MAK 6-7/2020

Мултимедиялни часопис за младих число 6-7 / юний-юлий 2020 / цена: 100 динари

Фото: Златко Русковски

8 10 18

ЗМИСТ

У ФОКУСУ

У ФОКУСУ 03 М. Зазуляк Гарди: Младежски проєкти 04 М. Римар: Значносц долїнох 06 Л. Вереш: Обчекованя будуцих бруцошох 08 Н. Горняк и М. Фурик: Интервю М. Ждиняк МАК-ОВ КОЛАЖ 10 Т. Будински и М. Буила: Млади и лєто 2020 УПЕЧАТКИ

Робота за тих хтори знаю цо сцу и порихтани су на почежкосци

Марко Ждиняк народзени у Шидзе и там жил по свойо 15 роки. Тераз уж шейсц роки жиє у Новим Садзе. Закончел штредню ветеринарску школу, а тераз роби як фото-модел. Окрем у нашей жеми, робел и у Милану и Истанбулу. О своїх перших успишних крочайох у моделинґу, виприповедал нам за МАК.

12 М. Горняк: „Коралина и таїнствени швет” ЧОМ ТАК ГУТОРИМЕ?

МАК-ОВ КОЛАЖ

13 М. Горняк: Бартоломейска ноц КУЦИК СОВИТОХ 14 А. Медєши: Стоицки ученя ЗДОГАДНЇМЕ ШЕ 16 Рочнїца НВУ „Руске слово” ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ 18 М. Зазуляк Гарди: Ґеометрийно-танєчне виволанє 19 А. Медєши: Инсталованє рускей тастатури

Лєто, млади и погубени плани

Лєто єден длуги период хтори мож препровадзиц на рижни способи. Велї з нас мали надосц плани за тогорочни лєтнї одпочивок, медзитим, тота нєобчекована позарядова ситуация нас нагнала на роздумованє – чи зме шицки плани хтори зме надумали годни и реализовац.

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ 20 Ц. Надь: Розгварка Д. Будински

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

УПОЗНАЙ СЕБЕ

Танєц, математика и ТикТок можу исц вєдно

22 Я. Хома: Спортски квиз АЛТ ШОУ У МАК-У 24 Л. Костелник: Еґзит 2020 КИНОТЕКА 26 К. Малацко: „Catch-22” ВЛАСНИ ПЕЧАЦ 27 Бачи Дюра з Керестура: Поезия 28 Явна поволанка НВУ „Руске слово”

МАК Мултимедиялни часопис за младих www.ruskeslovo.com → рубрика МАК Facebook: MAK MAGAZINE Instagram: mak.magazine mak.magazine@gmail.com Число 6-7 юний-юлий 2020 Директор: др Борис Варґа

2

■

МАК 6-7/2020

Oдвичательна редакторка: Мая Зазуляк Гарди Дизайн и компютерски обробок: Златко Емейди Язични редакторки: Ясмина Дюранїн Блажена Хома Цветкович На насловним боку: „Дзивка зоз ґитару” Автор фотоґрафиї: Златко Русковски

Школяре першей класи Штреднєй школи „Петро Кузмяк” з Руского Керестура участвовали на манифестациї „Май мешац математики” Центра за промоцию науки, а понеже ше того року шицко одвивало онлайн, школяре мали нєкаждодньови задаток – ґеометрийно-танєчне виволанє на новей популарней дружтвеней мрежи ТикТок...

Видава НВУ „Руске слово” Булевар ошлєбодзеня 81/VII 21 000 Нови Сад Жиро рахунок: 160-923244-82 Интеза банка, Нови Сад Друкує „Maxima graf” Петроварадин CIP – Каталогизација у публикацији Библиотека Матице српске, Нови Сад

008+32(=161.2) (497.113) MAK : мултимедиялни часопис за младих / редакторка Мая Зазуляк Гарди. – Рок 1, ч. 1 (1972) - . – Нови Сад : Руске слово, 1972-. – Илустр. ; 28 cm ISSN 0350-8080 COBISS.SR-ID 15945730

У ФОКУСУ Роботне цело за младих НС Руснацох розподзелєло средства

Мая Зазуляк Гарди

ЗА ДЗЕВЕЦ МЛАДЕЖСКИ ПРОЄКТИ 300 000 ДИНАРИ

На штвартей схадзки Роботного цела за младих Националного совиту (НС) Руснацох, отриманей 26. мая у Руским културним центру у Новим Садзе, члени Роботного цела розподзелєли средства за дзевец проєкти, хтори сцигли на Конкурс за софинансованє младежских проєктох у рускей заєднїци. За дзевец проєкти глєдане 595 000, а додзелєне 300 000 динари.

• Туристичне здруженє Руски Керестур за проєкт „За красши Руски Керестур 2020, волонтерски камп” достало 50 000 динари, а за проєкт „Отворени дзвери музея 2020” 5 000 динари.

• „Pact Ruthenorum” з Руского Керестура за реализованє „Дньовки” достал 45 000 динари.

• СОФИА зоз Нового Саду за „Едукацию младих-проєктне финансованє-умрежованє” достала 25 000 динари.

• За проєкт Коцурского здруженя младих „10 роки стретнуца младих” опредзелєни 50 000 динари.

• Новосадски Руски културни центер достал 70 000 динари за реализацию проєкта „Клуб (младих) аматерох РКЦ”, а за проєкт „Пратки у Матки (Праткованє)” 15 000 динари.

• За орґанизованє проєкту „Лєтня школа атлетики” Атлетского клуба „Русин” зоз Руского Керестура видвоєне 20 000 динари.

• Проєкт КУД „Тарас Шевченко” зоз Дюрдьова „Литературни вечар младих” достал 20 000 динари. МАК 6-7/2020

■

3

У ФОКУСУ Значносц долїнох

Михаїл Римар, мастер професор ґеоґрафиї

НЄ ПРОЦИВИЦ ШЕ ЗАКОНОМ ПРИРОДИ

ОД ПОЧАТКУ ТОГО РОКУ У РУСКИМ КЕРЕСТУРЕ ГОРЕЛИ АЖ ТРИ ДОЛЇНИ. ПЕРШЕ ГОРЕЛА ДАНЧОВА ДОЛЇНА, 9. ФЕБРУАРА, ПОТИМ 15. МАРЦА БУЯЧА И НА КОНЦУ, 10. МАЯ, И ТЕМЕТОВСКА ДОЛЇНА, ЛЄБО РИЗНИЧОВ ПАРК. У ОГНЬОХ ХТОРИ ИХ ЗАЛАПЕЛИ СТРАДАЛИ ВЕЛЇ ЖИВОТИНЇ И РОШЛЇНИ. НАСАМПРЕДЗ ГЕВТИ ХТОРИ НЄ МОГЛИ СЦЕКНУЦ, ЯК ЦО КОРИТНЯВКИ, МЛАДИ ПТИЦИ НА ГНЇЗДОХ, РИЖНИ ВОДОЖЕМЦИ И ШМИКАЧЕ. ЯСНЕ ЖЕ ДОЛЇНИ ЗАПАЛЄНИ НАРОКОМ, НАСАМПРЕДЗ ПРЕ ЛЇШКИ, ХОРТИ И ЛАСИЦИ ХТОРИ У НЇХ ПРЕБУВАЮ И З ЧАСУ НА ЧАС НАПАДАЮ ЖИВИНУ У ВАЛАЛЄ. ЧИ ТО НАИСЦЕ ЄДИНИ СПОСОБ ЇХ ОТРИМОВАНЯ?

4

Запалїц ширку и руциц до наду, нє думаюци же там мац коритнявка почина гориц уцагнута до свойого коритка, роздумує о своїх младих хторих нє може виратовац и хтори законча у найгорших больох... Чи то наисце лєгчейше, як совисно оградзиц свою живину же би була безпечна од предаторох?

■

МАК 6-7/2020

Прецо влажни подруча, як цо керестурски долїни, значни?

1. Маю вельку еколоґийну важносц. Влажни подруча пресцераю ше на лєм 1% поверхносци Жеми, а представяю стаємни лєбо дочасови дом, место репродукциї и карменя за коло 40% шицких живих єствох и коло 12% животиньох. У нїх жию велї строго защицени и загрожени файти рошлїнох и животиньох, та и гевти ендемски и реликтни хтори од окремней важносци. Окрем же су центри биодиверзитету на локалним уровню, дочасово виляти долїни маю вельо функциї хтори барз важни за нормалне функционованє биосфери, гидросфери и атмосфери.

2. Маю вельки воспитно-образовни и науково-виглєдовацки потенциял. Понеже у нїх жию велї рошлїни и животинї, а ту ше одвиваю и числени природни процеси, насампредз хемийни, ґеоґрафски, биолоґийни и еколоґийни, керестурски долїни можу послужиц як „учальнї на отвореним”, односно можу буц прави лабораториї за упознаванє природи, од предшколского по науково-

виглєдовацки уровень. Настава биолоґиї, ґеоґрафиї, хемиї, еколоґиї и других предметох у хторих ше виучую природни процеси, требала би ше з часци отримовац и у керестурских долїнoх.

3. Мочари (долїни) пречисцую води хтори одходза до под’жемя. Вельки количества фосфорних, азотних и других злученїнох затримую ше у рошлїнох у влажних подручох. На таки способ пречисцує ше вода хтора ше през тоти подруча прецадзує до под’жемних резервоарох.

