Mak 6-7/2017

НОВИ МУЗИ „ЕРОТИКА РЧНИ АЛБУМ УТЕНИКА”

МУЛТИМЕ ДИЯЛНИ Ч 7 / ЮНИЙ – ЮЛИЙ 2 АСОПИС ЗА МЛАДИ 017 / ЦЕН Х А: 100 ДИ НАРИ ФОТО: АН Д РЕ А Н О ВА К

ЧИСЛО 6-

1

МАК 6-7/2017

ЗМИСТ У ФОКУСУ 03 М. Бодянец: Рецензия 04 Ц. Надь: Музични албум 06 С. Иван: „Дзе(нь) младосц(и)?” 2017 08 Наява шпиванки 09 45 роки МАК-у: А. Римар

4

У ФОКУСУ Розбиванє табуох

Музични албум „Еротика Рутеника” проєкт Руского културного центру (РКЦ) з Нового Саду, а на нїм ше находза дзевец руски народни, бетярски шпиванки, обробени на сучасни способ, хтори були виведзени на прешлорочним вечаре „Дзе(нь) младосц(и)?” у РКЦ.

МАК-ОВ КОЛАЖ 10 М. Надь и А. Рац: Розгварка М. Малацко 11 М. Роман: Други дом

ДНЬОВА ДОЗА РУСНАЦОХ 12 Фоґаш

ТАК И НЇЯК ИНШАК 13 А. Римар: Oддзелєнє за русинистику

УПЕЧАТКИ

6

14 Я. Медєши: Екскурзия у Свиднїку 15 А. Русковски: Италия

У ФОКУСУ Ту є уж 45 роки – МАК!

Прешло уж 45 роки одкеди вишло перше число МАК-у. Одтеди нашо млади мали нагоду на своїм мацеринским язику читац часопис хтори наменєни праве им, дознавац интересантни ствари о младих з других местох, а тиж так и участвовац, односно писац до МАК-у. З богату и рижнородну програму „Дзе(нь) младосц(и)? – Ту є уж 45 роки – МАК!” у Руским културним центре (РКЦ) у Новим Садзе 24. мая означени праве тот значни ювилей.

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ 16 М. Джуджар: Саям науки у Керестуре 17 И. Киш: Теренска настава

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ 18 А. Орос: Интервю П. Рац 20 Я. Хома: Интервю А. Чизмар

ДИРЕКТ ДО ФАЦИ 21 Б. Ройко: Квазиетикетированє

УПОЗНАЙ СЕБЕ 22 К. Малацко: Тест

14

З МАК-ОВЕЙ АРХИВИ 24 Насловни боки з вецей периодох 26 К. Сопка: Проза 28 А. Новак; В. Вуячич: „Дзе(нь) младосц(и)?”

www.ruskeslovo.com → рубрика МАК Facebook: MAK MAGAZINE mak.magazine@gmail.com Число 6-7 юний – юлий 2017 Директорка: Мартица Тамаш

Дизайн и компютерски обробок: Златко Емейди Язична редакторка: Блажена Хома Цветкович

Уж ше бешедує о нових друженьох

Же и сивернєйше бешедую так як и ми, прешвечели ше млади Руснаци на екскурзиї у Словацкей того мая. Ю орґанизовало Роботне цело за младеж Националного совиту Руснацох, же би ше нащивело Русински фестивал у Свиднїку. Путованє було обдумане так же би ше обишло и даєдни други городи, а приявиц ше могол хто сцел и хто виполньовал поставени условия.

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

МАК Мултимедиялни часопис за младих

УПЕЧАТКИ

Видава НВУ „Руске слово” Булевар ошлєбодзеня 81/VII 21 000 Нови Сад Жиро рахунок: 160-923244-82 Интеза банка, Нови Сад

На насловним боку: З програми „Дзе(нь) младосц(и)? – Ту є уж 45 роки – МАК!” Друкує „Maxima graf” Авторка фотоґрафиї: Петроварадин Андреа Новак

Oдвичательна редакторка: Мая Зазуляк

CIP – Каталогизација у публикацији Библиотека Матице српске, Нови Сад 008+32(=161.2) (497.113) MAK : мултимедиялни часопис за младих / редакторка Мая Зазуляк. – Рок 1, ч. 1 (1972) - . – Нови Сад : Руске слово, 1972-. – Илустр. ; 28 cm ISSN 0350-8080 COBISS.SR-ID 15945730

2

МАК 6-7/2017

У ФОКУСУ МИХАЙЛО БОДЯНЕЦ РЕЦЕНЗИЯ МУЗИЧНОГО АЛБУМА „ЕРОТИКА РУТЕНИКА”

СТАРИ ШПИВАНКИ У СУЧАСНИХ ШМАТОХ Еротика у уметносци состойна часц културного скарбу (музики, подобовей уметносци, театру, филму...) каждого народу, та так и нас, Руснацох. У крайох одкаль походзиме, окреме у Восточней Словацкей, то баржей виражене и прилапене, покля ше ми у тих крайох (на Долнєй жеми) ґу тей, за нас з добрей часци табу теми одношиме резервованше, стримано и ганьблїво. Можебуц, пре рижни вплїви у наставаню, котри присутни и котри ше чувствую у тим музичним скарбу Руснацох (словацки, сербски, велькоруски, мадярски), музични фаховци му нє придавали даяке значенє и прето ше шпиванки з еротичну тематику нє знїмало и нє емитовало на радию, лєбо у новших часох на ТВ, а могло ше их чуц єдино од гудацох на вешельох, кед госци, после даєдного прейґмирного погарика, любели послухац и зашпивац и таки шпиванки. Прето поздравям позарядову идею Мирослава Папа же би на сучасни способ обробел и зачувал од забуца шпиванки

котри нїґдзе нє зазначени, а котри сом и сам, ище як млади музичар, пред 40 и вецей роками, грал зоз керестурскима гудацами. После першого слуханя музичного албума „Еротика Рутеника” остал сом приємно заслупнути зоз найкрасшима упечатками у одношеню на обробки и интерпретацию. Мирослав Пап по хто зна хтори раз доказал же є велемайстор у правеню музичних обробкох и писаню аранжманох, а за кажду похвалу и инерпретациї шпивачкох Танити Ходак, Санї Дивлякович и Александри Колбас, и як солисткох, и як провадзацих вокалох. Окреме бим визначел интерпретацию Танити Ходак у шпиванки „Мили, мили цо биш робел”, хторей то бизовно найлєпша интерпретация одкеди ше занїма зоз шпиваньом. У истей шпиванки окреме инспировани и безпрекорни и провадзаци вокали. Музичне провадзенє малого составу котри творя пецеро професийни музичаре на високим уметнїцким уровню. Треба визначиц и тото же з меншима виправками у дзепоєдних ориґиналних

3

МАК 6-7/2017

текстох удатно обкеровани елементи вулґарносци и порноґрафиї, зоз чим ше змист нє пременєл, а достало ше на квалитету и ширших можлївосцох презентованя тих шпиванкох. Вибор шпиванкох добре направени, алє є, заш лєм, квантитативно огранїчени, понеже, за розлику од наших сонароднїкох на просторох Шаришу и Земплину, ми ту у Бачки и Сриму маме мало шпиванки того типу. Прето место, лєбо попри виходнярских шпиванкох „Шалєна я була” и „Ишол когут”, котри у новшим чаше прилапени на тих просторох, могло обробиц ище даєдну тутейшу старшу шпиванку (напр. „Ишло дзивче по воду”). Облєчени до нових, сучасних шматох, зоз сучасним интерпретованьом, шицки дзевец шпиванки зоз албума „Еротика Рутеника” маю вельки вигляди буц прилапени з боку младшей рускей популациї и предлужиц свой живот ище голєм даскельо децениї, за розлику од правих гудацох котри их шпивали, а яких по наших местох вецей нєт.

У ФОКУСУ

ЦЕЦИЛИЯ НАДЬ НОВИ МУЗИЧНИ АЛБУМ „ЕРОТИКА РУТЕНИКА”

РОЗБИВАНЄ ТАБУОХ МУЗИЧНИ АЛБУМ „ЕРОТИКА РУТЕНИКА” ПРОЄКТ РУСКОГО КУЛТУРНОГО ЦЕНТРУ (РКЦ) З НОВОГО САДУ, А НА НЇМ ШЕ НАХОДЗА ДЗЕВЕЦ РУСКИ НАРОДНИ, БЕТЯРСКИ ШПИВАНКИ, ОБРОБЕНИ НА СУЧАСНИ СПОСОБ, ХТОРИ БУЛИ ВИВЕДЗЕНИ НА ПРЕШЛОРОЧНИМ ВЕЧАРЕ „ДЗЕ(НЬ) МЛАДОСЦ(И)?” У РКЦ. Зоз трецей, музичней часци того вечара, обробени народни шпиванки тераз и зняти, же би були тирвацо зазначени на музичним албуму. Танита Ходак, Александра Колбас и Саня Дивлякович их виведли на тей програми, як и на албуме.

– Шпиванки бетярски, и тот вечар хтори отримани у Матки почал розбивац табуи, бо без огляду же жиєме у 21. вику, ище вше єст якеш чувство ганьби, та аж и у музики. Зна ше же хто грає таки шпиванки, кеди и дзе ше их грає, а ми то сцели дакус пременїц. Сцели зме повесц же их шицки любиме послухац, там на концу вешеля, алє гайде же бизме их положели и „на шветло”. Идея була же би ше тоти шпиванки нє забуло, а то би ше случело кед би ше их нє зняло – гвари Саня Дивлякович, єдна зоз шпивачкох

и реализаторкох програми и додава же младши ґенерациї треба же би знали же постоя и таки шпиванки, и же би мали ширшу слику о рускей музики, же вона фина, нїжна и родолюбива, алє тиж так, зна буц и еротична.

– То нє „ґадни” шпиванки од хторих треба же бизме ше ганьбели, їх хтошка дзешка написал, видумал мелодиї и нє треба их одруциц до кута, алє их прилапиц, як и шицки други шпиванки – визначує Саня. Музични состав на албуме творя и музичаре – Мирослав Пап, хтори грал на ґитари, а хтори тиж так поробел и обробки шицких шпиванкох, Мирон Сивч на гармоники, Мирослав Фейди на кларинету, Єлена Ґудураш на виолини и Александар Човс на басу.

