МАК 3/2020

Мултимедиялни часопис за младих число 3 / марец 2020 / цена: 100 динари

#останьдома

Фото: Ивана Медєши

ЗМИСТ

03

У ФОКУСУ

У ФОКУСУ

Позарядови стан у Сербиї пре шветову пандемию вирусу корона

студентских черанкох

МАК-ОВ КОЛАЖ

„N Purity” лабдочкох за купанє

Цалосна кампаня борби процив вирусу корона промовує ше по шицких медийох и дружтвених мрежох зоз #останьцедома. Ище раз, #останьцедома, чувайце себе и других. Гоч ше вам видзи же ви нє ризична катеґория, вшелїяк шицки ми маме нам мили особи котри можебуц загроженши.

KВИТКИ МУДРОСЦИ

ЧОМ ТАК ГУТОРИМЕ?

03 Р. Джуджар: Вирус котри застановел и пременєл швет 04 Пририхтала Р. Джуджар: Питаня и одвити о вирусу

корона и хороти ковид-19 06 Ц. Надь: Розгварка з Мартину Гудак, учашнїцу 08 Ц. Надь: Розгварка з Андрею Берич, власнїцу

#останьдома

#чувайсебе

10 Е. Чизмар: Квитки мудросци 11 Пририхтала Матеа Джуджар: Медведжа услуга

ЗДОГАДНЇМЕ ШЕ

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

интересантне пречитац

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

любительом риболову

УПОЗНАЙ СЕБЕ

АЛТ ШОУ У МАК-У

12 Л. Костелник: „Наш бал” 14 Т. Будински: Наруцани и нєповязани факти хтори 16 А. Орос: Розгварка зоз Стефаном Бранковичом,

МАК-ОВ КОЛАЖ

06

Розгварка з Мартину Гудак

Омладински черанки оможлївюю младим, зоз найменєй двох жемох, же би ше стретли и жили вєдно од пейц до двацец єдного дня, тоти черанки подрозумюю же би млади мали од тринац по трицец роки. През черанки млади ше занїмаю зоз темами хтори ше дотикаю общого дружтвеного значеня, виглєдую културу, животни стил, а през дебати, вежби и рижни активносци дотикаю ше и темох хтори ше одноша на демократию, солидарносц, товаришство.

18 А.Медєши: Тест особносци 20 Л. Костелник: Активносци младих у наших местох

#чувайдругих

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

16

през 2019. рок

Розгварка зоз Стефаном Бранковичом

КИНОТЕКА

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

– Найбаржей ме прицагує мир и природа. Любим пойсц даґдзе дзе ше можем оддалїц од людзох и од каждодньового живота, опущиц ше и як гваря „пущиц мозоґ на пашу”. Вшелїяк ту и адреналин кед ше закива верх циґоня и кед ше заквачи риба.

22 К. Малацко: „Knives Out” 23 Бачи Дюра з Керестура: Проза 24 Патрик Костелник: Фотoґрафиї МАК Мултимедиялни часопис за младих www.ruskeslovo.com → рубрика МАК Facebook: MAK MAGAZINE Instagram: mak.magazine mak.magazine@gmail.com Число 3 марец 2020 Директор: др Борис Варґа

2

■

МАК 03-2020

Oдвичательна редакторка: Рената Джуджар Дизайн и компютерски обробок: Златко Емейди Язична редакторка: Ясмина Дюранїн На насловним боку: „Остань дома” Автор фотоґрафиї: Ивана Медєши

Видава НВУ „Руске слово” Булевар ошлєбодзеня 81/VII 21 000 Нови Сад Жиро рахунок: 160-923244-82 Интеза банка, Нови Сад Друкує „Maxima graf Петроварадин CIP – Каталогизација у публикацији Библиотека Матице српске, Нови Сад

008+32(=161.2) (497.113) MAK : мултимедиялни часопис за младих / редакторка Рената Джуджар. – Рок 1, ч. 1 (1972) - .

– Нови Сад : Руске слово, 1972-. – Илустр. ; 28 cm ISSN 0350-8080 COBISS.SR-ID 15945730

У ФОКУСУ Рената Джуджар Позарядови стан у Сербиї пре шветову пандемию вируса корона

Медзи нами нєт особи котра потераз нє чула за вирус корона. Слово о єдним спомедзи вирусох зоз ґрупи коронавирусох, котри урядово наволани САРС-КоВ-2, а виволує хороту ковид-2019. Спомнути вирус ше першобутно зявел концом прешлого рока у Китаю, потим ше помали преширйовал на околни жеми, та на други континенти. Кажда держава ше зоз вирусом корона бори зоз шицкима моцами, Китайци го успишно звладую, алє хвильково найвекши жирячиска епидемиї у Италиї и Шпаниї, а такой за нїма и ЗАД, и европски жеми Нємецка, Французка и Велька Британия. Док епидемия одношела животи у Китаю, нам у Сербиї то випатрало як цошка цо ше случує дзешка далєко. Тераз є ту. Перши случай инфицированей особи потвердзени 6. марца, потим 15. марца преглашени позарядови стан у Сербиї, а 19. марца и пандемия вирусу корона. Позарядови стан озбильна ситуация, од кеди у нашей держави вецейстранкова система, то штварти раз як є преглашени. Най здогаднєме, перши позарядови стан преглашени 9. марца 1991. року пре вельки демонстациї опозициї, потим други раз 24. марца 1999. року пре НАТО бомбардованє и треци раз 12. марца 2003. року кед забити премиєр Зоран Дїндїч. Перши три позарядово стани були #останьдома

#чувайсебе

ВИРУС КОТРИ ЗАСТАНОВЕЛ И ПРЕМЕНЄЛ ШВЕТ

преглашени пре политични стан, по першираз ше случело же причина епидемия котра загрожела людзом.

По дотерашнїх статистикох старша популация и особи зоз хронїчнима охоренями найзагроженши, алє нєт безпечних.

Позарядови стан ше преглашує кед явна опасносц загрожує обставанє держави або єй гражданох, толкує Устав нашей держави.

Медзи мирами котри запровадзени у позарядовим стану то и заверанє гранїцох за шицок путнїцки транспорт, до держави можу войсц лєм сербски державянє, алє почитуюци строги правила изолациї од 14 або 28 днї, пре евентуални позитивни случаї вирусу корона.

Источашнє претаргнута и настава у школох, а модерна школа нашвидко, одразу преселєна до е-учальнї. Цошка цалком нове, алє функционує, а цалком вироятне же на таки способ тот школски рок и будзе закончени. Тот позарядови стан єдинствени по мири запровадзованю полицийней годзини котра по найновших мирох тирва од 17 по 5 годзин, а мира зоз котру ше огранїчує безпотребни рушаня и виходи. Медзи иншим, треба надпомнуц же забранєна робота ставяльньох, кафичох, а ресторани можу лєм випоручовац єдзенє, нє и вислуговац госцох у обєктох. Єдна зоз позарядових мирох то и цалосна забрана рушаня за особи старши як 65 роки у урбаних штредкох, односно 70 роки у руралних штредкох. #чувайдругих

Познєйше запровадзени ище рестриктивнєйши мири, а то утаргованє явного превозу, медзимесного и городского, а винїмок лєм превоз за роботнїкох. Явни сходи першобутно були огранїчени на 100 особи, нєодлуга на 50, а хвильково на моци мира котра строго гвари же нє вецей як пейц особи у завартим явним просторе. Попри тим забранєни и сходи у паркох и на явних поверхносцох котри наменєни за спорт и рекреацию. Цалосна кампаня борби процив вирусу коронa промовує ше по шицких медийох и дружтвених мрежох зоз #останьцедома. Ище раз, #останьцедома, чувайце себе и других. Гоч ше вам видзи же ви нє ризична катеґория, вшелїяк шицки ми маме нам мили особи котри можебуц загроженши. МАК 03-2020

■

3

У ФОКУСУ Пририхтала Рената Джуджар

ПИТАНЯ И ОДВИТИ О ВИРУСУ КОРОНА И ХОРОТИ КОВИД-19 Цо то ковид-19? Цо то САРС-КоВ-2 (САРС-CoV-2)?