4. Мочари (долїни) полня резервоари под’жемних водох. После вельких дижджох, води ше злїваю до долїнох дзе ше затримую єден час и помали одцекаю до под’жемних резервоарох. Вельо води на тот способ пойдзе до жеми, одкадз ше хаснує нє лєм за пице и як технїчна вода, алє и за залїванє польох, хторе тиж барз важне, окреме у Руским Керестуре. Под’жемни резервоари представяю коло 97% води за пице на планети, та прето їх очуванє барз значне як на локалним, так и на ґлобалним уровню.

У ФОКУСУ

Самец качки ґлувари (Anas platyrhynchos)

5. У нїх жию зоз законом защицени файти рошлїнох и животиньох: 1. водови орещок (Trapa natans) 2. барска коритнявка (Emys orbicularis) 3. билоушка (Natrix natrix) 4. желєна жаба (Pelophylax kl. esculenta) 5. шива чапля (Ardea cinerea) 6. мала била чапля (Egretta garzetta) 7. велька била чапля (Egretta alba) И велї, велї други. Животиньки хтори тиж жию на дну барох, а нє видзиме их так часто, то барски шлїмаки, коритка (школьки), рижни хробачки, хлїсти, ларви водових инсектох. Вони єдза мертви часци рошлїнох и животиньох, алґи, бактериї и печарки. Мочарни безпохребцинаре представяю 90% покарми рибох, а з нїма ше кармя и птици и водожемци. Окрем барз важней улоги у природних биолоґийних циклусох, мочарни безпохребцинаре хтори жию у барох як цо тоти у Руским Керестуре, можу ше хасновац як биоиндикатори, так же їх одсутносц, лєбо присутносц, односно численосц указатель ступня заґадзеня води, уровень до хторого вода заґадзена з орґанску материю итд.

Велька била чапля (Ardea alba)

Информациї нам нєшка вельо доступнєйши як цо були пред 30, 40 и вецей роками и ми мушиме научиц як жиц зоз природу, а нє процивиц ше єй законом. Нєшка кед ше на каждим крочаю бешедує о защити животного штредку и кед ше велї жеми зочую зоз подполним одумераньом природних амбиєнтох и подручох, нє шмеме себе дошлєбодзиц знїщовац и тото кус природи цо остало коло нас. Майме на розуме: керестурски хотар то подполно вименєна природа зоз хторей зме вигнали найвекшу часц живого швета, а число природних рошлїнох зведли зме на абсолутни минимум. Керестурски долїни прави мали резервати биодиверзитету и нє шмеме их олєгко похопйовац и знїщовац прето же нам ше нє сце прешириц свойо знанє о нїх и научиц як жиц зоз нїма, а нє процив нїх. Бешедуйме зоз своїма родичами, бабами и дїдами, сушедами, пробуйме их освидомиц и пренєсц одредзене знанє хторе им нє було доступне док формовали еколоґийну (нє)свидомосц. Зробме тото пре природу, пре кажду животиньку и рошлїнку хтора настрадала у огньох хтори залапели нє лєм

керестурски, алє и велї други долїни у Войводини.

*** Часци хтори ше одноша на керестурски долїни присподобени за тоту нагоду, а векша часц тексту превжата з моєй мастер роботи под назву „Уплїв привредних активносцох на стан животного штредку у рамсарских подручох у Бачкей” одбранєней на Природноматематичним факултету у Новим Садзе у септембру 2019. року. Рамсарски подруча то гевти мочари хтори защицени з Рамсарску конвенцию на ґлобалним уровню, а у Бачкей то Специялни резервати природи: „Лудашске озеро”, „Горнє Подунавє” и „Ковильскопетроварадински рит”. Вецей о тим, як и о влажних подручох вообще, мож пречитац у моєй мастер роботи хтору дзечнє пожичим заинтересованим, як и на сайту www.ramsar.org. МАК 6-7/2020

■

5

У ФОКУСУ Обчекованя будуцих бруцошох

Лидия Вереш

ОСТАЛИ БЕЗ ОСТАТНЇХ ШТРЕДНЬОШКОЛСКИХ ДНЬОХ

ЖИВОТ ВИТКАНИ ЗОЗ НЄПРЕРИВНИХ ПРЕМЕНКОХ И БЕЗ НЇХ НЇЯК НЄ МОЖ. ЄДНА ОД ВЕЛЬКИХ ЖИВОТНИХ ПРЕМЕНКОХ ТО И ПОЧАТОК СТУДИРАНЯ. ПРЕТО ЗМЕ ШЕ ПИТАЛИ БУДУЦИМ СТУДЕНТОМ ЯКИ ЇХ ОБЧЕКОВАНЯ ОД НОВОГО СПОСОБУ ШКОЛОВАНЯ, КОТРИ ШЕ БАРЗ РОЗЛИКУЄ ОД ОСНОВНОШКОЛСКОГО И ШТРЕДНЬОШКОЛСКОГО ОБРАЗОВАНЯ. НИА ЦО НАМ ГВАРЕЛИ ЗА МАК ДОК ШЕ РИХТАЛИ ЗА ПРИМАЦИ ИСПИТИ.

Мария Барна, Дюрдьов: Закончела сом Штредню школу „Светозар Милетич” у Новим Садзе, напрям економски технїчар. Плануєм ше уписац на Економски факултет у Новим Садзе, напрям Рахунководство и ревизия. За примаци испит ше сама пририхтуєм. Видруковала сом збирку хтору сом зняла зоз интернету, та ше з нєй учим. Наздавам ше же испит будзе як и прешлих рокох. Думам же того року будзе моцнєйша конкуренция прето же зме шицки мали вецей часу за ученє.

Марко Буила, Коцур: Закончел сом Ґимназию у Руским Керестуре, общи напрям. Длуго сом ше „ламал” хтори факултет найлєпши вибор за мнє. Штудирал сом же чи най ми приоритет будзе дацо цо любим робиц, алє най є можебуц и нє таке плацене, чи дацо цо ме и нє интересує так барз, алє ми ґарантує добру плацу. Заш лєм, превагло тото перше. Плануєм ше уписац на Педаґоґийни факултет у Зомборе, за учителя. Одвше жадам робиц у школи и то найбаржей зоз младшима дзецми. Пририхтованя за факултет нє таки чежки. Покладам сербски язик и тест общей култури. Од шицких питаньох хтори дати на сайту факултета, на примацим испиту будзе лєм єдна часц. Од студентского живота нє мам окремни обчекованя, алє бим барз любел най будзе таки добри як и стредньошколски.

6

Лара Петкович, Нови Сад: Закончела сом Ґимназию ,,Йован Йованович Змай” у Новим Садзе, природно-математични напрям. Жадам ше уписац на Анимацию и инженєрство на Факултету технїчних наукох у Новим Садзе. Уж длуго ме цикави 3D моделованє на компютеру. Зоз тим сом ше почала занїмац ище у основней школи. Тиж так любим и рисовац, та думам же то добри способ з хторим можем злучиц тото цо любим зоз тим цо добре плацене, а то програмованє и робота на компютеру вообще. Рихтам ше так же сама преходзим збирку, а з часу на час вежнєм и приватну годзину же бим даяки ствари розяшнєла. Нє секирам ше, бо думам же сом почала начас учиц. Од студентского живота обчекуєм вецей журки и друженя. Тиж так, обчекуєм и же ми нє будзе барз чежко, бо сом чула од вецей особох же напрям нє барз напарти.

■

МАК 6-7/2020

У ФОКУСУ

Тереза Будински, Руски Керестур: Закончела сом Ґимназию у Руским Керестуре, общи напрям. Рихтам ше, а наздавам ше же ше и упишем, на Факултет технїчних наукох у Новим Садзе, напрям Енерґетика и процесна технїка. Критериюми за мой вибор були же бим нашла напрям на хторим вообще нєт анї єден дружтвени предмет, а з другого боку, же би було физики и математики. Пририхтованя иду добре. Тераз, як ше приблїжує примаци испит, єст вше вецей ученя. Факултет видал збирку, та ю преходзим по обласцох. Од студентского живота нє мам окремни обчекованя. Чекам присц и видзиц як то водзиц студентски живот и дакус пременїц стредок.

Николина Михальовски, Дюрдьов: Закончела сом Ґимназию ,,Йован Йованович Змай” у Новим Садзе, природно-математични напрям. Жадам ше уписац на Факултет технїчних наукох у Новим Садзе, а напрям хтори ме интересує то Рахункарство и автоматика, познатши як Е2. Тот напрям барз перспективни, а тиж так ма досц математики, котру любим ище од основней школи. Програмованє занїманє будучносци и нєпреривно ше розвива, та гоч сом нє була барз заинтересована, пременєла сом думанє. Пририхтованя добре иду. На примацим испиту мам лєм математику. Кажди дзень робим задатки. За тераз нє ходзим на приватни годзини, бо патрим робиц сама. Од студентского живота щиро нє знам цо бим могла обчековац. Кажди студент приповедка за себе. Єдни гуторя же студиранє найлєпша часц живота, бо здобуваме нови познанства и искуства. Други, заш, гваря же факултет вельо озбильнєйши од штреднєй школи и самим тим є и напартейши. Думам же будзем мушиц уложиц вельо вецей труду як у Ґимназиї, алє тиж так и обчекуєм вельо нови моменти у живоце, интересантни познанства и искуства.

