MAK 5/2021

Мултимедиялни часопис за младих число 5 / май 2021 / цена: 100 динари Фото: Златко Русковски

КАДЗИ ДАЛЄЙ? m МАЛИ МАТУРАНТИ m ОДДЗЕЛЄНЄ ЗА РУСИНИСТИКУ

ПИЯТА РУСКА НАУКОВА КОНФЕРЕНЦИЯ ЗА СТУДЕНТОХ, МЛАДИХ НАУКОВЦОХ И ФАХОВЦОХ

ЗМИСТ

Млади и церква

У ФОКУСУ 03 Л. Костелник: Оддзелєнє за русинистику 04 Л. Вереш, С. Планчак, М. Надь: Мали матуранти МАК-ОВ КОЛАЖ 08 И. Лїкар: Млади и церква ЗОЗ ШКАТУЛКИ РОЗУМА 10 К. Афич: Коментар ФРАЗИ И ВИРАЗИ 11 МАК-ова редакция: Нє так, алє так ҐИМНАЗИЯ И Я 12 М. Зазуляк Гарди: Представяме бувших ґимназиялцох ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ 14 МАК-ова редакция: Пията наукова конференция СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ 16 А. Орос: Интервю С. Бучко УПОЗНАЙ СЕБЕ 18 МАК-ова редакция: Тест АЛТ ШОУ У МАК-У 20 Л. Костелник: Млади и руски язик ВЕЦКА НЇЧ У МАК-У 22 М. Планкош: „Ангел А” ВЛАСНИ ПЕЧАЦ 23 К. Сопка: Проза 24 В. Салаґ: Фотоґрафиї

МАК Мултимедиялни часопис за младих www.ruskeslovo.com → рубрика МАК Facebook: MAK MAGAZINE Instagram: mak.magazine mak.magazine@gmail.com Число 5 май 2021 Директор: др Борис Варґа

2

\\\ МАК 5/2021

8 14 16

МАК-ОВ КОЛАЖ

Oдвичательна редакторка: Мая Зазуляк Гарди Дизайн и компютерски обробок: Златко Емейди Язична редакторка: Ясмина Дюранїн На насловним боку: „Студентска кафа” Автор фотоґрафиї: Златко Русковски

У приповедки зоз о. Юлияном Рацом о барз малей заинтересованосци младих за церкву, пришол сом на идею направиц онлайн упитнїк на тоту тему, же бизме видзели думаня и становиска младих Руснацох. Кед ше здогаднєме наших предкох, им церква и школа були основни фундаменти живота и кед би того нє було, хто зна дзе бизме були нєшка. Руснаци вше були у цудзини, нє мали свою державу, алє школа их образовала и пририхтовала за дальши живот, а церква духовно отримовала же би ше нє розишли. Нєшка млади маю иншаки становиска.

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

Одвичательносц, витирвалосц, фаховосц, критичносц На Пиятей рускей науковей конференциї за студентох, младих науковцох и фаховцох, отриманей 12. мая прейґ платформи Зум, участвовали шесцеро млади науковци, виглєдоваче и студенти, а у пририхтованю и Зборнїк зоз того збуваня, у хторим буду обявени осем науково роботи младих.

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

Зоз Анґлиї до Керестура на пририхтованє Сани Бучко зоз Анґлиї, а дакедишнї Керестурец, под час пандемиї корона вирусу пришол знова до Сербиї и почал ше пририхтовац за Шветове першенство у бодибилдинґу у Риму, котре мало буц отримане у маю. Медзитим, пре актуални стан у швеце, тото змаганє нє будзе отримане, та ше Сани змагал на державним першенстве Сербиї у Чачку, дзе освоєл пияте место.

Видава НВУ „Руске слово” Футожска 2/ІІІ 21 000 Нови Сад Жиро рахунок: 160-923244-82 Интеза банка, Нови Сад Друкує „BIROGRAF COMP” DOO Земун CIP – Каталогизација у публикацији Библиотека Матице српске, Нови Сад

008+32(=161.2) (497.113) MAK : мултимедиялни часопис за младих / редакторка Мая Зазуляк Гарди. – Рок 1, ч. 1 (1972) - . – Нови Сад : Руске слово, 1972-. – Илустр. ; 28 cm ISSN 0350-8080 COBISS.SR-ID 15945730

У ФОКУСУ

Лидия Костелник Оддзелєнє за русинистику на Филозофским факултету у Новим Садзе

Штредньошколцом и будуцим студентом ширцом отворени дзвери на Оддзелєню за русинистику на Филозофским факултету у Новим Садзе. Кед слово о новим уписним року, Оддзелєнє за русинистику ма нову акредитовану програму. Пременка у тим же на факултету нєт вецей тельо програми як цо було. Потераз кажде оддзелєнє мало свою програму, а дахто мал и два програми.

– Акредитация каждей програми велька финансийна ствар. Маме направену єдну програму, язик и културу, цо барз добре, бо кажде може видзиц цо ше виклада. Вельо вецей ше будзе сотрудзовац, капицитети буду вихасновани. Кед маме єден предмет и єдного професора хтори го виклада, вон будзе вецей ґрупом викладац тот предмет, бо нашо професоре нє можу шицко викладац цо би требало. Так же, нашо студенти буду вєдно з другима студентами з других катедрох слухац даяки предмет. То добре и за професорски кадер, бо ше будзе вецей сотрудзовац. Тото цо новосц за наших будуцих студентох, то же будзе студиранє двох фахох. Студенти на Филозофским

факултету маю можлївосц слухац єден иножемни язик и єден славистични од першого по осми семестер, гоч ше иножемни виучує лєм штири. Зоз законченьом и осмого семестра студент сцигнє по уровень же може викладац анґлийски язик и то будзе писац на дипломи. То наисце велька предносц – наглашує шеф Оддзелєня за русинистику проф. др Янко Рамач и додава же маю сотруднїцтво зоз европскима универзитетами, як цо Прешов, Ґданьск...

– Нашо професоре и студенти можу там одходзиц на єден семестер, а тиж так можеме и примац и професорох и студентох на нашу Катедру. Мушиме буц отворени за других и намагац ше буц интересантни и на тот способ прицагнуц и других. Студенти по законченю можу робиц у школох, алє польо вельо ширше, мож робиц у култури, медийох итд. бо студиї так орґанизовани же би мали дакус ширше славистичне знанє. Нє учи ше лєм язик и литература, вельо вецей од того студенти маю нагоду виучовац – закончує проф. др Янко Рамач. Примаци испит на Оддзелєню за русинистику будзе отримани концом юния, а заинтересовани ше маю порихтац за писанє составу. МАК 5/2021 ///

3

Фото: Ют’юб принтскрин

НОВИ УПИСНИ РОК – НОВИ ПРЕМЕНКИ

У ФОКУСУ

Лидия Вереш, Сара Планчак, Марина Надь Матуранти ОШ „Петро Кузмяк” з Керестура и ОШ „Йован Йованович Змай” з Дюрдьова

У прешлим, априлским чишлє, видзели зме кадзи ше после основней школи жадаю уписац осмаки зоз руского оддзелєня Школи у Коцуре, а за тото число зме ше питали и малим матурантом ОШ „Петро Кузмяк” зоз Руского Керестура и ОШ „Йован Йованович Змай” зоз Дюрдьова до хторей штреднєй школи би ше любели уписац и як ше рихтаю за Закончуюци испит.