4

МАК 6-7/2017

Еротика нє порноґрафия, вона цошка цалком друге. То страсц, з ню ше наглашує и указує чувства, то часц любови. Таки писнї наставали у иншаких часох, теди велї ствари були нєприлаплїви за явносц. Можебуц ше прето шлєбода бетярского виражованя пренашла праве у таких шпиванкох. Шпиванки за албум зняти у студию у Новим Садзе, дзекуюци средством и помоци Роботного цела за младеж Националного совиту Руснацох. Тот музични албум обявени на интернет боку часописа МАК, же би бул доступни ширшей явносци.

– Тоти еротични шпиванки ше у сущносци нє видвоюю по музики, або дачим, од других шпиванкох, велькей розлики нєт. Лєм даєдно словко, або контекст ше нагадує як еротични. Мам упечаток, як дахто хто длуго шпива на наших

У ФОКУСУ руских фестивалох, же сом за тоти роки нє мала нагоду анї шпивац, алє анї чуц бетярску шпиванку. Нєшкайши писнї фини, споминаю ше чувства любови, поля, ровнїна... а нє маме бетярски франтовлїви шпиванки – припознава Саня. Вечар „Еротика Рутеника”, вєдно зоз Саню, обдумала и Александра Живкович Бучко и вона толкує же векшину писньох вибрали зоз кнїжки „Еротика Рутеника”, по записох Володимира Гнатюка, а даєдни тексти присподобели нєшкайшому шпиваню. Тиж так, даєдни шпиванки им предложели и нашо гудаци, а при прилагодзованю текстох за знїманє албума консултовали ше и з даєднима фаховцами. Шпиванка „Шалєна я була” превжата зоз ґрамофонскей плочи Янки Ґузовей зоз шейдзешатих рокох.

– Таки, еротични писнї, першираз зняти на сучасни способ. А ми у Матки ше намагаме направиц цо интересантнєйши подїї и промововац вецей файти уметносци младих Руснацох. Наиходзели зме на рижни критики за прешлорочну програму, и позитивни и неґативни, алє якош, шицким було цикаве и була барз нащивена – гвари Александра.

Композициї з музичного албума „Еротика Рутеника” слухайце, лєбо их себе безплатно знєйце на МАК-овим интернет боку makmagazine.bandcamp.com, односно на сайту www.ruskeslovo. com → МАК → МАК CD. Осторожно слухайце, можебуц аж тераз похопице двосмисловосц даєдних текстох, хтори сце чули и скорей. Виривки текстох зоз шпиванкох з албума ЯЙ, ГАНЇЧКО Яй, Ганїчко, цо то маш Яй, яй, яй, яй, яй Цо з фартущком прикриваш Яй, яй, яй, яй, яй, яй Ицом пицом бул сом з пицом Сукнїчка червена аж повисше колєна. СЛУЖЕЛА Я У ПОПА Єдну ногу подзвигнєш а другу прицишнєш основа ше розшири а чолнок ше дрилї.

ИШОЛ КОГУТ Шедза людзе при пецику грею ше, патра себе медзи ножки шмею ше. Ша ми ище слава Богу, слава Богу нє стари, ище ше нам кеди-теди побави.

ШАЛЄНА Я БУЛА НА СТАРЕЙ РИСКАШИ Дай ми мила, дай ми, три раз до пол ноци. Макаї, Макаї, Шей, гой, же би нашо дзеци, мали чарни очи. Крашнє подштригани Я го барз любела Бо бул вше прибрани. А Я СЕБЕ ПОРАДЗИМ А я себе порадзим, порадзим, порадзим, Квочку себе насадзим, насадзим, насадзим, А курчата попре..., попре..., попредам, Фраєрови пирко дам. ПОД СТРЕХУ ШЕ ГНЇЗДЗИ ЛАСТОВКА Нє прешло то тому тидзень, два, млада жена иншак поведла. Пошол мой наймилши зоз краю, зоз краю, а ти придз на вечар шугаю. МИЛИ, МИЛИ, ЦО БИШ РОБЕЛ И дала му да, и дала му да, и дала му винка з погара. И дала му да, и дала му да, и дала му шицко цо сцела. ЯНЧИ Янчи, Янчи, Янчи, Янчи, Цо ши робел нашей Ганьчи, Наша Ганьча була хора, Вчера була у дохтора.

5

МАК 6-7/2017

ФОТО: АНДРЕА НОВАК

У ФОКУСУ

СЕНКА ИВАН „ДЗЕ(НЬ) МЛАДОСЦ(И)?” 2017 У РКЦ

ТУ Є УЖ 45 РОКИ – МАК!

ПРЕШЛО УЖ 45 РОКИ ОДКЕДИ ВИШЛО ПЕРШЕ ЧИСЛО МАК-У. ОДТЕДИ НАШО МЛАДИ МАЛИ НАГОДУ НА СВОЇМ МАЦЕРИНСКИМ ЯЗИКУ ЧИТАЦ ЧАСОПИС ХТОРИ НАМЕНЄНИ ПРАВЕ ИМ, ДОЗНАВАЦ ИНТЕРЕСАНТНИ СТВАРИ О МЛАДИХ З ДРУГИХ МЕСТОХ, А ТИЖ ТАК И УЧАСТВОВАЦ, ОДНОСНО ПИСАЦ ДО МАК-У. З БОГАТУ И РИЖНОРОДНУ ПРОГРАМУ „ДЗЕ(НЬ) МЛАДОСЦ(И)? – ТУ Є УЖ 45 РОКИ – МАК!” У РУСКИМ КУЛТУРНИМ ЦЕНТРЕ (РКЦ) У НОВИМ САДЗЕ 24. МАЯ ОЗНАЧЕНИ ПРАВЕ ТОТ ЗНАЧНИ ЮВИЛЕЙ. Програма почала зоз отвераньом вистави 35 числох МАК-у з вецей периодох, од седемдзешатих рокох, та по нєшка. Отворели ю орґанизаторки тей програми Саня Дивлякович, Александра Живкович Бучко и терашня одвичательна редакторка МАК-у Мая Зазуляк. Нащивителє могли видзиц як ше МАК менял през 45 роки, здогаднуц ше на особи хтори були, лєбо су и тераз значни у нашей заєднїци, або и ширше.

дакус и злєкнути на початку, прето же ше нє мали на кого упатрац.

– Таки средства комуникациї, як цо ви тераз маце, ми нє мали. Од младих зме могли дацо подознавац лєм кед зме ше з нїма стретли. Мали зме младежски орґанизациї, правели зме округли столи як „усни новини” – приповедали зме, шпивали, и то наисце було интересантне. Младих теди интересовало тото цо их интересує и тераз, сцели у МАК-у читац и о ґлумцох, писательох и шпивачох, лєм на други способ – гварела Гарди Ковачевичова.

Саня Дивлякович, єдна з орґанизаторкох, после програми визначела же є барз задовольна як шицко прешло и же ше им удало направиц забавни, а источашнє и едукативни вечар.

На програми бешедовал и бувши редактор МАК-у Гавриїл Колєсар, хтори го ушорйовал од 1981. року по 1986. рок.

– Вше ше намагаме же бизме програми за младих у РКЦ-у правели на нєзвичайни способ, же би були цалком иншаки од того цо мож видзиц на других програмох и манифестацийох. Цешим ше же зме у публики мали рижни ґенерациї, од стредньошколцох по старших патрачох, цо и требало буц так, з оглядом на тото же МАК иснує уж 45 роки. Єдине цо бим визначела як нєдобре, то же нам хибело людзох при пририхтованю програми – гварела вона и додала же шицки заинтересовани млади поволани уключиц ше до орґанизациї таких подїйох.

– Гуторели же по теди МАК бул у експерименталней фази, так же я пришол кед часопис почал напредовац у шицких поглядох. Тото цо ми пременєли то же зме начали нови теми, бо зме писали, наприклад, о наркоманиї, самозабойствох, порно-литератури, алкоголизме... а то боляци теми о хторих ше теди нє писало, а о хторих млади жадали писац и читац. Так же, нє думайце же МАК бул лєм за забаву – визначел Колєсар.

ПУТОВАНЄ ПРЕЗ ЧАС После отвераня вистави почал перформанс, на хторим модераторка була Александра Живкович Бучко. Як МАК дакеди випатрал и яки є нєшка, описали даєдни його редакторе, хторих МАК потераз мал дзевец. Ирина Гарди Ковачевич, хтора була редакторка часопису од 1974. по 1981. рок, на програми потолковала же були

Часопис МАК нє виходзел скоро пейц роки, од юлия 1993. по марец 1998. року. После тей паузи, єден з редакторох бул и Борис Варґа, хтори МАК ушорйовал на два заводи, перше даскельо мешаци у периодзе 2001-2002. року, а вец од 2005, та по 2013. рок.

6

МАК 6-7/2017

У ФОКУСУ Мирослав Малацко представел модерного леґиня нєшкайшого часу, хтори, медзи иншим, пречитал и єден текст з МАК-у Емилиї Чизмар з Коцура.

– У тим чаше було барз мало змисти за младих и вони були на якишик способ марґинализовани. Руски институциї були барз анахрони и можем повесц же були у даякей файти депресиї. Теди зме похопели же дацо треба пременїц. МАК 2005. року почал буц иншак конципировани, постал мултимедиялни, а з тим зме сцели видавац кнїжки, диски зоз музику, видео знїмки, визуални публикациї, и то ше нам и поспишело – потолковал Варґа.

– О май ґад, чувствовала сом ше як главна гвизда вечара, гоч сом шедзела на жеми. Шицко гладко виведзене, идея ориґинална, мултимедиялна, як и сам МАК. Ридко хто од нєшкайшей младежи роздумовал о тим же яки МАК бул дакеди, а щиро поведзено, анї сом нє знала же тельо роки иснує. Одлични приклад успишного проєкту, же и зоз скромнима ресурсами добра идея може одлично випатрац – гварела Емилия.