Цала тота ситуация хтора ше случує у нашей держави, принєсла матурантом того року вельо нови спокуси, як цо то онлайн настава, пририхтованя, та и робота матурских испитох при полней опреми (маска, рукавици). Даєдни школи и покладанє матури отримовали онлайн, алє заш лєм то нє случай у векшини школох. Матурантом чежко спадло и тото же им матурски вечар одложени. Найбаржей им жаль же страцели гевти найкрасши, остатнї хвильки у їх стредньошколским живоце. МАК 6-7/2020

■

7

У ФОКУСУ Интервю з Марком Ждиняком о перших успишних крочайох у моделинґу

Николина Горняк

Мая Фурик

РОБОТА ЗА ТИХ ХТОРИ ЗНАЮ ЦО СЦУ И ПОРИХТАНИ СУ НА ПОЧЕЖКОСЦИ Марко Ждиняк народзени у Шидзе и там жил по свойо 15 роки. Тераз уж шейсц роки жиє у Новим Садзе. Закончел штредню ветеринарску школу, а тераз роби як фото-модел. Окрем у нашей жеми, робел и у Милану и Истанбулу. О своїх перших успишних крочайох у моделинґу, виприповедал нам за МАК. Як ши одлучел постац модел?

8

Марко Ждиняк: Приповедка интересантна и нєзвичайна. Случовало ше же ми ше людзе питали чи ше занїмам зоз моделинґом, а я нє знал же цо то наисце значи. Раз сом опатрал на интернету же цо модели робя, алє на тим и остало. Познєйше ше вше частейше случовали таки питаня, та сом одлучел на сайту єдней аґенциї у Новим Садзе опатриц подробнєйше же цо то и чи бим то могол робиц. Пополнєл сом прияву и достал позитивни одвит. После того шлїдзели кастинґ и розгварки. Пред двома роками ■

МАК 6-7/2020

сом подписал контракт зоз модну аґенцию и од теди ше активно занїмам з тоту роботу. Найблїзши ме од початку потримую и то ми барз значи. Чежко буц модел? МЖ: Робота нє лєгка. Людзе часто маю погришну представу о тим. Нє лєгко стац осем годзини на 35 ступнї у капуце кед ше сликує жимску колекцию, або у фебруару на пейц ступнї у кратких панталонкох и маїци. Клиєнт глєда же би ши му осем годзини виражовал одредзену емоцию на твари, а тебе после пейцох годзинох нє до емоцийох. Знаш же мушиш вицерпиц условия и же то шицко часц роботи. Яки були твойо перши крочаї у моделинґу? МЖ: Було ми нєзвичайно. Нєодлуга по подписованю контракту зоз аґенцию сом першираз робел ревию за Extreme Intimo. Нє знал сом анї цо я ту робим, анї цо треба же бим робел. Бешедовал сом зоз другима моделами и кажде ми

помогнул зоз даяким совитом. Нїхто ше ту нє народзел научени и шицки знаю як то кед робиш першираз, та помогли. После тей ревиї уж було иншак, бо кед похопиш же за годзину заробиш трецину просековей плаци у Сербиї, то красне чувство и мотивация. У хторих жемох ши потераз робел? МЖ: У Сербиї сом робел єдну ревию костимох за купанє Extreme Intimo. У нас тота робота нє заступена так як у розвитших державох, та аґенциї послилаю модели до иножемства. Два раз сом бул у Милану у Италиї и раз у Турскей у Истанбулу. Яки твойо искуства зоз Милану и Истанбулу? МЖ: Милано ми ше пачел, прето же то менши варош, ма тот италиянски vibe, най ше так виражим, и можем ше задумац же там жиєм. Вельо ше приємнєйше чувствуєм там, як у Истанбулу, хтори ма коло 20 милиони жительох. У Милану людзе любя природу.

У ФОКУСУ

Жию у варошу на 15. поверху, а на каждим балкону маю заградку и то прекрасне. Улїци маю специфични пах. Єст два фантастични будинки, волаю ше Bosco Verticale. Цали су прекрити зоз квецом и древами, анї облаки на нїх нє видно. У Италиї ше жиє опущено, а людзе маю часу за шицко. Цо ше дотика Истанбулу, то барз вельки варош розпрестарти на двох континентох. Нєпохоплїво є вельки. Бул сом там три мешаци, а даєдни часци варошу сом анї нє видзел. Варош цали у бетону, а транспорт барз гаотични. Цалком друга култура. З початку було чежко кед ме будзела джамия на 6.30 годзин, алє сом ше после мешаца звикнул. Шицко то почитуєм, а то состойна часц роботи и єдно красне искуство. У Истанбулу ми ше окреме пачел Yildiz Park. Зоз людзми сом мал лєм приємни искуства и у Италиї и у Турскей. Хтори язик хаснуєш у комуникациї у иножемстве? МЖ: Анґлийски примарни. Без основного знаня нє мож войсц до тей роботи. Єст можлївосци усовершиц го, бо ши го примушени хасновац. Кед сом бул у Милану, розумел сом шицко цо мойо цимере бешедовали и мал сом вельке жаданє бешедовац зоз нїма, та сом ше наганял приповедац по анґлийски. Тераз бим могол повесц же ми анґлийски барз добре идзе. Любел бим почац учиц италиянски.

Цо би ши видвоєл як наймилше искуство?

Чи можеш заробиц од моделинґу?

МЖ: Видвоєл бим хвильку кед сом першираз подписал контракт зоз аґенцию у Милану. Милано специфичне тарґовище, бо аґенциї, пред тим як подпишу контракти зоз моделами, сцу их наживо видзиц. Моя матична аґенция у Сербиї послала мойо фотоґрафиї и мери до аґенциї у Милану, та сом першираз у маю прешлого року пошол там на розгварку. Перши дзень сом мал розгварку у двох аґенцийох. Алє вони нє були заинтересовани подписац котракт. На концу того дня сом нє бул оптимистични. Ютре рано сом мал розгварку зоз ище єдну аґенцию. Ту людзе були барз приємни, було видно же су заинтересовани за мнє.

МЖ: Мож заробиц, а заробок завиши од вецей факторох. Завиши од сезони, бо модна индустрия пременлїва, завиши од клиєнта же яки модели глєда и кельо є порихтани плациц, алє завиши и од тебе самого же кельо ше потрудзиш достац роботу. Кед ши професийни и кед клиєнт задовольни, препоручи це и другим. На заробок дїйствую и проценти хтори бере матична аґенция хтора це посила, як и аґенция у иножемстве за хтору робиш.

Яки ци плани за будучносц? МЖ: Мам вельке жаданє пойсц до Китаю. Любел бим ше стретнуц зоз їх културу.

Як препровадзуєш шлєбодни час? МЖ: Кед сом у Сербиї, хаснуєм час же бим ше дружел зоз пайташами. Любим читац кнїжки и патриц филми. Найчастейше читам романи и крими драми. Тиж, любим вариц, любим природу и спорт, а любим и мальовац.

Як отримуєш випатрунок и здравє?

Цо би ши поручел младим хтори би сцели рушиц до моделинґу?

МЖ: Же би ше занїмало зоз моделинґом треба водзиц рахунку о физичним випатрунку. Я зоз тим нє мам проблем, бо ми фодбал єден од главних гобийох, а мам и щесца же ми метаболизем добри, та гоч цо поєм, нє остава на мнє. Пре себе ше костирам здраво, алє нє можем повесц же водзим вельо рахунку о костираню. Даєдни модели барз меркую на тото.

МЖ: Моделинґ то озбильна робота за озбильних людзох хтори знаю цо сцу и порихтани су преґурац почежкосци. Чежко буц одвоєни од своїх блїзких на длугши час, алє здобува ше искуство, мож заробиц, видзиц швет и упознац людзох. На концу, шицко красне цо дожиєш и видзиш, понїщи гевто неґативне. Совитовал бим им же кед маю можлївосци, най ю вихасную. МАК 6-7/2020

■

9

МАК-ОВ КОЛАЖ Плани и препорученя за лєтнї одпочивок

Тереза Будински

Марко Буила

ЛЄТО, МЛАДИ И ПОГУБЕНИ ПЛАНИ

ЛЄТО ЄДЕН ДЛУГИ ПЕРИОД ХТОРИ МОЖ ПРЕПРОВАДЗИЦ НА РИЖНИ СПОСОБИ. ВЕЛЇ З НАС МАЛИ НАДОСЦ ПЛАНИ ЗА ТОГОРОЧНИ ЛЄТНЇ ОДПОЧИВОК, МЕДЗИТИМ, ТОТА НЄОБЧЕКОВАНА ПОЗАРЯДОВА СИТУАЦИЯ НАС НАГНАЛА НА РОЗДУМОВАНЄ – ЧИ ЗМЕ ШИЦКИ ПЛАНИ ХТОРИ ЗМЕ НАДУМАЛИ ГОДНИ И РЕАЛИЗОВАЦ. ЯК ПРЕПРОВАДЗА ТОТ ЛЄТНЇ ОДПОЧИВОК НАШО ПАРНЯКИ И ЧИ ИМ ПОЗАРЯДОВА СИТУАЦИЯ БАРЗ ПОГУБЕЛА ПЛАНИ, УВИДЗИЦЕ У ПРЕДЛУЖЕНЮ ТЕКСТА.