Марина Барна, Дюрдьов: Плануєм ше уписац до Медицинскей школи „7. април” у Новим Садзе, напрям козметичарски технїчар. Почала сом ше уж рихтац за Закончуюци испит и кус по кус робим задатки. Тота цала ситуация зоз корону принєсла и нови виволаня нам, школяром, алє шицко прешло добре.

Андреа Надь, Руски Керестур: Конєчни вибор ми Ґимназия у Керестуре. Перше сом ше сцела уписац до медицинскей школи, алє сом ше предумала праве прето же нє знам кеди тота пандемия престанє. Лєпше ми остац дома, дзе знам же будзем на сиґурним ище штири роки и дзе ше научим учиц. Упозната сом з векшину професорами и предметами. Преширим свойо знанє зоз рижних обласцох и будзем достаточно порихтана за факултет. Гоч знам цо сцем у будучносци, хвильково ми то наймудрейша опция. После штреднєй школи ше плануєм уписац на медицински факултет. За Закончуюци испит ше рихтам од новембра, алє помали. Нє таки ми чежки задатки, лєм ми математика дакус проблем, алє думам же до конца и ю навежбам.

4

\\\ МАК 5/2021

У ФОКУСУ

Кристиян Будински, Дюрдьов: Плануєм ше уписац до Польопривредней школи зоз домом школярох у Футоґу, напрям руководитель механїчар польопривредней технїки. Помали ше рихтам за Закончуюци испит. На онлайн настави ми було чежше провадзиц тоти предмети хтори ми слабше иду.

Ксения Вереш, Дюрдьов: Рихтам ше за примаци испит до Музичней школи „Йосиф Маринкович” у Зренянину, напрям виводзач класичней музики, гушля. Рихтам ше кажди дзень и сама, и зоз моїма наставнїцами зоз Основней музичней школи. Два раз на дзень вежбам композициї, котри будзем мац на испиту, и солфедьо. Попри испиту за музичну школу, рихтам ше и за матурски испит, котри тиж так мушим положиц.

Мая Сивч, Руски Керестур: Плануєм ше уписац до Ґимназиї у Керестуре, то ми єдине жаданє. Нє знам ище на хтори факултет пойдзем, та ше прето уписуєм до Ґимназиї. Вона ма предносц же зоз нєй можеме пойсц гоч кадзи, а и будзем мац ище штири роки за роздумованє. Нє мушим путовац, можем буц дома зоз фамелию и пайташками. Школа ми ше пачи и уж познам даєдних професорох. Рихтам ше за Закончуюци испит и добре напредуєм. Задатки у збиркох ми нє чежки.

Кристина Дюранин, Дюрдьов: Плануєм ше уписац до Технїчней школи „Милева Марич Айнштайн” у Новим Садзе, напрям технїчар оформйованя ґрафичних продуктох. За Закончуюци испит ше найвецей рихтам сама, алє тиж так ходзим и на пририхтуюци годзини хтори ше отримує у школи. Досц сом ше добре знашла на онлайн настави, так же думам же ми цала ситуация нє начкодзела цо ше дотика знаня.

МАК 5/2021 ///

5

У ФОКУСУ

Давид Чордаш, Руски Керестур: Плануєм ше уписац до Штреднєй школи у Кули, напрям електричар енерґетики. Други план ми Польопривредна школа у Футоґу. Затераз ми нє у плану студирац, алє лєм закончиц штредню школу. За Закончуюци испит ше рихтам уж два мешаци по дакус. Математика кус чежша, алє нам наставнїца отримує пририхтуюцу наставу, дзе нам толкує тото цо нам нєясне.

Ясмина Мудри, Дюрдьов: Плануєм ше уписац до Медицинскей школи „7. април” у Новим Садзе, напрям ґинеколоґийно-акушерска шестра. Помали сом ше почала учиц и вежбац задатки за Закончуюци испит. Ситуация зоз корону ми нє була така чежка и поряднє сом окончовала шицки обовязки котри були вязани за школу.

Лора Новакович, Руски Керестур: Любела бим ше уписац до Ґимназиї у Керестуре, бо то права школа за тих хтори ище вше нє одлучели цо би сцели робиц, або зоз чим би ше любели занїмац у будучносци, а и дом ми ту, цо ми вельо значи. Нє мам други план, понеже сом сиґурна же будзем мац досц боди же бим ше уписала до нашей Ґимназиї. Плануєм ше после уписац на факултет, алє ище нє знам точно на хтори, прето же мам рижни интересованя. За Закончуюци испит ше рихтам дома, зоз шестрову помоцу, а маме и у школи пририхтуюцу наставу зоз наставнїками.

Борис Тиркайла, Дюрдьов: Плануєм ше уписац до Штреднєй школи „Светозар Милетич”, напрям кулинарски технїчар. За Закончуюци испит ше рихтам так же робим задатки зоз збиркох. Добре сом ше знашол на онлайн настави и наздавам ше найлєпшим резултатом.

6

\\\ МАК 5/2021

У ФОКУСУ

Хелена Новта, Руски Керестур: Плануєм ше уписац до ґимназиї у Новим Садзе, а други план ми наша Ґимназия, бо бим була дома. Ище нє знам цо бим любела студирац после штреднєй школи.

Михал Хромиш, Дюрдьов: Жадам ше уписац до Польопривредней школи зоз домом школярох у Футоґу, напрям руководитель механїчар польопривредней технїки. Робим задатки зоз збиркох и ходзим на пририхтуюци годзини, котри ше отримує у нашей школи.

Ґлориян Штранґар, Руски Керестур: Жадам ше уписац до нашей рускей Ґимназиї. То ми було єдине жаданє од початку, прето же мам намиру пойсц студирац, а закончиц штредню школу на мацеринским язику, у своїм штредку, може ми лєм олєгчац дальше школованє. После законченей Ґимназиї плануєм студирац информацийни технолоґиї. Рихтам ше за Закончуюци испит, сам, и у школи. Маюци у оглядзе резултати з пробного Закончуюцого, з ище кус роботи, резултати нє виостаню.

МАК 5/2021 ///

7

МАК-ОВ КОЛАЖ

Иван Лїкар Резултати онлайн упитнїка

МЛАДИ И ЦЕРКВА У приповедки зоз о. Юлияном Рацом о барз малей заинтересованосци младих за церкву, пришол сом на идею направиц онлайн упитнїк на тоту тему, же бизме видзели думаня и становиска младих Руснацох. Кед ше здогаднєме наших предкох, им церква и школа були основни фундаменти живота и кед би того нє було, хто зна дзе бизме були нєшка. Руснаци вше були у цудзини, нє мали свою державу, алє школа их образовала и пририхтовала за дальши живот, а церква духовно отримовала же би ше нє розишли. Нєшка млади маю иншаки становиска.

хто кельо раз идзе до церкви, як цо пре праву причину кед ше идзе до истей.

– Церква постала бизнис институция.

Упитнїк бул наменєни шицким младим од 15 по 30 роки. Вкупно участвовали 132 особи, од того 73 дзивки и 59 леґинє. Одволали ше млади зоз Руского Керестура, Нового Саду, Коцура, Дюрдьова, Петровцох, Вуковару, Миклошевцох, Вербасу, Заґребу, Горнього Брегу, Бачкей Тополї и Нового Орахова. Од вкупного числа випитаних, 111 вирнїки, а 21 нєвирнїк. Зоз ґрафикону „Як часто ходзиш до церкви” да ше видзиц же аж половка з нїх нє ходзи, потим було поставене питанє пре яки причини, цо мож видзиц у ґрафикону „Прецо нє ходзиш до церкви?”, а видвоєл сом и даскельо други причини: – Паноцец длуго трима казань.

