MAK 3/2019

Мултимедиялни часопис за младих число 3 / марец 2019 / цена: 100 динари

Фото: Филип Будински

МАРИНА РОМАН „ЗА НЬГО”

ЗМИСТ

Єдна хвилька, єдна приповедка

У ФОКУСУ 03 04 06 07

4

У ФОКУСУ

Поволанка: „Червена ружа 2019” Ц. Надь: Розгварка А. Пап Л. Вереш: Розгварка М. Хромиш С. Маґоч: Интервю Д. Михняк

МАК-ОВ КОЛАЖ 08 М. Зазуляк Гарди: „Trash Hero Ruski Krstur” КВИТКИ МУДРОСЦИ У МАК-У 10 Квитки мудросци

Фотоґрафия бешедує, алє и преноши вельо того – атмосферу, вистку, емоцию... Велї нє знаю цо ше шицко находзи споза фотоґрафиї и як випатра процес за доставанє упечатлївей фотоґрафиї. На яки способ вона приказує приповедку и преноши атмосферу, и чи то лєм зазначена хвилька, схопна рука фоторепортера, чи ище дацо, одгадує нам Андрей Пап зоз Нового Саду, хтори ше каждодньово у своєй роботи стрета зоз фотоґрафию.

ТАК И НЇЯК ИНШАК 11 А. Римар Симунович

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

ЗДОГАДНЇМЕ ШЕ 12 Руске народне просвитне дружтво ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ 14 М. Мали: Розгварка И. Русковски СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ 16 З. Емейди: Пикадо 17 М. Надь и С. Планчак: Интервю С. Горняк

14

Робота, шор и дисциплина по циль Иґор Русковски зоз Коцура 23-рочни студент на докторских студийох Ґеоинформатики, на Факултету технїчних наукох Универзитету у Новим Садзе. Попри тим, Иґор тиж так и заняти як асистент у настави на Департману за рахункарство и автоматику, катедри за системи, сиґнали и управянє истого Факултету.

УПОЗНАЙ СЕБЕ 18 А. Колесар: Лоґично-математични тест АЛТ ШОУ У МАК-У 20 Т. Салаґ: Интервю М. Роман КИНОТЕКА 22 К. Малацко: Паметайме ВЛАСНИ ПЕЧАЦ 23 „Креативносц у писаню”: Поезия 24 Фотоґрафиї: А. Пап

МАК Мултимедиялни часопис за младих www.ruskeslovo.com → рубрика МАК Facebook: MAK MAGAZINE Instagram: mak.magazine mak.magazine@gmail.com Число 3 марец 2019 Директор: др Борис Варґа

Oдвичательна редакторка: Мая Зазуляк Гарди Дизайн и компютерски обробок: Златко Емейди Язична редакторка: Ясмина Дюранїн На насловним боку: Музичарка Марина Роман Автор фотоґрафиї: Филип Будински

АЛТ ШОУ У МАК-У Каждодньово з нотами

20

Марина Роман зоз Руского Керестура, матурантка Ґимназиї ,,Петро Кузмяк”, успишно ше занїма зоз музику, и праве нєдавно обявена єй перша авторска шпиванка ,,За ньго”. За ню, Марина достала и награду за найлєпшу авторску композицию на прешлорочним Фестивалу „Червена ружа”, а тераз є знята у иншаким аранжману, хтори зложел Сашо Палєнкаш, а хтори и продуцент тей шпиванки.

Видава НВУ „Руске слово” Булевар ошлєбодзеня 81/VII 21 000 Нови Сад Жиро рахунок: 160-923244-82 Интеза банка, Нови Сад Друкує „Sajnos d.o.o.” Нови Сад CIP – Каталогизација у публикацији Библиотека Матице српске, Нови Сад

―2― МАК 3/2019

008+32(=161.2) (497.113) MAK : мултимедиялни часопис за младих / редакторка Мая Зазуляк Гарди. – Рок 1, ч. 1 (1972) - . – Нови Сад : Руске слово, 1972-. – Илустр. ; 28 cm ISSN 0350-8080 COBISS.SR-ID 15945730

У ФОКУСУ Явна поволанка младим за участвованє на „Червеней ружи 2019”