Марина Тодич, 17 роки, Коцур: Плановали зме пойсц на морє, медзитим, пре позарядову ситуацию сом ше опредзелєла лєто препровадзиц у Сербиї, так же з пайташками пойдзем на Ґучево, а вец идземе на даскельо днї и до Сараєва. Сцем найсц даяку роботу през лєто, алє кед нє найдзем, пошвецим ше пририхтованьом за примаци на факултету и пробуєм вихасновац шлєбодни час на прави способ, так най ми нє будзе допито. Цо ше дотика кнїжкох и филмох, препоручуєм класики и филми зоз ’50-их, ’60-их рокох, бо одбиваю терашнї ґенерациї, а наисце су барз добри. Стефан Кочиш, 18 роки, Руски Керестур: Понеже сом ше нє плановал уписац на факултет, тота пауза хтора настала пре корону ми ше здала, бо сом мал вецей часу за трениранє фодбалу, зоз чим ше и надалєй плануєм занїмац. Плановал сом зоз дзивку пойсц на морйо, медзитим, пре корону, одлучели зме же то причека ище єден рок. То нє значи же и одпочивок одказани. Пробуєме ше одпочинуц даґдзе у нашей держави, же би було цо безпечнєйше. Потамаль и тераз робим у фирми котра ше занїма зоз правеньом меблю, та док тирва тот кратки одпочивок, пробуєм себе цо вецей заробиц. Мария Горняк, 16 роки, Дюрдьов: Поправдзе, гоч кельо сом була застарана за лєтнї розпуст и период котри пред нами, видзим же ше шицко змирює и видзим же шицко будзе у шоре. Того року сом нїч нє плановала цо ше дотика путованьох, алє верим же з фамелию або дружтвом обидзем даяки сушедни места, дзе єст базени и рики. Понеже ше мойо родичи занїмаю зоз польопривреду, уж тераз ше намагам цо вецей им помогац. Углавним, час за себе вихаснуєм же бим ше одпочинула од обовязкох хтори сом мала потераз, пошвециц ше себе як особи, и психично и физично. Препоручуєм старши филми и сериї, як и старшу музику. Часто ше врацам ґу филмом чий режисер Квентин Тарантино. Цо ше дотика кнїжкох, сцела бим почац читац дацо на странским язику и так го цо лєпше звладац.

10

Тат’яна Буила, 20 роки, Коцур: За тото лєто сом мала вельо плани. У юлию сом требала пойсц до Берлину усовершиц нємецки язик, а вец после того зоз товаришками на морйо. Медзитим, пре тоту ситуацию зоз корону, найвироятнєйше останєм дома рихтац испити хтори нє сцигнєм положиц у юнию.

■

МАК 6-7/2020

МАК-ОВ КОЛАЖ

Андрей Роман, 18 роки, Руски Керестур: Єден з найвекших планох за тото лєто ми уписац ше на факултет хтори жадам и, кед будзе нагоди, даґдзе робиц. Нє плановал сом путовац. Каждого року робим коло паприґи, та и далєй думам предлужиц тоту роботу. Мойо предкладанє то же би кажде уживал у лєтнїм одпочивку и робел дацо цо го найбаржей виполнює. Никола Салонтаї, 18 роки, Коцур: Цала тота ситуация зоз корону поменяла велї плани хтори сом мал за тото лєто и очежала путованя до иножемства. Тото лєто плануєм робиц и даскельо сезонски роботи. Думам же би було добре вихасновац добру хвилю и пойсц даґдзе на вилєт после того позарядового стану. Цо ше дотика серийох, препоручуєм серию „Elite”. Думам же є досц лєгка за розуменє и же би була цикава нєшкайшей младежи. Иван Чизмар, 19 роки, Руски Керестур: Можем повесц же нам, дружтву, корона дакус аж и помогла т. є. полєпшала плани. Перше бул план же док ше поуписуєме на факултети, та ше догвариме дзе одпутуєме, а тераз зме уж и заказали пейцдньове лєтованє на Златибору. Лєто барз добра нагода за заробок даякого динара за себе, та ю чкода нє вихасновац. И я робим як шанкер/качмар у диску. Мойо предкладанє же би кажде нашол дацо цо го интересує, алє кед бим давал конкретни предкладаня, та бим од филмох предложел „Star Wars” шицки трилоґиї, а сериї хтори препоручуєм то „Friends”, „How I met your mother” и „Big bang theory”. Цо ше дотика кнїжки, мойо предкладанє „Е баш вам хвала” Марка Видойковича. Александра Русковски, 20 роки, Руски Керестур: Мойо плани за лєтнї одпочивок нє були дацо окремни. Плануєм ше дакус пошвециц себе и видвоїц часу за гобиї за хтори сом нє мала часу пре факулет. Нє плановала сом нїґдзе путовац того року, та ми у тим смислу позарядова ситуация нє погубела плани. Цо ше дотика роботи, понеже сом прешлого року мала нагоди предавац ґереґи, вироятнє же будзем и того року, кед час дошлєбодзи. Мойо предкладаня за кнїжки то „Дервиш и смрт” – Меша Селимович, „Гавран” – Едґар Алан Пo, „Извидник” – Фенимор Купер, „Процес” – Франц Кафка, „Убити птицу ругалицу” – Харпер Ли, „1984” , „Животињска фарма” – Джордж Орвел... Цо ше дотика предкладаньох за сериї то „Itaewon Class”, „Anne with an E”. Ана Рац, 21 рок, Руски Керестур: Вшелїяк же позарядова ситуация дїйствовала на мойо плани за лєто, у ствари, цалком их пременєла. Тераз сом требала буц у Чарней Гори на пракси, алє пре сами пошлїдки позарядовей ситуациї у нас, а и у швеце, вона преложена и нє зна ше ище кеди будзе отримана. Даяки план хтори, за тераз, мам то же у юлию и авґусту будзем шлєбодна, лєбо на пракси у готелу, понеже студирам готелиєрство, и то нам будзе обовязна пракса. Цо ше дотика путованьох, роздумовала сом того лєта нащивиц Тару и ище даєдни интересантни места у Сербиї. Тиж, роздумовала сом и о роботи, та як и каждого року, кед ше ми укаже нагода, вше дзечнє пойдзем робиц, бо думам же то єден од способох дзе млади можу заробиц свой пенєж и на таки способ олєгчац своїм родичом. Цо ше дотика кнїжкох, серийох, нє мам даяке конкретне предкладанє, алє мойо порученє младим же би през лєто цо вецей участвовали на рижнородних кампох, дружели ше, ишли на даяки роботнї и препровадзовали час вонка и зоз фамелию, бо лєто период кед наисце маме кус вецей шлєбодного часу. МАК 6-7/2020

■

11

УПЕЧАТКИ Кнїжка „Коралина и таїнствени швет”

Мария Горняк

ШВЕТ АВАНТУРИ, ЛЮБОВИ, ЗЛА И ДОБРОГО Дзецински кнїжки, поготов авантуристични, маю вельки уплїв на дзеци и їх видзенє швета. Дзеци, а часто и старши читаче, дзекуюци своєй мриї, видза и чувствую кнїжку на цалком окремни способ. Приповедка их руца до окремного швета, на длугоки драги по нєзвичайних жемох, до нєпознатих крайох и чаривних предїлох. Дзекеди, пре таки моцни упечатки познєйше видза реалносц на иншаки способ.

12

Кнїжка „Коралина и тајанствени свет” („Коралина и таїнствени швет”) автора Нила Ґеймена, дахто би гварел класична дзецинска кнїжка, полна з авантурами, чаривнима случованями и нєзвичайнима подобами. Медзитим, вона вельо вецей од того.

■

МАК 6-7/2020

Дзивчецу Коралини ше цалком меня живот по приселєню до новей хижи. Шицко єй цалком допите и смутне, околїско, сушедство, хижа... Алє нє и єдни дзвери. Споза дзверох пренаходзи цалком иншаки швет, цифровани, весели и, так повесц, совершени. Достава других родичох, на перши попатрунок лєпших, милших, интересантнєйших. У тей хвильки єдина чудна ствар єй була же мали ґомбички место очох. Муши виберац медзи своїм допитим шветом и цалком новим, совершеним. Як час преходзи и баржей упознава нови швет, постава свидома же споза того цифрованого и веселого швета стої вична цмота. Дзекуюци свойому розуму, знаходлївосци и кус маґийней помоци муши виратовац свой стари швет, фамелию и себе саму. Сама приповедка инспирована з кратку стару приповедку

„The New Mother” („Нова мац”) авторки Луси Клифорд (1882) и даєдни подоби и случованя з приповедки о Коралини маю прикмети и повязани су з европскима митолоґийнима жвирами, леґендами и веренями. Пре свою ориґиналносц, цму тематику и нєзвичайну приповедку, на основи кнїжки 2009. року направени анимировани филм у режиї Хенрия Селика зоз stop motion анимацию, же би приповедка випатрала цо реалнєйше. Кнїжка и филм достали вельку популарносц при дзецох, алє и при старших. Часто дзеци одушевени з подобами и случованьом, а старши злєкнути. Пре тоту приповедку сом барз полюбела кнїжки и филми з таку цму тематику и часто ше врацам до Коралинового швета авантури, любови и войни зла и доброго.