податки о тим вирусу ище вше нєподполни.

Нови вирус корона зявел ше 2019. року и наволани є САРС-КoВ-2, а одкрити є у Китаю. Роби ше о новей файти коронавирусох хтори скорей нє були одкрити при людзох. Хорота хтору спричинює тот вирус наволує ше ковид-19.

САРС ше зявел концом 2002. року у Китаю У периодзе од 8 мешаци 33 держави приявели вецей як 8 000 случаї инфекциї з вирусом САРС.

При чежших случайох приходзи до запалєня плюцох, синдрома акутного очежаного диханя, сепси и септичного шоку, а то шицко може спричинїц шмерц. Старши особи и хронїчни хоротнїки подложнєйши чежшим формом хороти.

Як ше вирус преноши? Як ше вон шири?

Чи постої специфичне лїченє хороти ковид-19?

Одкадз походза коронавируси?

Гоч вирус походзи од животиньох, вон ше преноши и з чловека на чловека. Вирус ше углавним преноши з капками кед ше киха лєбо кашлє.

Нє постої специфична терапия тей хороти. Лїченє симптоматске.

Виглєдованя указую же просекови период инкубациї 5–6 днї, а максимални период 14 днї. Людзе можу пренєсц вирус и кед нє маю симптоми ґрипи, цо нєзвичайне при других вирусних инфекцийох.

Кед сце у подручйох дзе интензивне ширенє вируса:

Коронавируси то вируси хтори циркулую медзи животинями, алє даєдни з нїх можу прейсц и на людзох. Кед прейду зоз животинї на людзох вец ше можу преношиц и з чловека на чловека. Вельке число животиньох ношителє коронавирусох. Нааприклад, вирус корона Блїзковосточного респираторного синдрома (МЕРС-CoV) походзи од ґамили, док САРС походзи од цибетки. Чи ше тот вирус може поровнац зоз САРС-ом лєбо зоз сезонску ґрипу?

4

Нови вирус корона одкрити у Китаю ґенетски барз повязани з вирусом САРС зоз 2003. року и тоти два вируса маю подобни характеристики, гоч ■

МАК 03-2020

Симптоми хороти 2019nCov?

Як ше зачувац?

• керуйце контакт з хорима людзми, поготов кед кашлю; • керуйце места дзе єст вецей людзох; • притримуйце ше общих правилох гиґиени рукох и єдзеня;

Як познате, вирус може спричинїц благи симптоми подобни ґрипи як цо то:

• скорей єдзеня, после тоалету, лєбо после рушаня животиньох умивайце руки з мидлом и воду, лєбо хаснуйце алкоголни дезифициєнс;

• звекшанє тїлесней температури

• керуйце контакт зоз животиняма и їх вилученїнами.

• кашлянє • очежане диханє • боль у мускулох и • вистатосц

У ФОКУСУ

Як треба же би ше справовала особа хтора була у блїзким контакту зоз особу хтора ма хороту ковид-19? Особа хтора у предходних штернац дньох була у блїзким контакту зоз особу хтора охорела од ковиду-19 будзе под активним надпатрунком у самоизолациї. То значи же особа будзе у своїм обисцу у изолациї под константним здравственим надпатрунком, будзе мерац свою тїлесну температуру каждодньово и будзе у каждодньовим контакту зоз компетентним епидемиолоґом. Кед ше при особи розвию знаки респираторней инфекциї, епидемиолоґ одредзи дальши мири. Правила за дезинфекцию/ умиванє рукох? Умиванє и дезинфекция рукох ключни за сперанє инфекциї. Руки треба умивац часто и детально з мидлом и воду найменєй двацец секунди. Кед мидло и вода нєдоступни мож хасновац дезинфекцийне средство хторе ма найменєй 60 одсто алкоголу. Вирус уходзи до цела през очи, нос и уста, та их зато нє рушайце з нєумитима руками.

Чи хирурґийни маски ефикасна защита процив САРС-КоВ-2? Хирурґийна маска зоз другима мирами защити, кед ше правилно хаснує, обезпечує одредзени ступень защити, односно застановює инфицированє прейґ капкох. За звичайни контакт з хоротнїком достаточна маска и триманє оддалєносци найменєй єден метер од хоротнїка. Чи безпечне єдзенє хторе увежене зоз подручйох дзе интензивне ширенє вируса? Нєт зазначени анї єден пренєшени САРС-КоВ-2 прейґ єдзеня, цо значи же нє постої доказ же продукти за костиранє увежени зоз подручя дзе интензивне ширенє вируса представя ризик за гражданох вязани за САРС-КоВ-2, хтори ше першенствено преноши з особи на особу.

познати коронавируси,та и вирус хтори пред 18 роками спричинєл САРС и вирус хтори уж седам роки спричинює МЕРС преноши ше нєпоштредно з блїзким контактом (прейґ капкох) и барз су чувствительни на атмосферски условия (барз кратко затримую заразносц звонка чловекового цела); анї за єден з нїх нє утвердзене преношенє прейґ посилкох. Чи апарати за сушенє рукох у явних тоалетох ефикасни у знїщованю нового вирусу корона? Нє, апарати за сушенє рукох нє ефикасни у знїщованю САРСКоВ-2. Же бисце ше защицели од нового вирусу, треба же бисце частейше умивали руки з мидлом и воду, лєбо же бисце их дезинфиковали з алкоголним дезифициєнсом, и найважнєйше #останьцедома!

Чи безпечне прияц посилку зоз подручйох залапених зоз инфекцию з вирусом корона? Ризик од преносу нового вирусу корона на людзох прейґ поштанских посилкох занєдзбуюци. Шицки по нєшка

https://covid19.rs/ (Приступене: 25.03.2020, 14,30 г) МАК 03-2020

■

5

У ФОКУСУ Цецилия Надь Розгварка зоз Мартину Гудак, учашнїцу омладинских черанкох

ЧЕРАНКИ ПОНУКАЮ РИЖНИ МОЖЛЇВОСЦИ

Oхрид

Видин Проєкти хтори оможлївюю черанки студентох, або младих людзох понукаю вельо того, часто анї нє знаме яки постоя можлївосци и файти черанкох. Найчастейше ше споминаю студентски черанки, алє постоя и омладински черанки хтори обробюю теми зоз социялного живота, алє и вельо того ище. Мартина Гудакова з Руского Керестура активно участвує у омладинских черанкох (Youth exchanges) зоз Еразмус+ проєктом, у шлїдуюцих шорох одгаднєме вам цо шицко понукаю таки

6

черанки.

■

МАК 03-2020

Омладински черанки оможлївюю младим, зоз найменєй двох жемох, же би ше стретли и жили вєдно од пейц до двацец єдного дня, тоти черанки подрозумюю же би млади мали од тринац по трицец роки. През черанки млади ше занїмаю зоз темами хтори ше дотикаю общого дружтвеного значеня, виглєдую културу, животни стил, а през дебати, вежби и рижни активносци дотикаю ше и темох хтори ше одноша на демократию, солидарносц, товаришство. Национални ґрупи ше состоя зоз найменєй штирох учашнїкох и омладинского лидера, наводзи ше на сайту Еразмус+. Наша собешеднїца Мартина гвари же цалком случайно пошла на першу черанку.

– На Фейсбуку сом видзела обяву же ше хитно глєда

учашнїк зоз Сербиї за черанку на тему о дискриминациї у Аликантеу, у Шпаниї, хтора требала почац за пейц днї. Явела сом ше же сом заинтересована, та ми гварели най себе почнєм глєдац авионску карту, понеже ме знали зоз предходного волонтираня. Кед сом нашла одвитуюцу цену карти, хтора ше мушела уклопиц до буджету, одобрели ми же бим ю купела и то шицко. После того сом лєм мушела причекац же би прешли тоти штири днї и же бим ше нашла у авиону за Шпанию. Шицко ше случело барз швидко и була сом кус скептична, алє шицко випадло супер. Понеже сом була одушевена з першу черанку, пошвидко сом ше приявела и на другу – здогадує ше Мартина.