После нього, ушорйованє МАК-у превжала терашня редакторка Мая Зазуляк, хтора, поучена од других редакторох, пренашла єден свой способ на хтори будзе водзиц часопис.

– Кед сом пришла на место редактора, сцела сом МАК-у дац идентитет нєшкайшей ґенерациї младих, цо нє подрозумює лєм теми, алє и сам випатрунок. Уведла сом и нових, младших сотруднїкох, 2015. року зме пременєли и його випатрунок, а од прешлого року МАК виходзи частейше. Сотруднїкох мам наисце барз вельо и мушим их шицких похвалїц, аж сом и приємно нєсподзивана кед ше ми млади сами явяю же сцу сотрудзовац з МАК-ом – гварела вона.

ЯК ШЕ ШЕЄ МАК МАК уж треци рок ма и рубрику „Так и нїяк иншак”, хтору на програми наживо представела праве єй авторка Ана Римар и, медзи иншим, здогадла шицких же би чували свой язик и правилно го хасновали. Тиж так, ґрафични дизайнер МАК-у Златко Емейди през свой кратки видео указал публики „як ше шеє МАК”.

Же би шицки тоти периоди були приблїжени патрачом, после каждей дебати редактора наступели млади хтори читали виривки з МАК-ох, у складзе зоз часом на хтори ше одношели. На початку могло видзиц и чуц „пионира” зоз Титового часу Йована Живковича, „денс” дзивку з осемдзешатих рокох Павлину Шепински, потим Ивана Канюха, „дизелаша” характеристичного за дзеведзешати роки, „панкера” Луку Вуячича, хтори представял дватисячити роки. На концу,

– Наисце ше ми пачела програма. Нє знала сом же МАК таки стари. На интересантни способ бул поробени преход през час. Иншак, любим читац МАК и барз сом подзековна же почал виходзиц кажди мешац – виявела нащивителька Тимеа Будински з Керестура. Треца часц на тим вечаре була резервована за забавни руски шпиванки зоз даєдних музичних албумох, хтори МАК видал прешлих рокох. У позитивней атмосфери наступели Кристина Афич, Жарко Остоїч и Павле Рац,

7

МАК 6-7/2017

У ФОКУСУ потим керестурска Дзивоцка шпивацка ґрупи, хтору на ґитари провадзел Сашо Палєнкаш, а вец и сам одграл и одшпивал авторски шпиванки. Таниту Ходак, Саню Дивлякович и Мирославу Даждиу у виводзеню соло шпиванкох провадзели музичаре Мирослав Пап, Мирослав Фейди, Дражен Джаїч и Александар Човс, а на концу наступела и ґрупа „Crazy Cousins”. Тоту часц програми водзели Лидия Костелник и Андрей Орос, а публика шицких музичарох потримовала з гласнима аплаузами. Програму „Дзе(нь) младосц(и)? – Ту є уж 45 роки – МАК!” орґанизовал Руски културни центер у сотруднїцтве з МАК-ом, односно, НВУ „Руске слово”, а з потримовку Роботного цела за младеж Националного совиту Руснацох.

ФОТО: А. НОВАК

НОВИ ЛЄТНЇ ГИТ Концом юния сце на МАК-овим Ютюб каналу, як и на сайту makmagazine.bandcamp.com, годни послухац нови лєтнї синґл кантавтора Михаила Рамача з Дюрдьова, з назву „Рушме”. Михаил рихта ище даскельо авторски шпиванки, хтори сце до конца рока годни слухац и знїмац на спомнутих адресох, алє вас о тим вшелїяк ище начас поинформуєме! 

8

МАК 6-7/2017

У ФОКУСУ

НАША СОТРУДНЇЦА – АНА РИМАР

Ана Римар зоз Петроварадину ище од штреднєй школи сотрудзує зоз часописом МАК, бо уж теди у нїм обявйовала свойо перши тексти. Кед виберала цо будзе студирац, нє могла ше одлучиц чи то будзе журналистика, чи руски язик. На концу вибрала руски язик, та ше уписала на Оддзелєнє за русинистику на Филозофским факултету у Новим Садзе, дзе закончела основни, а вец и мастер студиї. По закончених мастер студийох, такой ше уписала на докторски студиї язика и литератури (модул: литература) на Филозофским факултету у Новим Садзе. Тераз є на другим року докторских студийох, а под час тих студийох є стипендистка Министерства просвити, науки и технолоґийного розвою, а, тиж так, уключена є до настави на Оддзелєню за русинистику, дзе трима вежби з предметох на хторих ше виучує руску литературу и теорию литератури. Вецей як рок, як гонорарни сотруднїк, робела як лекторка у НВУ „Руске слово”, а там, тиж так, єден рок ушорйовала рубрику за младих − „Мозаїк”. ФОТО: А. НОВАК

На штвартим року основних студийох була стипендистка Фонду за млади таланти „Доситея”. Филозофски факултет єй додзелєл Награду за найлєпшого студента у 2014. року, на тим факултету. ФОТО: ВЕРОНИКА ВУЯЧИЧ

У МАК-у уж треци рок ма стаємну рубрику „Так и нїяк иншак”, у хторей ше намага младим на єдноставни способ потолковац як би требало правилно бешедовац и писац по руски. „Иснпирацию” за рубрику найчастейше находзи на Фейсбуку. ФОТО: В. ВУЯЧИЧ

ФОТО: МИЛА ШИМПРАҐА

Завод за културу войводянских Руснацох, у рамикох Конкурса Едиция иновациї „Владимир Ґарянски”, прешлого року видал Анову мастер роботу з назву „Уплїв українских писательох на Михайла Ковача”.

Ана одмалючка люби музику, а од штреднєй школи шпива у Хору „Гармония” у Новим Садзе, дзе уж даскельо роки наступа и як солистка (сопран). Достала и награду за найкрасши глас на „Червеней ружи”, а поряднє наступа и на „Ружовей заградки”. Уж пияти рок школує свой глас. Перше свой глас розвивала зоз двома професорками у Новим Садзе, а од септембра 2016. року шпиванє учи у Школи шпиваня „Гласови Наде” у Беоґрадзе, дзе є преглашена за найлєпшого школяра, та є тераз стипендистка тей школи.

9

МАК 6-7/2017

ПИСНЯ И РЕЦИТАТОР МУША БУЦ ЄДНО

МАК-ОВ КОЛАЖ МАРТИНА НАДЬ И АНА РАЦ РОЗГВАРКА З РЕЦИТАТОРОМ МИРОСЛАВОМ МАЛАЦКОМ З КЕРЕСТУРА

НА РЕПУБЛИЧНЕЙ СМОТРИ РЕЦИТАТОРОХ, ОТРИМАНЕЙ 19. МАЯ У ВАЛЄВЕ, МИРОСЛАВ МАЛАЦКО З РУСКОГО КЕРЕСТУРА ЗАВЖАЛ ПИЯТЕ МЕСТО У КАТЕҐОРИЇ ШТРЕДНЬОШКОЛЦОХ, СТУДЕНТОХ И МЛАДЕЖИ. ПО ТОТО НАЙВИСШЕ ЗМАГАНЄ РЕЦИТАТОРОХ У НАШЕЙ ЖЕМИ, МИРОСЛАВ ДОШОЛ АЖ ДЗЕВЕЦ РАЗ, А ТРИ РАЗ ДОСТАЛ И НАГРАДИ.

– У осмей класи сом бул треци у Сербиї, пред двома роками пияти, як и того року. Кажда награда ма даяке значенє, а тогорочну писню Мирослава Антича „Писма панї Винети” сом дожил од слова до слова. Гоч сом нє попреживйовал шицко цо писатель сцел повесц, наисце сом „вошол до писнї” – визначує Мирослав. Мико, як го векшина позна и вола, рецитує уж петнац роки. З оглядом на тото же є уж искусни рецитатор, тераз ше уж сам рихта, а и вибера писнї за змаганя.

– Рецитуєм од другей класи основней школи. Рок познєйше ме „вжал под свойо” Михайло Зазуляк Зульо, и одтеди вон робел зо мну у Доме култури. Тераз, кед себе сам виберам писнї, починам ю глєдац вельо скорей смотри и патрим хтора би ми найбаржей „лєгла”, же бим ю могол добре одрецитовац – гвари Мико и додава же люби рижнородни жанри писньох.

– Можебуц бим видвоєл Буковского, прето же його дїла одвитую мойому характеру. Ту и Перо Зубац, а од руских писательох бим визначел Михайла Ковача и Михала Рамача. Нє мам конкретно даяку писню котра потераз охабела окремни упечаток на мнє, алє кед бим мушел визначовац, можебуц би то була єдна писня Мирослава Крлежу, хтору сом рецитовал дас пред штирома роками – наглашує тот искусни рецитатор. Вон толкує же писню мож добре винєсц теди кед вона „лєжи” характеру рецитатора, кед ю розуми, виведзе з емоциями, и кед рецитатор и писня постаню єдно. Велї млади думаю же писнї чежко научиц напамят, алє Мирослав нас прешвечел же то нє так.

– Перше ше чита писню, анализує, та вона вец сама лєгко „войдзе до ухох” и нє потребне шедзиц и учиц ю, як цо ше дакеди учи у школи. Велї ше ми питаю чи мам даяки заробок од рецитованя. Нєт у тим пенєж, прето же ше нє шицки ствари робя пре заробок, алє за свою душу, а рецитованє праве цошка цо мнє виполнює. Плануєм рецитовац и далєй, покля ме пуща – гвари Мирослав през шмих.

10

МАК 6-7/2017

Мико ма вельо искуства на сцени, понеже окрем того же рецитує, ма и други таланти, як цо то шпиванє, ґлума, а скорей танцовал и у фолклоре. Прето, гвари, уж вецей нє ма вельку трему на бини, а и кед ма, то тота позитивна трема, котра прейдзе кед видзе на бину.