ЧОМ ТАК ГУТОРИМЕ? Пририхтала Мария Горняк

БАРТОЛОМЕЙСКА НОЦ Бартоломейска (Вартоломейска) ноц – вираз котри ше одноши на даяке случованє у историї дзе ше нараз случело вельо нєщесца и забойства. Вираз ше вяже за Адолфа Гитлера, войсководителя нємецкого райху (1934-1945) и за його масовне забиванє людзох. У историї два його вельки масовни забойства познати як „нацистични вартоломейски ноци”. Гитлер и Ґеринґ мали обрахунок зоз своїма процивнїками и за тоту єдну ноц забити вецей тисячи людзе. У историї є позната як „Ноц длугоких ножох”. Други обрахунок ше случел з Євреями, штири роки после першого, у новембру 1938. року. На брутални способ нємецких Єврейох вируцовали з обисцох и забивали. Познєйше настал и голокауст у котрим настрадали вецей милиони Євреє. Тота вартоломейска ноц ше иншак наволує и „Криштальова ноц”. Медзитим, коло тих Гитлерових вартоломейских ноцох, перша и права така ноц пре котру тота назва настала, случела ше 350 роки пред тим. Ноц пред святим Вартоломейом (Бартоломейом), 24. авґуст 1527. року у Паризу. Тей ноци, по вимоги Катарини Медичи, мацери тедишнього краля Карла IX, окончене масовне забойство хуґенотох (протестантох). Шицко почало тей ноци, алє ше предлужело и по октобер истого року, покля забити вецей як 25 000 людзе. Причина же тоти силни людзе забити тота же були иншакей, а нє католїцкей вири. Пре тоту ноц шицки други подобни ноци достали исту назву. Сущносц хаснованя и порука виразу же би ше начас препознали и зопарли таки ноци и таки подли и зли случованя, котри лєм нєдобре приноша чловечеству.

МАК 6-7/2020

■

13

КУЦИК СОВИТОХ Стоицки ученя

Андреа Медєши

.........ФИЛОЗОФИЯ .....................ЯК ЛЇК

Зоз швидким розвойом технолоґиї и пременками хтори тот розвой приноши, чловек у 21. вику часто себе поставя превисоки стандарди. Пре досягованє тих стандардох, чловеков живот постал пребарз динамични, напaрти и стресни. Кус стресу потребне же бизме научели превозисц рижни препреченя, алє чувство константней анксиозносци, як и напади панїки, хтори остатнї роки превжали епидемски розмири, можу пременїц живот поєдинца до точки хтора ше гранїчи зоз инвалидитетом. Место драгих лїкох и терапийох хтори (можебуц) можу помогнуц у еґзистенциялних кризох, можеце пробовац применїц филозофию як лїк, хтора вам може врациц мир, а хтора стара 2000 роки – стоицизем.

14

Стоики, и їх роздумованя, першираз ше зявели у Атини, ■

МАК 6-7/2020

коло 350 роки пред нову еру. Їх практичне ученє мало за циль лїченє души од емотивного церпеня. Нєшка, кед подумаме на дакого хто емотивно моцни, видзиме го зоз сциснутима ґамбами, доживюєме го як хтошка хто керує емоциї. Медзитим, стоицка филозофия подполно иншака. Стоицизем нас учи же бизме нє поцисковали емоциї, алє же бизме их розумели и контроловали. То нам да моци же бизме их, у случаю неґативних емоцийох, могли звладац. Стоики нас уча же неґативни емоциї часто наставаю прето же ше ментално вяжеме за дацо цо ше находзи звонка, як цо наприклад, думанє других людзох о нас, жаданє буц популарни, буц богати, млади и красни. Кед будуєме свойо щесце на вонкашнїх стварох, нїґда нє найдземе сиґурносц и задовольство.

ЯК ПРЕЖИЦ НЄИЗВЕСНОСЦ И попри тим же мал найвекшу моц пред 1 800 роками, римски император и стоик Марко Аурелиє дзбал о тим цо други людзе думаю о нїм и пробовал ше ришиц тей знємиреносци, так же себе нєпреривно повторйовал же людзе хторих ше трудзиме импресионовац у ствари анї то нє заслужую. Записал: „Яки бидни людзе хтори жадаю импресионовац народ.” Место же би стално импресионовал других, одлучел буц щири ґу себе и тримац ше своїх принципох. Гуторел же кажди розум треба же би бул „нукашня твердиня” защицени од поремецених думкох вонкашнього швета. Стоицизем ше розвил под час вельких политичних преобраценьох кед живот з каждим дньом бул нєсиґурни и брутални, та людзом понукал способ же би прежили нєсиґурни часи. Кед городи-держави зарабровали освойоваче, мир у души могли

................................ КУЦИК СОВИТОХ

.............

1. Пременьце перспективу – Визуализация помага же бисце ше ошлєбодзели прихильносци и же бисце ше воздзвигли понад свойо почежкосци. Задумайце же патрице зоз вселени на Жем. Кед вежнєце до огляду свойо бриґи наспрам безконєчносци хтора вас окружує, єдине цо вам придзе на розум – яки вони часто мали и безсмислови.

2. Записуйце свойо думки – У Шекспировей драми, Гамлет гутори: „Нїч нє таке добре або подле, алє роздумованє о тим постава таке.” Меркуйце на свойо интерпретациї збуваньох. Можеце емоциї записовац кажди дзень и обачице як рошню, так як цо робел Марко Аурелиє.

3. Прилапце ствари хтори нє можеце пременїц – Здогаднїце ше старей стоицкей мудрей присловки: „Дай ми моци най пременїм ствари хтори можем пременїц, сцерпеня же бим прилапел ствари хтори нє можем пременїц и мудросци же бим знал розлику медзи нїма.”

................

СОВИТИ СТОИКОХ

.......................................... врациц так же нє були лєм гражданє Атини або Спарти, алє и гражданє вселени. (Познате!?) СТОИЦКА ТЕРАПИЯ Як стоики веря, у вселени панує универзални закон: лоґос, односно розумне, лоґичне роздумованє. Кед розвиєме способносц прилапйованя пременкох, як и индиферентносц з вонкашнього швета, вец будземе у складзе зоз тим божеским законом. Буда тиж спомина розум як нукашню твердиню, так же даєдни академики поставяли питанє чи на стоицизем можебуц уплївовала индийска филозофия у тедишнїм чаше, понеже Александер Вельки теди освоєл Индию. Стоицизем потим уплївовал на християнство. Стоицизем на Заходзе мал вше уплїв на психолоґию и рижни методи як помогнуц сам себе. Найвекши уплїв

стоицизем ма на психолоґию, окреме кед слово о коґнитивно-бихейвиоралней терапиї (КБТ, анґл. Cognitive Behavioral Therapy), хвильково найприлаплївшей форми психотерапиї при емотивних поремеценьох. Зазначена розгварка зоз єдним од снователя КБТ-а Албертом Елисом нєпоштредно скорей як цо умар 2007. року у своїм 94. року. Гварел: „Главна инспирация за мою терапию була позната присловка стоика Епиктета: „Нє пре саме збуванє церпиме, алє пре нашу интерпретацию того збуваня.” То нєвироятно моцне оружиє за розуменє людского розуму. КБТ хаснує велї технїки хтори перши предложели стоики пред 2000 роками. И КБТ и стоики предкладаю записованє думкох же би ше провадзели ментални звикнуца. Гевти хтори то робя, тренираю себе же би им ментална увага остала у терашньосци, а нє же би блукала по прешлосци або будучносци. МАК 6-7/2020

■

15

ЗДОГАДНЇМЕ ШЕ

„РУСКЕ СЛОВО” ОЗНАЧУЄ 75 РОКИ Дїялносц Новинско-видавательней установи (НВУ) „Руске слово” почала 15. юния 1945. року з публикованьом тижньових новинох „Руске слово”, а потим и других виданьох на руским язику у Друкарнї у Руским Керестуре.

Новини „Руске слово” скоро у шицким, окрем по мену, предлужую традицию „Руских новинох” хтори од 1924. року по Другу шветову войну обявйовало Руске народне просвитне дружтво.

После „пиятооктоберских пременкох” 2000. року и прилапйованя демократских стандардох нєзависносци од держави медийох, Скупштина Автономней Покраїни Войводини на схадзки отриманей 29. юния 2004. року прилапела Одлуку о преношеню сновательних правох над НВУ „Руске слово” на Национални совит рускей националней меншини.

На основи тей одлуки, як и на основи Закона о защити правох и шлєбодох националних меншинох и Закона о явних службох, Национални совит рускей националней меншини, на схадзки отриманей 17. юлия 2004. року принєсол одлуку о снованю Новинсковидавательней установи „Руске слово”. Друкарня „Руске слово” з Руского Керестура у процесу приватизациї престала функционовац. Установа „Руске слово” нєшка реґистрована за видаванє новинох, часописох, кнїжкох, брошурох, музичних и видео виданьох. Резултат осемдеценийского розвою НВУ „Руске слово” то: часопис за дзеци „Заградка”, мултимедиялни часопис за младих МАК, колор тижньово новини „Руске слово”, часопис за литературу, културу и уметносц „Шветлосц”, видавательна редакция кнїжкох и интернет виданя, як цо то веб-портал Установи и єй Новинска аґенция „Рутенпрес”.