У ФОКУСУ ВАЖНЕ БУЦ ЗАИНТЕРЕСОВАНИ Учашнїк на черанки треба же би бул активни и активно участвовал у вежбох и роботньох, подзелєл свойо искуства з другима, а тиж треба и же би представел свою жем и орґанизацию зоз хтору пошол на черанку. Потим здобуте знанє зоз черанки дзелї зоз локалцами кед ше враци до свойого штредку.

– Особа хтора идзе на черанку треба же би була заинтересована за одредзену тему хтора ше обрабя на одредзеней черанки. Кед орґанизациї глєдаю учашнїкох, углавним обявя апликацийни формулар у хторим заинтересовани треба же би написали свою мотивацию, и на основу тих формуларох вибераю учашнїкох. Цо ше дотика язику, углавном ше глєда знанє анґлийского, алє то нє муши буц пресудне. Тиж, завиши од орґанизациї до орґанизациї, алє дакеди ше обчекує же би учашнїк сам виплацел трошки драги, а орґанизация му то рефундира после проєкту. На черанкох ше научи вельо о теми хтора ше обрабя и то од своїх парнякох, а на нєформални способ. Медзитим, тиж так упознаваю ше велї нови людзе, точнєйше товарише зоз других европских жемох, упознаш їх културу и кухню, понеже ше вше орґанизує интеркултурални вечар, а научиш и дацо вецей о своєй култури и о самим себе. Тиж, вежбаш насампредз анґлийски язик, а можебуц научиш и даєден други. Тоти черанки и добри способ же би млади вишли зоз свойого

штредку и своєй держави, медзитим, треба надпомнуц же то нє примарни фокус таких черанкох. Мнє особнє черанки досц помогли, понеже сом ше на нїх упознала зоз нєформалнима методами хтори я любим применьовац на своїх годзинох. Тиж, на концу черанки ше достава припознанє, т.є. Europass хтори мож вихасновац у CV-ю – гвари Гудакова. НОВЕ ЗНАНЄ И ПОЗНАНСТВА Наша собешеднїца гвари же би совитовала шицким младим же би ше приявели на черанки. Зоз таку файту нєформалного образованя, особа ше збогацує и отвераю ше єй нови горизонти и попатрунки на заєднїцу, околїско, на чечуци проблеми, алє и на богатство познанствох.

знам хтора на мнє охабела найвекши упечаток, прето же ме кажда научела дачому новому и на каждей сом упознала людзох зоз хторима сом ище вше у контакту. Наприклад, тераз кед сом була у Истанбулу преспала сом у пайташки зоз Шпаниї, хтора хвильково там на пракси, а ми ше упознали на черанки у Греческей – толкує Мартина. Мартина закончела основни студиї анґлийского язику на Филозофским факултету у Новим Садзе, а свойо образованє, односно мастер студиї предлужела на истим факултету и напряме. Єй студиї вельо доприноша у лєгчейшей комуникациї, научене знанє лєгко применює и у пракси.

– Попри шицкого цо понукаю черанки, видзи ше ми же млади нє досц информовани о таких черанкох, як и о рижних других можлївосцох хтори им Еразмус+ обезпечує – толкує Мартина. Вона зоз каждей черанки ноши даяку окремну памятку и кажда єй мила, а найвецей ю виполнюю нови познанства.

– Пред даскелїма днями сом ше врацела зоз Истанбулу. Була сом на пейц Еразмус+ черанкох и на даскельо других: Аликанте(Stories of YOUth), Сараєво (In Youth Eyes), Охрид (Art for Social Change), Веленє (We Need to Talk), Видин (Youth is Tolerance), Драма (Youth Reproductive Health), Истанбул (Ecopreneurship). Нє можем видвоїц анї єдну черанку, нє МАК 03-2020

■

7

МАК-ОВ КОЛАЖ Цецилия Надь Розгварка з Андрею Берич, власнїцу „N Purity” лабдочкох за купанє

ЧИСТОТА МА ВЕЦЕЙ ЗНАЧЕНЯ После напартого дня нєт нїч лєпше од опущованя у купатилу – дахто ужива у маскох за твар и цело, а векшина нас найволї ше препущиц цеплей води у кадзи, у хторей розпущени пахняци лабдочки за купанє. Ище кед зме свидоми же тоти лабдочки направени зоз природних состойкох и маю позитивне дїйство, вец нам опущованє ище баржей одвитує. А як ше правя таки лабдочки, зоз чого су составени и прецо ше волаю „N Purity”, одкрива нам Андрея Сабадошова, а тераз Беричова зоз Канади, зоз Саскатуну. Андрея жила у Руским Керестуре, а по одходу до Канади випробовала ше и у самостойним поднїмательству. Вона порушала свою роботу, прави лабдочки за купанє зоз хторима апелує на млади мацери, алє и на шицких других, же би видвоєли час за себе и опущели ше.

8

– Гей, правим „бомби”, або точнєйше поведзено лабдочки за купанє, котри направени зоз состойкох хтори природни и здрави за скору. Кед ше лабдочку за купанє пущи до кадзи полней зоз воду, вона ше почнє пущац, наприклад як „шумечи” таблети. Потребно даскельо минути же би ше лабдочка цалком розпущела у води. На тоту идею сом пришла кед ше мой син народзел. Купанє у кадзи постало моя каждодньова пауза од „живота”. Мацери часто знаю забуц на себе прето же су завжати зоз другима коло себе, а я заш лєм верим же важне найсц часу и за себе, и же кед ше стараме о себе, вец маме вельо вецей понукнуц и другим – гвари Андрея.

■

МАК 03-2020

ПРИРОДНИ СОСТОЙКИ ВШЕ НАЙЛЄПШИ Андрея лабдочки за купанє почала правиц у септембру 2017. року, а єден зоз порушовачох бул же би тоти лабдочки були направени зоз природних состойкох, же би у себе нє мали хемикалиї, а заш лєм, же би особи хтора их хаснує понукли опущованє и уживанє.

– Могло би ше повесц же то домашнї ручно правени купки, а поступок правеня досц єдноставни, алє поглєдує надосц часу. Же би кажда лабдочка вишла зоз калупу округла и перфектна, важне мац добри рецепт и вельо сцерпеня, прето же дакеди за два годзини мож направиц 20 лабдочки, а дакеди 200. Влажносц воздуху ма вельки уплїв на состойки хтори ше хаснує, мишанїна би нє требала буц анї пребарз мокра, анї пребарз суха же би лабдочки вишли совершени зоз калупу.

По дутянох єст лабдочки за купанє, рижних пахох и фарбох, алє я сцела же би мойо заш лєм були иншаки од шицких других. Важне ми було же би були направени зоз природних состойкох, без додаткох фарбох, парфемох и других хемикалийох. Лабдочком за купанє, хтори я правим, додати природни олєї зоз розличних квецох и травох. Декорисани су зоз сухим квецом и травами, як цо то лїсцочка ружи, квецики руменцу, ментолово лїсца и друге – толкує Андрея и додава же состойки хтори ше находза у лабдочкох за купанє то сода бикарбона, лимунова квашнїна, кокосов олєй и Епсом соль. Наша собешеднїца нам припознава же лабдочки зоз лимунову траву и еукалиптусом єй найоблюбенши, а кажде може вибрац свою праву и одвитуюцу комбинацию.

– Кажда лабдочка ма специфични пах хтори зна помогнуц особи же би ше

МАК-ОВ КОЛАЖ

опущела. Розлични олєї добри за розлични здравствени проблеми, наприклад, олєй зоз пахом лаванди барз добри за опущованє, пах ружи зна помогнуц кед болї глава, пах менти добри за боляци мускули и косци, а зна помогнуц и кед чловек прехладзени. Попри тим, лабдочки за купанє можу буц идеални дарунок за любени особи и приятельох. Мой супруг Слободан направел дизайн за шкатулки за лабдочки, а вони були супер дарунок, бо людзе могли вибрац помедзи три або штири файти шкатулкох до хторих им дарунок бул запаковани – гутори Беричова.