ЗМАГАНЄ ЗА НАЙКРАСШИ ГЛАС, АВТОРСКУ КОМПОЗИЦИЮ И ЦАЛОСНИ НАСТУП Програмни одбор Фестивала рускей култури „Червена ружа” поволує шицких заинтересованих, младих од 15 по 35 роки старосци, же би ше приявели за участвованє на „Червеней ружи 2019”, котра будзе отримана 28. юния 2019. року у Руским Керестуре. Приявиц ше мож за: 1. Змаганє за найкрасши дзивоцки и леґиньски глас – шпива ше єдну ЗАБАВНУ шпиванку на руским язику (поп, рок, денс, блуз, реґе, реп и други стили котри нє спадаю до ткв. народней музики), зоз особним провадзеньом на єдним инструменту, зоз провадзеньом своєй ґрупи (бенду), лєбо зоз провадзеньом Фестивалского оркестру; 2. Змаганє за найлєпшу авторску композицию (поп, рок, денс, блуз, реґе, реп и други стили котри нє спадаю до ткв. народней музики) – текст муши буц на руским язику, а интерпретатор може буц сам

автор лєбо особа хтору вон анґажує; музичне провадзенє як описане у точки 1; * за авторох нєт старосна гранїца; * тирванє композициї огранїчене на максимално 4 минути; 3. Змаганє за найлєпши цалосни наступ – оценює ше квалитет шпиваня и граня, справованє на сцени, стайлинґ, хореоґрафия и други елементи котри важни за комплетни упечаток; Право змаганя маю шицки млади у шицких трох катеґорийох, окрем потерашнїх побиднїкох у змаганю за найкрасши глас, хтори ше можу змагац у катеґорийох под точку 2. и 3. Зоз прияву, змагателє предкладаю шпиванку зоз котру жадаю наступиц, а о конєчним вибору можу ше порадзиц зоз орґанизатором. Змагателє можу ориґинално и креативно обдумац свой сценски наступ (напр. зоз провадзеньом танцу, або подобне). ―3― МАК 3/2019

У прияви треба назначиц шлїдуюце: мено и презвиско, адресу, имейл адресу, число телефона, катеґория(ї) за котри конкурує, наслов(и) шпиванки(ох), мено автора, форму музичного провадзеня. Прияви послац найпознєйше по 20. април 2019. року, на шлїдуюци адреси: Дом култури, Русинска 75, 25233 Руски Керестур тел. 025-703-357; имейл: dk.kerestur@gmail.com Михайло Бодянец, секретар Орґанизацийного одбору тел. 064-46-42-987; имейл: dk.kerestur@gmail.com Ивана Дудаш, Комисия за „Червену ружу” тел. 064-284-02-12; имейл: ivana. dudass@gmail.com Окрем у Доме култури, прияву мож превжац и на сайту www.ruskeslovo.com з правого боку.

У ФОКУСУ

Цецилия Надь Розгварка зоз фоторепортером Андрейом Папом з Нового Саду

ЄДНА ХВИЛЬКА, ЄДНА ПРИПОВЕДКА ФОТОҐРАФИЯ БЕШЕДУЄ, АЛЄ И ПРЕНОШИ ВЕЛЬО ТОГО – АТМОСФЕРУ, ВИСТКУ, ЕМОЦИЮ... ВЕЛЇ НЄ ЗНАЮ ЦО ШЕ ШИЦКО НАХОДЗИ СПОЗА ФОТОҐРАФИЇ И ЯК ВИПАТРА ПРОЦЕС ЗА ДОСТАВАНЄ УПЕЧАТЛЇВЕЙ ФОТОҐРАФИЇ. НА ЯКИ СПОСОБ ВОНА ПРИКАЗУЄ ПРИПОВЕДКУ И ПРЕНОШИ АТМОСФЕРУ, И ЧИ ТО ЛЄМ ЗАЗНАЧЕНА ХВИЛЬКА, СХОПНА РУКА ФОТОРЕПОРТЕРА, ЧИ ИЩЕ ДАЦО, ОДГАДУЄ НАМ АНДРЕЙ ПАП ЗОЗ НОВОГО САДУ, ХТОРИ ШЕ КАЖДОДНЬОВО У СВОЄЙ РОБОТИ СТРЕТА ЗОЗ ФОТОҐРАФИЮ. Фотоґрафия Андрея од вше окружовала, у явносци, познати реномирани фотоґраф праве його оцец. Медзитим, интересованє ґу апарату и фотоґрафиї при Андрейови ше зявело пред даскельома роками.