16

■

МАК 6-7/2020

ЗДОГАДНЇМЕ ШЕ

Як ше живот и дружтвено-политични обставини меняли, меняло ше и „Руске слово”, нє лєм у технїчним и визуалним поглядзе, алє и у новинарским приступе, и у змисту. Насампредз, так же чува и пестує руски литературни язик, алє и так же афирмує и промовує шицки вредносци хтори го творя – од образованя на мацеринским язику, традицийней, сучасней и академскей култури и духовносци, прейґ толкованя и приблїжованя публики институцийного рамику хтори го оможлївює, по аматеризем и дружтвени активизем зоз „руским предзнаком”. У тей мисиї „Руске слово” нє виключне, анї нє самоизоловане, алє отворене за кажде становиско и иншаке думанє хторе допоможе лєпше розумиц живот и швет коло нас.

Читатель „Руского слова” у других медийох може пренайсц инше и вецей, алє тото цо пречита у „Руским слове”, углавном може пренайсц лєм ту. Главна константа „Руского слова”, од першого числа по нєшка, окрем же информує и едукує читачох, а тиж им понука и розвагу, цо основни задатки медийох у найширшим значеню, з исту кед нє и векшу увагу чува руски национални идентитет и помага же би ше вон розвивал и богацел.

НВУ „Руске слово” свой ювилей планує означиц концом лєта и початком єшенї зоз наукову конференцию за младих, фахово-науковим сходом часописа „Шветлосц” и пригодним уручованьом припознаньох и наградох занятим и сотруднїком Установи. Награду Мултимедиялного часописа за младих МАК, хтору ше, починаюци од 2020. року додзелює кажди други рок за найлєпше авторске дїло (або вецей) по руски, як и мултимедиялни роботи, а тиж и за активносц у часопису МАК, того року достал Златко Емейди, хтори роби дизайн и компютерски обробок у тим нашим младежским медию. Златко, дипломовани инженєр ґрафичного инженєрства и дизайну, анґажовани як гонорарни сотруднїк часописа МАК уж седми рок, а перше число МАК-у дизайновал и технїчно ушорел початком 2014. року. Зоз сучасним способом роботи и креативнима идеями доприноши квалитету часописа МАК. За седем роки бул анґажовани у твореню коло 60 числох часописа МАК, а за тот час Златко робел и преломи кнїжкох и визуалних публикацийох, як и дизайн вецей музичних албумох хтори виходзели зоз часописом.

Обсяжнєйше о НВУ „Руске слово” и єй виданьох мож пречитац на сайту

www.ruskeslovo.com. МАК 6-7/2020

■

17

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ Керестурски штредньошколци у ґеометрийно-танєчним виволаню

Мая Зазуляк Гарди

ТАНЄЦ, МАТЕМАТИКА И ТИКТОК МОЖУ ИСЦ ВЄДНО

Школяре першей класи Штреднєй школи „Петро Кузмяк” з Руского Керестура участвовали на манифестациї „Май мешац математики” Центра за промоцию науки, а понеже ше того року шицко одвивало онлайн, школяре мали нєкаждодньови задаток – ґеометрийнотанєчне виволанє на новей популарней дружтвеней мрежи ТикТок, дзе у кратких хореоґрафийох мали задаток приказац точку, просту и ровню, понеже тогорочна тема Манифестациї була – математика и рух. Як то випатрало здумац „математичну хореоґрафию” одгадла нам школярка першей класи руского оддзелєня Ґимназиї Валентина Новта.

18

– Найчежше ми було найсц писню на хтору будзем танцовац, а кед сом ю конєчно нашла, лєгко сом здумала рухи. Там дзе сом злучела руки и вєдно их порушовала, ту сом указала просту, у єдней часци сом пукала з пальцами, ■

МАК 6-7/2020

гоч нє знам чи видно, алє ту сом указала точку и такой после того сом указала ровню. Думам же саме танцованє интересантнєйше и же баржей помага за ученє ґеометриї, лєбо даяких других обласцох, нє лєм у математики, алє и у даєдних других наукох – виприповедала Валентина свойо искуство и додала же би любела кед би ше вецей учело през таки, нєкласични способи.

медзитим, позарядова ситуация онєможлївела реализованє, та остало ище даєдни ствари хтори треба реализовац на єшень. Прето зме порушали тоту акцию на ТикТоку, бо то нови гит медзи младима, файта виражованя през кратки видеа, та зме роздумовали у тим напряме – толкує Будинскова, хтора помагала и професийним танцошом же би обдумали хореоґрафию.

У обдумованю и реализованю тей интересантней теми тогорочней манифестациї „Май мешац математики” хтора будзе прелужена и на єшень, участвовала и професорка математики у керестурскей Школи Наталия Будински, а потим до того ґеометрийнотанєчного виволаня уключела и своїх школярох.

– Єст поставена цала 30-минутова хореоґрафия хтору ше виведзе у септембру у Беоґрадзе, док будзе отримана друга часц тей Манифестациї. Толковала сом професийним танцошом математику, єй позадину, филозофию и цо би вообще могло одтанцовац. Вони потим здумали, и так почали тоти виволаня, а школяре их вец далєй провадзели – додала вона.

– Школяре перше думали же франтуєм кед сом им гварела же цо будземе робиц. Зняти вецей видеа, алє нє шицки школяре сцели же би ше их и обявйовало. Була сом консулатант Центру за промоцию науки, розвивали зме идеї за случованє за тот мешац,

Шицки видеа, та и керестурских школярох, мож опатриц на ТикТоку Центра за промоцию науки – cpnsrbija.

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ Инсталованє рускей тастатури

Андреа Медєши

РУСКА КИРИЛКА И НА МОБИЛНИХ ТЕЛЕФОНОХ Язик и писмо єдни од основних елементох за очуванє култури каждого народу, а зоз вше частейшим хаснованьом технолоґиї, звикнуца писаня на гоч хторим язику, а окреме на нашим микроязику, помали щезую. На своїм интернет блоґу, софтверски инжинєр Мирослав Новта зоз Руского Керестура положел упутство за инсталованє рускей тастатури на Андроид телефонох, та и попри тим же руска тастатура исновала як така на тих телефонох, розпорядок буквох на нєй бул по углядзе на розпорядок буквох русийского язика, цо шицким спомалшовало писанє. Же би ришел тот проблем, Мирослав з помоцу платформи „Ask any soft keyboard” дефиновал розпорядок буквох по углядзе на сербску тастатуру, и так олєгчал хасновательом писанє по руски до телефону. Як гварел Новта, на сайту „Ask any soft keyboard” постої можлївосц инсталованя гоч хторого язика, та пришол на идею уруциц наш руски язик, алє зоз розпорядком буквох подобним як на сербскей тастатури, понеже зме шицки на тоту звикли. Мирослав направел и словнїк, а то зробел на тот способ же знял даскельо лекторовани и ґраматично правилно написани тексти по руски у електронскей форми зоз интернету, та з помоцу того словнїка, на мобилним телефону док пишеме, понукаю ше нам слова по руски, у зависносци од їх фреквентносци хаснованя. Понеже то на даяки способ интелиґентне препознаванє словох, тастатура так автоматски и виправя евентуални гришки за хасновательом. Окрем того словнїка, треба обрациц увагу и на розпорядок буквох, хтори кус вименєни у одношеню на тастатуру за windows, понеже на мобилних телефонох тастатури менши, та и букви збитши. Букву „г” ше так, поведзме, достанє кед ше кус длужей трима буква „ґ”, а букву „щ” достанєме кед длужей тримаме букву „ш”. Од ситуацийох у хторих би руска тастатура була найпотребнєйша Мирослав визначує занятих у школи хтори тераз маю можлївосц уписовац годзини до електронского дньовнїку и зоз мобилних телефонох, тиж, потребна є и за виполньованє даєдних урядових документох, а шицки ми можеме и писац поруки, або уписовац телефонски контакти зоз руску кирилку. Окрем упутства за инсталованє рускей тастатури, на блоґу novta.blogspot.com мож почитац и о историї Руснацох. МАК 6-7/2020

■

19

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ Розгварка зоз Деяном Будинсковим, спортско-оперативним тренером атлетики

Цецилия Надь

СПОРТСКЕ ЛЄТО ПРЕД НАМИ

„У здравим целу, здрави дух”. Часто зме нєсвидоми кельо нас тренинґ може порушац, обезпечиц здрави навики, алє и виталносц. У тим чишлє приповедаме зоз Деяном Будинсковим зоз Руского Керестура, спортскооперативним тренером Атлетского клуба „Русин”, а вон нам потолкує зоз якима ше почежкосцами стретли пре корона вирус, а тиж нас и упозна зоз дальшима активносцами того клуба.

Aтлетски клуб „Русин” по други раз орґанизує проєкт „Лєтня школа атлетики 2020” у Руским Керестуре и будзе тирвац од 10. по 29. авґуст. Школяре основней школи буду мац нагоду прейсц през тротижньову програму тренинґох атлетики. Млади спортисти прейду шицки атлетски дисциплини од бежаня, скаканя до далєка и висока, по руцанє кулї.

20

– Будземе вежбац пейц раз до тижня и кажду соботу буду орґанизовани додатни друженя.