ЗАДОВОЛЬНИ ХАСНОВАТЕЛЄ ВЕЛЬО ЗНАЧА Вистави вше добра нагода за указованє своїх продуктох, та так и Андрея гвари же єй лабдочки за купанє нащивели пейц, шейсц таки манифестациї. Кажда зоз нїх прешла успишно, а лабдочки були замерковани и виволали интересованє.

– Нашо лабдочки за купанє ше тиж предавали у трох дутянох

у варошу, цо нам помогло же би людзе чули за нас и за нашо продукти. Гоч то була барз добра ствар, я одразу вецей нє могла посцигнуц шицко сама. Наручебнїци почали сциговац зоз шицких бокох и теди ше моя шестра Арияна приключела до роботи. Вельо лєгчейше и швидше шицко ишло зоз єй помоцу. Вона постала мой партнер и вона водзи финансийни рахунки, а заробок дзелїме на поли. Пред Крачуном нам почали сциговац по пейц, шейсц наручебнїци дньово так же ше знало случиц же нам аж и нашо родичи помагали правиц лабдочки за купанє. Мено „N Purity” ма значенє, буква „N” там пре мойого сина хторому мено Никола, а „Purity” значи чистота, цо и бул мой циль зоз лабдочками. Робота зоз лабдочками одбера вельо часу рахуюци же и шестра и я маме полно-часово роботи и фамелиї. Праве прето каждого року правиме паузу од правеня и предаваня, котра тирва од априла по септембер. У септембру ше углавним врацаме ґу лабдочком за купанє, а нашо купци то уж и знаю, та нас концом

авґуста починаю контаковац – приповеда наша собешеднїца. Андрея гвари же купки за цело добри понеже дїйствую опущуюцо, а кед у своїм составе маю и кокосов олєй, вец су барз добри и за скору.

– Епсом соль барз добри додаток купком понеже то у ствари маґнезиюм сулфат. Думам же купку за цело цалком добре мац гоч и кажди дзень, окреме после длугого дня на роботи. Любим виглєдовац природну козметику, та так єден час сом ше нательо упущела до того шицкого же сом почала правиц и лабела, лосиони, та и прахи за купанє. То нє тирвало длуго, понеже сом нє могла шицко тото посцигнуц – припознава Андрея. Як гвари, барз крашнє видзиц кед ше людзом пача лабдочки хтори вони правя, окреме кед ше исти людзе враца ознова купиц лабдочки за купанє.

– Барз зме задовольни зоз числом купцох и наздаваме ше же тото число будзе лєм векше и векше – заключує Андрея.

МАК 03-2020

■

9

КВИТКИ МУДРОСЦИ ЕМИЛИЯ ЧИЗМАР

Судьба Руснакова Божа воля

Слаби сиґнал, хижа набивана Дзеци и шопи нїґда досц

Вецей днї як колбаси

И паноцец кури 10

■

МАК 03-2020

ЧОМ ТАК ГУТОРИМЕ? Пририхтала Матеа Джуджар

МЕДВЕДЖА УСЛУГА Кед дахто, з найлєпшу намиру, зоз свою услугу направи чкоду, а дакеди и вельке зло, углавним ше пове же му направел медведжу услугу. Медведжа услуга означує нєлапшну лєбо нєзґрапну услугу, гоч постої добра намира, нє приноши нїч добре. Тот вираз поровнуєме зоз медведзом прето же медведз вельки, нєзґрапни, нєлапшни и мож од нього свашта обчековац. Медзитим, на тим швеце єст ище вельо нєлапшни животинї, наприклад слон, а нє повеме „слонска услуга”. Постої басна о чловекови и медведзови, прето тот вираз и поровнуєме зоз медведзом. У тей басни ше роби о чловекови хтори жил сам, далєко од валалу. Живот му бул чежки и нє було му лєгко, нїґдзе нїкого нє мал. Єдного дня осамени чловек стретнє медведза и сприятеля ше. Жили вєдно, дружели ше, постали нєроздвойни. Преходзел так час, пришло лєто, були вельки горучави, та чловек лєгнул до хладку. Медведз му гварел же будзе мерковац на ньго, та чловек твардо заспал. Єдна допита муха почала лєциц коло його глави и ремецела му сон. Медведз нїяк нє могол виплашиц муху зоз свою лабу, раз злєци на нос, раз на твар, та на чоло. Муха го барз нагнївала, вжал камень и праве теди кед муха злєцела на чловекову твар, медведз ю вдерел зоз найвекшу силу. У жаданю же би одбранєл пайташа, же би му помогнул, забил и пайташа и муху. Шицки бизме ше требали скланяц од особох хтори нам робя таки услуги од хторих маме вецей чкоди як хасну. Алє дакеди и сами глєдаме праве таки услуги – наприклад, у школи на одвитованю лєбо на даяким контролним догвариме ше зоз пайташом же би нам шептал, же бизме достали лєпшу оцену, а вец после на студийох и у живоце вецей нєт шептаня, мушиме ше сами знаходзиц и сами ришовац свойо проблеми. На концу випаднє же зме од пайташовей помоци мали лєм чкоду, та то уствари и нє була помоц, алє обична – медведжа услуга. МАК 03-2020

■

11

ЗДОГАДНЇМЕ ШЕ Лидия Костелник Отримани други „Наш бал”, котри настал од дакедишнього Младежского балу чия традиция тирвала осем роки.

ВЕШЕЛЄ ДО РАНШИХ ГОДЗИНОХ У Руским Керестуре 15. фебруара у Ресторану ,,Червена ружа” отримани ище єден ,,Наш бал” за младих на хторим було коло 220 госцох – найвецей з Руского Керестура, алє и зоз Дюрдьова, Коцура, Нового Саду, Лалитю, Ердевику, та и зоз Словацкей

Орґанизаторе балу Млади мали нагоду слухац весели шпиванки познатого руского ,,Пицикато бенду” хтори правел одличну атмосферу до позних ранших годзинох. Попри танцованя и шпиваня, госци балу ше забавели и зоз змагательнима бависками, як и каждого року, як цо ,,Рулет танєц”. После смачней вечери, коло 23 годзин, почала перша часц вицагованя томболи, а пошвидко и друга зоз богатшим змистом за хтору ше остарали орґанизаторе балу – Кристиян Няради, Златко Рац, Себастиян Планчак и Звонимир Русковски.

12

Керестурцом ше и того року нє удало ,,зохабиц” главну награду у Керестуре, бо першу награду, ■

МАК 03-2020

лаптоп рахункар освоєла Миряна Ґрґич з Лалитю, бициґла пошла до Дюрдьова зоз Оливером Гардийом, а телевизор по други раз достала Мария Хромиш, тиж зоз Дюрдьова, док рожень, печене праше и заградкова ґарнитура остали у Керестуре.

– Ми барз задовольни як прешол бал, потераз бул найбогатши и найвекши. Було коло 220 госцох. Шицко прешло у найлєпшим шоре, млади були весели, танцовало ше и шпивало од початку по конєц цо нам и бул циль, же би цали час була весела атмосфера. Дзекуєме шицким приватним подприємством и державним

институцийом, хтори зоз свою дзеку допринєсли же би томболи були рижнородни. Зоз уходнїцох зме плацели вечеру, музику и єдну часц томболи т.є. главнєйши томболи як цо телевизор, лаптоп, заградкову ґарнитуру итд. Плани за нарок нам же бизме направели ище богатши и векши бал – гвари єден з орґанизаторох, Златко Рац. УПЕЧАТКИ ГОСЦОХ – Бул сом и того року на балу, то ми потераз треци раз або штварти раз, и можем повесц же бул найлєпши. Озда ше потрафело одличне дружтво, веселе розположенє, добра

ЗДОГАДНЇМЕ ШЕ

атмосфера и музика без хторей анї єдна журка нє може буц успишна. То була фина нагода стретнуц ше зоз товаришами и на мире поприповедац о шицких новосцох у нашим живоце. Орґанизация и Ресторан ,,Червена ружа” ше постарали за одличну вечеру, а нам остало лєм же бизме уживли. Цо ше дотика томболи, традицийно, штварти рок за шором сом нїч нє достал. Наздавам ше же ше то пременї у наиходзацих рокох – гвари Деян Будински зоз Руского Керестура.