– Спочатку, як младши сом заобиходзел фото опрему, алє з часом сом ше заинтересовал и обачел же можем швидко учиц и напредовац. Похопел сом же ми одвитує пойсц на даяки места дзе мирне и интересантне, дзе мож и уживац, алє и зазначиц хвильку на способ на хтори ю ти видзиш у своєй глави. То ме и найвецей прицагло ґу фотоґрафиї, прето же я можем „манипуловац”, лєбо дотерйовац ствари так як ше мнє пачи. Пред даскельома роками була єдна зоз наймоцнєйших жимох хтора зазначена у остатнїх рокох и Дунай залядзел од Нового Саду по Петроварадин, а було и надосц шнїгу. Цали тот час, док було шнїгу, препровадзел сом шейтаюци ше по Кею, або у природи и спочатку сом нє могол зрозумиц як треба

намесциц фотоапарат – як най достанєм слику хтору сом задумал. И цали тот час сом ишол и виглєдовал, покля сом нє достал тото цо сом жадал. Спочатку сом сликовал лєм за себе, аматерски, а вец ми то з часом прешло до професиї – гвари Андрей. ВИВОЛАНЯ ПРИ ФОТОРЕПОРТЕРСКЕЙ РОБОТИ Медзи уметнїцку и документарну фотоґрафию єст велї розлики. При уметнїцкей фотоґрафиї, фотоґраф ма шлєбоду и простор за дочарованє, а документарна фотоґрафия зазначує тото цо ше збуло, вирно и обєктивно преноши збуванє.

– За добру фотоґрафию, за мнє, потребна права хвилька и твойо чувство – як хвильку дочаровац. Од шветлосци фотоґрафиї, до цмоти. Нє найважнєйша є, алє вельки уплїв ма и опрема з хтору ше роби. Вшелїяк, постої и композиция фотоґрафиї, златни пререз по хторим кажда фотоґрафия випаднє крашнє, ―4― МАК 3/2019

прето же є полна, ма зоз каждого боку або обєкт, або особу, дробнїцу, тото цо дава цалосц фотоґрафиї – приповеда Андрей. Фоторепортерска робота цикава, а главни задаток у тим фаху направиц добру и вирну фотоґрафию, а тиж у интересу мац и упечатлївшу фотоґрафию од других фоторепортерох хтори провадзели збуванє. Андрей ше стретал и робел зоз клиєнтами хтори представяю дзекеди фирми, державни институциї и приватни физични особи, а тиж ше випробовал и правел реклами за фирми, провадзел и вешеля, свадзби.

– Фоторепортерска робота фина и вельо ствари видзиш, чуєш и у цеку ши зоз актуалносцами. Мам тоту нагоду же зоз колеґами фоторепортерами и новинарами творим и преношим вистку. Робота ми интересантна прето же є часто и теренска, за даскельо мешаци препутовал сом скоро цалу Войводину и обишол велї институциї, як цо то шпиталї, школи, културни дружтва,

У ФОКУСУ

музеї, провадзел сом концерти, представи, зазначованя рочнїцох, а попри тим стретам ше и зоз людзми хтори фахови у своїм полю и хтори ше занїмаю зоз роботу хтора дїйствує на наш каждодньови живот. Од початку як сом почал робиц, рушел сом без треми, кед почнє даяке збуванє, просто ше забува и на трему и на нєсиґурносц, мушиш ше препущиц и провадзиц тото цо ше збува коло тебе. Часто нєт часу роздумовац о тим чи сом станул на добре место, чи фотоґрафия будзе добра, препущуєм ше хвильки. Даєдни, так повесц „вельки” збуваня поглєдую концентрацию и виволую нервиранє, а творя и красне и нєкрасне чувство, док „менши” збуваня преходза опущенше. Кед єст вельо политичарох зоз верха держави на єдним месце, таки збуваня знаю буц стресни, прето же поглєдую протокол хторого ше шицки муша притримовац. Часто зме вельо колеґове на єдним, малим месце, а шицки ше намагаме направиц цо лєпшу фотоґрафию – толкує Пап.