■

МАК 6-7/2020

Програма будзе динамична. Важне надпомнуц же ше школа атлетики нїч нє будзе плациц, а вельо того ше достанє за тоти три тижнї. Приява и точни розпорядок ґрупох буду обявени познєйше. Потераз зме вше правели паузу зоз тренинґами под час лєтнього розпусту, того року паузи нє будзе, понеже зме ю уж мали пре корона вирус. Тото цо нас тиж чека, то и нащива „СУПЕР кампу” хтори будзе отримани на Тари – гвари Деян. Лєтнї „СУПЕР камп” на Тари будзе отримани у периодзе од 29. юлия по 4. авґуст. Одход на камп орґанизовани за школярох од 1. по 8. класу основней школи. Акцент будзе положени на спортски бависка и креативни роботнї, алє тиж ше будзе уживац и у друженю, рушаню и уживаню у природи. НОВИ УСЛОВИЯ ЗА ТРЕНИРАНЄ Як и шицки други обласци, так ше и спорт стретнул зоз вельким виволаньом хторе спричинєл корона вирус. Постоя мири хтори ше муши почитовац,

а любителє спорту конєчно ше врацели на свойо тренинґи.

– Нажаль, спортска индустрия єдна з найбаржей потрафених индустрийох. Сама природа спорта така же вимага зберанє велького числа людзох у завартим просторе, дзе шицки у физичним контакту. Праве пре тото спорт бул медзи першима утаргнутима активносцами. Гоч нам то барз чежко спадло, мушели зме престац зоз шицкима тренинґами и одустац од змаганьох хтори зме мали заплановани у жимскей и ярнєй часци сезони. Тераз, кажда особа иншак дожила тоту паузу. Верим же ю велї вихасновали же би одпочинули и наполнєли батериї за далєй. Мнє пауза указала же барз любим спорт и атлетику. На щесце, ситуация зоз вирусом ше змирела и дзешка концом мая, здобули ше условия за предлуженє роботи спортских клубох. Министерство спорта и Атлетски Союз Сербиї дали препорученя на яки способ треба же би ше отримовало тренинґи. Вше кед хвиля дошлєбодзи, тренинґи ше

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

отримує на отвореним просторе, а дзеци подзелєни до вецей старосних ґрупох же би ше нє правели вельки гужви. Тото цо найзначнєйше, сами тренинґи орґанизовани на таки способ же би ше зменшал физични контакт – приповеда млади тренер атлетики. ВАЖНО ПРЕНАЙСЦ ОДВИТУЮЦУ ФАЙТУ СПОРТА Часто ше спомина поняца активносц и тренинґ, а наш собешеднїк толкує же активносц ширше поняце и облапя шицко цо робиме през дзень, а потребне же бизме були цо активнєйши. Док тренинґ векшого интензитету як каждодньово активносци и ма конкретни циль.

– Важне буц активни през дзень же би ше скрацело час кед нїч нє робиме, праве теди людзе маю звикнуце єсц „од допитосци”, вилєговац ше и ґенерално лапиц ше до нєпродуктивних навикох. Одпочивок важни и ма свою улогу, алє нє треба превершиц. З другого боку, тренинґ то

час хтори ше видвоює лєм за физичне вежбанє, цо значи же шейтанє до дутяну и пендранє по ґарадичох у обисцу нє тренинґ. Спорт обсяжни, так же за кажду особу єст дацо. Тренинґ нє треба же би постал найважнєйша ствар у живоце, то лєм дацо цо робиме же бизме полєпшали квалитет свойого живота. Кед же ше правилно и поряднє тренира, у комбинациї зоз добру поживу и достаточно спаня, спорт би нас требал наполнїц зоз енерґию, а нє процивно. Совитовал бим же би ше трениранє орґанизовало так же би було интересантне. Лєгки тренинґ у хторим уживаме, а хтори робиме поряднє, одведзе нас вельо далєй як тренинґ од хторого нам мука и пред тим як почнєме вежбац. Можеце пробовац плїванє, бежанє, воженє бициґли, йоґу, пилатес, швидке шейтанє, терховню и на концу концох уписац ше до даяких спортских орґанизацийох. Дахто люби тренирац сам, а дахто у ґрупи. Дакому баржей одвитує рано, а дакому вечар тренирац – гвари Будински.

Млади заинтересовани за спорт, алє як приповеда наш собешеднїк, у менших штредкох нєт вельо опциї за занїманє зоз орґанизованим спортом после основней школи. Теди младеж препущена сама себе же би ше знаходзела.

– Заш лєм мушим припознац же ше остатнї даскельо роки ситуация виправела и тераз часто видзим младих же иду бежац до лєшику и коло беґелю, як бавя фодбал, або кошарку на теренох. Вельки городи зоз тим нїґда нє мали проблем. Терховнї и спортски орґанизациї хтори понукаю найрижнороднєйши програми на каждим углє, а на индивидуи лєм же би одлучела у хторим спорту ше випробує – заключує Деян.

МАК 6-7/2020

■

21

УПОЗНАЙ СЕБЕ Квиз

Янко Хома

КЕЛЬО ПОЗНАШ СПОРТ

ВЯРИ ТОГО РОКУ ЦАЛИ ШВЕТ, А ЗОЗ НЇМ И СПОРТСКИ, СТАНУЛИ ПРЕ ЕПИДЕМИЮ КОРОНА ВИРУСУ. У ТИМ ПЕРИОДЗЕ, ОКРЕМ ДАСКЕЛЇХ КОНАРОХ СПОРТУ, ШИЦКИ СПОРТСКИ ЗМАГАНЯ ПРЕТАРГНУТИ И НЄ БУЛО НЇЯКИ ЗНАЧНЄЙШИ ПОДЇЇ. ПРЕ ТОТУ ПРИЧИНУ, З ТЕЙ НАГОДИ ОПРЕЗ ВАС ЄДЕН СПОРТСКИ КВИЗ, АЛЄ О ОБЩИМ ЗНАНЮ О СПОРТУ.

1. Пак ше хаснує у хторим спорту? а) Бейзболу б) Гокею в) Столним тенису 2. На хторим полуострове флорбал найзаступенши? а) На Апенинским б) На Пиринейским в) На Скандинавским 3. Рукометне змаганє тирва? а) 45 минути б) 60 минути в) 90 минути 4. На початку шаховского змаганя, по кельо фиґурки ма кажди бавяч? а) 16 б) 18 в) 20 5. Хтори од начишлєних клубох у своєй историї освоєл фодбалску Лиґу Шампиона? а) „Червена гвизда” б) „Арсенал” в) „Манчестер Сити” 6. Кельо Grand Slam турнири ше отримує у єдним календарским року у тенису? а) 1 б) 3 в) 4 7. Якей фарби наймоцнєйши пас у каратеу?

22

а) Месковей б) Кафовей в) Чарней ■

МАК 6-7/2020

УПОЗНАЙ СЕБЕ

8. Хтора держава найуспишнєйша на шветовим уровню у спорту „Баскет 3 на 3”? а) Америка б) Сербия в) Шпания 9. Од начишлєних державох, бейзбол найпопуларнєйши у...? а) Япону б) Италиї в) Нємецкей 10. Як ше наволує Медзинародна кошаркашска федерация? а) FIFA б) FIVB в) FIBA 11. Хторого року основани ФК „Бачка” зоз Дюрдьова? а) 1921. б) 1923. в) 1925.

12. ФК „Искра” зоз Коцура у сезони 2019/2020 наступала у хторей лиґи? а) ПФЛ Суботица б) ПФЛ Зомбор в) ПФЛ Нови Сад 13. Як ше вола фодбалски стадион у Руским Керестуре? а) Буджак б) Яраш в) Леї 14. Як ше волал други фодбалски клуб зоз Руского Керестура, хтори нєшка загашени? а) ФК „Занатлия” б) ФК „Младосц” в) ФК „Роботнїцки” 15. Наш визначни спортиста Яша Баков, змагал ше у? а) Штреляцтву б) Скоку зоз палїцу („мотку”) в) Скоку до писку

1-б; 2-в; 3-б; 4-a; 5-a; 6-в; 7-в; 8-б; 9-а; 10-в; 11-б; 12-а; 13-б; 14-а; 15-б Точни одвити: МАК 6-7/2020

■

23

АЛТ ШОУ У МАК-У „Емисия за младих – Алт шоу”, каждей стреди од 21:30 г и репризно штварток од 12:30 г на габох Радио Нового Саду (92, 100, и 107,1 меґагерци)

Лидия Костелник

ЮВИЛЕЙНИ ЕҐЗИТ ОД 13. ПО 16. АВҐУСТ

Еґзит 2018/Фото: Андреа Новак На Петроварадинскей твердинї того лєта будзе отримани традицийни штиродньови Еґзит фестивал. Перши дзень Еґзиту будзе 13. авґуст, а закончи ше 16. авґуста. Порядни нащивителє, хтори и шерцо фестивала, нє обаваю ше од пандемиї на ґлобалним уровню и жадаю ознова почувствовац єдинствену енерґию хтора присутна лєм на Твердинї.

24

З оглядом на злєпшану здравствену ситуацию у держави и реґиону, кризни штаб и Влада Сербиї заш лєм одлучели же би ше фестивал нє одказовало. Орґанизаторе свидоми и порихтани на менши капацитет и огранїчену публику. Як цо обявене на ■

МАК 6-7/2020

урядовим интернет боку Еґзита, фестивал будзе отримани у спомнутим термину, алє зоз менєй активнима бинами и менєй нащивителями. ЧИ НАШО МЛАДИ ПОЙДУ НА ЕҐЗИТ?

добра нагода за упознаванє нових людзох, „опущованє” од контролних задаткох, лєбо испитох, уживанє и слуханє вшелїяких жанрох музики. Єдноставно, цошка цо треба дожиц – толкує Марина Роман зоз Руского Керестура.

