οικοδομική τησ Πέτρασ, Κόνιτσα, STONE.ART

Περιληψη Το ζήτημα της παράδοσης, του προηγούμενου, της ιστορίας, έχει με πολλούς τρόπους, ως αντικείμενο της αρχιτεκτονικής διδασκαλίας και έρευνας. Αν η πολιτιστική κληρονομιά αντιμετωπιστεί ως ένα διαρκές ερώτημα στη βάση νέων ορισμών, νέων σκοπών και στόχων, μέσων και μεθόδων, ανοίγεται η δυνατότητα για μια σύνθετη και πολύπλευρη χαρτογράφηση του νοήματος που προκύπτει, ως δυνατότητα, για τη σύγχρονη αρχιτεκτονική γνώση και πρακτική. Ανάλογα αναγκαία θεωρείται η κριτική προσέγγιση των κατεστημένων σχετικών αντιλήψεων, ιδεολογικών και επιστημονικών. Μέσα από τη συνοπτική αναφορά στην ερευνητική δράση STONE.ART για την παραδοσιακή οικοδομική τέχνη της Κόνιτσας, η ανακοίνωση επιδιώκει τη χαρτογράφηση μιας καινοτόμας ακαδημαϊκής οικολογίας με σημαντικές προοπτικές. Το CRISIS Lab, ερευνητικός βραχίονας του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, ανέλαβε, σε συνεργασία με τον Δήμο Κόνιτσας, τον Δήμο Πρεμετής και τη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αργυροκάστρου, την υλοποίηση σημαντικού μέρους του ευρωπαϊκού έργου STONE.ART, στο πλαίσιο του προγράμματος διασυνοριακής συνεργασίας Interreg IPA CBC Ελλάδα – Αλβανία. Με εμπνευστή τον Γιώργο Σμύρη και με την τριετή επιστημονική συμμετοχή των συναδέλφων Άγγελου Παπαγεωργίου, Αλέξανδρου Πετειναρέλη, Γιώργου Ρυμενίδη και Βαγγέλη Μπράχου, το STONE ART λειτούργησε πάνω στους ακόλουθους άξονες: 1. Την επιστημονική τεκμηρίωση και καταγραφή της παραδοσιακής οικοδομικής της πέτρας και των μνημείων της στην Κόνιτσα και την Πρεμετή, 2. Τη συνεργασία με τις τοπικές κοινότητες, τους επισκέπτες και τους παραδοσιακούς τεχνίτες της πέτρας, 3. Την αξιοποίηση των σύγχρονων ψηφιακών τεχνολογιών, 4. Τη διατήρηση της οικοδομικής τέχνης για τις μελλοντικές γενιές και, 5. Την ενίσχυση του βιώσιμου θεματικού περιηγητισμού. Σε αυτό το πλαίσιο, το STONE.ART δημιούργησε διαδραστικό ψηφιακό υλικό το οποίο περιλαμβάνει Τρισδιάστατη (3D) Απεικόνιση Σημαντικών Μνημείων και από τις 2 πλευρές, ένα ψηφιακό παιχνίδι βασισμένο στις τεχνικές της κατασκευής ενός πέτρινου μνημείου για παιδιά και ενήλικες, καθώς και επιπλέον συνοδευτικό πολυμεσικό υλικό. Η ψηφιακή αυτή έκθεση βρίσκεται στο Μουσείο των Ηπειρωτών Μαστόρων στην Πυρσόγιαννη Κόνιτσας και στο Πολιτιστικό Κέντρο Πρεμετής, ενώ μια «Κινητή Ψηφιακή Έκθεση» ταξίδεψε σε Κέντρα Πολιτισμού και Μουσεία ανά την Ελλάδα. Επιπλέον, σε μια εποχή που η έλλειψη όχι μόνο πιστοποιημένων αλλά και έμπειρων τεχνιτών της πέτρας αρχίζει να γίνεται κρίσιμη, στα πλαίσια του STONE.ART προτείνεται η δημιουργία και λειτουργία μιας «Σχολής

Πέτρας» στις εγκαταστάσεις του παλιού Σχολαρχείου Βούρμπιανης, με τη συνεχή υποστήριξη και αρωγή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Ένα παράρτημα/ εργαστήρι της Σχολής αυτής θα λειτουργεί στην Πρεμετή, αποτυπώνοντας το διασυνοριακό χαρακτήρα της δράσης. Λοιπές υποστηρικτικές δράσεις που συμβάλλουν στην επίτευξη των στόχων του έργου είναι: 1. Ψηφιακός Διαδραστικός Άτλαντας για τα πέτρινα μνημεία της περιοχής.

2. Βάση δεδομένων για τη φιλοξενία των επιστημονικών τεκμηρίων.

3. Έντυπος οδηγός για την πρακτική εφαρμογή των τεχνικών της πέτρας.

4. Μελέτη αξιοποίησης των παραδοσιακών τεχνικών στη σύγχρονη αρχιτεκτονική.

5. Πολυμεσικό υλικό προώθησης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της περιοχής και εφαρμογή τουριστικού προσανατολισμού (διαδρομές, οικισμοί, σημεία ενδιαφέροντος).

6. Εντατικό εργαστήρι για την τέχνη της πέτρας με σειρά διαλέξεων, διαγωνισμών και πρακτικών για κάθε ενδιαφερόμενο (παιδιά, φοιτητές, κάτοικοι, επισκέπτες). Φτάνοντας στο κλείσιμο του STONE.ART, με την πολύτιμη συνεργασία της διεπιστημονικής συλλογικότητας «Το Μπουλούκι» στην οργάνωση της τελευταίας δράσης του έργου, αποτελεί πεποίθησή μας ότι, καθένας και καθεμιά από εμάς, βρισκόμενοι μαζί, «εδώ», στην Κόνιτσα, έχουμε ήδη κτίσει κάτι σημαντικό∙ μια ανανεωμένη, συλλογική και ατομική, αρχιτεκτονική συνείδηση.

37

Συνεδρια ΙΙΙ: Διεπιστημονικά Εργαλεία

Εικονεσ

1

1_Περπατώντας στα μονοπάτια του Πηλίου. Φωτ.: Α. Καμάρα.

2_Μονοπάτια, συνδυασμός φυσικής και πολιτιστικής. Φωτ.: Α. Καμάρα.

3_Η εφαρμογή «Simple Paths» για την καταγραφή μονοπατιών. Φωτ.: Φ. Χαλβατζά.

4_Η εφαρμογή «PoiLog» για την καταγραφή στοιχείων πολιτιστικής κληρονομιάς. Φωτ.: Φ. Χαλβατζά.

3 Βιβλιογραφια _Behn, S., Kämpfer, V., & Karliczek, K. M. (2019). Design Thinking: Konzepte Kreativ Entwickeln. Berlin. _Fernando, C., Lopes, H., Noite, J., Rodriguez, A., Vieira, S., Alves, R., & Prudente, J. (2020). Mountain Hikes and Levada Practicioner’s motivation and experience-Characterization, European Journal of Tourism, Hospitality and Recreation, 10(1): 74-82. http://dx.doi.org/10.2478/ejthr-2020-0006 _Gomez Ullate Garcia d’Leon, M. (2022). El Futuro de la Europa Rural: Emprendimiento, cultura y patrimonio, Wanceulen Editorial. https://play.google.com/books/ reader?id=atqVEAAAQBAJ&pg=GBS.PA5&hl=en _Kamara, A., Tzedopoulos, Y., Lampada, D., & Ferla, K. (2019).