При новинарских збуваньох, односно при їх документованю, найважнєйше випровадзиц дїю, дочаровац ситуацию през фотоґрафиї хтори приповедаю малу приповедку. Як Андрей гвари, кажда фотоґрафия приповеда сама за себе, а злучени фотоґрафиї даваю єдну цалосц, и потим вони преноша патрачови цо ше збуло, а шицко ше зводзи на хвильки. Постої дацо як „правило” – то початок, штредок и конєц збуваня.

– У фоторепортерскей роботи, нєт стаємни роботни час и роби ше теди кеди то поглєдує ситуация и дате збуванє. Хвильково ми то нє завадза, алє часто сом огранїчени. Углавним ше зоз тоту роботу занїмаю людзе хтори порихтани на тото и хторим то нє завадза, апарат ношиш зоз собу и нє чежко ци го виняц зоз торби и фотоґрафовац, єдноставно, то любиш. Найчастейше и такой видзиш резултат своєй роботи, а то дава сатисфакцию и мотив за дальше напредованє – гвари вон.

―5― МАК 3/2019

ЗОЗ АПАРАТОМ ПО ШВЕЦЕ До фотоґрафскей роботи потребне уложиц вельо часу, волї и креациї. Поєдинца вше видвої стил, а вон ше здобува з часом. За познатим фотоґрафом стоя його фотоґрафиї и вони бешедую место нього.

– Ище вше ше пренаходзим и виглєдуєм цо ми найцикавше у швеце фотоґрафийох. Чуєм совит, алє го нє глєдам. Волїм погришиц сам, и видзиц дзе сом погришел, а потим чуц як сом могол, учим сам на своїх гришкох. Цо ше дотика дальших планох, любел бим сликовац свойо даяки life style ствари и класц на интернет, на stock сайти. Вшелїяк бим любел зоз апаратом обисц и препутовац швет – злучиц роботу и задовольство, упознац други култури и видзиц як швет функционує и звонка наших просторох. Ношиц зоз собу канцеларию и правиц фотоґрафиї – закончує Андрей.

У ФОКУСУ

Лидия Вереш Розгварка зоз фахову руководительку у КУД-у „Тарас Шевченко” Марию Хромиш з Дюрдьова

ФОЛКЛОР – КРАСШИ БОК ЖИВОТА ПРЕЦО ФОЛКЛОР? ПРЕТО ЖЕ ТО НЄ ЛЄМ ТАНЄЦ. ТО ВЕЛЬО ВЕЦЕЙ ОД ТОГО. ДО КАЖДОГО КРОЧАЮ УЛОЖЕНЕ ВЕЛЬО ЗНОЮ И ЛЮБОВИ. МАРИЯ ХРОМИШ СВОЙО ПЕРШИ КРОЧАЇ У ФОЛКЛОРЕ НАПРАВЕЛА ИЩЕ У ПЕРШЕЙ КЛАСИ ОСНОВНЕЙ ШКОЛИ, ПРЕД ОСЕМНАЦ РОКАМИ.

– Фолклор ми принєсол єдно вельке и нове искуство, вельо путованя. На тих путованьох сом упознала рижни култури, народи, обичаї и здобула сом велї нови познанства. Мария фахова руководителька старшей дзецинскей фолклорней ґрупи, возросту од пиятей по осму класу, уж пейц роки, вєдно зоз Тамару Салаґ. Велька любов ґу дзецом уплївовала на Марию же би закончела за воспитачку. Гоч тота ґрупа уж старша и нєсташнєйша, люби тоту роботу и дзечнє ю окончує. Ґрупа ма двацец членох, подєднак хлапцох и дзивчата. О хореоґрафийох и планох отримованя пробох ше вєдно догваряю вона и Тамара.