– Док сом ходзел на фолклор, препознали мой талант за шпиванє. Цо ше дотика талантох за културу, нашлїдзел сом их од мацери. И тераз шпивам, алє у тей хвильки нє ґлумим, прето же сом нє бул у Керестуре, бо сом робел у Новим Садзе и у Греческей – гвари вон и на концу визначує же му анґажованє у култури принєсло вельо того, а рецитованє вшелїяк красну бешеду, добру дикцию, ошлєбодзованє на сцени, збогацованє словнїка и пестованє руского язика, и праве прето Мико вше дзечнє поволує младих же би рецитовали.

„ЦО БУЛО НА ТУРНЕЇ, ОСТАВА НА ТУРНЕЇ” МАК-ОВ КОЛАЖ

Керестурски Дом култури полни зоз талантами котри указую свойо способносци на наступох, нє лєм у Керестуре, алє и у других местох. Їх тогорочни найвисши успих була турнея у Словацкей, хтору барз чекали. Медзитим, за тим успихом и трудом находза ше особи котрим Дом култури значи вельо вецей. Цо то тото, гварели нам праве „култураше” после єдного наступу. Цо за це значи Дом култури?

• За мнє то „дом”. Ту кед придзем, знам же мам особи котри ме потримаю у шицким, котри вше весели и вше ме можу орозположиц.

• Култура за мнє єдно место („дом”) дзе моя „друга фамелия”. Ту сом ище одмалючка, дзекуюци своєй фамелиї, и ту ше наисце чувствуєм прилапено. Ту особи котри любя музику и танцованє/ шпиванє/гранє так исто як и я, та єдни других розумиме.

МАРИНА РОМАН ДОМ КУЛТУРИ – ДРУГИ ДОМ

до того и кельо ше намагац же би шицко на концу добре випадло. Вец кед тото прилапя, аж теди можу присц и щиро уживац у тим як и ми, и вешелїц ше з нами. Яке чувство маце док наступаце, алє и после нього?

• Перше и перше, то щесце, а вец пиха. През главу преходза думки о пробох зоз котрих зме бежали дому пияток вечар же бизме сцигли даґдзе индзей, хореоґрафиї котри зме прешли хто зна кельо раз. И шицко ше зведзе на остатнї поклон, после остатнєй хореоґрафиї за вечар. Теди уж сцекаме на вешелє.

успихи заслужни и Сашо, Ґаби, Мими, як и други, a бул и Чамо. З тей нагоди бизме им сцели подзековац за сцерпезлївосц и упартосц з нами. И гей, цо ше дотика Словацкей, барз зме подзековни за таку нагоду и задовольни зме з успихом, а далєй нє бешедуєме нїч, бо „Цо було на турнеї, остава на турнеї”. А цо найважнєйше, култураше добри и щири людзе, котри ше (кед потераз уж нє знаце) знаю крашнє препровадзиц и каждого волаю на вешелє. Цешиме ше у тим цо робиме и потримуєме тото цо любиме! Видзиме ше у Доме култури!

Цо найбаржей уплївує на вашо наступи?

• Публика бави вельку улогу у потримованю учашнїкох. Кед вона добре реаґує на нашо наступи, зоз вельку енерґию, вец и ми мотивовани давац вше лєпши точки. Теди ми ище щешлївши, успих векши, а и преслави лєпши.  Подрозумює ше жe за нашо

Цо потребне за успишни наступ?

• Потребна позитива, добра енерґия и дружтво. Упартосц, вежба, алє найбаржей од шицкого то – воля. Цо би могло повесц особом котри заинтересовани присц до Дому култури опробовац ше у даєдней од активносцох, хтори ше там отримує?

• Як перше, требали би присц видзиц цо треба шицко уложиц

11

МАК 6-7/2017

ФОТО: САШО ПАЛЄНКАШ

ДНЬОВА ДОЗА РУСНАЦОХ

КАНСУР

ФОҐАШ

РУСНАК ПОЙДЗЕ ДО М Е К Д О Н А Л ДС У, НАРУЧИ ГА М Б У Р Ґ Е Р, ПОНОСУЄ ШЕ: „МОГОЛ СОМ КУПИЦ ТРИ КИЛИ МЕСА ЗА ТОТ ПЕНЄЖ.” НА РЕЦЕПЦИЇ ЗА ГОТЕЛ МУ ГВАРЕЛИ НАЙ ШЕ ЧУВСТВУЄ ЯК ДОМА – ХОДЗИ ПО ГОТЕЛУ У ҐАЧ ОХ. ПОЙДЗЕ ЛАПАЦ РИБИ, ПОПИЄ ПИВО НА БЕҐЕЛЮ, ВРАЦИ Ш Е Д О М У. ЯК ПРЕПОЗНАЦ КЕРЕСТУРЦА?

– ШИФРА ЗА ИНТЕРНЕТ МУ ELCOMMEDIA. ЯК РУСНАЦИ ОДУСТАВАЮ ПОРЯДНЄ ХОДЗИЦ ДО ТЕРХОВНЇ? – ДОЗНАЮ ЖЕ МУША ЗМЕНШАЦ АЛКОГОЛ.

Рубрика гумористичного характеру и єй змист нє ма намиру дакого увредзиц, алє буц читачом розвага.

12

МАК 6-7/2017

ТАК И НЇЯК ИНШАК АНА РИМАР, МАСТЕР ПРОФЕСОР РУСКОГО ЯЗИКА И ЛИТЕРАТУРИ ОДДЗЕЛЄНЄ ЗА РУСИНИСТИКУ

ЄДИНСТВЕНИ НАПРЯМ_____ ФОТО: МАРИЯНА ПАВЛОВИЧ

Кед сце у школи любели годзини руского язика, кед любице учиц странски язики и кед любице читац кнїжки, можебуц праве студиї на Оддзелєню за русинистику на Филозофским факултету у Новим Садзе, гевто цо глєдаце.

Перши конкурсни термин: приявйованє кандидатох: 21, 22. и 23. юния 2017. року покладанє примацого испита: 28. юния 2017. року на 9:00 г. обявйованє прелиминарней ранґ лїстини найпознєйше 3. юлия 2017. року, а конєчней − 6. юлия 2017. року. Уписованє кандидатох хтори прияти: од 7. по 14. юлий 2017. року.

На студийох будзеце мац предмети з ґраматики руского язика, розпоредзени до штирох рокох основних студийох, алє и предмети з теориї литератури и рускей литератури, на хторих ше виучує поезию и прозу на руским язику, литературу за дзеци, як и руску усну литературу. Тиж так, будзеце мац предмети на хторих ше учи о руских обичайох и историї Руснацох.

Други конкурсни термин: приявйованє кандидатох: 4. и 5. септембер 2017. року покладанє примацого испита: 7. або 8. септембра 2017. року обявйованє прелиминарней ранґ лїстини: 11. септембра 2017. року обявйованє конєчней ранґ лїстини: 13. септембра 2017. року уписованє кандидатох: 14. и 15. септембра 2017. року

Цо ше дотика язикох, будзеце мац словацки, українски и старославянски як обовязни предмети (нє на шицких рокох) и два роки будзеце учиц странски язик, по вибору. То може буц анґлийски, нємецки, италиянски, французки, шпански, китайски... Добре би було кед бисце ше, уж под час студираня, уключели до роботи руских институцийох, медийох, бо то барз добра пракса, алє и можлївосц же бисце по закончених студийох лєгчейше дошли до роботи. Тиж так, студенти маю можлївосц препровадзиц єден семестер на даєдним универзитету у иножемстве, прейґ конкурсох за черанку студентох. Без закончених мастер студийох (на мастеру ше вибера помедзи двох напрямох: язичного и литературного) нє мож робиц як наставнїк, або професор у школи, алє, гоч велї думаю же то єдина можлївосц после студираня на Оддзелєню за русинистику, то нє так. Мож робиц як лектор, прекладатель, новинар, а кед ше на студийох заинтересуєце за науку, можеце ше уписац на докторски студиї язика и литератури.

На мастер студиї на Оддзелєню за русинистику ше можу уписац штверо студенти на буджет и шесцеро на самофинансованє (школарина: 65. 000 динари). На мастер студиї ше мож уписац по закончених основних студийох, а кандидати ше можу приявиц од 20. септембра по 20. октобер 2017. Обявйованє прелиминарней ранґ лїстини найпознєйше 24. октобра, а обявйованє конєчней ранґ лїстини 27. октобра. Уписованє кандидатох: од 30. октобра по 3. новембер 2017. року. Вецей информациї можеце пренайсц на www.ff.uns.ac.rs И, нє забудзце! НЄ МАМ; НЄ ЗНАМ; НЇ ЗОЗ КИМ; У ВЯЗИ ЗОЗ ТИМ; краТки

На основни студиї на Оддзелєнє за русинистику ше можу уписац штверо студенти на буджет, а єденацецеро на самофинансованє (рочна школарина: 65. 000 динари).

13

МАК 6-7/2017

УПЕЧАТКИ

ЯСНА МЕДЄШИ, ЧЛЕНЇЦА РОБОТНОГО ЦЕЛА ЗА МЛАДЕЖ НС РУСНАЦОХ ЕКСКУРЗИЯ У СВИДНЇКУ

УЖ ШЕ БЕШЕДУЄ О НОВИХ ДРУЖЕНЬОХ Же и сивернєйше бешедую так як и ми, прешвечели ше млади Руснаци на екскурзиї у Словацкей того мая. Ю орґанизовало Роботне цело за младеж Националного совиту Руснацох, же би ше нащивело Русински фестивал у Свиднїку. Путованє було обдумане так же би ше обишло и даєдни други городи, а приявиц ше могол хто сцел и хто виполньовал поставени условия.

– Пайташка ме нагварела же бим ше приявела. Спочатку сом нє сцела, бо сом ше нє видзела на такей файти змаганя, алє до конца ше ми удало пременїц думанє, и нє побановала сом. Орґанизация наисце була „на уровню”, шицко зме мали и барз ше старали о нас. Пошла сом прето же бим упознала Руснацох зоз других державох и же бизме ше дружели. Уж длугши час зме плановали пойсц на даяки наш фестивал з вонка нашей держави и то ше нам тераз и удало. Думам же то вельо вреднєйше од гоч якей другей Пецеро орґанизаторе, члени Роботного цела за младеж награди – потолковала Яна Еделински и визначела же и осмеро млади з руских местох, хтори пред тим були ше „спайташели” и на Фейсбуку, та найвироятнєйше вибрани з тайним гласаньом, рушели на екскурзию останю и надалєй у контакту.