Tracing Roots and Routes of Religious Tourism in Rural Areas of Greece: The Case of the “Footsteps of St. Paul”. Στο J. Álvarez-García, M. del Río Rama, & M. Gómez-Ullate (Επιμ.), Handbook of Research on Socio-Economic Impacts of Religious Tourism and Pilgrimage (σσ. 19-37). IGI Global. https://doi.org/10.4018/978-1-5225-5730-2.ch002 _Κοιν.Σ.Επ. ΜΑΙΝΑΛΟΝ. (χ.χ.) Το Μονοπάτι του Μαινάλου. Ανακτήθηκε 6 Μαϊου 2024 από https://menalontrail.eu/

38

2

4

ΚΑΜΑΡΑ Αφροδίτη1, ΧΑΛΒΑΤΖΑ Φιλοθέη2 1 2

Ιστορικός, Σύμβουλος Διαχείρισης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Time Heritage Τεχνολόγος της Εκπαίδευσης, Σχεδιάστρια Διαδικασιών και Ψηφιακών Προϊόντων. Εταιρία Simple

Βήμα-Βήμα : Ψηφιακέσ Εφαρμογέσ για τα Ελληνικά Μονοπάτια Συνοψη

Τις τελευταίες δεκαετίες τα ελληνικά μονοπάτια μπαίνουν σε τροχιά ανάδειξης. Καθαρίζονται, σηματοδοτούνται, συνενώνονται σε δίκτυα, αποκτούν ονόματα και κυρίως… περπατιούνται. Η πεζοπορία και η ορειβασία έχουν μπει στη ζωή των Ελλήνων, ιδιαίτερα μετά την πανδημία. Το επόμενο βήμα είναι η ψηφιακή καταγραφή τους, που θα επιτρέπει στους περιπατητές αφενός την αυτόνομη μετακίνησή τους σε αυτά κι αφετέρου την παράλληλη καταγραφή στοιχείων πανίδας, χλωρίδας και πολιτιστικής κληρονομιάς. Δύο τέτοιες εφαρμογές παρουσιάζει η ανακοίνωσή μας.

Λεξεισ Κλειδια

Ψηφιακά, Εφαρμογή, Μονοπάτι, Πολιτιστική Κληρονομιά, Χαρτογράφηση

Περιληψη Ένα μονοπάτι δεν είναι μόνο μια δίοδος. Είναι γεμάτο με ιστορίες: ιστορίες της φύσης, των ανθρώπων που το έφτιαξαν κι αυτών που το περπάτησαν. Διαβαίνοντας ένα μονοπάτι, το μάτι στέκεται σε ανθρώπινα τέχνεργα, σε πλακοστρώσεις, ξύλινα και πέτρινα γεφύρια, αποθήκες, μαντριά, οχυρωματικά έργα, βίγλες, εν γένει κατάλοιπα του παρελθόντος. Ένα μονοπάτι είναι εν τέλει ένα βιβλίο για την υλική και άυλη πολιτιστική κληρονομιά (Εικ.1). Στις μέρες μας, τα ελληνικά μονοπάτια έχουν μπει σε τροχιά ανάδειξης. Ο σύγχρονος, καθιστικός τρόπος ζωής, η δουλειά σε γραφεία και χώρους πολυάνθρωπους, ωθεί τους ανθρώπους προς τη φύση στον ελεύθερο χρόνο τους. Η πεζοπορία και η ορειβασία, που θεωρούνταν «περίεργες» ασχολίες τις δεκαετίες του 1980 και 1990, τώρα έχουν επανακάμψει ως τρόπος ζωής και άσκησης. Με τη φροντίδα συλλόγων και φορέων τα μονοπάτια καθαρίζονται, διασυνδέονται, σημαίνονται και… βαφτίζονται. Από την παλιά Βλαχόστρατα των ποιμένων της Πίνδου ως τα σημερινά MainalonTrail, MythicalTrail, SpartaTrail, που απευθύνονται ξεκάθαρα και σε ξένους περιπατητές, τα ελληνικά μονοπάτια αποτελούν πλέον συνέχεια των ευρωπαϊκών μονοπατιών και έχουν το καθένα το δικό του χαρακτήρα (εικ.2). Ένα νέο στοιχείο είναι ότι τα μονοπάτια πλέον τελούν υπό την επίβλεψη και διαχείριση αναπτυξιακών εταιριών ή και δήμων, όπως ο Δήμος Ναυπακτίας, που το διάστημα 20182019 ανέδειξε τα πεζοπορικά και ποδηλατικά μονοπάτια της Ορεινής Ναυπακτίας. Η φυσική σηματοδότηση των διαδρομών της Ναυπακτίας συνοδεύτηκε και από ψηφιακή εφαρμογή με γεωχωρικό προσδιορισμό (GIS), προσβάσιμη από κινητά τηλέφωνα και τάμπλετ. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, οι απαιτήσεις των περιπατητών έχουν αυξηθεί. Δεν αρκεί πια μόνο η καθοδήγησή τους με τη βοήθεια μιας εφαρμογής. Ζητούμενο τώρα είναι η ανατροφοδότηση: οι περιπατητές επιθυμούν να κατανοούν τις διαδρομές, αλλά και να αλληλεπιδρούν με το ψηφιακό περιβάλλον, καταγράφοντας και οι ίδιοι στοιχεία της φύσης ή του δομημένου περιβάλλοντος. Παράλληλα, πολλά ευρωπαϊκά προγράμματα έχουν συσταθεί από το 2015 και εξής, με στόχο την ανάπτυξη του ήπιου πολιτιστικού τουρισμού, την ενδυνάμωση της επιχειρηματικότητας της υπαίθρου, την επιμόρφωση στελεχών δήμων και της κοινωνίας των πολιτών ως προς την αποτελεσματική

πολιτιστική διαχείριση και την δικτύωση των μικρών οικισμών. Μέσα από τα προγράμματα αυτά (Cultour+, Cultrural+, Integrural, Learnvil) γεννήθηκε και η συνεργασία μεταξύ της Time Heritage και της Simple. Η πρώτη εταιρία, με έδρα την Αθήνα, ασχολείται με θέματα πολιτιστικής διαχείρισης και ανάδειξης, ενώ η δεύτερη, με έδρα τη Φαρκαδόνα Τρικάλων, επικεντρώνεται σε στοχευμένες ψηφιακές λύσεις με ανθρωποκεντρικό πρόσημο. Η ανάγκη για πολιτιστική χαρτογράφηση της υπαίθρου και των αγροτικών περιοχών γέννησε τις δύο εφαρμογές «Simple Paths», για την καταγραφή μονοπατιών, και «Simple PoILog» για την καταγραφή υλικών στοιχείων πολιτιστικής κληρονομιάς. Και οι δύο εφαρμογές ήρθαν ως αποτέλεσμα επισταμένης παρατήρησης και διάδρασης, που ανέδειξαν για μια ακόμη φορά το γνωστό πρόβλημα της ελλιπούς εκτίμησης και κατανόησης της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς και της συνεπαγόμενης μειωμένης συμμετοχής των ανθρώπων που αποτελούν την τοπική κοινωνία. Η επεξεργασία του προβλήματος με τη βοήθεια της μεθοδολογίας του Design Thinking μέσα από συμμετοχικές δράσεις οδήγησε στη δημιουργία των δύο ψηφιακών προϊόντων σε μορφή prototype ως μέρος της λύσης που επιδιώκει να κάνει τους ανθρώπους γνώστες και συμμέτοχους στην καταγραφή μονοπατιών και σημείων πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Και οι δύο εφαρμογές είναι άμεσα διαθέσιμες για περαιτέρω ερευνητική ή και εμπορική αξιοποίηση, στοχεύουν στο να δώσουν ώθηση στις τοπικές κοινωνίες να καταγράψουν το πολιτιστικό και φυσικό τους απόθεμα, για να καταφέρουν, εν τέλει, να το διαχειριστούν και να το αξιοποιήσουν. Οι δύο εφαρμογές είναι εξαιρετικά εύχρηστες, κατάλληλες για κινητά τηλέφωνα, μπορούν να χρησιμοποιηθούν ατομικά, αλλά και από ομάδες, ενώ μπορούν να εξελιχθούν και σε εξαιρετικά εκπαιδευτικά εργαλεία. Αν και τη στιγμή αυτή βρίσκονται σε μορφή prototypes, οι ενδιαφερόμενοι φορείς μπορούν να τις δουν διαδικτυακά (https:// www.youtube.com/watch?v=xbYJZevyepQ και https://www.youtube. com/watch?v=eCgnuzH1dck) και να επικοινωνήσουν με την εταιρία Simple για την παραμετροποίηση και εμπορική αξιοποίησή τους.

39

Συνεδρια ΙΙΙ: Διεπιστημονικά Εργαλεία

Εικονεσ

5

1_Χάρτης χαρακτηριστικών του υδάτινου τοπίου. Mε κίτρινο τα χερσαία όρια της επικράτειας, με σκούρο μπλε η αιγιαλίτιδα ζώνη, με πράσινο τα όρια περιοχών Natura 2000, με μπλε ανοιχτό οι περιοχές προστασίας θαλασσίων θηλαστικών, με γαλάζια γραμμή οι ακτές κολύμβησης, με κόκκινα σημεία οι θέσεις ιστορικών ναυαγίων, με μαύρους κύκλους οι κηρυγμένοι ενάλιοι αρχαιολογικοί χώροι (Open Street Map, χ.χ.. Marine Mammal Protected Areas Task Force χ.χ.. Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειαs, χ.χ. . ADMIRALTY UK Hydrographic Office Marine Data Portal, χ.χ.). Φωτ.: Κ. Παπαδημητρίου.