– Зробела сом цошка цо сом себе ище нє пребачела, та каждираз кед пойдзем, чувствуєм ше барз брудно и нє можем патриц на паноца, других вирнїкох, гевтих шицких Святих.

Пре рижни причини нє одходу до церкви, було поставене и процивне питанє, „Прецо ходзиш до церкви?”. Найчастейши одвити були пре мир, спокой, традицию, прето же любя, звикнуце, красне чувство, маю потребу. Алє єст даскельо хтори бим сцел видвоїц: – Чувствуєм ше повязанше з Богом.

– Вира до Бога, молитва и причасц (еухаристия) ми барз важни у животу.

– Пре духовну моц котру применюєм у каждодньовим живоце.

– Думам же вериц до Бога и модлїц ше мож и без ходзеня до церкви, думам же то безпотребне.

– Помага ми роздумовац и змириц ме тиж так, вше ми пребудзи морални компас.

– Прето же ше вецей патри хто яки придзе и

– Подзековац Богови на його помоци.

8

\\\ МАК 5/2021

МАК-ОВ КОЛАЖ Цо на тоту тему гвари парох новосадски о. Юлиян Рац

– Же бим ше помодлєл за тих хторих вецей нєт и за своїх найблїзших. Зоз споведаньом одпущуєме свойо грихи, кед ше за нїх щиро покаєме. Теди ше почувствує вельке олєгчанє на души, лєгчейше рушиц далєй през живот. Но, анкета дала шлїдуюци резултати: 2 одсто ше споведа часто, 45 одсто ридко (два раз до рока), 48 одсто ше нє споведа, а 5 одсто маю власни думаня од чого можеме видвоїц: – Висповедам ше у умней молитви. Хто крегки у духу и думкох, требало би най поглєда помоц у церкви и од паноцох...

Свидоми сом же у Новим Садзе єст вельо младих хтори през тидзень ходза до школи и на факултет, а за викенд одходза дому. През тидзень нє маю часу, пре преподаваня и други обовязки... Я анї нє обчекуєм же би ходзели до церкви кажди дзень, алє их обчекуєм же би на нєдзельових Службох Божих и на швета, як цо Бог заповеда, участвовали кед су теди у Новим Садзе. То основна християнска Заповид и єден є зоз чежких потупеньох кед ше иншак справуєме. Без Служби Божей, у хторей зме як заєднїца вєдно коло Исуса позберани, ми нє можеме духовно жиц. И без вири нє можеме, алє нам праве теди хиби тото заєднїцтво зоз Исусом. Чи ше нам пачи паноцец, чи нє, або маме даяки други оправданя, то нє шме буц параван нашого оцудзеня од Бога. То барз важне за каждого кед є свидоми же є нє лєм цело, алє и душа!

– Нє верим же ми Бог пребачи грихи лєм кед их повем паноцови. Од випитаних младих, 29 одсто чувствує потребу ходзиц до церкви, 37 одсто дакеди, 30 одсто нє ма потребу ходзиц до церкви и 4 одсто ма власне думанє: – Остатнї период чувствуєм вельку монотонию у служеню.

– Думам же вирнїк нє значи же мушим исц до церкви.

Попри шицким тим, анї активносц младих у даяких церковних збуваньох, секцийох и подобне нє велька. Од 132 випитаних особох, 27 одсто участвує, а 73 одсто нє участвує у церковних активносцох; на шлїдуюцим ґрафикону можеме видзиц хтори то активносци:

Зоз того упитнїка можеме видзиц же одход до церкви и духовно ше воздзвиговац у нєшкайшим чаше при младих нєпопуларне. Можебуц то и до родичох хтори свойо дзеци нє научели ходзиц до церкви, алє тиж так, попри велького розвою технолоґиї и рижних можлївосцох на интернету, млади жию у виртуалним швеце и часто су нєсвидоми цо их окружує. На концу сцем подзековац шицким хтори ми помогли и участвовали у упитнїку. МАК 5/2021 ///

9

ЗОЗ ШКАТУЛКИ РОЗУМА

Кристина Афич Коментар

ЯК ВИТАРГНУЦ КОРОВЧЕ, А ЖЕ БИ НЄ ОСТАЛА ДЗИРА? Кед же сце особа хтора ше часто у своїх поступкох з прешлосци нє цеши, та тераз глєдаце одвит на питанє „Як витаргнуц коровче, а же би нє остала дзира?” – на правим сце месце!

Пришла яр, правда, з часу на час мож зашпивац „видела сам снеґ у маю”, та так мож яр поровнац зоз жену у ПМС-у (доказане). Но, сущносц же живот турбулентни. Сиґурна сом же кажде з вас ма даяки нєнайприємнєйши приповедки хтори дзешка скрити – „забути”. Дожица, блами, нєприємносци на предай, а будзем щира, будзе их ище надосц у живоце. Най прейдзем на ствар. Одвит на горе спомнуте питанє практичней природи. Знам, тераз повеце, испитни рок, робим, „учим ше”, нє мам пенєжи пойсц дoму итд... Вигварки, вигварки. Алє, послухайце одвит добрей тети. Патьце, ми вишли з валалу, алє дармо, валал у нас остал. Та прето, питайце ше дома, родзини, сушедом, од хижи до хижи, чи треба помоц у овоцнїку, загради, на полю... Алє нє окоповац, плєц, або таке дацо. У найлєпшим случаю, же бисце добре витаргали корень свойого бламу, потребне дацо наисце конкретне. Кед же ше одлучице за вариянту плєца, витарговац коровча моєй

10

\\\ МАК 5/2021

висини (метер и штварцина крочая дзецка цо ше праве научело ходзиц), щешлїво. *Препоручуєм коровча, барз добре притвердзени за жем. Упутство: Кед же сце нашли одвитуюце коровче хторе вилїчи душу, влапце го за сподок стеблочка, подумайце, напр. „блам ме же сом пред полним кафичом людзох, дакус весела, звалєла штири столи за шором и розбила 13 Єленї и 8 Заєчарци, вец глєдала метлу по маґацину, та место пошорела за собу, учела ше лєциц на метли скакаюци зоз шанку...” (лєм най надпомнєм, нїч особнє). И тераз, моцно сцишнї стебло, подумай уж на цо маш, можеш и наглас (гоч кед родзина около, та нє мудре) и витаргнї. Уххх, олєгчанє! Вец шором, витаргуй дакого, або дацо покля инспирация плющи! Увидзице, пукнє адреналин. Е тераз, тото главне. Дзира остала, а у нєй вшелїяки, мнє особнє, нє наймилши створеня. Даяк би закопац. Найлєгчейше

загребац, алє тоти бубки там буду ше и надалєй множиц. Кед вежнєме горе спомнуту ситуацию, требало би ше пребачиц власнїкови локалу, почасциц го, понукнуц конкретну помоц, келнеровац даєден вечар за ДЖ, або таке дацо. Кед так поробице, конкретно ше зочице сами зоз собу, живот ше якошик ошмихнє. Епилоґ: Младосц-дурносц. Медзитим, розлични зме, и кажде свойо нєприємни дожица, або людзох зоз прешлосци доживює иншак. Думам же бизме нє требали шицки свойо чежки хвильки од дакеди давно загребовац кед су нєрозришени. Пошлїдки нас сцигню и меняю наш стан (за тих звонка валалу, нє думам на квартель, односно „стан” у будинку). J П.С. Мож себе з того дакус можебуц и заробиц, завиши як ше укажеце... П.С.1 Будзме одвичательни ґу природи!