– То ми було треци раз же сом була у Керестуре на балу, а други раз же сом достала

телевизор на томболи. Пачело ми ше, було весело, одлични бенд, вельо младих, богата томбола и смачна вечера. Придземе и нарок – толкує Мария Хромиш зоз Дюрдьова.

– Того року сом други раз на балу и можем повесц же атмосфера була наисце барз добра, а музика тиж була одлична и шицки ше вешелєли. Нє мам анї єдну заувагу. На томболи, як и звичайно, нє достал сом нїч, алє то анї нє важне. Кед же будзе и нарок орґанизовани бал, сиґурно приходзим – заключує Марко Буила зоз Коцура.

ми ше, того року людзе вельо вецей танцовали як прешлого и була веселша атмосфера. Барз любим бали, лєм бим волєла кед би було вецей рускей музики. Нє достала сом нїяку томболу, алє ми обецали же нарок буду и даяких леґиньох дзелїц, так же сиґурно придзем и нарок – през шмих гвари Лара Петкович з Нового Саду. ГУМАНОСЦ ЯК ТРАДИЦИЯ И того року на ,,Нашим балу” була орґанизована гуманитарна акция у хторей назберана пенєжна помоц за Александра Фаркаша зоз Руского Керестура.

– То ми други раз же сом бул у Керестуре на балу. Пачело МАК 03-2020

■

13

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ Тереза Будински

НАРУЦАНИ И НЄПОВЯЗАНИ ФАКТИ ХТОРИ ИНТЕРЕСАНТНЕ ПРЕЧИТАЦ Дзепоєдни людзе гваря же ше нє зна цо компликованше, чи наука, чи науковци, алє кажде ше може зложиц з тим же ше вше найдзе дацо интересантне у даєдней науки, гоч єй є анї нє барз вельки любитель. У предлуженю написани 9 факти хтори буду интересантни и тим хтори нє фаворизую науку.

1) Банани радиоактивни То факт хтори нас наисце може запрепасциц, алє банани у своїм составе маю калиюм хтори радиоактивни елемент. Нормално, нє треба же бизме их тераз такой престали єсц, бо би ше вони нє предавали у таким вельким количеству кед би на нас охабяли даяки векши пошлїдки. Єден науковец прераховал же би було потребне поєсц 247 банани дньово, у интервалу од 7 днї, же би ше обачели даяки симптоми радияциї.

2) Иснує кактус хтори може скакац

14

Представяме вам кактус хтори ше наволує Cylindropuntia fulgida и то кактус хтори ма можлївосц подскочиц. Звучи нєреално, алє таки кактуси ше находза у пустиньох южней Аризони и сиверозаходней часци Мексику. Кед бисце ше ■

МАК 03-2020

ґу таким кактусом приблїжели достаточно блїзко, тот кактус би ше одбранєл так же би руцел свойо игелки на вас.

Же би пожива мала смак, хемикалиї зоз поживи же перше муша розпущиц у шлїни. После як цо ше розпуща у чечносци, хемикалиї можу буц

3) Зуби ше справую як и оцисок пальцох Як цо нєт на швеце два идентични оциски пальцох, так нєт анї два особи зоз истима парами зубох. Кажди чловек ма єдинствене множество зубох спрам хторих го мож индентификовац.

4) Нашо цело ма вецей бактериї як клїтинки Можебуц звучи нєвироятне, алє гей. Виглєдованє зоз 2014. року одкрило же ше у нашим целу находза 39 билиони бактериї, а 30 билиони клїтинки.

детектовани на рецепторох за смак хтори ше находза на язику.

6) За живота можеме обисц 5 раз коло Жеми Просеково активна особа у швеце прейдзе коло 7 500 крочаї дньово. Кед ше тот просек отримує кажди дзень и жиєме до 80 роки, прейдземе коло 216 262 500 крочаї у своїм живоце. Тераз шлїдзи математична часц – просекова особа зоз просековим крочайом хтора жиє до 80 роки прейдзе ростоянє од коло 177 028 километри. Тота вредносц

5) Людзе нє можу чувствовац смак поживи без шлїни.

еквивалентна ходзеню 5 раз коло Жеми и то точно по екватору.

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

7) Стебло хторе спаднє у лєше, а нїхто нє у його блїзкосци, нє продукує звук Звук то вонкашнє замерковйованє хторе ше лєм конструише як цалосц у нашим мозґу прето кед би нє було нїкого у блїкозсци же би чул як стебло спадло, нє випродуковал би ше звук.

8) Векшина людзох у стресних ситуацийох нє може єсц Шицки маме заступени автономни нервни систем у нашим орґанизму котри роби самостойно (автономно, без нашей волї). Ключну улогу ма часц автономного нервного систему хтора ше наволує симпатични нерви систем. Кед ше орґанизем найдзе у стресней ситуациї, симпатични нервни систем ше активує, а то значи же ше орґанизем

чувствує угрожено и же ше рихта бранїц – ширя ше жренка, пошвидшує ше диханє, пошвидшує ше дурканє шерца... Тим процесом барз потребна енерґия, та ю обезпечую так же застановюю окончованє других процесох, як цо то робота полних орґанох и претровйованє. Тоти процеси ше застановюю, бо у стресних ситуацийох троша вельо енерґиї, та су барз „драги“ за наш орґанизам. Зато у стресних ситуацийох векшина люзох нє може єсц, бо ше застановює процес претровйованя.

до бактерийох потребни одпочивок, та чом же би вецка древо хторе исто так живе було винїмок. З лївого боку на слики можеме видзиц як ше древо справує вноци, як воно „шпи”, а з правого боку як ше воно справує през дзень односно кед є „пребудзене”.

9) Древа шпя Абсурдно звучи, алє и за тот факт єст докази. До того одкрица дошли троме науковци зоз Австриї, Финскей и Мадярскей хаснуюци ласери и на тот способ провадзаци як ше древо справує през дзень, а як вноци. Шицким живим єством од чловека, медведза МАК 03-2020

■

15

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ Андрей Орос Розгварка з любительом риболову Стефаном Бранковичом

МИР И ПРИРОДА = РИБОЛОВ

16

рибу, нїґда нє забудзем. Була то єдна мала потька пре хтору ше и дзень нєшка здогадуєм яки сом теди бул радосни. Вец ми оцец обяшнєл же бим ю требал, понеже то мала потька, врациц назад до беґелю най вирошнє, же бим ю могол лапиц накадзи будзе векша. Здогадуєм ше як ми було чежко врациц свой перши улов, першу рибу, алє сом го послухал, побочкал сом ю и помали ю пущел до води. Од теди сом научени же вше кед влапим таку файту риби хтору ше нє шме лапац пре одредзени предписаня, вше ю врацим назад, до води, и притримуєм ше того. Од того дня сом полюбел риболов и лєдво сом чекал врациц ше на беґель.

Кеди ши першираз бул лапац риби?

Цо це найбаржей прицагує ґу риболову, прецо любиш ходзиц лапац риби?

Як часто ходзиш лапац риби?

– Найбаржей ме прицагує мир и природа. Любим пойсц даґдзе дзе ше можем оддалїц од людзох и од каждодньового живота, опущиц ше и як гваря „пущиц мозоґ на пашу”. Вшелїяк ту и адреналин кед ше закива верх циґоня и кед ше заквачи риба.