– Потераз сом була два раз на Еґзиту, а рихтала сом ше пойсц и того року. Карту ище нє мам, бо сом чекала видзиц хторого датума будзе отримани, медзитим, тераз уж час же бим ю купела. Наздавам ше же приду шицки гвизди хтори жадам видзиц, алє, щиро, думам же пре тоту ситуацию у швеце, нє будзе так. Думам же того року Еґзит нє будзе таки нащивени як ше обчековало, алє тиж думам же нє будзе менєй квалитетнєйши од прешлих рокох. Еґзит

– На Еґзиту сом бул першираз прешлого року, мушим припознац же барз добре искуство пойсц на таки даяки фестивал. Цо ше дотика тогорочного Еґзиту, бешедовал сом зоз товаришами о нїм, алє нїч на „твардо”. Вшелїяк, любел бим пойсц голєм єден дзень. Було вшелїяки вариянти, алє обявене же ше отрима у авґусту, лєм з меншим числом нащивительох як цо було прешлих рокох. Нє барз сом провадзел же чи шицки поволани гвизди приду, алє

АЛТ ШОУ У МАК-У

ше наздавам же будзе як цо плановане – закончує Марко Буила зоз Коцура.

– Ходзел сом давно, 2012. и 2013. року на Еґзит, а кед добре паметам, бул сом и єден дзень 2014. року. Якошик ме засицела цала тота приповедка, и нє даяки сом ,,еґзиташ” же бим плановал и того року пойсц. Чул сом вшелїяки плани за тогорочни фестивал, ту уложени вельки пенєжи, верим же ше го отрима, алє як ше предпоставя, у авґусту. Можебуц буду даяки мири, а можебуц ше потамаль ситуация и сцигша, та ше отрима у составе яки и бул потераз – заключує Иван Канюх зоз Нового Саду.

– Кед будзе отримани фестивал, вшелїяк пойдзем

голєм єден дзень, бо жадам почувствовац тоту еуфорию. Нє обавам ше. Наздавам ше же будзе отримани у предвидзеним термину. Думам же будзе менєй нащивеносци и же найбаржей буду хибиц госци зоз Британиї, Италиї и Шпаниї. Тиж думам же даєдни гвизди сиґурно нє приду, поготов тоти найпознатши – гвари Оливер Гарди зоз Дюрдьова.

– Я, вшелїяк, традицийно нїґда нє идзем на Еґзит, так же анї того року нє пойдзем – закончує Дарко Заґорац зоз Нового Орахова.

добре – заключую Валерия Ковач и Антонела Надь зоз Руского Керестура. КАРТУ МОЖ ВИХАСНОВАЦ И НАРОК За тих цо ше обаваю присц того року на фестивал, а уж купели карту, можу ю вихасновац и нарок. Тоти цо ище нє купели карту, а жадаю пойсц, можу ю купиц онлайн, лєбо особнє. Тиж, и тоти хтори ше предумали, и жадаю рефундацию, абсолутно ю годни поглєдац у складзе з условиями хтори наша держава препише за шицки одложени збуваня пре пандемию.

– Думаме же будзе вельо менєй людзох як цо було прешлих рокох, алє нє думаме же то будзе даяки проблем же бизме нє пошли того року. Направиме же би нам було МАК 6-7/2020

■

25

КИНОТЕКА „Catch-22”

Кристина Малацко

ДОБРА ПРИПОВЕДКА, ИЩЕ ЛЄПШЕ ПОРУЧЕНЄ

Кельо раз у живоце зме думали же зме у завартим кругу церпеня з хторого нїяк лєм нє можеме висц? Кельо раз зме чувствовали же гоч кельо ше намагаме и думаме же конєчно прето будземе наградзени, на концу зме заш лєм покарани? Верим же велї з нас поведза же им ше то вельо раз у живоце случело, а чи то наисце було так, чи ше им так лєм у тей хвильки видзело.

Медзитим, було часи кед ше велї наисце стретали з такима проблемами. Знаме же войни добри приклад ситуацийох кед насправди мало хто ма прави вибор же цо будзе робиц, цо нє, а тоти цо го маю, найчастейше злохасную тоту можлївосц. Понеже велї з нас, младих людзох, нє дожили таку чежку ситуацию у хторей зме вообще нє мали нїяки вибор и нє могли висц зоз того завартого кругу, же бизме зрозумели жертву тих цо таке дожили и же бизме почали почитовац нашу шлєбоду хтору нє шицки и нє вше мали, добре одпатриц серию „Catch-22” („Цака-22”).

26

Тота серия, хтора вишла 2019. року, и ма лєм шейсц епизоди, та кажде може найсц часу же би ю одпатрел, бешедує праве о тим. Тоти чежки хвильки приказує провадзаци приповедку єдного вояка, пилота John-a Yossarian-a, хтори на вшелїяки розлични способи пробує даяк достац ошлєбодзенє од шицких своїх дальших длужносцох. Єден зоз способох то и пробованє же би прешвечел надредзених же є шалєни, тє. нєспособни кончиц свойо обовязки. Медзитим, постої цака, такволана „цака-22”, хтора гвари же, же би дахто могол пойсц дому, муши буц шалєни, алє тиж муши сам повесц же сце пойсц дому. Алє, кед пове же сце пойсц дому, то автоматски значи же є вецей нє шалєни, бо би лєм нормални сцел пойсц дому. Та, як шицки видзиме, то тот заварти круг з хторого наисце нє мож висц, а у хторим ше нашол и Yossarian, тє. вояк хторого серия провадзи.

■

МАК 6-7/2020

Серия провадзи и приповедки других воякох и други перспективи, же би указала як шицки, гоч на барз розлични способи, чежко преживйовали тоти аж нєгумани хвильки у историї. Серия указує, аж можебуц и на барз сликовити способ як то випатрало буц у перших шорох у войни, як то кед ше найдзеш медзи кульками и бомбами, буц преплашени у каждей хвильки же ти або твой пайташ страдаце, и як то було кед наисце дахто страдал, и з перспективи того цо бул жертва, и з перспективи тих цо остали за нїм плакац. На концу, серия поставя питанє же чи наисце дахто нормални у войни, и кед є нормални, чи може таки до конца и остац. Коло добрей приповедки и ище лєпшого порученя, серию вредзи патриц и пре одличну поставу ґлумцох и пре мудри и швидки диялоґ, хтори на мали екрани пренєшени зоз роману истого мена. А понеже, як зме уж и гварели, серия ма лєм єдну сезону и лєм шейсц епизоди, кажде хто люби воєни приповедки, або го интересую спомнути теми хтори ше преплєтаю през цалу серию, може лєгко найсц часу же би ю и одпатрел.

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ Поезия

Бачи Дюра з Керестура

ДУМКИ

ЧУВСТВА

Лєгко повесц тото цо думаш; чежко здумац дацо цо вредзи повесц.

У парку шумне квеце посадзене, а коло нього брудне шмеце руцене.

Чежко єству хторе люби шор, у швеце хтори люби нєшор.

За каждого єдного хтори твори, єст єден хтори знїщує.

Кед сцеш дакого на кафу поволац, перше мушиш обисце пошориц.

Нє дармо чловекови очи на предку; кадзи патри, тамаль и идзе. Та на цо вец фурт патриц на долу?

Цо длугши фитиль, то гласнєйша петарда.

Кажда травка истей фарби, кажда на окремни бок нагнута, алє кажда з истих тканьох вибудована.

Та гоч яка строфа наидзе, после каждей исти рефрен.

Єден крочай напредок може буц важнєйши од двацец крочайох назадок.

Стоїш под бандеру же биш видзел жем под собу, а нє роздумуєш же од нєй нє видзиш гвизди над собу.

Древо може витримац и найвекшу бурю, а може ше осушиц и од найменшого червоточу.

Апатия лїк за велї проблеми, алє и хорота, сама по себе.

Шицки ми ше питаю чи ми душа права, чи лїва, та як же им обяшнїц же мнє баш штредок идила?

Кед клайбас менєй пише, длужей останє хасновити.

И стоїш ту опрезо мнє, як прекрасна вазна з другого боку скла замкнутей витрини.

Нїґда нє сам, а так часто осамени.

МАК 6-7/2020

■

27

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ Явна поволанка НВУ „Руске слово”

РУКОПИСИ ПОСЛАЦ ПО 1. СЕПТЕМБЕР Ище вше тирва явна поволанка за придаванє рукописох за обявйованє кнїжкох по руски з обласци поезиї, прози, наукових и есеїстичних жанрох, литератури за дзеци, младих и одроснутих, хтору НВУ „Руске слово” розписала 1. януара 2020. року. Рукопис треба же би бул написани по руски, у електронскей форми, унєшени до програми Ворд у системских майкрософтових Виндовс фонтох, треба же би мал помедзи штири и двацец друковани табаки (єден табак – 16 боки) и же би сполньовал нєобходни критериюми, котри оценї фахова комисия Видавательней редакциї. З рукописом треба послац Молбу у котрей буду наведзени точни податки о авторови, мено, презвиско (або псевдоним), електронску адресу и телефон, як и нєобходну информацию котру автор жада сообщиц Редакторови. Рукопис за видавательни 2021. рок треба послац найпознєйше по 1. септембер 2020. року на електронcку адресу: ruske. vidavateljna@gmail.com. НВУ „Руске слово” нє длужна друковац кажди рукопис котри сцигнє на адресу, а о поступку з рукописом Установа будзе благочасово информовац авторох.

28

■

МАК 6-7/2020