– Шицки фолклорни ґрупи у нашим КУД-у, од наймладшей

по виводзацку, свойо проби починаю зоз зогриваньом. Так и ми нашо проби обовязно починаме зоз зогриваньом, хторе значне же би ше дзеци нє покалїчели. Потим учиме, лєбо повторюєме нови крочаї котри зме научели. Кед поставяме хореоґрафию, то робиме поступнє, по сеґментох „сличку по сличку”. Кед ше отримує обичну пробу, вец по зогриваню повторюєме научени танци и пояшнюєме крочаї котри нє досц звладани – толкує Мария. Найвекши проблем им, додава Мария, праве тота причина же дзеци уж старши и покус нєозбильни, та нє приходза поряднє на проби кед уча нови танци, або кед ше рихтаю за наступи. МАТКА – ДРУГИ ДОМ Окрем того же є фахова руководителька фолклорней секциї, Марча, як ю шицки знаю у КУД-у, тиж так танцує у виводзацким фолклору уж дзешец роки. Дзечнє помага у пририхтованю литературних вечарох, балох, журкох. Поряднє приходзи и на креативни роботнї котри ше отримує у просторийох Дружтва. Тиж так, була член Роботного цела за младеж Националного совиту Руснацох.

―6― МАК 3/2019

– Матка наисце за мнє други дом. През цале свойо дзецинство, школованє, студиранє, та аж и тераз кед ходзим на роботу, поряднє ходзим до Матки. У Матки сом здобула приятельох за цали живот. После каждей проби оставаме на друженю, котре ше нєридко закончує позно по полноци. На тих друженьох бавиме карти, столни тенис, пикадо, рижни дружтвени бависка, шпиваме, франтуєме и правиме плани за нови збуваня, котри би могло орґанизовац у Дружтву. Каждому бим препоручела же би пришол до Матки, бо културноуметнїцке дружтво вельо вецей од фолклору, шпиваня, лєбо оркестра. То и путованя котри ше нїґда нє забува, приятельства котри оставаю за цали живот, вельки любови, симпатиї, алє скорей шицкого – животне искуство и найкрасша памятка – поручує вона.

У ФОКУСУ

Силвия Маґоч Интервю зоз шпивачку Дарину Михняк з Коцура

У МУЗИКИ НАХОДЗИ МИР

Кельо ши роки мала кед ши першираз шпивала пред публику? Дарина Михняк: З нїжнима крочаями штиророчного дзецка першираз сом крочела до швета соло шпивачох. Була сом у оводи и добре ше здогадуєм же то була єдна програма на котрей сом була вибрана як солиста и наступала сом опрез хора котри ме провадзел. Єдна од окремних памяткох з того виводзеня була кед ми людзе з публики кричали же ми анї микрофон нє потребни яки ми глас моцни. На яких змаганьох ши потераз участвовала? ДМ: Од караокох у оводи, школи по „Школькици” у Новим Садзе, „Шпиваночку”, „Пупче”, „Червену ружу”, а того року сом першираз наступала и на „Ружовей заградки”. Єдно од окремних змаганьох на котрим сом участвовала було у Беоґрадзе, а волало ше „Неки нови клинци”. Яке твойо искуство у тим популарним змаганю? ДМ: Знїманє було досц напарте, алє вредзело ше потрудзиц и мило ми же сом упознала велї дзеци з рижних местох, та аж и державох. За тото змаганє ме пририхтовали професорки з музичних школох, а то Єлена Алексич и Ядранка Микович-Джахерович з Нового Саду. То ми було єдно значне искуство, бо там бул професийни жири котри ми давал и совити за дальше напредованє у шпиваню. Дзе ши ше уписала до штреднєй школи? ДМ: Уписала сом ше до Медицинскей школи „7. април” у Новим Садзе, на напрям стоматолоґийна шестра технїчар. То було єдно од цикавших занїманьох котре ше ми попачело. Видзи ше ми же бим могла мац успиху у тей роботи.

фото: В. Вуячич

Велї пренаходза свой мир у слуханю музики, одпочиню ше и виключа з реалного швета. Теди ше забудзе на шицки бриґи и препущи ше мрийом. Так и наша 15-рочна товаришка Дарина Михняк з Коцура пренашла мир, нє лєм у слуханю музики, алє и у шпиваню.