26. мая. Перше зме ше прешпацирали през Кошице, а потим предлужели драгу до Свиднїку, дзе зме и У медзичаше, млади нащивели и Бардейов и Музей ноцовали. Фестивал зме нащивели остатнї три днї. модерней уметносци Ендия Варголи у Медзилаборцох. Медзи вибранима младима була и Татяна Буила з На драги дому зме ище зашли и до Прешова, дзе нас Коцура, хтора за екскурзию дознала прейґ интернета. привитал „керестурски жец” Мариян Чорни и преведол нас през Крайови музей. Тиж так, мали зме нагоду – Наисце сом ше нєсподзивала кед сом видзела видзиц и русински Етно-валал у Свиднїку, Сканзен, мейл же сом вибрана. Задовольна сом з екскурзию, хтори бул насправди окремни. Єден з вибраних младих бо ми дружтво одвитовало и супер зме ше складали. хтори були на тей ексурзиї бул и Керестурец Себастиян Пачело ше ми тото же час нє бул орґанизовани до Няради. минути. И Фестивал ше ми пачел, бо, гоч длуго тирва, кажди дзень бул пополнєти и програма була богата, – Думам же треба же би ше з такима ексурзиями а нащивеносц велька – гварела вона и додала же порушовало младих, мотивовало их же би були нє думала же єст тельо Руснацох на швеце, та ю то активнєйши. З Фестивалом сом нє одушевени, бо приємно нєсподзивало. волїм жившу музику, а по моїм думаню, дзивки хтори ше приявели за мис требали лєпше порихтац точки. У рамикох Русинского фестивалу у Свиднїку бул Ознова бим ше приявел, бо любим нащивйовац стари отримани и вибор за Найкрасшу Русинку (Miss World край – гварел вон.

Rusin), а Руснацох зоз Сербиї у финалним виборе представяли три дзивки – Мария Хромиш з Дюрдьова, Ексурзия успишно закончена, а тераз ше лєм бешедує Силвия Сокол з Бикич Долу и Яна Еделински з Руского о нових друженьох и нащиви Горнїци. Керестура, хтора вибрана за Другу вице-мис Русинку. За Мис Русинку вибрана Яна Пласова з Ческей Републики, а за Першу вице-мис Анґелика Глинка зоз Зєдинєних Америцких Державох.

14

МАК 6-7/2017

ФОТО: СОНЯ ГУДАК

УПЕЧАТКИ

МЕСТО АНТИЧНЕЙ ЧАРИВНОСЦИ Нєдавно сом мала нагоду нащивиц Италию, точнєйше, познати места як цо то Фиренца, Пиза и Венеция. Ище док зме путовали, през замолгавени облак автобуса сом могла видзиц прекрасни пейзажи и препознатлїви закрица италиянских хижох. Обласц Тосканa позната по назви „богати пейзаж”, бо є наисце богата з рижнима файтами розсаднїкох и винових лозох. Тиж так є позната по продукциї маслинового олєю. Перши дзень зме нащивели Пизу. Вона найпознатша по „Площи чудох”, дзе ше находзи кривa турня, катедрала, кресцальня и монументални теметов. Интересантне же Площа вироятно достала тоту назву пре туристох, бо кед вони закроча през антични мури и попатра на нєзвичайни и прекрасни будинки, часто чуц звук чудованя и нєсподзиваня. Криву турню, т. є. дзвонїцу катедрали, почал будовац архитекта Бонано Пизано 1173. року, на нїм робел до 1185. року и вец одразу скапал. Нє зна ше же чи умар, чи зохабел свою роботу прето же ше турня почала викривяц, т. є. нагинац набок. Други дзень зме нащивели Фиренцу, ренесансни „драгоцини камень” у шерцу Италиї. Позната є по своєй катедрали (ит. Дуомо) зоз нєзвичайну куполу и по фамелиї Медичи. Нє барз познате же Фиренца дакеди була и престолнїца Италиї. Ходзаци по малих фирентинских улїчкох, ґураюци ше помедзи ґрупи туристох, понагляш же би твойо очи конєчно видзели безконєчну красоту катедрали Santa Maria del Fiore. Була сом цалком нєсподзивана зоз велькосцу катедрали хтора корунована зоз прекрасну и нєзвичайну куполу. Нєдалєко од катедрали ше находзи найпознатша площа – Piazza della Signoria, дзе центер

АЛЕКСАНДРА РУСКОВСКИ ИТАЛИЯ фирентинскей политичней моци – Палата Векио. Даскельо крочаї далєй ше находзи ґалерия Уфици. За ґалерию, нажаль, нє досц даскельо годзини хтори сом мала, алє од рижних сликох, скулптурох и фрескох хтори сом могла видзиц, набаржей на мнє охабели упечаток роботи познатих уметнїкох, як цо то Сандро Ботичели, Леонардо да Винчи, Тициян итд. Лєдво сом дочекала видзиц и скулптуру Давида у ґалериї Академиї хтору виртуозно направел познати Микеландєло Буонароти. Скулптура висока 5,17 метери застановела ми диханє на даскельо секунди. Жалосне розходзенє зоз богату и нєвироятну Фиренцу, олєгчала ми Венеция. Венеция, познате тарґовецке пристанїще, попри Паризу, єден од найромантичнєйших городох. Чувствовала сом ше яґод кед бим була на цалком другим швеце. Приємни витрик, пах води, познати венециянски ґондоли, прекрасни мости и будинки, були як чаривни. Площа Св. Марка ме охабела без словох зоз свою базилику Св. Марка, украшену зоз византийским стилом, палату Наполеона Бонапарту, библиотеку, Дуждову палату украшену у стилу квитней ґотики, и зоз дзвоном Св. Марка, високим 99 метери (шицких корци чом нє 100). Мала сом нагоду видзиц ище и познату туристичну атракцию, а то церква Santa Maria della Salute. Мож ше вожиц на ґондоли тельо на даскельо минути, и цена теди приступачна, а за воженя по цалей Венециї, треба видвоїц дас дзешец червени. Венеция позната и по своїх карневалских маскох, хтори мож купиц на каждим крочаю. Препоручуєм же би кажде хто нащиви Италию пробовал познати и смачни сладоляд и тирамису (вшелїяк, добри упечатки були и за италиянску пицу, алє я нє любитель пици). После того путованя, можем повесц же Италия место античней чаривносци и кулминациї людских способносцох.

15

МАК 6-7/2017

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ МАРИНА ДЖУДЖАР САЯМ НАУКИ У РУСКИМ КЕРЕСТУРЕ

„НАУКА ТО ПРАВА ОДЛУКА”

З нагоди означованя Дня рускокерестурскей школи „Петро Кузмяк” у голу и кабинету физики 25. мая бул отримани Саям науки з мотом „Наука то права одлука”. Саям пририхтали старши основношколци и штредньошколци з наставнїками и професорами, спатраюци ше на нєдавно нащивени подобни саям у Беоґрадзе. Бул представени „скрити бок” природи и науки, можлївосци, експерименти и практичне хаснованє хемиї, биолоґиї, ґеоґрафиї, физики и математики. Ґимназиялци приказовали науку насампредз своїм младшим парняком, и шицким заинтересованим котри були зацикавени же цо ше случує. Штанд хемиї бул обдумани з тему смакох и пахох єдзеня, биолоґичаре указовали на ситуациї кед ше „повадза” мозоґ и очи, т. є. оптични илузиї. Цали кабинет физики представял рижни експерименти з котрима през їх реализацию були потвердзени физични закони и основни параметри густосци, прициску, ґравитациї и друге. При каждому штанду була велька гужва и интересованє школярох и наставнїкох за тото цо виложене и презентоване, а то указує на уложени труд викладательох – младих науковцох и їх менторох.

16

МАК 6-7/2017

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

ИВАНА КИШ, СТУДЕНТКА БИОЛОҐИЇ ТЕРЕНСКА НАСТАВА НА МОРЮ

ПОТВЕРДЗОВАНЄ

ТЕОРИЇ КАЖДУ ТЕОРИЮ ШЕ МУШИ ДОКАЗАЦ У ПРАКСИ, БЕЗ НЄЙ НЄТ ДОБРОГО ФАХОВЦА. ТЕЙ ТЕЗИ ШЕ ТРИМА И НАШ ДЕПАРТМАН ЗА БИОЛОҐИЮ И ЕКОЛОҐИЮ У НОВИМ САДЗЕ. ОДКЕДИ ФАКУЛТЕТ ПОСТОЇ, ОРҐАНИЗОВАНИ ТЕРЕНСКИ НАСТАВИ, ЯК ОБОВЯЗНИ И ЄДИНИ ПРЕДМЕТ ХТОРИ НЄ МОЖ ПРЕНЄСЦ ДО ШЛЇДУЮЦОГО РОКУ СТУДИРАНЯ. На терен 2 ишли студенти напряму дипломовани биолоґ, професор биолоґиї и дипломовани еколоґ. Пошли зме дзешец днї до Чаню, а причина прецо зме ишли праве у маю то будзенє медитеранскей веґетациї. Кед зме сцигли, перши дзень зме ше кус одпочинули и адаптовали на климатски условия чарногорского приморя, алє уж други дзень бул виплановани, а студенти подзелєни по ґрупох зоз ментором-асистентом, або професором. Моя ґрупа перши пейц днї була вибрана за ботанїцку секцию. Обовязни прибор за єдного ботанїчара на терену то теренски нож, хтори муши буц моцни и витримовни же би з нїм могло копац и винїмац рошлїни з глїни, писку, каменя, потим винїцарски ножнїчки за древа, жбунї, черяки... прибор за писанє и папери хтори ше зоз одредзену детерминацию, хтору нам асистент видиктира, закруца коло отаргнутей рошлїни и спущує до мещка. Перши дзень зме нащивели Улцинь, дзе єст прекрасни прикладнїки желєних алґох, та зме ше пошвецели кус и алґолоґиї. Локалитет улциньских рошлїнох бул писок, супралиторал, пажица... У Чаню зме нащивйовали макиї, ґариґи, стиновити места, влажни пребувалїща, рудерални места и назберали коло 130 файти рошлїнох, медитеранского биодиверзитету. После терену, обовязка каждого студетна була очисциц, ошориц рошлїни и коренї од глїни, и положиц до новинкох зоз комплетну виписану детерминацию, а потим до древеней преси. Испит бул пиятого дня, а мал два часци.