2_Υποβρύχιο γεωθερμικό πεδίο στην Χαλκιδική. Φωτ.: Κ. Παπαδημητρίου.

3_Αρμονική συμβίωση στα νερά του Β. Αιγαίου. Φωτ.: Ph. Balch.

4_Ανακάλυψη βυθισμένων υπολειμμάτων της ανθρώπινης δραστηριότητας. Φωτ.: Ι. Παπαδημητρίου.

5_Επαναπροσδιορισμός της σχέσης «Θάλασσας»-«Ανθρώπου» μέσω των παράκτιων περιηγήσεων. Φωτ.: Δ. Γιουζέπας.

4 Βιβλιογραφια _ADMIRALTY UK Hydrographic Office Marine Data Portal (χ.χ.). Wrecks and Obstructions. https://datahub.admiralty.co.uk/ _ART4SEA. (χ.χ.). Inspiring Change for a Healthy Ocean. https://art4sea.eu/ _Fuerst-Bjeliš, B., & Durbešić, A. (2013). Littoralization and behind: Environmental Change in Mediterranean Croatia. Στο H., Pina, F., Martins, C., Ferreira (Επιμ.), The Overarching Issues οf the European Space / Strategies for Spatial (Re)planning based on Innovation, Sustainability and Change (σσ. 136-47). Fundação Universidade Do Porto, Faculdade de Letras da Universidade do Porto. https://doi. org/10.13140/2.1.2037.3282 _Maniatis Α., & Papadimitriou, K. (2023). Littoralization and Business. Στο D., Vrontis, Y., Weber, E., Tsoukatos (Επιμ.) Business Transformation in Uncertain Global Environments (σσ. 472-80). EuroMed Press. _MAREBOX (χ.χ.). About. https://www.marebox.eu/about/ _Marine Mammal Protected Areas Task Force (χ.χ.). IMMA Spatial Layer Download. https://www.marinemammalhabitat.org/ _Marušić, D. (2017). Impact of littoralization on contemporary environmental changes of the central Dalmatian coast [Unpublished doctoral dissertation]. University of Zadar. _Open Street Map (χ.χ.). OpenStreetMap. Ανακτήθηκε 12 Απριλίου 2024 από https://www.openstreetmap.org/ _WATCH THE SEA (χ.χ.). Seatrekking. https://www.watchthesea.org/en/seatrekking _Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (χ.χ.). [INSPIRE] Bathing areas for Directive 2006/7. http://geoportal.ypen.gr/geoserver/ows? _Zucca, C., & Colombo, V. (χ.χ.). Description of reasons leading to littoralization and why it is an issue in the context of desertification. https://esdac.jrc.ec.europa

40

1

3 2

ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Κίμων Δρ. Αγρονόμος Τοπογράφος Μηχανικός / Εκπαιδευτής Αυτοδυτών, Τμήμα Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών. Θεσσαλονίκης

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

Παράκτιεσ Περιηγήσεισ. Ανακαλύπτοντασ το Υδάτινο Τοπίο Συνοψη

Οι πιέσεις που ασκούνται στην λεκάνη της Μεσογείου οδηγούν στην ανάγκη επαναπροσδιορισμού της σχέσης «Θάλασσας» - «Ανθρώπου». Στην προσέγγιση που προτείνεται για την (εκ νέου) ανακάλυψη του υδάτινου τοπίου, η έννοια της ακτής αποτελεί το γεωμορφολογικό όριο μεταξύ νερού και γης, την χωρική αναφορά γύρω από την οποία δραστηριοποιούνται άτομα και κοινότητες και τον βασικό άξονα διαμόρφωσης πολιτισμικών διεργασιών. Αξιοποιώντας την πρακτική των παράκτιων περιηγήσεων (περπατώντας και κολυμπώντας), επιστήμονες ή ενεργοί πολίτες καλούνται να αναγνωρίσουν και να καταγράψουν τα φυσικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά της ακτογραμμής. Αναμενόμενο όφελος αυτής της διαδικασίας (άτυπης εκπαίδευσης) είναι μια εις βάθος κατανόηση της αλληλεπίδρασής μας, ως είδος, με τον κύκλο του νερού.

Λεξεισ Κλειδια

Ακτηφιλία, Έρευνα πεδίου, Άτυπη Εκπαίδευση, Ενεργή Συμμετοχή Πολιτών

Περιληψη Αναγνωρίζοντας την επιρροή που έχει ασκήσει διαχρονικά η Θάλασσα στον Άνθρωπο, ως βασικό ερέθισμα για ποικίλους τρόπους πολιτισμικής έκφρασης (MAREBOX, χ.χ., ART4SEA, χ.χ.), αλλά και τις επιπτώσεις πλέον των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στον κύκλο του νερού (Fuerst-Bjeliš & Durbešić, 2013, Marušić, 2017), η έρευνα που πραγματοποιείται επιδιώκει να εντοπίσει (με γεωγραφικούς όρους) τις περιοχές εκδήλωσης της σχέσης μας, ως είδος, με το υγρό στοιχείο. Με τον νεολογισμό «Ακτηφιλία» (κατά το αστυφιλία) θα μπορούσε να αποδοθεί στην ελληνική γλώσσα η έννοια του «Littoralization» που αναφέρεται στην λεκάνη της Μεσογείου ως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα διαχρονικής αλληλεπίδρασης «Θάλασσας» και «Ανθρώπου» (Maniatis & Papadimitriou, 2023). Η ακτηφιλία περιγράφεται από την «συγκέντρωση οικονομικής δραστηριότητας στις παράκτιες περιοχές ως συνέπεια της αστικής μεγέθυνσης, των βιομηχανικών δραστηριοτήτων, του τουρισμού και της άρδευσης» (Zucca & Colombo, χ.χ.). Σκοπός της διαδικασίας έρευνας που παρουσιάζεται για την (εκ νέου) ανακάλυψη του υδάτινου τοπίου είναι να αναγνωριστούν και να καταγραφούν τα χαρακτηριστικά της ακτογραμμής. Υπό το πρίσμα της έρευνας, η έννοια της «Θάλασσας» ενσωματώνει τις γεωμορφολογικές συνθήκες και τις βιολογικές λειτουργίες, ενώ οι ανθρώπινες δραστηριότητες αποδίδονται στην έννοια του «Ανθρώπου». Έτσι, η έννοια της ακτής προσεγγίζεται σε τρία επίπεδα: 1. Ως γεωμορφολογικό όριο μεταξύ νερού και γης κατά μήκος του οποίου οι γεωλογικοί σχηματισμοί μαρτυρούν τις αλλαγές της ακτογραμμής (π.χ. ανυψώσεις, κατακρημνίσεις, καταβυθίσεις) ή την διαχρονική επίδραση του νερού στην διαμόρφωση του σχήματός της (π.χ. διάβρωση, σπηλαιώσεις και σπήλαια), αλλά και ως όριο διαφοροποίησης των συνθηκών που υπαγορεύουν τις βιολογικές λειτουργίες (είδη χλωρίδας και πανίδας) εκατέρωθεν.

2. Ως χωρική αναφορά γύρω από την οποία αναπτύσσονται άτομα ή κοινότητες και που εντοπίζεται στο πεδίο μέσω των φυσικών οροσήμων (π.χ. ακρωτήρια, όρμοι, παραλίες) ή των «αποτυπωμάτων» της ανθρώπινης δραστηριότητας (π.χ. φάροι, υποδομές ελλιμενισμού, οικιστικές ή άλλες κατασκευές, ναυάγια και ναυαγήματα).