Закончела ши и Основну музичну школу. Чи ище вше граєш? ДМ: Закончела сом Основну музичну школу у Вербаше, грала сом на клавиру. Понеже тераз нє мам тельо часу, нє предлужела сом грац, алє у шлєбодним чаше шпивам. Плануєм ше уписац и на соло шпиванє у Новим Садзе. Чи и пишеш и компонуєш даяки шпиванки, або плануєш? ДМ: Затераз нє пишем, анї сом ещи о тим нє роздумовала. Як гваря: „Живот пише романи”, та можебуц и я єдного дня почнєм твориц. Нїґда ше нє зна, алє любов ґу музики нїґда у мнє нє замре. Чия ци потримовка найзначнєйша? ДМ: Найзначнєйша ми мамова потримовка. Вона ту вше за мнє. Мой стилиста, психолоґ и вона тота котра ме одшмелює же бим робела тото цо любим. Кед вона зо мну, трема єдноставно скапе. Маш даякого идола? ДМ: Мой идол би була Мария Шерифович. Мнє ше барз пачи єй стил шпиваня и пробуєм ше упатрац на ню, a кед сом була менша найволєла сом слухац нашу Таниту Ходак. Вона ме пририхтала за змаганє „Шпиваночка” у Коцуре, и теди сом освоєла перше место. Попри шпиваня, маш ещи даяки гобиї? ДМ: Член сом КУД „Жатва”, ґлумела сом, танцуєм у фолклору, шпивам и у хору, а попри мойого школованя, я тоти гобиї з любову пестуєм.

―7― МАК 3/2019

МАК-ОВ КОЛАЖ

Мая Зазуляк Гарди „Trash Hero Ruski Krstur”

КАЖДЕ МОЖЕ БУЦ

ГЕРОЙ! Же кажде може буц герой, поручую Мартина Шепински и Славко Пап, снователє локалней ґрупи „Trash Hero Ruski Krstur”, котра часц шветовей орґанизациї „Trash Hero World”. На трох еколоґийних акцийох хтори потераз орґанизовали у Руским Керестуре, назберали 737 кили шмеца. Попри Керестура, часц „Trash Hero World” орґанизациї з нашей жеми ище лєм Беоґрад и Кралєво. „Героє шмеца Руски Керестур” затераз „стартере”, цо значи же маю били лоґо, а док назбераю тону шмеца, буду мац право на жовти лоґо и буду, так повесц, реґистровани члени тей ґлобалней орґанизациї.

– Цала приповедка почала так же єдну нашу малу пайташку, школярку штвартей класи, учителька учела же треба чувац природу и нє руцац шмеце. Вона так надумала правиц плакати же ше будзе зберац шмеце по валалє. Медзитим, теди ше акция нє витоворела, алє тота Емова идея нам була на розуме и кед зме чули на єдним радию же постої „Trash Hero

Beograd”, надумали зме же би було добре приключиц ше ґу шветовей орґанизациї, так скорей и людзе потримаю тоти акциї. Заинтересовала сом ше, контактовала Беоґрад, а вони нас упутели цо далєй маме робиц – толкує Мартина. Вона гвари же наш валал чисти у одношеню на други, медзитим, коло беґелю заш лєм мож обачиц остатки чловековей нєдзбалосци, окреме на местох дзе ше слави Перши май.

– Кед зме ше раз шейтали коло беґелю, вжали зме зоз собу мещки же бизме позберали шмеце, кед же найдземе даєдно. Нєсподзивали зме ше же зме швидко назберали вельке количество. Тиж так, на Боґоєву зме, дзе ходзиме часто до викендици, назберали аж 19 мехи за кратки час и то бул и тот порушовач кед сом надумала же ше наисце приключуєме ґу тей орґанизациї – додава вона.

―8― МАК 3/2019

ЯКИ МИ ҐУ ПРИРОДИ, ТАКА И ВОНА ҐУ НАМ Перша акция „Геройох шмеца Руски Керестур” була у фебруару, друга тидзень познєйше, а треца того мешаца. Їх акциї ше будзе отримовац з часу на час, голєм раз мешачно, а придружиц ше им може кажде, без огляду на роки, до акциї збераня шмеца, алє тиж так и до самей орґанизациї.