– До риболову ходзим кеди ґод мам шлєбодного часу, викендами углавним поряднє, а през тидзень кеди як мам часу. Затримуєм ше од 6 до 7 годзини, заш завиши шицко од шлєбодного часу. Место ушорюєм вяри кед почнє сезона, або по потреби, кед почнє зарастац.

– Першираз сом пошол лапац риби кед сом мал шейсц роки, зоз оцом. Обяшньовал ми же як ше заруцує циґонь и кеди треба поцагнуц же би ше влапела риба. У тим обяшньованю ми ше дуґов зачирел и вон нараз скричал най цагам. Тото чувство, кед сом похопел же сом лапел ■

Дзе найволїш ходзиц лапац риби, хтори ци облюбени места?

У чаше пошвидшаного живота, як то часто людзе гуторя кед бешедую о 21. вику, каждому з нас потребни даяки „филтер” хтори нам поможе же бизме спомалшели и голєм накратко уживали у хвилькох хтори нам знача. Тот „филтер” спочатку звичайно як даяки гоби, алє гоби може прероснуц и до дачого векшого. Так и Стефан Бранкович зоз Руского Керестура свой „филтер” од каждодньовосци пренашол у риболову. У розгварки за МАК вон нам погуторел кеди ше залюбел до тей файти розваги, а кед розвага преросла до пасионираносци, почали ше шоровац и змаганя. О тим, алє и о проблемох зоз хторима ше рибаре зочую, пречитайце у интервюу котри пред вами.

МАК 03-2020

– У тей хвильки найволїм пойсц на комерциялни озера прето же ше нашо води наисце барз пременєли од часу кед сом бул мали и нє на тельо ме прицагує тот амбиєнт у беґелю, а анї вонка з нього. Алє, заш лєм, на тим керестурским беґелю сом одроснул, та дакеди и ту пойдзем заруциц циґонь. На комерциялних озерох шицко ушорене, чисте, нєт тельо коровча, людзе ше стараю о амбиєнту, а велька часц беґелю Дунай-Тиса-Дунай зароснута, шмеца єст барз вельо, коровча у води тиж єст барз вельо, а мало єст и людзох хтори ше закладаю же би ше дацо пременєло по тим питаню.

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ Хтори ци наймилши „улови” и яку технїку лапаня найволїш?

– Наймилши улов ми вшелїяк тота мала потька хтору сом лапел кед сом першираз у живоце бул на беґелю з оцом, пре хтору сом и предлужел лапац риби. Технїка хтору найволїм ше вола „feeder“ технїка и вона подрозумює лапанє зоз кармилками (хранилицами). Кармилка випатра як мала клїтка до хторей ше кладзе єдзенє, а попод кармилку стої квачка на котрей ше находзи мамок. Кед риба придзе ґу єдзеню наидзе и на мою квачку и - лапи ше. На яких ши змаганьох потераз бул, яки ши награди освоєл?

– Бул сом на „feeder” змаганьох и на змаганьох у лапаню потькох. Даєдни ше отримовало през дзень, а даєдни по ноци. Зоз Педьом Колбасом зме екипно освоєли перше место на ноцним змаганю у Пиньвиц, хторе тирвало 12 годзини и треце место у велькей конкуренциї у Бачким Ярку, хторе тирвало 8 годзини. Було ище даскельо раз други места, алє теди лєм перше место уходзело до пласману. Як випатра єдно змаганє?

– На початку змаганя ше вицагує числа на хторим месце хто будзе лапац, вецка ше шицку опрему ноши на тото место и помали ше почина рихтац. Углавним єст коло годзину и пол часу за пририхтованє. Теди ше прави єдзенє за риби, намесца ше циґонї, и здумує тактику за

лапанє. У медзичаше судия преверює количество єдзеня хторе маме, яки грубини найлонки хаснуєме и яки моцни циґонї хаснуєме. Шицко муши буц по правилох хтори на тим озеру виписани. Судия 10 минути пред початком змаганя да знак же ше може почац зоз „початним карменьом”, цо подрозумює карменє на местох дзе будземе лапац же би риба пришла на нашо место. Змаганя тирваю углавним 8 годзини, алє сом лапал и по 12 годзини, и то на ноцних змаганьох. Єст аж и таки змаганя хтори тирваю по 30 годзини.

контроловало нашо води. Так би було и вецей риби у беґельох, людзе би почали вецей виходзиц на воду, а на тот способ би исти тоти людзе цо ходза лапац и чисцели и отримовали беґель. И вшелїяк, требало би зменшац цени дозволох за лапанє рибох.

Дзе биш любел пойсц лапац риби, а потераз ши нє бул?

– Любел бим пойсц до Велькей Британиї, бо то держава дзе и настала тота „feeder” технїка лапаня рибох и, на основи информацийох з интернету и од людзох хтори ми приповедали, дознал сом же там єст барз вельо чисти и ушорени озера. Любел бим ше упознац зоз даєднима людзми хтори сновали тоту технїку, а вшелїяк, и научиц ище вецей о тей технїки. Чи ши задовольни зоз станом рикох у Сербиї?

– Щиро, нє барз сом задовольни, бо нам води барз забрудзени, як сами води, так и побрежя. Єст барз вельо шмеца, шицко зароснуте, риби каждого року єст вше менєй, а тих цо крадню рибу вше вецей. Думам же рибочуваре нє робя свою роботу так як треба же би робели. Насампредз, требало би звекшац рибочуварску контролу, же би ше баржей МАК 03-2020

■

17

УПОЗНАЙ СЕБЕ Андреа Медєши

ТЕСТ ОСОБ НОСЦ И

Розуменє цудзих думкох, поступкох и мотивох зна дзекеди буц чежке, алє нєраз и розуменє самого себе вимага вельо напору. Людзе часто маю тенденцию видзиц себе у одредзеним шветлу хторе можебуц нє реалне, алє нє можу видзиц себе з другей перспективи. Же бисце розумели свою особносц, пробуйце виполнїц тест, и так дознаце як найлєпше можеце вихасновац свойо предносци и нєдостатки.

1. Вибер слово хторе це найвецей описує – а) Бешедлїви б) Любезни в) Анксиозни

3. Вибер активносц за хтору биш ше найвироятнєйше опредзелєл/-а – а) Планованє забавох, журкох б) Дониранє гуманитарней орґанизациї

г) Ефикасни

в) Дзелєнє проблему зоз блїзким пайташом/ пайташку

ґ) Задумани

г) Правенє розпорядку за цали тидзень ґ) Творенє уметносци

2. Як би це описал/-а твой/-я найлєпши пайташ або пайташка?

18

а) Ентузиястични

4. Кед биш мушел/-а вибрац єден вираз, хтори би то бул?

б) Кооперативни

а) Препровадз цо вецей часу зоз приятелями!

в) Застарани

б) Остарай ше за тих цо им помоц потребна!

г) Орґанизовани

в) Сиґурносц на першим месце!

ґ) Креативни

г) Оконч свою длужносц! ґ) Краса виратує швет!

■

МАК 03-2020

УПОЗНАЙ СЕБЕ

5. Кед биш мушел/-а вибрац свою хибу, нєдостаток, цо би то було? а) Доминуєм у розгварки б) Допущуєм людзом же би ме вихасновали в) Барз ше вельо бриґуєм г) Знам буц перфекциониста ґ) Знам буц стрешени, гаотични

6. Кед ше зочуєм з проблемом, мам звикнуце приступиц ґу ньому – а) Енерґично б) Кооперативно в) Нервозно г) Зависно ґ) Любопитлїво

Кед маце найвецей одвити под А, ви екстровертни тип особи и вироятно будзеце жиц през забаву (забавяюци ше). Ваша дружелюбивосц вам оможлївює же бисце лєгко склопйовали приятельства, а енерґию цагаце у интеракциї зоз другима. Як екстровертни тип особи, вашо викенди преполни з активносцами, и пребераце одвичательносц у каждей ситуациї. Заш лєм, тримайце тоту прикмету под контролу, же бисце дакому нє станули „на жуль”.