ФРАЗИ И ВИРАЗИ

НЄ ТАК, Пририхтала МАК-ова редакция

За тото число провадзели зме хтори руски слова млади найчастейше погришно хасную, алє и хтори сербски слова ше уж барз „уцагли” до рускей бешеди. Ниа цо зме обачели:

Нє прациме, алє провадзиме.

Нє наставяме, алє предлужуєме.

Нє осечаме, алє чувствуєме.

Нє сечаме ше, алє ше здогадуєме.

Нє свесни зме, алє зме свидоми.

Нє корисциме, алє хаснуєме.

Нє кашнїме, алє пожнїме.

НЄ

Урядови то по сербски званични.

Позарядови то по сербски ванредни.

Кед задзекуєме, даваме оставку, а кед дзекуєме за дацо, вец зме подзековни. МАК 5/2021 ///

11

ҐИМНАЗИЯ И Я Мая Зазуляк Гарди Представяме бувших школярох керестурскей Ґимназиї „Петро Кузмяк”

ДЗЕ СУ И ЦО РОБЯ Маю щесца тоти хтори одмалючка знаю цо єдного дня сцу робиц, та ше им вец анї нє чежко одлучиц до хторей штреднєй школи ше упишу. Медзитим, вироятнє заш лєм єст вецей тих хторим на штернац-петнац роки нє лєгко надумац кадзи далєй, та за нїх добри вибор може буц ґимназия. Думам же шицки знаце же маме ґимназию и на руским язику, у хторей ше вишколовали велї млади, нєшка успишни студенти, лєбо фаховци у своїх обласцох. Ми вам представяме даєдних з нїх. Иван Медєши, Руски Керестур: Ґимназию сом закончел 2001. року. Число школярох у нашей класи ше дакус меняло, алє вше нас було коло 15. Углавним зме були з Керестура, алє мали зме и єдно дзивче зоз Дюрдьова, єден час и зоз Коцура. То бул єден период нє вельо обтерховани зоз правима животнима бриґами. Ми були єдна з ридких класох на руским язику дзе було вельо векши процент хлапцох, та зме досц бетярска класа були и було ту рижни анеґдоти, алє зме релативно успишни школяре були. У найлєпших памяткох ми буду рижни вилєти и путованя котри зме реализовали зоз школским колективом, бавенє рижних спортох и спортски змаганя котри дзекеди були и интернационалного характеру. После Ґимназиї сом закончел педаґоґию на Филозофским факултету. Хвильково робим як софтверски тестер. После шейсцох рокох роботи у просвити ришел сом же ми у ИТ сектору годно буц лєпше и преквалификовал сом ше. Робота ше ми, укратко, состої од преверйованя квалитету направеного софтверу. Робел сом три роки за єдну компанию цо вирабя апликациї за електронске банкарство, а нєдавно сом пременєл роботу и тераз сом у домену ткв. „мудрих хижох” и енерґетскей ефикасносци.

• Алумнистох Школи „Петро Кузмяк”, односно єй бувших школярох, можеце провадзиц и у Фейсбук ґрупи „Petro Kuzmjak ALUMNI”

12

\\\ МАК 5/2021

ҐИМНАЗИЯ И Я Мая Колошняї (Катона), Руски Керестур: Ґимназию сом закончела 2003. року. Ґимназия за мнє була школа до котрей сом ишла нашмеяна и у котрей сом уживала. Нас у класи було штернацецеро, шицки зме були з Руского Керестура, нє мали зме нїкого зоз других местох. Мойо памятки на штредньошколски днї прекрасни. Були зме зложни, вредни, позитивни и нашмеяни школяре. У нашей учальнї вше було весело и були зме прави товарише, у каждей хвильки порихтани помогнуц єдни другим. Шлєбодно можем повесц же и нєшка шицки з нашей класи успишни и вредни людзе. После штреднєй школи сом уписала и закончела Педаґоґийни факултет у Зомборе и з нїм достала званє мастер учитель. Студиї сом лєгко закончела дзекуюци Ґимназиї у котрей сом достала широке образованє и одлични роботни навики. Хвильково меням наставнїцу з Подобовей култури и Гражданского воспитаня праве у Основней и штреднєй школи зоз домом школярох „Петро Кузмяк” у Руским Керестуре. Вше блїжей сом роботи у своїм фаху, а то робота учительки у школи. Кед бим тераз була матурант основней школи, пошла бим ознова по истей драги, а то же бим ознова за штредню школу вибрала Ґимназию у Руским Керестуре, а як студиї Педаґоґийни факултет у Зомборе.

Кристина Молнар, Руски Керестур/Дюрдьов: Ґимназию сом закончела 2011. року. У оддзелєню нас було 18 (17 з Керестура и єден хлапец з Дюрдьова). Єдна велька и значна памятка ми сама школа як будинок, после 12 рокох школованя у тей школи, и уж пейц як робим у нєй, просто нє знам як то будзе робиц у даєдней другей школи. Школа „Петро Кузмяк” то просто „МОЯ” школа, вше була и вше будзе. А од окремних конкретних памяткох ми вшелїяк годзини физичного у лєшику и на Ярашу, як и сам одход и врацанє до школи. Друженє на змаганьох зоз физики и математики (и „чувени” сендвичи). Поздрав за екипу зоз тих друженьох. Мой „товариш зоз лавки Зеленко Наркоманович”, здумованє стихох вязаних за „актуални теми” през школски днї, напр. „Витамин Б12”... Єдно окремне пожнєнє на годзину биолоґиї... У спомнутих и велїх других активносцох вше участвовали товарише и товаришки з оддзелєня, так же нїч би то нє було так без нас шицких вєдно. После штреднєй школи сом закончела Основни академски студиї физики (званє дипломовани професор физики), а потим и мастер студиї физики (званє мастер професор физики). Преподавам физику у Руским Керестуре и у Кули у основних школох, як и матурантом у нашей Ґимназиї. Дочасово сом и на замени як наставнїк математики у основней школи.

МАК 5/2021 ///

13

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ МАК-ова редакция Пията руска наукова конференция за студентох, младих науковцох и фаховцох

ОДВИЧАТЕЛЬНОСЦ, ВИТИРВАЛОСЦ, ФАХОВОСЦ, КРИТИЧНОСЦ На Пиятей рускей науковей конференциї за студентох, младих науковцох и фаховцох, отриманей 12. мая прейґ платформи Зум, участвовали шесцеро млади науковци, виглєдоваче и студенти, а у пририхтованю и Зборнїк зоз того збуваня, у хторим буду обявени осем науково роботи младих. Того року наполнює ше и дзешец роки од идеї же би ше орґанизовало таку Конференцию, а дзевец од отримованя першей. Мср Ана Римар Симунович зоз Нового Саду на Пиятей конференциї представела роботу „О своєй улоги писателя у дньовнїкох Михайла Ковача”. Aна роби як асистент на Оддзелєню за русинистику на Филозофским факултету у Новим Садзе, а трима вежби зоз предметох на хторих ше виучує руску и українску литературу. На тим факултету є на докторских студийох язика и литератури (модул: литература). Андрей Орос з Руского Керестура, студент на мастер академских студийох Културолоґиї на Филозофским факултету у Новим Садзе и єден з авторох младежскей емисиї „АЛТ шоу” у Рускей редакциї Радио Нового Саду, приказал резултати виглєдованя на

14

\\\ МАК 5/2021

тему „Анґлийски елементи у язику младих у МАК-у”. Мср Єлена Дудаш зоз Коцура презентовала свою роботу „Пейзажно-архитектонске ушоренє преднього двора (заградки) Етно клуба ,,Одняте од забуцa” у Коцуре по принципох дакедишнього випатрунку руского валалского двора”. Єлена по фаху мастер польопривреди-гортикултура, тиж так є и мастер ґеоґрафґеоеколоґ, а роби у Рускей редакциї Радио Нового Саду.