– Задовольни зме и вше будземе задовольни гоч кельо людзох придзе. Наймилше нам же зме мали и дзеци. Поволуєме и других же би ше уключели, чи водзиц Фейсбук бок, донирац средства, орґанизовац, вше єст дахто хто домашнї акциї, хтори ю наяви и будзе ю водзиц, а то може буц гоч хто хто надумани, нє мушиме буц ми. Мож ше уключиц на рижни способи – поволує Мартина шицких заинтересованих хтори жадаю же би їх штредок бул лєпше, здравше и чистейше место за живот.

фото: Ивана Медєши

МАК-ОВ КОЛАЖ

„Trash Hero Ruski Krstur” нєпрофитна орґанизация, та кажде може участвовац и зоз спонзорством, понеже за кажду їх акцию учашнїком потребни рукавици, мехи, ошвиженє и друге.

У другей еколоґийней акциї збераня шмеца „Become a trash hero” („Постань герой шмеца”) участвовала и Адриана Надь.

– Часто ходзиме на нєдзельове шейтанє, та зме одлучели з мацеру и леґиньом же тот дзень шейтанє дакус змоцнїме и придружиме ше ґу „Геройом шмеца”. Потребне подзвигнуц свидомосц людзох о тим кельо важне нам самим, а вец и шлїдуюцим ґенерацийом же би наш животни штредок бул чисти. Треба буц подзековни природи, та и природа будзе подзековна нам. Людзе найчастейше ришую даяки проблем аж теди кед вон уж постанє векши, а природи после будзе требац длуго часу же би ше обновела, кед допущиме себе же би була заґадзена. Думам же з кажду шлїдуюцу акцию свидомосц будзе векша, а резултат того будзе чистейши штредок – визначела Адриана. Циль „Trash Hero” орґанизациї нє лєм зберанє шмеца, бо ше го

так у ствари преноши з єдного места на друге, зоз природи на депонию, алє ше „героє” буду намагац же би векшина з нього пошла и на рециклажу. Скорей шицкого, смисел и поента же би ше на швеце правело цо менєй одпаду.

– Кед ци нє треба мещок, нє бер го. Кед ши свидоми же цошка цо вежнєш, док пойдзеш дому уж такой постава одпад, пробуй го обкеровац. Вежнї торбу до дутяну, нє сип олєй до одводу, нє купуй сок у вецей малих фляшкох, уж кед так вец лєпше купиц єден у векшей. Пластичну фляшу нє мож рецикловац до безконєчносци, пре єй свойства, та кед ю ми дома вецей раз похаснуєме за дацо, поробели зме векшу рециклажу як кед бизме ю положели до меха и однєсли на рециклажу. Наприклад, на Тайланду направели еко-цегли. До пластичних фляшох ґураю шицок материял котри ше нє може розпаднуц и зоз нїх после будую хижи, мебель до двора... ―9― МАК 3/2019

Вельо одпадного шмеца мож рецикловац на таки способ, а то нїч нє кошта – наглашує Мартина и додава же би любела тримац и даяки мини-едукациї, можебуц и з видео-клипами на Фейсбуку о даяких креативних идейох же цо мож понаправяц з рижних стварох, алє би любела реализовац и даяки заєднїцки роботнї и акциї зоз оводашами и школярами. Вецей о „Trash Hero World” орґанизациї мож найсц на їх сайту trashhero.org, а о „керестурских геройох” на Фейсбуку – „Trash Hero Ruski Krstur”.

КВИТКИ МУДРОСЦИ У МАК-У

ЧЕЖКО ТО ЛЄГКО ЖИЦ

КЕД Я ПАТРИМ, А Я ШПИМ

КОПЛА ДО ЦЕ КАЧКА КЕЛЬО МАДЖУНУ?

― 10 ― МАК 3/2019

ТАК И НЇЯК ИНШАК

Ана Римар Симунович мастер професор руского язика и литератури

Под уплївом сербского язика часто ше случує же ше даєдни слова хаснує у погришней форми (напр. З кельо пайташкох ши була?, а требало би: З келїма пайташками ши була?), або ше хаснує погришни слова (напр. Кельо вона духовита! а требало би: Яка вона духовита!). У идуцих прикладох пробуйце препознац хторе слово, або хтора форма даєдного слова нє похаснована правилно и напишце як би требало правилно повесц.