Шести дзень пришло до пременки. Шицки студенти котри на початку були у ботанїцкей секциї, прешли до зоолоґийней и процивно. Зоолоґийни терен напартейши, бо зме по цали дзень на слунку, у води, на писку, пендра ше по стинох, плїва, муря, так же кажди студент одвичательни за себе. Зберали зме прекрасни приклади рижних безпохребцинарох, даґнї, остриґи, школьки, коритка, раковки, морски їжи, шлїмаки... У готелу зме зредзовали материял. Зоз зоолоґиї зме мали и єден теорийни тест, як и испит. Терен успишно закончени, врацели зме ше з одличнима оценами, прекраснима збирками и прикладнїками хтори зме там позберали, а цо найважнєйше, и зоз новим знаньом хторе нам помогнє у дальшим студираню.

17

МАК 6-7/2017

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

АНДРЕЙ ОРОС ИНТЕРВЮ З МАУ-ТАИ БОКСЕРОМ ПЕТЕРОМ РАЦОМ З МИНХЕНУ

ПРИЦАГЛИ ГО НЄОГРАНЇЧЕНЯ ДАХТО БИ ПОВЕД ЖЕ ТО ТРАЦЕНЄ ЧАСУ ОДЛУЧИЦ ШЕ НА КАЖДОДНЬОВИ БОЛЬ, ПОКАЛЇЧЕНЯ, ГОДЗИНИ ПРЕПРОВАДЗЕНИ НА ТРЕНИНҐУ... АЛЄ, КЕД ДАКОМУ ТО ПРЕСТАНЄ БУЦ ГОБИ, ВЕЦ ПОСТАВА СПОСОБ ЖИВОТА. ПЕТЕР РАЦ ЗОЗ МИНХЕНУ МЛАДИ, АЛЄ УЖ УСПИШНИ СПОРТИСТА, ХТОРИ ТРЕНИРА МАУТАИ, ЛЄБО ТАЙЛАНДСКИ БОКС. У РОЗГВАРКИ ЗА МАК, ПРИБЛЇЖЕЛ НАМ ТОТ НЄЗВИЧАЙНИ, АЛЄ У ШВЕЦЕ ВШЕ ПОПУЛАРНЄЙШИ СПОРТ. Петер до шейсцох рокох жил у Руским Керестуре, одкадз му и родичи, а потим до осем рокох у Новим Садзе. У Канади жил пейц роки, а вец ше вєдно з родичами и братом преселєл до Минхену, дзе жиє и тераз. Кеди ши почал тренирац и як ши ше заинтересовал за тот спорт, з оглядом на тото же ши тренирал фодбал? Петер Рац: Почал сом тренирац дас пред трома роками, а за тот спорт сом ше заинтересовал так же сом патрел наживо єден меч. Попачело ше ми тото же шицки

завиши од того на яким сце уровню (рекреативним, чи професийним). Кед ше наисце пошвеци тому, вец то випатра приблїжно так: пейц тренинґи до тижня, а кед ше достанє датум З оглядом на тото же то досц за борбу, почина пририхтуюци „груби” спорт, завадзаю ци период. Три тижнї пред борбу покалїченя? Як твойо родичи ше тренира два раз дньово, и то патра на шицко тото? рано бежанє, а вечар тренинґ у сали. Нєдзеля ПР: Нє Мау-таи, лєбо тайландски бокс углавним завадзаю ми настал теди кед ше пресельовал шлєбодни покалїченя, то народ Таи зоз простору нєшкайшого дзень. состойна часц Китаю на простор нєшкайшого спорту. Як сом Тайланду. Єден од найстарших Освоєл ши уж гварел, документох вязаних за тот спорт то потераз то аж и єдна леґенда зоз 1548. року, кед тедишнї даяки од причинох тайландски краль у бокс мечу награди и прецо ме победзел бурманского краля и на яки ци плани тот спорт таки способ одбранєл Тайланд. за далєй? зацикавел. Я, конкретно, ПР: Освоєл затераз нє сом Минхенски куп, Минхенску мал вельо покалїченя. Родичи ме титулу до 61 килограми, а тераз потримую, на початку им ше нє ше пририхтуєм за Баварски пачело, алє ше з часом звикли, и куп и после того, Нємецки тераз су моя главна потримовка. куп. После тих змаганьох ше плануєм поступнє почац змагац Дзе тренираш и як випатраю и на професийних европских и тренинґи мау-таия? медзинародних змаганьох. ПР: Тренирам у клубе СЦС „Минхен”. То клуб котри тераз ма найвецей аматерски титули у Нємецкей, алє вшелїяк же ма и професийни титули. Тренинґи напарти и чежки, алє то, вшелїяк, вдереня дошлєбодзени, нє було огранїченя, и думам же то перше цо ме зацикавело же бим почал тренирац.

18

МАК 6-7/2017

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ На самим початку, кед тот спорт наставал, спортисти нє ношели нїяку защиту, окрем, такволаних, бандажерох на рукох, а борби були заказовани на єденац рунди, по три минути. У новших часох пришло до таких правилох же маутаи, односно тайландски боксере ноша рукавици, а борба може тирвац найвецей пейц рунди, зоз двома минутами паузи. Дошлєбодзени вдереня з руками, ногами и локцами, тиж так триманє, ґуранє и руцанє без хаснованя полугох, цо и главна розлика у одношеню на подобни спорти, як цо то кик-бокс.

Упатраш ше на дакого и кельо тот спорт популарни у Нємецкей? ПР: Приклад ми вшелїяк Енрико Кехл, нємецки професийни мау-таи боксер. Вон доказал же яка Нємецка моцна у тим спорту, кед победзел єдного од шветових найлєпших тайландских боксерох Банчамек Буакава. Гоч мож повесц же Нємецка жем фодбалу, тайландски бокс вше популарнєйши. По моїм думаню, Нємецка, после Тайланду и Французкей, наймоцнєйша у швеце у тим спорту.

19

МАК 6-7/2017

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ ЯНКО ХОМА ИНТЕРВЮ З ДОБИТНЇКОМ ПУТОВАНЯ НА ФИНАЛНЕ ЗМАГАНЄ ЛИҐИ ЕВРОПИ АЛЕКСАНДРОМ ЧИЗМАРОМ З КЕРЕСТУРА

СХОПНОСЦ И ЛЮБОВ ҐУ ФОДБАЛУ –

ДОЖИЦЕ ЗА ЦАЛИ ЖИВОТ После законченьох националних фодбалских лиґох на европским континенту, на шор пришли и змаганя на уровню континента. З тей нагоди були орґанизовани рижни наградни бависка, а и у нашей держави пиварня „Амстел” орґанизовала свойо наградне бависко под назву „Дриблай до финала”. Главна награда була одход на финалне змаганє Лиґи Европи, наймасовнєйше змаганє у европских уровньох, 24. мая у Стокголму, а ю достал Александар Чизмар Алек з Руского Керестура. После трох фазох и трох тижньох бавеня, и участвованя вецей тисячи людзох зоз цалей Сербиї, конєчни побиднїк бул праве Алек, хтори и сам фодбалер керестурского „Русина”. То уж други рок же главну награду, путованє на финалне змаганє, достава Керестурец. З тей нагоди зме побешедовали з Алеком о його дожицох, од участвованя у бависку по саме путованє до Стокголму. Як випатрало наградне бависко? Александар Чизмар: Бависко, хторе ше бавело на сайту новинох „Блиц” мало три циклуси, а кажди тирвал тидзень и хто витворел найлєпши резултат – достал главну награду. Кажди бавяч мал право бавиц кажди дзень по дзешец раз, а з лабду требало прейсц цо вецей метери терену за цо кратши час, з дрибланьом процивнїкох. Я бавел кажди дзень, а попробованє хторе було найлєпше тирвало годзину и 45 минути, хторе сом одбавел без паузи, бо паузи у бависку нє було.

Кеди ши рушел на драгу и яки бул перши упечаток кед ши сцигол до Стокголму? АЧ: Рушели зме на сам дзень змаганя, на шейсц годзин рано. Першираз сом путовал на авиону и шицко тото доприношело же бим бул ище возбудзенши. Сцигли зме коло 12 годзин, и после краткей нащиви готела дзе зме мали буц змесцени, одведли нас до „Амстелового” клубу, дзе було орґанизоване пригодне друженє за добитнїкох наградох. После кратшого друженя у клубу, одведли нас розпатрац Стокголм, же бизме видзели як випатра зоз рики. Можем повесц же город прекрасни, окружени зоз очувану природу. Як випатрали хвильки пред самим змаганьом, а и саме змаганє? АЧ: Пред змаганьом нас одведли до „Амстелового” бару под трибину стадиона, дзе зме ше шицки добитнїки и спонзоре дружели по змаганє. Там сом стретнул и Руда Ґулита, бувшого голандского фодбалера и єдного з найлєпших у историї фодбалу, а тераз амбасадора Лиґи Европи. Тиж так, 45 минути пред змаганьом сом тримал и погар Лиґи Европи, хтори познєйше достали бавяче анґлийского клубу „Манчестер Юнайтеда”. Там дзе зме шедзели на трибинох, мали зме одлични прегляд терену. Змаганє саме по себе нє було атрактивне, и обчековало ше вельо вецей од змаганя. Навиял сом за амстердамски „Аякс” хтори ше ми пачи пре состав, у хторим шицко млади бавяче зоз їх фодбалскей школи, а хтора найлєпша у Европи. Заш лєм, атмосфера и еуфория при патрачох на трибинох була єдинствена.