3. Ως βασικός άξονας διαμόρφωσης πολιτισμικών διεργασιών, οι οποίες νοηματοδοτούν τον χώρο, όπως: α) η απόδοση ονομάτων σε χαρακτηριστικές θέσεις (τοπωνύμια), β) ο τρόπος έκφρασης σε σχέση με το παράκτιο περιβάλλον (π.χ. ντοπιολαλιά, μουσική παράδοση ή άλλες τέχνες), γ) οι προσωπικές μαρτυρίες και οι τοπικές ιστορίες που «αντικατοπτρίζουν» τις ατομικές ή συλλογικές μνήμες σε σχέση με τον τόπο. Η τεχνική, βάσει της οποίας πραγματοποιείται η προτεινόμενη διαδικασία, βασίζεται στην πρακτική των παράκτιων περιηγήσεων (κολύμπι ή περπάτημα κατά μήκος της ακτής) (WATCH THE SEA, χ.χ.), μέσω της οποίας ο περιηγητής μπορεί να προσεγγίσει και να κατανοήσει εις βάθος και χωρίς διαμεσολάβηση το παράκτιο περιβάλλον. Ο εξοπλισμός που χρησιμοποιείται πρέπει να είναι συμπαγής, ανθεκτικός στις περιβαλλοντικές συνθήκες και ελάχιστων ενεργειακών απαιτήσεων. Για τις καταγραφές προτείνονται: αδιάβροχο σημειωματάριο (π.χ. επιφάνεια γραφής με αδιάσταλτα φύλλα) και γραφίδα (π.χ. μολύβι), ψηφιακή μηχανή λήψης εικόνων και ήχου σε στεγανή (για υποβρύχια χρήση) θήκη, συσκευή εντοπισμού και αποθήκευσης δεδομένων θέσης (π.χ. GPS/GNSS). Η μεθοδολογία αναγνώρισης και καταγραφής των χαρακτηριστικών της ακτογραμμής περιλαμβάνει: α) προετοιμασία «επί χάρτου» για την αναζήτηση και αξιολόγηση διαθέσιμων γεωγραφικών δεδομένων που περιγράφουν το υδάτινο τοπίο, β) παράκτιες (χερσαίες ή ενάλιες) αυτοψίες για την επιβεβαίωση ή την ενημέρωση των διαθέσιμων δεδομένων, και γ) συλλογή πρωτογενών δεδομένων, μέσω δειγματοληπτικών καταγραφών που συμπεριλαμβάνουν σημειώσεις, ηχογραφήσεις και εικονοληψία. Οι παράκτιες περιηγήσεις, εκτός από μια πρακτική έρευνας πεδίου, αποτελούν ευκαιρία άτυπης εκπαίδευσης του ευρύτερου κοινού. Όταν πραγματοποιούνται ως μια ψυχαγωγική δραστηριότητα προσφέρουν δυνατότητες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης για την παράκτια φυσική και πολιτιστική κληρονομιά (π.χ. στο πλαίσιο παροχής υπηρεσιών τουρισμού περιπέτειας), αλλά και για την ενεργή συμμετοχή πολιτών σε διαδικασίες εντοπισμού, καταγραφής και παρακολούθησης της κατάστασης χαρακτηριστικών του παράκτιου περιβάλλοντος (π.χ. ξενικά είδη, θαλάσσια απορρίμματα, υπολείμματα αρχαιολογικού ενδιαφέροντος).

41

Συνεδρια ΙΙΙ: Διεπιστημονικά Εργαλεία

Εικονεσ

3

1_Οι τρεις προτεινόμενες διαδρομές για τους κολυμβητές σημαίνονται στην επιφάνεια της θάλασσας με σημαδούρες αντίστοιχου χρώματος (πράσινη, κίτρινη, κόκκινη) και οι θέσεις των πινακίδων.

2_Η υποβρύχια πινακίδα 8 από την σχεδίαση μέχρι την τοποθέτηση στον βυθό του Παυλοπετρίου. Παραγωγή: EnaliaTec. Σχέδιο: Φ. Βλαχάκη.

3_Η διαδρομή και οι στάσεις θέασης των δυτών γύρω από το ναυάγιο της Περιστέρας, στο πλαίσιο της εκπόνησης της Μελέτης Οργάνωσης Επίσκεψης στους ΕΕΑΧ Αλοννήσου Δυτ. Παγασητικού από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων. Σχεδιασμός: Ε. Κολυβά.

4_Υποβρύχια πινακίδα στο ναυάγιο Περιστέρας Αλοννήσου. Σχέδιο: Φ. Βλαχάκη. Φωτ.: ΥΠΠΟ/ΕΕΑ, Στέφανος Κόντος, On a single breath.

4 Βιβλιογραφια _Cohn, A.B. & Dennis, J.M. (2011). Maritime Archaeology, the Dive Community and Heritage Tourism. Στο A. Catsambis, B. Ford & D.L. Hamilton (Επιμ.), The Oxford Handbook of Maritime Archaeology (σσ. 10551081). Oxford University Press. _Καλαμαρά, Π. (Eπιμ.). (2020). Το Bluemed στην Αλόννησο και στον Δυτικό Παγασητικό, Περιφέρεια Θεσσαλίας-Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων. _Koutsoumba D., Zogaris, S., Kapakos, I., Salomidi, M. & Stergiopoulou, L. (2019). Integrated management plan for the preservation and promotion of cultural and natural environment at Pavlopetri (Elafonisos, Greece). Στο P. Kalamari & B. Davaidde (Επιμ.), International Conference in Management of Accessible Underwater Cultural and Natural Heritage Sites: «Dive in Blue Growth»: Οκτώβριος 16-18, 2019, Αθήνα. (σσ. 385390). Bluemed. _Koutsoumba, D. (2022). Joint Initiative in the Conservation of Cultural and Natural Heritage: the Case of the Submerged Prehistoric Town of Pavlopetri (Laconia) and the Case of Peristera Classical Shipwreck (Alonissos), Greece. Στο S. Tasou (Ed.), International Conference Mo.Na: Monuments in Nature: A Creative Co-existence: Ιούλιος 7-9, 2021, Αθήνα. (σσ. 277-286). European Center for Byzantine and Post-Byzantine Monuments. _Scott-Ireton, D.A. & McKinnon, J.F. (2015). As the Sand Settles: Education and Archaeological Tourism on Underwater Cultural Heritage, Public Archaeology, 14(3), 157-171.

42

1

2

ΚΟΥΤΣΟΥΜΠΑ Δέσποινα1, ΒΛΑΧΑΚΗ Φωτεινή2 1 2

Αρχαιολόγος Ma. Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων Αρχιτέκτων Μηχανικός Αναστηλώτρια MSc

Χαράζοντασ Διαδρομέσ στη Θάλασσα : Το Παράδειγμα Επισκέψιμων Αρχαιολογικών Χώρων Συνοψη

Σχεδιασμός διαδρομών στην θάλασσα έχει υλοποιηθεί σε δύο διαφορετικών απαιτήσεων αρχαιολογικούς χώρους: τον βυθισμένο προϊστορικό οικισμό Παυλοπετρίου Ελαφονήσου, στην νότια Λακωνία, που είναι προσιτός σε κολυμβητές με μάσκα, και στο ναυάγιο αμφορέων του 5ου αι. π.Χ. στην Περιστέρα Αλοννήσου, που είναι προσιτό σε δύτες δεύτερου επιπέδου. Στην ανακοίνωση παρουσιάζεται ο διαφορετικός σχεδιασμός των διαδρομών, των πινακίδων και των σημαδούρων σήμανσης και λοιπών υποδομών, που προσαρμόζεται στο θαλάσσιο περιβάλλον και στις ανάγκες ανάδειξης των διαφορετικών αρχαιολογικών χώρων.

Λεξεισ Κλειδια

Ενάλια Αρχαιολογία, Ανάδειξη Μνημείων, Επισκέψιμοι Ενάλιοι Αρχαιολογικοί Χώροι (ΕΕΑΧ)