– Першираз сом участвовала, можебуц дакус и бануєм же сом ше нє приявела и на прешли Конференциї. Плануєм ше приявиц и на шлїдуюцу, алє шицко завиши и кельо будзем мац часу, прето же то заш лєм виглєдованє за котре потребни час же би робота була квалитетна. Думам же наисце добре же ше орґанизує Конференцию, треба же би ше чула и, нормално, ширела наука, треба же бизме робели и виглєдовали на тему нашей заєднїци. Позитивне и красне искуство ношим зоз тей „зумовей” Конференциї. Наздавам ше же ше шлїдуюца отрима наживо, гоч най будзе и преношенє на мрежох, алє зме вец годни вецей черац искуства, думаня и ту би вец була и лєпша дискусия –

гварела Єлена. На Пиятей конференциї участовал и єден студент зоз иножемства, Якуб Павляк, студент славистики у Лодю, у Польскей. Вон студира сербски и болгарски язик, а интересую го сербски язик, старославянски язик, култура и язик войводянских Руснацох. Роби як лектор польского язика, а Поляком помага учиц сербски язик. Єден семестер бул на черанки на Филозофским факултету у Новим Садзе. На Оддзелєню за русинистику вибрал єден предмет з рускей литератури и праве так настала робота за тогорочну Конференцию младих, а то „Руски Керестур як центер руского швета у Костельниковей приповедки Муша буц черкотки”. Потим мср Доротеа Будински зоз Коцура винєсла резултати виглєдованя на тему „Розвой вчасней двоязичносци у двоязичней фамелиї и двоязичним стредку”. Доротеа закончела мастер студиї педаґоґиї на Филозофским факултету у Новим Садзе, а роби як презентер и новинар у Радио-телевизиї Войводини у Редакциї на руским язику.

– Думам же ше о двоязичносци и розвою двоязичносци при дзецох нє досц бешедує, а то

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

значна тема за нашу заєднїцу. Прето треба о тим цо вецей бешедовац и же би ше при родичох пребудзела свидомосц же ше двоязичносц при дзецох може розвиц на єдноставни и лєгки способ през каждодньову бешеду и бависко, бо дзецом то шицко єдно бависко у котрим вони уживаю. Тиж так думам же тота тема значна нє лєм за нашу, руску заєднїцу, алє и за шицки други мултикултурални заєднїци – гварела Доротеа. Координатор Конференциї, мср Саша Сабадош зоз Зомбора на початку привитал шицких присутних, а на концу представел и свою роботу „Школяре рускей грекокатолїцкей основней школи у Новим Садзе пред початком Першей шветовей войни и после єй законченя”. Саша мастер историчар, студент докторских студийох на Филозофским факултету у Новим Садзе, а роби як архивиста у Историйним архиве Зомбор. Пияту руску наукову конференцию за студентох, младих науковцох и фаховцох отворели шеф Оддзелєня за русинистику проф. др Янко Рамач, директор НВУ „Руске слово” др Борис Варґа и директорка Заводу за културу войводянских

Руснацох Анамария Ранкович, а модераторка була одвичательна редакторка часопису МАК Мая Зазуляк Гарди. Проф. др Янко Рамач, медзи иншим, визначел же барз добре же руска заєднїца ма таку форму збераня младих науковцох и же наукова робота нє лєгка, вона глєда одвичательносц, витирвалосц, фаховосц, критичносц... Др Борис Варґа здогаднул же Конференция настала зоз ювилею 40-рочнїци часописа МАК и наглашел же му наисце мило же ше 75-рочнїцу НВУ „Руске слово” дочекує зоз Пияту конференцию и же нєт красше од того же за свой ювилей тота установа може потримац праве младих у науки. Вон тиж поволал младих же би през рок участвовали и у писаню фахових и наукових роботох у часопису „Шветлосц”. Директорка Заводу за културу войводянских Руснацох Анамария Ранкович гварела же часц роботи Заводу то потримовка и популаризация науковей роботи при младих и розвой виглєдовацкоаналитичних роботох и додала же кед нашо институциї и у других проєктох заєднїцки наступя так як на Конференциї, достанє ше моцнєйши и

лєпши резултати. Шицки вони визначели же гоч того року Конференцию пре пандемию нє могло отримац наживо, барз важне же ше зачувало єй континуитет. Конференцию ше наживо преношело на Фейсбук боку Заводу за културу войводянских Руснацох, як и нашого часопису МАК, та ю могли провадзиц и шицки заинтересовани. У Зборнїку зоз Пиятей рускей науковей конференциї, хтори пошвидко видзе, буду обявени и роботи Марини Шлемендер „Анґлийски модали can и could и їх руски еквиваленти”, як и Марини Сакач „Антрополоґийни погляд на есенциялизацию култури на прикладу вистави: „Обряди преходох у фокусу обєктива фотоґрафох Будински”. Тогорочну Конференцию орґанизовали Виглєдовацки круг, НВУ „Руске слово”, Завод за културу войводянских Руснацох и Оддзелєнє за русинистику, а отримана є у рамикох означованя 75-рочнїци НВУ „Руске слово”, дзе ношитель активносцох часопис МАК.

МАК 5/2021 ///

15

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

Андрей Орос Интервю зоз Санийом Бучком о бодибилдинґу

ЗОЗ АНҐЛИЇ ДО КЕРЕСТУРА НА ПРИРИХТОВАНЄ Сани Бучко зоз Анґлиї, а дакедишнї Керестурец, под час пандемиї корона вирусу пришол знова до Сербиї и почал ше пририхтовац за Шветове першенство у бодибилдинґу у Риму, котре мало буц отримане у маю. Медзитим, пре актуални стан у швеце, тото змаганє нє будзе отримане, та ше Сани змагал на державним першенстве Сербиї у Чачку, дзе освоєл пияте место.

У интервюу за МАК приблїжел нам як випатраю пририхтованя за єдно змаганє у бодибилдинґу. Сани Бучко: Змагам ше у юниорскей конкуренциї у котрей змагателє по 21 рок. Конкретно ше змагам у катеґориї „Men’s physique” у котрей зме у шорцох, та векша увага на горнєй часци цела. Скорей сом ше вше сцел змагац прето же сом сцел видзиц як будзем випатрац кед будзем на екстремней диєти, медзитим, нє мал сом часу за таке дацо, бо сом ше и школовал, и робел. Як випатра твой дзень у тей фази пририхтованя? С.Б: Вше сом мерковал цо єм и кельо єм, алє ми 15. фебруара почала дакус „екстремнєйша” диєта. Попри вежбаня, найзначнєйше и костиранє котре наменєне праве за тото же би мускули випатрали так як треба най випатраю за єдно змаганє. З оглядом на тото же єм пейц

16

\\\ МАК 5/2021

раз на дзень, после фриштику и ученя себе варим за шлїдуюци штири єдзеня, же бим мал часу и за вежбанє, и достаточни одпочивок мускулох. У тей фази пририхтованьох кажде єдзенє ми ше состої зоз билого меса, лєбо даякого другого жридла протеинох, а уношенє угльових гидратох ми зменшани з оглядом на тото же их єм лєм два раз на дзень. Цо ци найчежше у пририхтованьох за змаганє? С.Б: Думам же ми найчежше тото же сом у тей фази фокусировани лєм на змаганє и же ше самим тим нє нательо дружим зоз своїма пайташами. Тренирал ши єден час и у Новим Садзе, алє векшину тренинґох ши робел у терховнї Илони Зарубица у Руским Керестуре. Чи ци вона найзначнєйши совитнїк у пририхтованьох? С.Б: Гей. То почало так же ше вона пририхтовала за исте