20

МАК 6-7/2017

Дзе вас одведли после и як випатрал конєц путованя? АЧ: После змаганя нас водзели на after party, т. є. друженє хторе було до три годзин рано. Готел у хторим зме були змесцени бул прекрасни и огромни, зоз осем поверхами. Рано на фриштику сом знова стретнул Ґулита, и теди сом похопел же ми мали исти третман и шицко на розполаганю як и вон, так же можеце задумац на яким уровню була орґанизация. После ище єдного розпатраня Стокголму, дзе зме ше наисце могли прешвечиц о красоти и богатству главного городу Шведскей, рушели зме дому. За конєц, яки твой вкупни упечаток з того путованя? АЧ: Тото прекрасне искуство нє забудзем по конєц живота, поготов кед сом зоз бару на стадиону отворел дзвери и видзел огромни прекрасни стадион и бавячох як ше зогриваю. Таке нє мож дожиц часто и прето ми останє у памяткох. Гоч таке дожице, мож повесц, нєповторююце, мой сон, як вирного навияча „Реал Мадриду” зоз Шпаниї, же бим єдного дня патрел облюбени клуб наживо, и наздавам ше же ше ми то и виполнї.

ДИРЕКТ ДО ФАЦИ

БОРИС РОЙКО КВАЗИЕТИКЕТИРОВАНЄ

ЕТИКЕТА –

ЗАЩИТНИ ЗНАК МЕДЗИ ЛЮДЗМИ У ЛЮДСКИМ ЦИВИЛИЗОВАНИМ ДРУЖТВЕ, ТА АЖ И У ПРАИСТОРИЙНИМ, ВШЕ ИСНОВАЛИ ЯКИШ НАЗВИ, ОЗНАКИ, СИМВОЛИ И ТИТУЛИ ПО КОТРИХ ШЕ ЛЮДЗЕ ПРЕПОЗНАВАЛИ И ДЗЕЛЄЛИ. ОДКЕДИ ШВЕТ НАСАДЗЕНИ, ВШЕ МУШЕЛИ ПОСТОЯЦ НАЙМЕНЄЙ ГОЛЄМ ДВА КАСТИ ЛЮДЗОХ У ДРУЖТВЕ, ЄДНИ ЦО РОБЕЛИ ЗА ДРУГИХ, И ТОТИ ДРУГИ ЦО ТИХ ПЕРШИХ ВОДЗЕЛИ. ЯКИШ ШОР МУШЕЛ ПОСТОЯЦ, ПРАВЕДНИ, ЧИ ГЕВТОТ ПОГУБЕНИ, НЄ ВАЖНЕ, АЛЄ ГО БУЛО, И ПОСТОЇ И ДАЛЄЙ. Тото по чим ше людзе познали, а и сам їх шор, то праве одредзени ознаки, котри дзепоєдним були защитни знаки и окремни статус у дружтвеней заєднїци. Так то и нєшка. Тераз тото шицко на єден иншаки способ робя сучасни надписи, марки, або етикети. Версачи, Ґучи, Армани, Долче Ґабана, Хуґо Бос и так далєй, и так далєй, шицко то етикети цо означую дацо, положенє, богатство, моц, якуш нєвироятну силу зоз котру ши понад шицких других. Становиско, рижни думаня и интерес модней индустриї, глупей буржоазиї и аристократскей баґри нам надрилюю же то так и же то треба прилапиц. Га треба, чом бизме нє, кед то уж так стотки роки тирва. Позната традиция. Треба ю почитовац и кланяц ше єй. Чом буц нормалнєйши, кед можеш буц и надалєй глупа овца за штриганє и дзелїц исти кармики зоз аванґардним статком.

Ноц. Приблукало ше рано. Швижи ранши воздух ше циска до мойого квартелю. Будзим ше, ставам, облєкам свою вчерайшу стару шмату, добри фриштик, моцна чарна кафа, и дзень може почац. У глави и далєй иста думка од вечара и блуканє за одвитом на питанє ґу котрим дружтвеним животиньом стануц, кого прилапиц, кого бранїц? Идзем до центру города позакуковац чи ше дацо, нє дай Боже, пременєло, пошло на лєпше. Патрим набок, коло велькей билей будовнї СНП-а и далєй иста слика, лєбо адолесценти фураю маркироване облєчиво, качкет зоз ровну крису набок и ґлумя опасних ґанґстерох, або зоз обритвенима главами и брадуринами, наоблєкани до рендох шицких можлївих фарбох, трипую гипстерох. Стара писня. Идзем далєй. Уходзим до такволаней „модней” писти и руцам погляд на обидва боки. У заградкох, познатих пабох и кафичох шедзи громада

21

МАК 6-7/2017

людзох штреднєй богатей и худобней класи, та аж и спод того пасма. Опрез нїх нес кафи, пици, вельки фалати колачох, полни криґли, ошикани конзерви странских пивох, по єдно, або вецей паклочка циґаретлох, телефони и рижни други чудеса цо мож обчековац. Облєчени су до модерней етикетированей шмати, на руки велька годзинка, а на глави здзати чарни цвики. Шицко исте. Крем панство и елита, а у ствари, нїхто и нїч. Велька спреводзка самого себе. Фирмирана бида ознова на улїчки. Епилоґ исти – чисте пумпованє еґа. Етикета гвари єдно, а тото под ню приповеда нє друге, алє треце, штварте, стоцете. Сон би висц вонка до стварносци, постац ява, а сирова реалносц го здоганя и враца назад на дно. Маркировани ренди цалком нєзначни, бо нє важне тото цо ношиш на себе, алє тото цо ношиш у себе. Так?

ХТОРИ ШИ ТОВАРИШ? УПОЗНАЙ СЕБЕ

КРИСТИНА МАЛАЦКО, СТУДЕНТКА ПСИХОЛОҐИЇ ТЕСТ

Гваря же ше кажда ґрупа товаришох розликує єдна од другей, алє на даяки способ и здабе на шицки други. Скоро кажде дружтво ма „озбильного”, хтори ше о шицким стара, „кловна”, хтори шицких зашмеює, „емоса”, хтори вше ма бриґи и цошка є нєрозположени, „штребера”, хтори нїґда нє ма кеди, бо ше ма вельо учиц... Гоч то можебуц и правда, шицки нашо пайташе окремни и нашо дружтво вше будземе видзиц як найлєпше. Понеже товаришство така популарна тема, нє чудне же єдна з найпопуларнєйших серийох 90-их рокох була „Friends”, хтора приказує ґрупу найлєпших товаришох и їх каждодньово бриґи и ситуациї. Праве прето же ше кажде з нас може пренайсц у даєдней подоби зоз тей сериї, вона ище и тераз барз популарна и можеме ю патриц на вецей ТВ станїцох и на интернету. Шицки ми уж маме идею же зоз хторей подоби маме найвецей характеристики, алє же бисце преверели чи то так, у тим чишлє зме направели питальнїк хтори вам одвитує на тото питанє и укаже хтори од „товаришох” сце наисце. Упутство: За кажде наведзене твердзенє треба означиц у хторей мири ше складаце з нїм. То можеце поробиц так же на скали коло твердзеня, означеней зоз числами од 1 до 6, заокружице даєдно з нїх. Число 1 значи же ше вообще нє складаце зоз твердзеньом, а 6 же ше цалком складаце зоз наведзеним твердзеньом. Вше мушим шицко тримац под контролу.

1 2 3 4 5 6

Значне ми цо други думаю о мнє.

1 2 3 4 5 6

Чежко ми ше опущиц.

1 2 3 4 5 6

Други думаю же сом мудра особа.

1 2 3 4 5 6

Часто мам „глїбоки” чувства ґу дакому.

1 2 3 4 5 6

Мам вельо гобиї.

1 2 3 4 5 6

У будучносци сцем мац вельку фамелию.

1 2 3 4 5 6

Нє хедониста сом.

1 2 3 4 5 6

Кариєра ми барз важна.

1 2 3 4 5 6

Требал/а бим роздумовац позитивнєйше.

1 2 3 4 5 6

Нє любим кратки вязи.

1 2 3 4 5 6

Любим франтовац.

1 2 3 4 5 6

Дакеди пребарз озбильно шицко зрозумим.

1 2 3 4 5 6

Кед ми ше случи дацо нєдобре, то ма вельки уплїв на мнє.

1 2 3 4 5 6

Часто сом нєсиґурни/на.

1 2 3 4 5 6

22

МАК 6-7/2017

УПОЗНАЙ СЕБЕ Найвецей заокружени 1 – Джои: Ти вше добре розположени/на, та такой и других орозположиш. Гоч часто маш проблеми, на шицко патриш позитивно, а то ци помага же биш ришел/а тоти прооблеми. Хедониста ши и найважнєйше ци уживац у шицким цо робиш. Нє любиш озбильни вязи, алє свою вязу зоз товаришами барз почитуєш.

Найвецей заокружени 4 – Чендлер: Кажда ґрупа товаришох муши мац и „кловна”, а ти дефинитивно у своєй ґрупи праве тото. През шицко у живоце, през красни и нєкрасни хвильки, преходзиш з франту и правиш ше же це нїч нє дотика. Чежко ци указац чувства, а праве тоти твойо франти хаснуєш як щит же би це други нє повредзели. Гоч то так, придзе особа при хторей ши ше годзен/дна ошлєбодзиц, и хторей конєчно укажеш свойо чувства.

Найвецей заокружени 2 – Фиби: За це мож повесц же ши „найчуднєйши” член дружтва. Маш вельо гобиї и вельки ши уметнїк. Вше ши ту за твоїх товаришох, и зоз своїм позитивним роздумованьом и патреньом на швет и на людзох, отвераш очи и другим. Нажаль, твоя доброта и наївносц часто вихасновани, алє ти вше маш надїї и предлужуєш вериц же людзе, у сущносци, добри.

Найвецей заокружени 5 – Рос: Шицко цо робиш преозбильно зрозумиш, та прето и найважнєйша вяза тебе випатра як дацо барз вельке. Любиш науку и кариєра ци барз значна у живоце. Мож повесц же ти єден/ на з дозретших и одвичательнєйших у своїм дружтве, гоч ше и ти знаш опущиц, а як пошлїдок того можу буц даяки озбильнєйши гришки. Алє, ти вше найдзеш способ же биш тоти гришки виправел/а и же би шицки коло тебе були щешлїви.