Περιληψη Ναυάγια, καταβυθισμένες λιμενικές και οικιστικές εγκαταστάσεις αποτελούν τους ενάλιους αρχαιολογικούς χώρους που εκτείνονται στο βυθό της θάλασσας, λιμνών ή ποταμών. Σε αντίθεση με ξεπερασμένες απόψεις που τους έβλεπαν ως κάτι «απρόσιτο», οι ενάλιοι αρχαιολογικοί χώροι μπορούν και πρέπει να αναδειχθούν και να καταστούν προσιτοί στο καταδυτικό και το κολυμβητικό κοινό. Απαραίτητη είναι η προσαρμογή του σχεδιασμού και των υποδομών, ώστε να αντιστοιχούν στις ιδιαιτερότητες του υγρού στοιχείου, δίνοντας στον επισκέπτη την επιστημονική και εκπαιδευτική πληροφορία και βελτιώνοντας την εμπειρία της επίσκεψης. Στην ανακοίνωσή μας καταπιαστήκαμε με δύο παραδείγματα σχεδιασμού και υλοποίησης διαδρομών στη θάλασσα, που υλοποιήθηκαν από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων. Ο εκτεταμένος προϊστορικός οικισμός Παυλοπετρίου βρίσκεται βυθισμένος σε μικρό βάθος (έως -2,5 μ) στα όρια του Δήμου Ελαφονήσου Λακωνίας. Είναι προσιτός σε κολυμβητές κάθε ηλικίας, που μπορούν είτε να περπατήσουν στα κατάλοιπα του νεκροταφείου στην ακτή είτε να περιηγηθούν με μάσκα στα προϊστορικά σπίτια, από τα οποία σώζονται σήμερα μόνο τα θεμέλια. Ο σχεδιασμός έπρεπε να λάβει υπόψη του, επίσης, ότι ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται εντός μιας προστατευόμενης περιοχής (NATURA 2000). Για την επίσκεψη στον βυθισμένο οικισμό σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν στο πλαίσιο του έργου INHERIT τρεις διαδρομές, που σημαίνονται στην επιφάνεια της θάλασσας με διαφορετικού χρώματος (πράσινες, κίτρινες, κόκκινες) σημαδούρες. Σε συνδυασμό με την πινακίδα στην στεριά, ο επισκέπτης μπορεί να επιλέξει ποια σημεία του οικισμού θέλει να επισκεφτεί, είτε ακολουθώντας τις διαδρομές είτε περιηγούμενος ελεύθερα. Σχεδιάστηκαν πινακίδες βυθού σε δύο ύψη, με γνώμονα τη δυνατότητα των κολυμβητών να διαβάσουν τις ενδείξεις με τη μάσκα από την επιφάνεια του νερού. Δείχνουν την κάτοψη χαρακτηριστικών και «αναγνώσιμων» κτιρίων του οικισμού, αναφέροντας το είδος και την χρονολόγησή τους σε ελληνικά και αγγλικά. Βοηθούν τον επισκέπτη να κατανοήσει τους δρόμους, τα οικοδομικά τετράγωνα, τα κτίρια, τους τάφους, το σημείο που πραγματοποιήθηκε ανασκαφή, την συνολική έκταση του οικισμού. Σημειακές πινακίδες υποδεικνύουν τους

μικρού μεγέθους κιβωτιόσχημους τάφους. Ο υποβρύχιος εξοπλισμός τοποθετείται την άνοιξη και ανελκύεται το φθινόπωρο. Το ναυάγιο πλοίου του 5ου αι. π.Χ. που μετέφερε χιλιάδες εμπορικούς αμφορείς από την Μένδη της Χαλκιδικής και την Σκιάθο (Πεπάρηθο), βρίσκεται στο βυθό της νήσου Περιστέρας Αλοννήσου, εντός του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Αλοννήσου Βορείων Σποράδων. Αποτελείται από περισσότερους από 3000 αμφορείς και βρίσκεται σε βάθος από 22 έως 32 μ, προσιτό σε δύτες δεύτερου επιπέδου (δίπλωμα Advanced Diver) με καθοδηγούμενη κατάδυση (συνοδευόμενοι από πιστοποιημένο δύτη-συνοδό) και εισιτήριο. Η διαδρομή σχεδιάστηκε στην περίμετρο του ναυαγίου, σε καθορισμένη απόσταση από τις αρχαιότητες, για διάστημα 25 λεπτών (χρόνος βυθού). Η διαδρομή γύρω από το ναυάγιο έχει σκοπό να δώσει στον επισκέπτη αρχικά την εικόνα και την αίσθηση του συνόλου του ναυαγισμένου φορτίου, εν συνεχεία να τον οδηγήσει να εστιάσει με περισσότερη προσοχή στους αμφορείς και να μπορέσει να ξεχωρίσει τα σχήματά τους, να κατανοήσει την τοποθέτηση των αμφορέων στο αμπάρι του πλοίου σε στρώσεις (όπως είναι ορατό στις παρειές της ανασκαφικής τομής) και τέλος να εστιάσει σε άλλα εξαρτήματα του πλοίου που βρίσκονται στον βυθό. Οι πινακίδες στα σημεία στάσης-θέασης σχεδιάστηκαν με τριγωνικό σχήμα ώστε να είναι περίοπτες, με θετική πλευστότητα, που συγκρατούνται με συρματόσκοινο σε ένα μολύβδινο βάρος. Το χαρακτηριστικό κίτρινο χρώμα τους επιλέχθηκε με βάση τη μελέτη για την αλλοίωση των χρωμάτων σε αυτό το βάθος. Περιέχουν πληροφορίες για το βάθος, το σημείο στάσης/θέασης και σχεδιαστική αναπαράσταση ευρημάτων. Πάνω στο φορτίο του πλοίου τοποθετήθηκαν επιλεκτικά μικρότερα ταμπελάκια στα μεμονωμένα ευρήματα. Οι πινακίδες τοποθετούνται τον Ιούνιο και ανελκύονται τον Οκτώβριο. Περισσότερες πληροφορίες ο επισκέπτης δύτης μπορεί να αντλήσει πριν ή μετά την κατάδυση στο Κέντρο Ενημέρωσης Κοινού που σήμερα βρίσκεται στην Χώρα Αλοννήσου, ενώ σχεδιάζεται να διαμορφωθεί νέο στο μέλλον στην Στενή Βάλα Αλοννήσου. Οι υποδομές σχεδιάστηκαν στο πλαίσιο του έργου BLUEMED και υλοποιήθηκαν στο πλαίσιο του ΠΕΠ Θεσσαλίας.

43

44

Βιογραφικα Σ η μ ε ι ω μ α τ α Συνεδρια Ι: Στρατηγικέσ Σχεδιασμού ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ Δήμητρα

| anastasiadid@gmail.com Η Αναστασιάδου Δήμητρα σπούδασε Κοινωνιολογία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Από το τμήμα Επικοινωνίας Μέσων και Πολιτισμού, του Παντείου Πανεπιστημίου απέκτησε διδακτορικό τίτλο στο αρχαίο δράμα. Έχει διδάξει στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και στο Πανεπιστήμιο Πατρών και από το 2017 εργάζεται ως ΣΕΠ στο Ανοικτό Ελληνικό Πανεπιστήμιο, διδάσκοντας Αρχαίο Δράμα. Από το 2015 έως σήμερα διδάσκει και εποπτεύει το πρόγραμμα του e-learning στο ΕΚΠΑ «Επικοινωνία και Προβολή του Πολιτιστικού Προϊόντος: Τοπία και Διαδρομές». Έχει δημοσιεύσει τη μονογραφία «Αρχαϊκές Μητέρες. Η διαχρονία του αρχαίου δράματος στο έργο του Αλ. Παπαδιαμάντη και του Γ. Βιζυηνού», (Εκκρεμές 2016). Έχει επιμεληθεί τους τόμους «Έλευσις Πολιτισμού», Εκδόσεις Ι. Σιδέρης (2016), «Στην Ελευσίνα κάποτε...Βιωματικές Αφηγήσεις και Δημόσια Ιστορία», Εκδόσεις Ι. Σιδέρης (2017). Το 2023 δημοσίευσε το βιβλίο της «Πολιτισμός Αφήγηση και Μνήμη», Εκδόσεις Ηρόδοτος. | dgromano@arizona.edu ROMANO David Gilman David Gilman Romano, Ph.D., is Nicholas and Athena Karabots Professor of Greek Archaeology in the School of Anthropology at the University of Arizona where he directs the Archaeological Mapping Lab. Since 2004 he has been CoDirector and Field Director of the Mt. Lykaion Excavation and Survey Project in Arcadia, and the Director of the Initiative for the creation of the Parrhasian Heritage Park in Peloponnese. His interests include Greek and Roman cities and sanctuaries, Greek and Roman athletics, Roman centuriation and land planning and computer applications in archaeology. Dr. Romano has been a pioneer in computerized mapping, digital cartography, remote sensing and GIS in the study of ancient Greek and Roman cities and sanctuaries. Dr. Romano is the Co-Editor of the projected four-volume series on the results of the excavations at the Sanctuary of Zeus at Mt. Lykaion to be published by the American School of Classical Studies at Athens.