змаганє, а я єй повторйовал же як бим ше любел змагац єдного дня. Вона ми вец гварела же ми тераз права нагода з оглядом на тото же ше и вона пририхтує за змаганє, а и прето же мам часу даскельо мешаци одпочинуц од роботи, з онлайн преподаванями у школи з Анґлиї, та сом пристал. Цо ше дотика самих терховньох, мойо думанє же кед дахто сце направиц успих, вец му найменєй значни випатрунок терховнї, лєбо опременосц, найзначнєйше буц ментално витримовни у тим процесу. Чи маш дакого на кого ше упатраш у бодибилдинґу? С.Б: Кед сом бул младши, часто сом патрел знїмки на Ют’юбу о людзох котри ходза до терховнї и котри ше пририхтую за даяки змаганя, та сом досц учел од нїх. Алє, нє мам тото думанє же „я би так сцел випатрац”, алє штудирам же на яки способ бим могол применїц їх способи тренираня и костираня.

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

Чи думаш же хаснованє стероидох (синтетични деривати хлопского гормону тестостерону) нєобходне у бодибилдинґу? С.Б: Велї людзе накадзи приду до терховнї такой ше питаю цо би могли од суплементох и стероидох хасновац, а нє штудираю о правилним костираню и тренираню, цо у сущносци основа шицкого. Людзе думаю же после даскельо тижньох увидза вельки пременки, та уж у старту погришно штудираю и набиваю себе прицисок. Аж кед почнєце поряднє ходзиц до терховнї похопице же потребни длугши период же би було видно резултати. Мойо думанє же на найвисших уровньох вецей заступене хаснованє стероидох, з оглядом на тото же тоти хтори ше змагаю на тим уровню зоз того змаганя жию, алє су и свидоми же яки можу мац пошлїдки кед хасную таке дацо.

sani.build Sani (www.youtube.com/c/SaniBuild)

Спомнул ши школу, цо ши конкретно уписал? С.Б: Кед зме сцигли до Анґлиї зоз Канади, ище два роки сом ходзел до основней школи, потим до штреднєй за бизнис два роки, та сом ше вец уписал на факултет. Уж на другим року студийох ше ми видзело же то нє за мнє, та сом ше виписал и уписал курс за фитнес тренера, цо сом и закончел, а хвильково мам ище єден курс, за нутриционизем у фитнесу. Праве то була причина же бим остал дакус длужей у Сербиї, понеже ше ми и курс и тести отримую онлайн.

З оглядом на тото же у Анґлиї терховнї, алє и велї други обєкти були длуго заварти, чи ше думаш врацац до Анґлиї, чи плануєш остац ту? С.Б: Кед штудирам о тим же дзе би ми було найлєпше жиц у будучносци, то вецка сиґурно ту, у Сербиї. Любел бим мац фамелию котра бешедує на моїм мацеринским язику, алє заш, мам план ище єден период препровадзиц у Анґлиї. Цо ше дотика самих терховньох, корона наисце погубела мойо плани, з оглядом на тото же хвильково барз чежко найсц роботу як фитнес тренер у Анґлиї. МАК 5/2021 ///

17

УПОЗНАЙ СЕБЕ МАК-ова редакция Тест

ЗОЗ ЗБИРКОХ ЗАДАТКОХ Школяре осмих класох ше уж навелько рихтаю за Закончуюци испит, хтори ма буц отримани од 23. по 25. юний. Мали матуранти покладаю тест зоз мацеринского язика, математики и комбиновани тест. Же би и ми, нє лєм осмаки, преверели свойо знанє, зоз Збирки задаткох зоз руского язика, як и зоз Збирки задаткох зоз биолоґиї, ґеоґрафиї, историї, физики и хемиї, вибрали зме даскельо питаня, а числа опрез нїх остали таки як и у збиркох.

РУСКИ ЯЗИК 65. За шлїдуюци приклади одредз файту словох и напиш то на линиї: а) задзековац б) подзекованє в) подзековни 101. Ґу каждому виразу напиш на линию букву з понукнутих одвитох за котру думаш же ше по смислу або значеню склада зоз тим виразом.

1. Хто другому долїк копе, сам до ньго спаднє.

2. Красне слово и желєзни дзвери отвера.

3. Як пошеєш, так будзеш жац.

4. Два раз мерай а треци раз реж. а) Роб осторожно и меркуюцо. б) З краснима словами мож вельо поробиц. в) Будзеш мац тельо, кельо до роботи труду уложиш. г) Нє роб другому зле, бо ци ше зле враци.

103. На линию напиш назву животинї зоз хтору ше поровнує даєдна чловекова прикмета.

1. Шпива як 2. Вредни є як 3. Лукави (гамишни) є як 4. Швидки є як 5. Мудри є як 148. Офарб крущок опрез точних одвитох.

1. Першу кнїжку на руским язику написал: 0 Гавриїл Надь; 0 Гавриїл Костельник; 0 Юлиян Тамаш; 0 Михал Рамач; 0 Микола Кочиш.

18

\\\ МАК 5/2021

2. Перша кнїжка на руским язику вишла: 0 1904. року, 0 1905. року, 0 1906. року, 0 1907. року,

УПОЗНАЙ СЕБЕ 345. Напиш деминутиви на линию. а) калап б) панталони в) кифла г) власи

КОМБИНОВАНИ ТЕСТ 30. Офарб крущок опрез одвиту з яким даваш найвекше доприношенє защити свойого окруженя. Кед купуєм поживу у предавальнї, барз часто повем: 0 „Спакуйце ми кажди артикл до окремного мещка.”

0 „Спакуйце ми шицко лєм до єдного мещка.”

0 „Дзекуєм, нє сцем мещок, мам свою ташку.”

0 „Спакуйце ми до гевтих ваших вельких мещкох.”

139. Офарб крущок опрез точного одвиту. Обновююци природни ресурс то: 0 нафта; 0 природни ґаз; 0 углє; 0 вода.

302. З котру часцу школского прибору можеш заврец отворене струйне коло? Офарб крущок опрез точного одвиту.

0 ґумка за сцеранє; 0 пластична ленийка; 0 древена ленийка; 0 нєзастругани ґрафитни клайбас зоз ґумку на єдним концу; 0 застругани ґрафитни клайбас на обидвох концох.

395. Єдну з наведзених прикметох нє мож одредзиц лєм з помоцу осетох. Хтора то прикмета? Офарб крущок опрез точного одвиту.

0 фарба; 0 маґнетичносц; 0 аґреґатни стан; 0 пах.

Ришеня 65. а) дїєслово; б) меновнїк; в) прикметнїк 101. 1. г); 2. б); 3. в) 4. а) 103. 1. соловей 2. ґрамушка (пчола) 3. лїшка 4. заяц 5. сова 148. 1. ● Гавриїл Костельник 2. ● 1904 345. а) калапчок б) панталонки в) кифлочка г) власки Руски язик МАК 5/2021 ///

19

30. ● „Дзекуєм, нє сцем мещок, мам свою ташку.”