23

МАК 6-7/2017

Найвецей заокружени 3 – Рейчел: Вше ши у центру уваги и то ци одвитує. Гоч дзе пойдзеш, шицки муша патриц на це и сцу буц твойо товарише. И гоч биш пре тоту свою популарносц могол/ ла буц пишни/на и забуц на своїх правих товаришох, то нїґда нє допущиш. Маш вельо нєважни вязи, алє знаш же на концу закончиш з особу хтора це наисце розуми и почитує, хтора видзи и твойо неґативни боки, и праве тоти найволї при це.

Найвецей заокружени 6 – Моника: Барз ши вельки перфекциониста и мушиш вше шицко тримац под контролу. Барз ци ше чежко опущиц и барз ци важне цо други думаю о це. Други вельо обчекую од це, а ти ше вше намагаш же биш нїкого нє розчаровал/а. Понеже сцеш виполнїц шицки жаданя и обчекованя, часто ши вистати/та и нєрозположени/на. Мушиш знац же други людзе нє завиша од це и же мушиш мац часу и за себе, бо ти вредзиш исто, кед нє и вецей, як други.

З МАК-ОВЕЙ АРХИВИ

Слика на насловним боку: Осемдзешати дзень народзеня товаришови Титови винчовали шицки народи и народносци Югославиї, а окреме младеж, котра истого дня преславела свойо швето – Дзень младосци

МАК-ОВО НАСЛОВНИ БОКИ З ВЕЦЕЙ ПЕРИОДОХ

Слика на насловним боку: Треца ґенерация матурантох керестурскей ґимназиї (фотоґрафия Гавриїла Раца) МАК ЧИСЛО 6 • РОК V • ЮНИЙ – ЮЛИЙ 1976

Слика на насловним боку: Побиднїки тогорочней „Червеней ружи” – Славица Горнякова и дует Надь-Рац (фотоґрафия: Г. Рац) МАК ЧИСЛО 7 • РОК V • АВҐУСТ – СЕПТЕМБЕР 1976

МАК ЧИСЛО 1 • РОК I • ЮНИЙ 1972.

Насловни бок: Швеценє паски у Руским Керестуре Автор фотоґрафийох Владимир Колєсар

Слика на насловним боку: Побиднїки на „Червеней ружи ’91” Марча Паланчаї, Лариса Дудаш и Мижо Гайдук

МАК РОК XX АПРИЛ 1991.

МАК РОК XX ЮЛИЙ 1991.

24

МАК 6-7/2017

МАК РОК XXV • ЧИСЛО 5–6 ЯНУАР-ФЕБРУАР 2000.

З МАК-ОВЕЙ АРХИВИ

Слика на насловним боку: Дзивчатски шпивацки секстет новосадского Културноуметнїцкого дружтва „Максим Ґорки” (фотоґрафия Гавриїла Раца) МАК ЧИСЛО 3 • РОК IX • МАРЕЦ 1980

Слика на насловним боку: „Матуранти” – закончени школяре штвартей класи педаґоґийного напряму у Руским Керестуре на концу школского 1979/80. року.

Мирослава Чордашова, рецитаторка з Руского Керестура Автор фотоґрафиї Любомир Дудаш МАК ЧИСЛО 1 • РОК XIV • ЯНУАР 1985

МАК ЧИСЛО 10 • ОКТОБЕР 1980

МАК РОК XXVIII ЧИСЛО 3 (8) АПРИЛ-МАЙ 2004

Насловни бок: Иґор Орсаґ МАК ЧИСЛО 2 / МАРЕЦ-АПРИЛ 2008

Насловни бок: Иґор Орсаґ Фото: Дарян Гарди МАК ЧИСЛО 3 / МАЙ - ЮНИЙ 2009

25

МАК 6-7/2017

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

КРИСТИЯН СОПКА ПРОЗА

СУДЗЕНЄ

– Виновати є! – кричал судия.

– Виновати є! – кричали поротнїки.

– Нє виновати сом! – пробовал их надкричац тот цо на ньго указую зоз пальцом.

– Виновати є! – кричали патраче.

– А, за цо ши нє виновати, панє?! – питал ше судия, червени у твари, алє без стварного жаданя за одвитом.

– Я нїч нє звинєл. Я нє виновати нїзач – гварел, нєбизовно обвинєни. После його словох настал вельки шмих у сали.

„Дня, 09.04. приведзени Рихри Т., реґистерске число: 004022498, до суду општини Е. пре тайни поступок, заведзени як: ТП401-Д6, хтори ше водзи процив нього. Судзенє отримане истого дня у просторийох спомнутого суда. Судзенє водзел препочитовани судия А. Рипросов. Поротнїки були чесни, визначни и обєктивни людзе зоз народу. Назберало ше вельо патрачох хтори нєсцерпезлїво од рана чекали видзиц як правдиви судия...” – писало на єдним документу у архиви суда, вельо роки после. Було видно же документ нєдокончени, нєподписани и нє ма вдерени печац. На рамикох були слова, „СТРОГА ТАЙНА”, виписани зоз червенима буквами.

– Цошка ши лєм мушел зробиц кед ше водзи поступок процив тебе на суду. Нашо служби одвичательно робя свою роботу. – предлужел судия – Бешедовал ши дацо цо ше нє шме?

– Нє знам – поганьбено гварел Рихри.

– Цо же знаш?! – нагнївано скричал судия.

– Нє знам цо ше нє шме повесц, алє то нїхто нє зна. То тайна. Я лєм гварел тото цо думам.

– Еее, ту зме тераз. Ти ше усудзуєш думац?! – знова скричал судия и почал ше гласно шмеяц, за нїм и шицки у сали.

– Я мам свойо думанє! – кричал нєщешлїви чловек.

– СВОЙО ДУМАНЄ! – злярмал судия ставаюци.

Так нагло станул же карсцель, на хторим шедзел, спаднул назадок. Теди ше вельки брух шивого чловека зявел у цесней кошулї. Як ше нагинал напредок, так його садло вше баржей лєжало на столє. Випатрало же ше нагина пре чежину бруха. Сцел ше нагнуц ґу тому цо го так увредзел, медзитим, нє могол. Барз прицискал брух, та ше на концу оддумал од такей роботи.

У тей хвильки постало Рихрийови ясне прецо є ту. Роками нє розумел прецо шицки людзе гуторя исте, зоз истима словами, и на исти способ.

– Пан судия, чи гуториц свойо думанє у зраженю зоз тайнима законами по хторих ше мнє судзи? – питал ше шмело, Рихри.

– Як же я то знам?! Га, панє?! – причекал судия даскельо секунди, и шеднул назад на карсцель, зоз помоцу єдного службенїка. – То тайни закони. Волаю ше тайни прето же их нїхто нє шме знац – поцешени судия, заштудирано гварел.

26

МАК 6-7/2017

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

Рихри видзел же битка страцена и же будзе осудзени. „Нєт кадзи” – думал у себе.

– Добре, пан судия.

На тоти слова ше судия барз нєсподзивал. У його кариєри ище нїхто нє гварел же є виновати на тайним поступку, а шицки були осудзени.

– Я зробел тото – предлужел Рихри.

– Цо? – нєприємно ше питал судия, хтори нє знал цо робиц у таким розвиваню подїйох.

– Виновати сом за шицко за цо ми ше судзи – жубротанє у сали постава вше векше.

– Цо ши зробел? Поведз нам же бизме закончели уж раз зоз тим.

– Нє.

– Нє? – зачудовано ше питал судия, баржей за себе.

– Кед ви мнє нє мушице повесц прецо ми судзице, я вам нє мушим повесц за цо сом виновати.

„Тото постава озбильне. Цо тераз робиц?” – роздумовал судия.

– Гварел ши свойо панє. Виновати ши – судия пробовал закончиц швидко, понеже видзел же публики нє по дзеки. – Нє можем я цали дзень ту шедзиц зоз тобу. Готове. Водзце го вонка.

– А, поротнїки? Цо вони гваря? – пробовал дойсц до слова осудзени.

– Гварице же є виновати, чи нє?! – строго ше питал судия.

– Виновати є – мушели потвердзиц поротнїки, по службеней длужносци. Нє зоз дзеку вигварели тоти слова.

– Ево ци! – видрижнююцо виповед судия кед ставал. – Осудзени ши на строги гарешт як и шицки.

– Алє я виноватши як вони – зоз ошмихом гварел, як кед би ше цешел зоз собу.

– Нє можеш ти знац же ши виноватши – пробовал ше вицагнуц судия.

– Я знам за цо сом виновати. Я єдини ту знам як сом робел процив тайного закону. Я знам кельо сом виновати – побиднїцки заключел Рихри.

Судия ше почал оглядац коло себе. Патраче лярмали и шмеяли ше. Поротнїки медзи собу шептали. Официре и службенїки скривали ошмих. Знал же ше з нього шмею.

– До дябла зоз тобу! – гуторел осудзеному. – До сто дяблох зоз шицкима! – прежубротал себе до бради.

– Роздумуєм зоз своїм розумом, на то ми Бог дал шлєбодну дзеку. Ви мнє ту приведли лєм же бисце ме осудзели. Судзице людзом прето же гваря же су гладни, кед су гладни; прето же крича „нєправда” кед дахто спреведа; прето же гуторя нєприємну правду. Нє маце шмелосци так повесц, та сце здумали Тайни Закон – були то закончуюци слова того судзеня.

Судия вишол на мали дзвери, зоз боку. То баржей здабало на сцеканє, бешедовали людзе у карчми того вечара. Патраче нє скривали одушевиє. Службенїки нє знали цо робиц зоз Рихрийом. Кед ше нєшор дакус змирел, патраче почали виходзиц. У сали остали двоме официре, двоме службенїки и Рихри. Єден службенїк и єден официр го сцели загарештовац, а други двоме го сцели пущиц.

27

МАК 6-7/2017

ПРОГРАМА „ДЗЕ(НЬ) МЛАДОСЦ(И)? – ТУ Є УЖ 45 РОКИ – МАК!” ФОТО: А. НОВАК И В. ВУЯЧИЧ

28

МАК 6-7/2017