ΠΑΝΤΖΟΥ Νότα

| npantzou@upatras.gr Nota Pantzou is Assistant Professor of Cultural Heritage: Management and Dissemination at the University of Patras, Greece and member of the collaborating teaching staff of the MA Art-Cultural Heritage-Development Policies. She received her undergraduate degree in Archaeology and History of Art from Aristotle University of Thessaloniki and her postgraduate degree in Archaeological Heritage Management and Museums from Cambridge University. In 2009 she completed her doctorate in Archaeology at the University of Southampton with grants from A.G. Leventis Foundation and A.S. Onassis Foundation. Since 2001 she has worked for and collaborated with numerous Greek and foreign Institutions and Organisations on various projects touching upon diverse topics such as archaeological heritage and museum management, archaeology of the contemporary past with a focus on traumatic heritage, and public archaeology. She has also professional experience as a scientific director and as researcher in International, EU and National funded Projects. She is assistant director of the field school «Parrhasian Heritage Park Field School». She has published her work in edited volumes, Greek and international journals and conference proceedings. She is the co-editor of the volume «Introduction to Cultural Heritage Management».

ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Δημήτρησ

| dimpap@survey.ntua.gr Dimitris Papakonstantinou holds a Diploma in Engineering from the National Technical University of Athens. He also holds a PHD from NTUA on «Closed Networks of ICTs in Tourism Product Management for Sustainable Development». He has been a Research and Teaching Associate at the School of Rural, Surveying and Geoinformatics Engineering, NTUA, since 2000. He has long teaching experience in Physical Geography and Environment, Sustainable Use of Natural Resources, Environmental Impact Assessment, and Environmental Planning, as well as long professional experience in Planning. His research focuses on Sustainable Development and ICTs, Environmental Impact Assessment, Environmental Planning, Protected Areas Management, Sustainable Use of Natural Resources, etc.

ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ Χάρισ

| christodoulou@arch.auth.gr Η Χάρις Χριστοδούλου, Δρ. αρχιτέκτονας μηχανικός και πολεοδόμος, είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΑΠΘ και ιδρυτικό μέλος της Ερευνητικής Μονάδας για τις Πόλεις του Ευρωπαϊκού Νότου. Τα ενδιαφέροντα της εστιάζονται στα αστικά έργα, τις διαδικασίες και τα προγράμματα παρεμβάσεων στον αστικό, περιαστικό και αστικοποιούμενο εξωαστικό χώρο με φροντίδα για την ανθρώπινη συγκρότηση των σύγχρονων πόλεων, οικισμών και τοπίων. Διδάσκει αστικό, πολεοδομικό και χωρικό σχεδιασμό, και αστική γεωγραφία με έμφαση στην έμφυλη κατανόηση του χώρου. Η τρέχουσα έρευνά της εστιάζεται στην κριτική κατανόηση της συμπλοκής του τουρισμού στα τοπία της πολιτισμικής και φυσικής κληρονομιάς. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Τοπία Αστικής Διάχυσης. Αστικοποίηση και Πολεοδομικός Σχεδιασμός» (2015), συν-συγραφέας και επιμελήτρια του εγχειριδίου «Βιώσιμος (;) Αστικός Σχεδιασμός. Βασικά Στοιχεία και Διαδικασίες» (2024). Έχει συνεργαστεί για πάνω από 20 χρόνια με Δήμους στην Ελλάδα και έχει λάβει διακρίσεις για έργα αστικού σχεδιασμού.

ΚΑΡΑΧΑΛΗΣ Νικολασ

| nkarachalis@aegean.gr Ο Νικόλας Καραχάλης είναι Επίκουρος Καθηγητής του Τμήματος Οικονομικής και Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, συνεργάτης του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης και ειδικός εμπειρογνώμονας σε θέματα αστικού τουρισμού και πολιτισμού στην ΕΕ. Έχει εκτεταμένη διδακτική εμπειρία σε μεταπτυχιακό επίπεδο στα ΔΠΜΣ Σχεδιασμός και Ανάπτυξη Τουρισμού και Πολιτισμού και Πολεοδομία-Χωροταξία του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, ως διδάσκων στο TourHer του Χαροκοπείου και της Σορβόνης, ως μέλος ΣΕΠ στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα Διοίκηση Πολιτιστικών Μονάδων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Υπήρξε επιστημονικός συνεργάτης του Ινστιτούτου Περιφερειακής Ανάπτυξης του Παντείου Πανεπιστημίου σε θέματα πολιτισμού/τουρισμού έως το 2009 και, κατόπιν, του Εργαστηρίου Τουριστικού Σχεδιασμού, Έρευνας και Πολιτικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας έως το 2022. Έχει εμπειρία στη σύνταξη ερευνητικών προτάσεων, και εκθέσεων εμπειρογνωμοσύνης, στη διαχείριση ευρωπαϊκών προγραμμάτων (Innovative Actions, Interreg, ESPON, Culture, κ.ά.). Είναι επικεφαλής εμπειρογνώμονας/ εισηγητής του προγράμματος URBACT και αξιολογητής για τα Horizon 2020 και Maric Curie.

45

DAVISON Mark

| davisonm@gmail.com Mark Davison is the Park Planning Manager at the City of Boulder. Prior to this, Mark led planning, design, regional trail, and environmental education efforts for Oregon State Parks and the National Park Service. His career has focused on park planning, park design, visitor experience, natural land management and environmental conservation. He has worked on numerous projects in Europe and the United States as well as been teaching at the University of Oregon and the Parrhasian Heritage Park Field School and is CoPrincipal Investigator for Park Planning at the Parrhasian Heritage Parκ, an effort to develop the first National Park in Greece. He received his Master’s in Landscape Architecture at the University of Pennsylvania and attended Manchester University in England for his undergraduate degree in Landscape Design. | kyle.w.mahoney@gmail.com MAHONEY Kyle Kyle Mahoney is Assistant Professor of Classics at Swarthmore College and Associate Director of Historical Studies, Parrhasian Heritage Park Field School, where he has worked since 2010. He has worked extensively as an archaeologist in Greece, and has participated in archaeological research in Italy and Albania. He received his BA from Gettysburg College in Classics and Greek (2008) and a PhD from the University of Pennsylvania in Ancient History (2016).

KERNER Kya

| kya.kerner@gmail.com Kya Kerner is Assistant Director of Landscape Character at the Parrhasian Heritage Park Field School. She holds a Masters in Sustainable Heritage Management from Aarhus University and has been working as an architectural designer at Fifteen Architecture + Design, with a focus on natural and cultural heritage and a professional career spanning a wide range of scales and typologies.

Συνεδρια ΙΙ: Υλοποιημένεσ Πρακτικέσ ΣΤΕΜΠΙΛΗ Κατερίνα

| sepi@ellinikietairia.gr Η Κατερίνα Στεμπίλη έχει πολύχρονη εμπειρία στον τομέα της επικοινωνίας. Είναι κάτοχος Πτυχίου Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών), ΜΑ στην Επικοινωνία και ΜΜΕ (University of Leicester, UK), και MPhil με ειδίκευση στην πολιτιστική διαχείριση (University of Glasgow, Scotland, UK). Έχει εργαστεί κυρίως σε μη-κερδοσκοπικούς φορείς με βασικό αντικείμενο τη χάραξη και υλοποίηση επικοινωνιακής στρατηγικής, τον σχεδιασμό και την υλοποίηση ποικίλων εκδηλώσεων στην Ελλάδα και το εξωτερικό (συνεδρίων, ημερίδων κ.α.), εκδόσεων, καθώς και την προώθησή τους στα ΜΜΕ. Από το 2010 είναι συνεργάτης της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ), που δραστηριοποιείται στην προστασία και ανάδειξη του περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ως υπεύθυνη επικοινωνίας της ΕΛΛΕΤ, ασχολείται με την προώθηση του έργου της, τις σχέσεις με τα ΜΜΕ, τις εκδόσεις και την διαδικτυακή παρουσία της. Είναι διαχειρίστρια του προγράμματος «Μονοπάτια Πολιτισμού», που βραβεύθηκε από την Europa Nostra (2019) στην κατηγορία Εκπαίδευση, Κατάρτιση και Ευαισθητοποίηση.

ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΣ Βασίλησ

| greekpathsofculture@ellinikietairia.gr Ο Βασίλης Καραχάλιος είναι μηχανολόγος, δημοσιογράφος ειδικού τύπου, λάτρης των βουνών και των μονοπατιών από τότε που θυμάται τον εαυτό του. Συνεργάτης του προγράμματος Μονοπάτια Πολιτισμού της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (1/2020 - 4/2024).