139. ● вода 302. ● застругани ґрафитни клайбас на обидвох концох 395. ● маґнетичносц Комбиновани тест

АЛТ ШОУ У МАК-У Лидия Костелник „Емисия за младих – АЛТ шоу”, каждей стреди од 21:30 г и репризно штварток од 12:30 г на габох Радио Нового Саду (92, 100, и 107,1 меґагерци)

ЧИ МЛАДИ ПЕСТУЮ РУСКИ ЯЗИК? Нєшка на швеце постоя коло 7 000 язики, алє вецей ак половка угрожени пре одредзени причини, як цо менша популация, нє преношенє язика з ґенерациї на ґенерацию, пре швидки способ живота, ґлобализацию, странски вирази итд. Руски язик спада до микроязикох и єден є зоз найрозвитших и найбогатших зоз литературу и културу.

– Руски язик ма мале число бешеднїкох и находзи ше на єдней малей огранїченей териториї. То перши виглєдовал професор Александар Дуличенко хтори виучовал микроязики у славянским швеце. Вон поровновал велї язики хтори мали характеристики микроязикох и заключел же руски язик од шицких тих язикох найрозвитши. Руски язик ма шицки елементи хтори потребни за микроязик, а з тима характеристиками можеме повесц же вон полнозначни литературни язик, у шицких функционалних сферох є реализовани. Попри тим же иснує у бешедним стилу,

20

\\\ МАК 5/2021

маме розвиту литературу, можеме го хасновац и у административним стилу, у публицистичним, науковим итд. Маме образованє на руским язику, новини, периодични виданя, кнїжки, преклади кнїжкох, часописи, учебнїки итд. Образованє у основней школи, штреднєй, иснує и Оддзелєнє за русинистику на Филозофским факултету у Новим Садзе. Єден богати спектер полнозначного литературного язика. Тиж так, маме написани ґраматики, подрозумює ше же єден литературни язик ма написану нормативну ґраматику и словнїки. Ми маме єден богати лексични фонд и на тот способ можеме повесц же руски язик розвити язик – гвари висши лектор на Оддзелєню за русинистику мр Анамария Рамач Фурман.

ЯК ТРЕБА ЖЕ БИЗМЕ ОЧУВАЛИ НАШ ЯЗИК?

– Тераз тото цо зме здобули, наша заєднїца, вєдно зоз численима поколєнями хтори жили пред нами, требали бизме пестовац, потримовац и далєй розвивац. То значи же би млади людзе, гоч кеди маю

нагоду, приповедали на своїм мацеринским язику, дзеци би ше требали образовац на мацеринским язику, родичи би требали зоз своїма дзецми приповедац по руски же би дзеци познєйше ишли и до руских школох, же би могли читац по руски у каждей нагоди. Нє треба ше ганьбиц од свойого язика, нє треба кричац, лєбо же би ше було у центру уваги, алє ше културно справовац. Образованє нам тиж важне на мацеринским язику, бо так найлєпше можеме виражиц свойо чувства и емоциї, а велї людзе гваря же праву поезию мож писац лєм на мацеринским язику – толкує мр Рамач Фурман.

– Же бизме очували язик, вшелїяк треба же бизме

АЛТ ШОУ У МАК-У ше намагали цо чистейше приповедац по руски. Кед маме слова у нашим язику, нє треба хасновац слова зоз сербского, або аж и зоз анґлийского язика. Тераз маме и руску тастатуру хтору можеме хасновац и на компютерох, таблетох и на телефонох, то тиж єден способ чуваня язика, бо думам же млади зоз длугшим хаснованьом анґлийскей тастатури и латинки нє хасную ,,Г” ,,Х” ,,Ц” ,,Ч” та ше и ту правя гришки – заключує асистент на Оддзелєню за русинистику мср Ана Римар Симунович.

ЯК ШЕ МЛАДИ ОДНОША ҐУ ЯЗИКУ?

– Младши ґенерациї ше нє вше одвичательно справую ґу язику, нє досц почитую свой язик. Требали би чистейше приповедац по руски, намагац ше виправиц, прето же кед будземе так патриц же тераз ми лєгчейше похасновац даяке сербске слово, бо тото нє типове руске итд. так єдного дня будземе шицки слова одруцовац, бо нам нєзвичайно так повесц, а вец ше то зведзе на диялект сербского язика. Дзеци хтори биваю у варошу нє маю можлївосц ходзиц до рускей школи, алє ту иснує пестованє руского язика з елементами националней култури. То барз важне же би дзецко було билинґвалне. Часто сом мала нагоду чуц же: ,,Бешедуєм з дзецком по сербски, бо мой партнер нє зна по руски, та вец нє розуми.” То лєм єдна вигварка. Тот партнер ше з часом звикнє на тот язик и будзе го розумиц, можебуц го и научи. Нє длужни є научиц

го, алє уж кед себе вибрал партнера, або партнерку Руснака требал би познац тоту културу и язик. Дзецку будзе лєпше кед будзе знац два язики одмалючка – визначує мр Рамач Фурман.

случело, як гвари, при законченю штреднєй школи, кед ше ознова активовал у КПД. Жада єдного дня и свойо дзеци научиц по руски.

ЧИ МОЖЕ И ЯК МОЖЕ ОБСТАЦ НАШ ЯЗИК?

– Може обстац наш язик, алє ту найважнєйше же би млади уж од тераз знали же и вони єдного дня буду родичи и же би уж од тераз були свидоми яке важне же би зоз своїма дзецми у будучносци приповедали на своїм мацеринским язику. Нормалне же жиєме у мишаним штредку и же єст мишани малженства. У таких случайох треба буц свидоми же треба розвивац и єден и други мацерински язик. У тей першей фази кед дзецко усвоює язик, воно нє розликує чи то руски, сербски, чи було хтори други язик, алє го вяже за особу и будзе ше автоматски преруцовац з язика на язик у зависносци од того з хтору особу комуникує. Познєйше постава буц свидоме же то розлични язики – толкує мср Римар Симунович.

НЇҐДА НЄ ПОЗНО НАУЧИЦ ЯЗИК Михайло Ждиняк зоз Шиду полу Руснак, алє нє мал нагоду одмалючка приповедац по руски, понеже одроснул у сербским штредку. Ходзел до КПД ,,Дюра Киш” у Шидзе и од вше жадал научиц свой мацерински язик, чувствовал ше нєподполни. Требало му часу же би ше тота хвилька пребудзела у нїм, а то ше

– У Културно просвитним дружтве сом грал на гармоники, а на пейц роки сом и танцовал у фолклорней ґрупи. Кед сом почал учиц руски язик, ґраматика ми була барз чежка и можем повесц же ми то була найчежша часц. Годзини на хтори ходзим маю барз добру концепцию, атмосфера и одношенє з мою професорку приятельского характеру. И надалєй будзем ходзиц на годзини руского язика и будзем го усовершовац. Любим провадзиц и участвовац на наших фестивалох. Цо ше дотика наших медийох, найволїм слухац нашу раншу програму на радию у авту кед идзем на роботу. Мам вельо гобиї. Граєм на гармоники, судзим на фодбалских змаганьох, шпивам у мишаней шпивацкей ґрупи у Шидзе, любим фотоґрафовац и препровадзовац час у природи – закончує Михайло Ждиняк, хтори прави приклад же нїґда нє позно за ученє язика.