Кед маце найвецей одвити под В, ви неуротични тип особи. Можеце сами обачиц же барз меркуєце и же сце осторожна особа, а то вас увредзує. Намагаце ґу перфекционизму на роботи, у школи и у других каждодньових активносцох, та як резултат того може ше случиц же дожиєце стрес кед настаню ситуациї хтори нє можеце контроловац. Кед маце виражену неуротичносц, можеце буц барз свидоми себе, часто анксиозни, або ше раз два нагнївац. Кед маце найвецей одвити под Г, ви совисни тип особи. Орґанизована сце особа, дахто на кого мож раховац, алє можебуц постанєце перфекциониста, и обшеднути зоз деталями и дробнїцами. Ваша совисносц повязана зоз одвичательносцу, дисциплину и роботносцу, та маце тенденцию буц успишни у кариєри и на лидерских позицийох. Кед сце „затрепани” зоз шицкима обовязками, правце розпорядок за шицко цо треба же бисце зробели. Кед вашо одвити найвецей под Ґ, ви отворени тип особи. Отворени сце за нови искуства, порихтани сце буц „ранєти” и способни сце роздумовац звонка гранїцох. Любопитлїви сце и маце розвиту мрию, та любице учиц нови ствари, а уживаце и упознавац нових людзох. Свойо емоциї доживюєце интензивно, хтори дзекеди можу випаднуц барз страшни.

Кед маце найвецей одвити под Б, ви „согласни”, приємни, тип особи, дахто хто ше нє барз проциви. То значи же маце виражене сочувствиє ґу другим, лоялни сце и любезни. Маце тенденцию жертвовац себе и вашо потреби пре других, цо вас може привесц до конфликтох. Можебуц ше будзеце жертвовац пребарз, и то вас може привесц до того же постанєце огорчени. Же бисце тото превозишли, запаметайце яка значносц ваших особних потребох и пробуйце буц асертивнєйши, односно, виражуйце свойо думки, чувства и прешвеченя на директни, щири и дружтвено прилаплїви способ почитуюци других. МАК 03-2020

■

19

АЛТ ШОУ У МАК-У „Емисия за младих – АЛТ шоу”, каждей стреди од 21,30 г и репризно штварток од 12,30 г на габох Радио Нового Саду (92, 100, и 107,1 меґагерци) Лидия Костелник

AКТИВНОСЦИ МЛАДИХ У НАШИХ МЕСТОХ ПРЕЗ 2019. РОК Нашо млади з Нового Саду, Руского Керестура, Дюрдьова и Коцура мали вельо активносци през 2019. рок.

20

– Мушим спомнуц же млади у РКЦ-у барз активни. Часто ше у нашей Матки орґанизую формални лєбо нєформални стретнуца, медзитим, того року, дзекуюци потримовки Роботного цела за младих Националного совиту Руснацох, достали зме можлївосц орґанизовац вецей активносци за наших младих. Медзи активносцами видвоєл бим потримовку Марини Роман и Себастиянови Надьови на вечару под назву Discovered

by Coke. Ту тиж и вистава фотоґрафийох младих фотоґрафох Луки Вуячича, Йовани Банянин и Милани Миїч. Ту и стредньовиковне пополаднє у Матки дзе нам госцовали млади историчаре Борис Фейди и Сашо Сабадош хтори викладали ■

МАК 03-2020

стредньовиковну историю Руснацох. Наймоцнєйши и змистово найбогатши упечаток зохабел вечар Млади за младих хтори орґанизовал член Културного центру Михаїл Римар, дзе представени и промововани млади хтори творя змисти за младих у медийох. РКЦ ше повязал и зоз орґанизацию ЯЗАС зоз Нового Саду, та зме мали у рамикох проєкту хтори вони реализовали – Вечера зоз сушедовима (Вечера са комшиjaма). Мали зме Open mic nihgt дзе млади грали, шпивали, мали свойо стенд-ап наступи, на тим вечару участвовала Александра Русковски хтора танцує у рамикох РКЦ-а виводзацкого ансамблу. Ту вшелїяк и нєформални друженя на Маткованьох дзе зме мали Коктел маткованє, вечари дружтвенох бавискох, Славянску Ноц боцоркох и други активносци – Иван

Канюх, РКЦ (Матка), Нови Сад. У 2019. року мали зме вельо сотруднїцтва. Перши проєкт нам започал з орґанизацию ЯЗАС з Нового Саду дзе зме мали виставу фотоґрафийох и малюнкох Лари Петковичовей, Ивани Медєшовей и Лукашом Шукором. Потримали зме Червену ружу так же зме мали шанк з пицом на Ружи. Мали зме акустични вечар у сотруднїцтву зоз РКЦ-ом на хторим зме потримали Марину Роман и Себастияна Надя зоз гласаньом на змаганю Discovered by Coke. У новембру була Дньовка хтора и того року була успишна. Пачело нам ше, бо ше зявели нoви особи. Медзи тима векшима збуванями, Пакташе тримали и менши журки, голєм раз до мешаца хтори були досц нащивени. За тот рок плануєме предлужиц Дньовку, Ружу, вироятнє и даяки менши журки, алє то уж увидзиме як

АЛТ ШОУ У МАК-У

будзе – Ясна Медєши, Пакт Рутенорум, Руски Керестур. Млади з Дюрдьова у 2019. року були барз вредни и активни. У марцу зме орґанизовали тематску журку дзеведзешатих рокох хтора була барз успишна. Влєце зме мали нашу традицийну Aloha summer журку хтора барз нащивена, векшина младих була гавайски пооблєкана. Журки нє було чежко орґанизовац, бо нас єст досц у орґанизациї, та зме подзелєли роботи най кажде ма дацо. У новембру зме орґанизовали штварти по шоре Бал младих хтори бул тиж нащивени з наших местох – Руского Керестура, Нового Саду и Коцура. Було вельо нових младих хтори пришли першираз на бал. Вжиме зме мали дзевяти Литературни вечар младих хтори тиж успишно прешол. Мали зме нових учашнїкох, як музичарох и писательох. Прешли 2019.

рок, можем повесц же нам успишно прешол, шицко цо зме надумали, та зме и поробели – Oливера Пап, КУД ,,Тарас Шевченко” Дюрдьов. У Kоцуре за младих були орґанизовани даскельо подїї през 2019. рок. Орґанизациї хтори орґанизую дацо у Коцуре то Kоцурске здруженє младих и КУД Жатва. Цо ше дотика Kоцурского здруженя младих, були зме партнере на єдним проєкту зоз орґанизацию Ехо з Нового Саду, прейґ хторого нам пришли госци з Нємецкей у юлию. У Коцуре за нїх була пририхтана програма хторей бул циль же би ше нашо млади упознали з младимa у иножемстве и же би так черали свойо искуства. Тиж, у юлию була коцурска Жатва, першираз КЗМ и КУД злучели свойо средства же би направели квалитетнєйшу програму. У рамикох тей манифестациї була

орґанизована и традицийна акция дзе зме мали младих зоз Сербиї и иножемства хтори штири днї препровадзели у Коцуре, Вербаше и у Новим Садзе. Бул орґанизовани и квиз Тамбуранє после хторого була и журка на хторей ше млади зоз спомнутей акциї могли дружиц и упознац. У авґусту КЗМ участвовало у проєкту дзе младим з Коцура було понукнуте най вєдно з младима з Французкей, Румуниї и Мадярскей направя театралну представу дзе участвовала Сара Гарди. Мали зме єден нови проєкт у орґанизациї Емилиї Чизмар Вишиванє лєбо модерни пратки, як би Ема наволала, хторе отримане концом октобра – Mелания Мали, КУД ,,Жатва” Коцур.