46

ΤΑΠΙΝΗ Λαουρα

| lmt@diadrasis.org H Λάουρα Ταπίνη είναι η συντονίστρια και συν-ιδρύτρια της Diadrasis, συντηρήτρια έργων τέχνης και αρχαιοτήτων. Σπούδασε συντήρηση ψηφιδωτού, λίθου και τοιχογραφίας (Scuola per il Restauro del Mosaico, Ραβέννα, Ιταλία) και ολοκλήρωσε τις μεταπτυχιακές σπουδές της με MA (Hons) στην αναστήλωση και αποκατάσταση ιστορικών κτηρίων (University of York, Αγγλία). Αργότερα ειδικεύτηκε στην καταγραφή και την τεκμηρίωση στο ICCROM, στον ίδιο οργανισμό στην μη-τυπική εκπαίδευση για την συντήρηση και τον πολιτισμό, και τέλος στο πρόγραμμα αναδιοργάνωσης αποθηκών μουσείων REORG του οποίου είναι και εκπαιδεύτρια. Εργάστηκε σε μουσεία, αρχαιολογικούς χώρους και ιστορικά κτήρια σε Ελλάδα, Βουλγαρία, Κουβέιτ, Ιταλία, Συρία, Ισπανία, Ινδία, Ζανζιβάρη.

ΔΡΟΛΙΑ Λυδια

| lydiadrolia@diadrasis.org Η Λυδία Δρόλια, είναι υπεύθυνη των εκπαιδευτικών προγραμμάτων και των δράσεων ευαισθητοποίησης της Diadrasis. Αποφοίτησε από το τμήμα Διαχείρισης Πολιτιστικού Περιβάλλοντος και Νέων Τεχνολογιών του Πανεπιστημίου Πατρών και ολοκλήρωσε τις μεταπτυχιακές σπουδές στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, με ειδικότητα την Πολιτισμική Αγωγή.

ΑΓΓΕΛΗ Ελινα

| eageli76@gmail.com Η Ελίνα Αγγέλη είναι αρχιτέκτονας μηχανικός, με ειδίκευση στην Προστασία των Μνημείων. Εργάζεται ως ελεύθερη επαγγελματίας, με κύριο αντικείμενο τις μελέτες αποκατάστασης μνημείων και ανάδειξης αρχαιολογικών χώρων. Παράλληλα, είναι Υπεύθυνη του Σωματείου ΔΙΑΖΩΜΑ για την προστασία των μνημείων, με συμμετοχή στον σχεδιασμό πολιτιστικών διαδρομών σε όλη τη χώρα και σε άλλα μεγάλα προγράμματα, όπως το Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης της Βόρειας Εύβοιας. Είναι, επίσης, εξωτερική συνεργάτης στην Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, όπου ασχολείται με προγράμματα τεκμηρίωσης και προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά και με εκπαιδευτικά προγράμματα σε σχολεία. Επιπλέον, συμμετέχει σε ερευνητικά προγράμματα του ΕΜΠ για την εκπόνηση σχεδίων διαχείρισης μνημειακών συνόλων (Φρούρια Κέρκυρας, Μονεμβασία), καθώς και σε μελέτες στρατηγικού σχεδιασμού πόλεων (master plan) για λογαριασμό Δήμων της χώρας (Καλαμάτα, Λάρισα, κ.α.).

ΚΑΤΣΕΛΑΚΗ Ανδρομάχη

| akatselaki@culture.gr H Ανδρομάχη Κατσελάκη είναι πτυχιούχος Αρχαιολογίας (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων), με Μεταπτυχιακό Δίπλωμα στην Ιστορία Τέχνης (Πανεπιστήμιο Paris I-Sorbonne), και Διδάκτωρ Βυζαντινής Αρχαιολογίας (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων). 1991-2005: υπεύθυνη Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο των Εκπαιδευτικών προγραμμάτων, επιμελήτρια της συλλογής τοιχογραφιών, του ιστορικού αρχείου Γεωργίου Λαμπάκη. Συμμετοχή σε όλες τις δράσεις του Μουσείου (περιοδικές-μόνιμες εκθέσεις, εκδόσεις, ευρωπαϊκά προγράμματα, οργάνωση ημερίδων κ.ο.κ.). 2006-2015: επιμελήτρια βυζαντινών/μεταβυζαντινών μνημείων Ευβοίας, στην 23η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, Προϊσταμένη Τμήματος Αρχαιολογικών Χώρων, αναπληρώτρια Διευθύντρια, υπεύθυνη ανασκαφικών, αναστηλωτικών έργων, εργασιών συντήρησης, έργων ΕΣΠΑ.

2015-κ.ε.: Προϊσταμένη Τμήματος Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας, (Δ/νση Αρχαιολογικών Μουσείων, Εκθέσεων και Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων, ΥΠΠΟ), όπου συντονίζει το σύνολο των εργασιών του Τμήματος (ευρωπαϊκά έργα ΕΣΠΑ, εκστρατείες, εκδόσεις, σεμινάρια, εκπαιδευτικά προγράμματα, συνεργασίες με άλλα υπουργεία κ.λπ.). Έχει συμμετάσχει σε πολλά ευρωπαϊκά προγράμματα για την εκπαίδευση ανηλίκων και ενηλίκων (SOCRATES, ΙΣΤΟΣ, Mobility and Εxchange of Εducators for Training (RAPHAEL), TOURBOT, Di Art Gnosis, Τα βυζαντινά μνημεία της Αττικής) κ.λπ. Έχει συγγράψει δύο μονογραφίες, και άρθρα για ζητήματα μουσειολογίας και βυζαντινής αρχαιολογίας.

| stelios.lekakis@ncl.ac.uk Ο Στέλιος Λεκάκης σπούδασε κλασική αρχαιολογία και διαχείριση πολιτιστικής κληρονομιάς στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο University College London. Είναι ερευνητής (α’ βαθμίδας) στο Πανεπιστήμιο του Newcastle (αρχαιολογία, χαρακτηρισμός, πρόσληψη και διαχείριση του πολιτιστικού τοπίου) και διδάσκει Πολιτική Οικονομία και Πολιτιστική Διαχείριση στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Συνεργάζεται με ΜΚΟ (ιδρυτικό μέλος της MONUMENTA) και Πανεπιστήμια ως Σύμβουλος Διαχείρισης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ιδιαίτερα σε προγράμματα συμμετοχικών στρατηγικών διαχείρισης και πολιτιστικής πληροφορικής. Γράφει για τα νησιωτικά τοπία, το πολιτικό στην αρχαιολογία και τα κοινά στη διαχείριση μνημείων. Eίναι δημιουργικός διευθυντής της εταιρείας: Mazomos Landscape and Heritage Consultants με έδρα το Βέλγιο.

ΛΕΚΑΚΗΣ Στελιοσ

Συνεδρια ΙΙΙ: Διεπιστημονικά Εργαλεία VIDAL GONÇALVES Gerardo

| gerardo@uevora.pt Gerardo Vidal Gonçalves is an archaeologist and historian, holds a degree in History, a Master’s in Archaeology, and is currently pursuing a PhD in History at the University of Évora and in Cultural Heritage at UNEX. He completed a scientific internship and fellowship at CONICET/IANIGLA in Mendoza, Argentina, in Dendrochronology and Dendroarchaeology, at WSL in Switzerland, and at Indiana State University in the USA. He is responsible for more than 80 public archaeology projects, European projects, and research projects in Early Medieval and Roman Archaeology. Currently, he coordinates the Archaeology Department at the Association of History and Archaeology of Sabrosa and is a member of CIDEHUS.

BORGES PEREIRA Dina

| dina.pereira@ahas.pt Dina Borges Pereira is an archaeologist and responsible for several projects in the areas of cultural heritage, preventive archaeology, and historical research. She holds a degree in Archaeology and a Master’s in Archaeology and Environment.

She is the author and co-author of several articles and book chapters and is the president of the board of the Association of History and Archaeology of Sabrosa.

ΠΑΤΣΑΒΟΣ Νικοσ

| npatsavos@uoi.gr Ο Νίκος Πατσαβός είναι ιδρυτικός εταίρος της αρχιτεκτονικής πλατφόρμας Ctrl_ Space Lab, υπεύθυνος σειράς μελετών, ερευνητικών εργαστηρίων, εκδόσεων και εκθέσεων. Έχει συνεργαστεί, από το 2001, ως ερευνητής, κατά σειρά, με την Architectural Association Graduate School, τη Βρετανική Σχολή της Ρώμης, το ΕΜΠ, το Πολυτεχνείο Κρήτης και το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Από το 2003, έχει διδάξει αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και θεωρία-κριτική, σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο, στην ΑΑ, το Πολυτεχνείο Κρήτης και στα Πανεπιστήμια Θεσσαλίας, Λευκωσίας και Frederick, ενώ στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων εργάζεται από την ίδρυση της Σχολής Αρχιτεκτόνων το 2015. Ερευνητικά ενδιαφέροντα: μεταβιομηχανική αρχιτεκτονική κουλτούρα και γνώση, στρατηγικός σχεδιασμός, οικιστική, βιώσιμη πολιτιστική κληρονομιά, μεθοδολογία σχεδιασμού.