МАК 5/2021 ///

21

ВЕЦКА НЇЧ У МАК-У

YouTube → Evo ništa Михайло Планкош „Ангел А”

„Ангел А” французки филм режисера Лука Бесонa у хторим ше єден чловек залюби до єдного ангела. Од того режисера сце можебуц патрели „Пияти елемент”, у хторим Мила Йовович ма паж фризуру, и зоз Брусoм Вилисом пробує виратовац швет. „Пияти елемент” вироятно його найпознатши филм, алє мнє тота приповедка нєба и жеми вельо ориґиналнєйша и шмелша, гоч ше у нєй нїч барз компликоване, або нове нє збува. Часци зоз хторих режисер зложел тоту обичну ситуацию зоз нєй правя єдно нєкаждодньове чудо хторе мнє „зґрабело”. Мали, комични, бербляви Француз-Мароканєц длужни полно пенєжи велїм вельким ґанґстером, а шицко цо мал страцел на коцки. Находзи помоц на мосту зоз хторого праве думал скочиц до Сени и удава ше му вицагнуц. Як перше, филм чарно-били. Патриц филм без фарбох мнє таке як вимивац очи од того нашого швета у хторим тунї пластични, цифровани

22

\\\ МАК 5/2021

амбалажи вшадзи... га и вам сом ше уж поносовал на нїх. Приповедка ше одвива у Паризу и у єй красних сликох на варош дакус можеме патриц и як през бедекер, алє нє тельо як, наприклад, у филму „Paris, je t’aime” („Паризу, любим це”), хтори варош вельо вецей патри зоз очми туристи хтори барз люби красоти и чуда. Тот филм варош патри з очми дакого хто розуми квалитети вароша, барз люби даєдни його елементи, алє зоз иронию патри на гевто цо найпопуларнєйше у нїм. Важну и интересантну улогу у тим филму бави випатрунок ґлумцох. Алє нє як цо зме звикли. Обично ґлумци прекрасни и совершени, и слика даякого швета хтори єдному числу людзох найбаржей одвитує. У „Пиятим елементу” Брус Вилис совершени хлоп котрому єдино власи дакус хибя, алє то нє катастрофа, а Мила Йовович нєконтроловани потенциял хтори вон унапрями на праву драгу. У тим филму наспак. Главни улоги бавя Ри Расмусен, єдна прекрасна, самоуверена, висока блондинка и Жамель Дебуз. Вон власи ма, алє нє ма самонадїйносц, нїзжши є од

свойого ангела за главу и пол, и нє ма руку. Процивно тому шицкому, до конца филма ше му удава найсц самонадїйносц и постанє моцна, функционална особа хтoра ше бори за свойо право же би жил у тим швеце. Кед филми жвератко швета коло нас, вецка у тим жвератку треба же би було вецей нєсовершенихсовершених людзох, а тот филм думам же одлично демонструє совершеносц гевтих хторих би дружтво можебуц нє почасцело зоз тим словом. Попри тим, барз ми интересантне же и ту, и у „Пиятим елементу”, швет виратує прекрасна дама зоз паж фризуру. Нє думам же жиєме час у хторим нам хибя чежки, компликовани филми хтори нас женю на роздумованє о тим цо шицко подле у швеце, думам же лєпши комедиї и романси хтори ше шмею зоз тих дробних проблемох и понукаю одвити. Наздавам ше же ше и вам попачи тот вибор.

Фотомонтажа: Михайло Планкош

ФА РБИ ВАРОША

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

Кристиян Сопка Проза

КЕД ПРИШЛИ...

Янко бул скромни чловек. Нє глєдал вельо од живота, алє му живот дал шицко цо му требало, и вецей. Богати нашлїдства и добре плацена робота понукли му лагодни живот. Политика, социялна нєправда и бида других го нє дорушовала. Бул свидоми шицкого того, попровадзел з часу на час даєдну ситуацию. Медзитим, шицко ше тото случовало там дзешка, нє коло нього.

Перше пришли виключиц струю сушедови прейґ драги. Сушед лярмал по дворе, а Янко патрел як ше роботнїк електродистрибуциї ґрабе на телеґраф и штрига дроти.

– Я мойо рахунки начас плацим. – Прешло му през думки. – Нє мам ше я ту цо мишац.

Ютредзень пришли до Янкового бочного сушеда побрац ствари пре нєвимирену рату за кредит. Ношели шицко: телевизор, реґали, посцелї... Винєсли вецей як цо було длуство. Сушед анї нє бул дома, пошол на наднїцу, а сушеда нарикаюци кричала же то нєправда и же крадню од нєй.

Янко ше врацал дому и видзел цо ше роби, алє вон нє ма бриґи зоз банками. Аж ма и даяки орочени пенєжи там.

– Нє може ше таке дацо мнє случиц. – Жубротал себе до бради и штудирал кельо достанє на мено камати.

Треци дзень пришли по сушеда, три хижи далєй од Янка. Направел галайк кед му нє виплацели за жито кельо було обецане.

– Водза го до гарешту, сила нє ришує нїч. – Зогнутей глави прешол коло двох полицайох хтори водзели сушеда.

Штварти дзень водзели до гарешту ище єдного сушеда. Инспектор гварел його жени же є державни нєприятель.

– Кажде хто роби за опозицию роби и за нєприятельох тей держави. – Скричал инспектор так най го шицки сушедово чую, хтори патрели през облаки. Медзи нїма и Янко.

– Цо най ше роби. – Думал себе. – То политика.

Пияти дзень на Янковей капурки ше зявели активисти Партиї и зберали прилоги за виберанки. Янко гварел же є нєзаинтересовани и нашвидко их випровадзел.

Шести дзень жандармерия вошла Янкови до хижи и покапчали го. Єдини медзи нїма цо нє бул у униформи почал бешеду.

– Ти барз подозриви. Твоя хижа крашнє обилєна, гонїш красни авто, а кед ше збера пенєжи, нє даш анї динар. Ту цошка нє у шоре. Одведзце го!

Янка дзвигли и почали водзиц. Сцел прегвариц, алє ше му язик завязал. Кед го виведли на улїчку, зоз поглядом модлєл сушеда прейґ драги же би му помогнул. Алє гевтот лєм мирно розкладал огень на дворе.

Обрацел главу и зоз истим поглядом патрел на бочного сушеда хтори збивал полїчки зоз старих деских и спод ока патрел на Янка.

Почали го вожиц у службеним комбию и Янко през облак патрел на празни хижи хтори му випатрали страшно. * Мотивоване зоз писню Мартина Нимелера (Martin Niemöller) „Перше пришли” МАК 5/2021 ///

23

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

Валентину Салаґ зоз Дюрдьова, школярку Карловацкей ґимназиї, фотоґрафованє заинтересовало кед почала ходзиц до штреднєй школи. Фотоґрафує зоз мобилним телефоном, алє гвари же ше наздава же єдного дня купи и даяки фотоапарат, зоз хторим будзе призначовац красни памятки. Найволї фотоґрафовац природу, квеце, понеже дума же треба визначиц тоту красоту хтору людзе маю коло себе, а вецей ю нє ценя. Тиж так, люби фотоґрафовац и животинї, найбаржей свойо пси, гоч их нє вше лєгко лапиц до кадру, бо нє любя мировац и позировац. Затераз ище нє посилала нїґдзе свойо фотоґрафиї, прето же, як гвари, фотоґрафує лєм зоз телефоном, алє ше тераз одшмелєла обявиц их голєм у МАК-у. Окрем фотоґрафиї, Валентина ма ище велї гобиї – шпиванє, рецитованє, гранє на клавиру, а тиж так люби и едитовац свойо фотоґрафиї...

Кед и ти любиш фотоґрафовац, лєбо мальовац, рисовац, илустровац... а сцеш и другим указац свойо роботи, пошлї их на mak.magazine@gmail.com