МАК 03-2020

■

21

КИНОТЕКА Кристина Малацко

КОМУ ВЕРИЦ КЕД НЄ ФАМЕЛИЇ? У прешлим року вишли полно добри филми, алє чєжко найсц филм добри за патренє у ґрупним сетинґу, точнєйше з фамелию або товаришами. Же бизме то могли, потребни филм хтори провадзи мудро написану, алє ясну и нє пребарз компликовану приповедку же бизме ю могли, и попри шицкей бешеди, провадзиц и зрозумиц. Праве єдна од таких приповедкох представена у филму „Knives Out” режисера Rian-а Johnson-а. Гоч приповедку филма „Knives Out” мож лєгко провадзиц, вона анї кус нє безсмислова и єдноставна. Филм провадзи єдну фамелию после шмерци єдного єй барз богатого члена фамелиї, познатого писателя, хтори ше на перши погляд окончел самозабойство. Медзитим, факт же писатель нє мал причину пре хтору би то поробел, и же одразу на маєток приходзи цала його фамелия же би чула цо кому охабене у тестаменту, гоч за живота нє мали найлєпше одношенє з покойним, поставя велї питаня. Праве пре тоту причину приходзи приватни детектив з двома полицаями, же би випитал шицких членох фамелиї же цо ше то точно и як случело, и чи то наисце було самозабойство.

22

Тот мистериозни трилер совершени за любительох того жанру, бо є наисце мудро и интересантно написани. Филм треба же би одпатрели и любителє чарней комедиї, бо ше през филм преплєта и тота нїтка.

■

МАК 03-2020

Филм поставя велї важни питаня за роздумованє. Кому мож вериц? Чи наисце же фамелия тота хтора нам жада шицко найлєпше и хторей вше треба вериц? У векшини случайох то правда, и шицки цо маю таку фамелию маю барз вельке богатство, та им пенєж анї нє таки ключни. Алє, цо кед дахто нє того щесца? „Knives Out” праве тото приказує. Ише єден аспект хтори филм приказує то докля водзи доброта, а докля злоба. Вше лєгчейше исц по драги злоби, тє. буц себични, патриц лєм на себе и нє думац хто будзе очккодовани у тим процесу. Алє докля то водзи и чи наисце приноши щире щесце? Чежко исц по драги доброти и часто випатра як да ходзаци по нєй лєм трациме и шицко идзе нам на чкоду док другим помагаме. Алє, знова, чи то наисце правда? Тоти питаня виглєдую Daniel Craig, Chris Evans, Ana de Armas, Jamie Lee Curtis и велї други, вецей або менєй познати, алє квалитетни ґлумци у горе спомнутим филму. „Knives Out” бул номиновани за єдного Оскара и три Златни ґлобуси, гоч, нажаль, пре вельку конкуренцию, нє вжал анї єден. Медзитим, филм мал вельо други номинациї, а тиж и вельо побиди на фестивалох, та мало повесц же наисце нє руцанє часу кед дахто одлучи одпатриц тот филм.

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ Проза Бачи Дюра з Керестура

*** ***

Шедзиш ту за столом над кнїжку и лапаш ше за главу кед видзиш цо на сподку бока пише: Бок 1

Мушиш цалу кнїжку научиц за ютре рано, бо маш важни контролни, одвитованє, колоквиюм, покладанє, чи цо то уж... а нє идзе! Намагаш ше обрацац повагу на тото цо читаш, алє твойо очи лєм полєгко прелєтую прейґ буквох, як сами од себе, док твой розум гет далєко, роздумує о гевтей мачки хтору ши вчера видзел на улїчки, лєбо о тей храсти хтору маш на лївим указуюцим пальцу хтору ши достал кед це подрапала, бо ши ю пробовал погласкац. Видзел ши же сцека од це, алє ши бул упарти та ево ци тераз! Требало ци то?

Та най ше ноши тота мачка до рици... своєй! Ти маш учиц! Слова зоз кнїжки и їх значеня ци випадую з розума як писок з отвореней дланї. Та нач будзеш учиц? Треба ци то? Знайдзеш ше ти и без тей п****аней школи, факултету, курсу... чи цо то уж! Будзеш шветово познати шпивач, мадїоничар, лєбо будзеш правиц коктели на Гавайох, лєбо будзеш путовац по швеце на бициґли же биш промововал даяку добредзечну орґанизацию. Алє, чекай... За тото ци треба пенєжи. А за пенєжи ци треба роботу. А за роботу ци треба школованє. А за школованє ци треба прежиц тот битни контролни, одвитованє, колоквиюм, покладанє, чи цо то уж... Алє нє можеш обиходзиц швет на бициґли и мац стаємну роботу у исти час. Та, яка бициґла? Будзеш ти жиц у красней хижи на поверху хтора будзе мац красну заградку на задку и вельку ковану ограду. Бо, кажде хто дахто и дацо ма хижу зоз ковану ограду. Алє нє будзеш жиц сам, озда? Будзеш мац прекрасну жену и двойо-тройо дзеци хтори будзеш водзиц до школи скорей як цо пойдзеш на свою, добре плацену, роботу, а вец вечар будзеш мац часу за вирезованє фиґуркох зоз древа, цо будзе твой гоби. Правда же ши то нїґда у живоце нє робел, алє потамаль научиш озда. А, як же будзеш мац жену и дзеци, кед тераз анї дзивку нє маш? Правда же нє маш вельо щесца у любови, алє дараз и на це придзе шор, нє? А цо кед нє? Цо кед нїґда нє найдзеш дакого хто ци одвитує? Цо же кед нє будзеш мац дзеци? Твойо родичи мали дзеци. И їх родичи мали дзеци. И їх родичи мали дзеци... Можеш задумац свойо фамелийне древо хторе идзе до прешлосци стотки и тисячи роки, до старого вику, до першого чловека, до наших предкох приматох, до перших животиньох хтори з океану вишли на жем, до перших єдноклїтинкових орґанизмох на планети хтори шлєпо плївали у води пред милиярдами роками. Шицки вони мали дзеци, а ти баш нє будзеш, гей? А и кед будзеш, та можеш задумац исто таке вельке древо хторе рошнє до будучносци. Тисячи ґенерациї твоїх потомкох. Хто зна цо шицко твойо далєки унуки и унукове поробя за чловечество. И шицки вони буду паметац тебе и буду ци подзековни же ши сцел мац дзеци. Алє... Анї ти нє паметаш своїх далєких предкох, чом би твойо потомки паметали тебе? Ти будзеш лєм ище єдна особа медзи стотками милиярдами людзох хтори буду цалком забути у историї. Алє нє будзеш! Будзеш познати! Будзеш дахто чийо ше мено будзе паметац виками! Будзеш найвекши музичар свойого вику, лєбо пренайдзеш нови елемент хтори будзе наволани по тебе, лєбо будзеш перши чловек на Марсу! Як людзе паметаю Нила Армстронґа, так буду и тебе! Алє, чежко то постац астронаут... Треба буц физично схопни, мац дипломи зоз вельо наукових обласцох, прейсц тести и пририхтованя, роками чекац нагоду хтора можебуц нїґда нє придзе... А якого маш щесца, ище после шицкого того погинєш у ракети хтора нє полєци як ше спада. Та цо и кед будзеш познати? Цо маш зоз того же це шицки буду паметац кед будзеш мертви? Волїш ше намагац най тебе у живоце будзе добре. Будзеш жиц скромно зоз свою фамелию и будзеш мац даяку роботу на хторей будзеш мац достаточну плацу. Алє и за таку роботу ци треба школованє. А за школованє ци треба прежиц тот битни контролни, одвитованє, колоквиюм, покладанє, чи цо то уж... Таман твойо очи, хтори ше шлїзкали прейґ буквох у кнїжки, як сами о себе, сцигую по конєц бока и ти механїчно обрацаш папер. На сподку бока пише: Бок 2 МАК 03-2020

■

23

Патрик Костелник народзени 13.1.2003. року у Вербаше. Основну школу закончел у Руским Керестуре, штредню економску школу уписал у Кули, а по законченю школи планує пойсц жиц до Словениї. Кед ма шлєбодног часу фотоґрафує пейзажи, прави слики за ютʹюберох у фотошопу и лоґа за фирми.