ΚΑΜΑΡΑ Αφροδίτη

| aphroditekamara08@gmail.com Η Αφροδίτη Καμάρα είναι ιστορικός, απόφοιτος του ΕΚΠΑ με μεταπτυχιακές σπουδές στο Μάντσεστερ και την Οξφόρδη. Εργάστηκε επί σειρά ετών στο Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού. Έχει διδάξει σεμινάρια πολιτιστικής διαχείρισης και βιώσιμης ανάπτυξης στο ΑrcadiaCentre και στο ΙΝΕΠ του ΕΚΔΔΑ. Το 2003 ίδρυσε την TimeHeritage με στόχο την διεπιστημονική προσέγγιση της πολιτιστικής κληρονομιάς, με την οποία και έχει υλοποιήσει πολλά ευρωπαϊκά προγράμματα για πολιτιστικό τουρισμό, βιώσιμη ανάπτυξη και πολιτιστική κληρονομιά. Συμμετέχει στο δίκτυο LearningVillages για την προώθηση των μικρών χωριών της Ευρώπης.

ΧΑΛΒΑΤΖΑ Φιλοθέη

| filothei@simple-lab.gr Η Φιλοθέη Χαλβατζά είναι σχεδιάστρια υπηρεσιών και ψηφιακών προϊόντων και τεχνολόγος της εκπαίδευσης. Έχει σπουδές πάνω στις μεθόδους έρευνας, στον εργονομικό σχεδιασμό υπηρεσιών, στην καινοτομία στον σχεδιασμό βιομηχανικών προϊόντων και στα παιδαγωγικά. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού διπλώματος στην Εκπαιδευτική Τεχνολογία από το UCL με ειδίκευση στις μεθοδολογίες Design Thinking και Design-Based Research, και απόφοιτη του μεταπτυχιακού προγράμματος «Strategic Product Design»του Διεθνούς Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Είναι ιδρύτρια της Simple και της TREx, επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον χώρο της Συμβουλευτικής και του Ψηφιακού Μετασχηματισμού, με έδρα την Ελλάδα και την Αγγλία αντίστοιχα.

ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Κιμων

| paki@auth.gr Ο Κίμων Παπαδημητρίου εργάζεται από το 2014 στο Τμήμα Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών (ΤΑΤΜ) της Πολυτεχνικής Σχολής ΑΠΘ, ως μέλος Εργαστηριακού Διδακτικού Προσωπικού, με γνωστικά αντικείμενα τα Συστήματα Γεωγραφικών Πληροφοριών και την Χαρτογραφία. Από το 2002 έχει διδάξει σε προπτυχιακά και μεταπτυχιακά μαθήματα της Πολυτεχνικής Σχολής και της Σχολής Θετικών Επιστημών του ΑΠΘ. Στα ενδιαφέροντά του περιλαμβάνονται οι αποτυπώσεις για την τεκμηρίωση άυλων χαρακτηριστικών, η ανάπτυξη χαρτογραφικών προϊόντων για το διαδίκτυο και η αξιοποίηση τεχνικών γεωπληροφορικής στη διαχείριση του χώρου. Την τελευταία δεκαετία έχει αφοσιωθεί στην μελέτη φυσικών και πολιτισμικών χαρακτηριστικών του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Από τα τέλη του 2017 συντονίζει την Ομάδα Εναλίων Αποτυπώσεων, μια πρωτοβουλία μελών του Εργαστηρίου Τοπογραφίας στο ΤΑΤΜ ΑΠΘ για την συνεργασία ερευνητών και αυτοδυτών, με σκοπό την τεκμηρίωση και την ανάδειξη του πλούτου των ελληνικών θαλασσών.

ΚΟΥΤΣΟΥΜΑ Δέσποινα

| dkutsumba@yahoo.com Η Δέσποινα Κουτσούμπα είναι καταδυόμενη αρχαιολόγος με μεταπτυχιακό στην αποκατάσταση ιστορικών μνημείων και συνόλων και εργάζεται στην Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων από το 2006. Έχει μετάσχει σε πολλές ενάλιες έρευνες (Παυλοπέτρι, Λαμπαγιαννά Αργολίδας, Αίγινα, Ερέτρια), είναι υπεύθυνη της σύνταξης του Σχεδίου ανάδειξης του αρχαιολογικού χώρου Παυλοπετρίου, της ομάδας ανάδειξης του αρχαίου λιμενικού συμπλέγματος της Αίγινας με ψηφιακά μέσα (Aigina Geoculture) και μετείχε στην ομάδα που συνέταξε την Μελέτη Οργάνωσης της Επίσκεψης στους Επισκέψιμους Ενάλιους Αρχαιολογικούς Χώρους Αλοννήσου και Δυτικού Παγασητικού.

ΒΛΑΧΑΚΗ Φωτεινή

| fovlachaki@gmail.com Η Φωτεινή Βλαχάκη είναι καταδυόμενη αρχιτέκτονας, με μεταπτυχιακό στον τομέα της προστασίας και ανάδειξης μνημείων. Από το 1997 έχει εργαστεί σε πολυάριθμες αρχαιολογικές έρευνες, τεκμηριώνοντας ενάλιους αρχαιολογικούς χώρους, ναυάγια (Κύθηρα, Αργοσαρωνικός, Παγασητικός, Νότιος Ευβοϊκός Κόλπος, Σαλαμίνα, Ζάκυνθος, Κεφαλονιά, Σκάντζουρα, Μαζωτός, Ρόδος, Φούρνοι) και λιμάνια (Πάρου, Δήλου, Γαύδου, Αμπελακίων Σαλαμίνος), κυρίως σε εθελοντική βάση με οργανισμούς όπως το Ι.ΕΝ.Α.Ε. και το Ινστιτούτο ΚΟΡΣΕΑΙ, και μέσω συμβάσεων με κρατικές και ακαδημαϊκές μονάδες. Έχει εργαστεί στο Έργο INTERREG “Αν.Δι.ΚαΤ.

- Καταδυτικές διαδρομές σε θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου” και έχει εκπονήσει τις μελέτες Ανάδειξης και Σήμανσης του προϊστορικού οικισμού και του υγροβιότοπου στο Παυλοπέτρι και του κλασικού Ναυαγίου της Περιστέρας στην Αλόννησο.

47

48

49

maKe

Ομαδα [Κ]-ατασκευων

Ερευνητικη Μοναδα Δομικων Κατασκευων Η Ερευνητική Μονάδα Δομικών Κατασκευών ma[K]e του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας είναι ομάδα εργασίας που κινείται από την θεωρία στην πράξη. Μελετά και υλοποιεί αρχιτεκτονικές κατασκευές μικρής κλίμακας, καλλιεργώντας τον πειραματισμό και την εφαρμοσμένη έρευνα, τις συνέργειες και τη διεπιστημονικότητα. Την τρέχουσα περίοδο (2018-2025), η ομάδα έχει εστιάσει στο πιλοτικό ερευνητικό έργο Narrative Trails | Αφηγηματικές Διαδρομές, με αντικείμενο το σχεδιασμό θεματικών διαδρομών και το συντονισμό δράσεων πεδίου, μέσα από τις οποίες αναδεικνύονται στοιχεία της πολιτισμικής ταυτότητας του Πηλίου, του τόπου και του τοπίου, συνδέοντας την άυλη πολιτισμική κληρονομιά με στοιχεία του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος.

University of Thessaly School of Engineering Department of Architecture Pedion Areos . Volos 38334 . Greece

Πανεπιστημιο Θεσσαλιασ Πολυτεχνικη Σχολη Τμημα Αρχιτεκτονων Μηχανικων Πεδιον Αρεωσ . Βολοσ 38334 . Ελλαδα

www.arch.uth.gr www.omadak.wordpress.com omadak@gmail.com ma.lKl.e #maKeUTh

visit our website

follow us on instagram