1) Кельо часто ходзиш до зубара?

2) У парку єст вельо дзецох.

3) Скорей два тижнї сом бул на супер концерту.

4) На рахунку мам кус менєй од 4,000 динарох.

5) Кельо ти мила.

6) Нательо була допита же сом ю нє могла вецей слухац.

1) Як часто ходзиш до зубара?; 2) У парку єст вельо дзеци.; 3) Пред двома тижнями сом бул на супер концерту.; 4) На рахунку мам кус менєй як 4, 000 динари.; 5) Яка ти мила.; 6) Була така допита же сом ю нє могла вецей слухац.; 7) Дружела ше з даскелїма хлапцами.; 8) Як це любим!; 9) Зоз келїма цимерами ши у доме?; 10) Упознали зме ше пред даскелїма роками.

7) Дружела ше з даскельо хлапцами.

8) Кельо це любим!

9) Зоз кельо цимерох ши у доме?

10) Упознали зме ше скорей даскельо рокох.

Ришеня: ― 11 ― МАК 3/2019

ЗДОГАДНЇМЕ ШЕ

100-рочнїца Руского народного просвитного дружтва

ОДБАВЕЛО ОДЛУЧУЮЦУ УЛОГУ И ПОСТАВЕЛО ТВАРДИ ФУНДАМЕНТИ На Вельким народним собранию у Новим Садзе принєшена барз важна одлука о язику: з вельку векшину гласох присутних одлучене же би литературни язик Руснацох у Югославиї постал їх бешедни язик, котри треба нормовац и далєй розвивац. Чолни людзе РНПД, предсидатель о. Михайло Мудри и подпредсидатель о. Дюра Биндас ше обрацели з молбу ґу о. Гавриїлови Костельникови, котри теди жил и робел у Львове, же би написал ґраматику руского язика, цо вон швидко и зробел. РНПД 1923. року видало Костельникову Граматику бачваньско-рускей бешеди и так вона постала норма и драгоказ дальшого розвою руского язика.

Того року ше означує 100-рочнїцу снованя Руского народного просвитного дружтва (РНПД), хторе исновало 22 роки, а основане є 2. юлия 1919. року у Новим Садзе.

Руснаци зоз своїм активним участвованьом на Велькей народней скупштини у Новим Садзе 25. новембра 1918. року дали свойо доприношенє снованю Кральовини Сербох, Горватох и Словенцох. А лєм два тижнї по твореню новей держави, дюрдьовски парох Дюра Биндас послал апел рускей интелиґенциї у держави з идею и поволанку же би ше активно приступело ґу снованю єдного руского културно-просвитного и националного дружтва.

РНПД активно розпочало свою дїялносц аж влєце 1920. року, кед Министерство нукашнїх дїлох одобрело його Правила, принєшени на Сновательней схадзки у Новим Садзе.

После велїх догваркох, планох алє и одредзених нєскладаньох, конєчно ше у Новим Садзе 2. юлия 1919. року зишли коло 150 представнїки Руснацох з Бачки, Сриму и Славониї, и на вельким народним собранию, котре отримане у будинку Маґистрату Нового Саду, основане Руске народне просвитне дружтво, з цильом же би заступало Руснацох пред державнима власцами и дзбало о їх културно-просвитних и националних интересох и потребох.

Од свойого снованя РНПД ше намагало почац видавац свойо тижньово новини як свой орґан прейґ хторого мож дїйствовац и уплївовац на живот и розвой своєй заєднїци. Медзитим, указало ше же видавац новини нє так лєгко: требало мац одвитуюцу друкарню, котра би могла друковац новини на кирилици котру Руснаци хасновали, и кадри котри би могли пририхтовац и видавац новини. Руски новини почали виходзиц у децембру 1924. року и виходзели раз до тижня по початок Другей шветовей войни. Новини мали буц, як ше гуторело, очи и уха народу. З єдней часци вони то и були. ― 12 ― МАК 3/2019

ЗДОГАДНЇМЕ ШЕ

Главна схадзка РНПД у Руским Керестуре 1936. року

Державни закони давали можлївосц националним заєднїцом же би мали основну школу на своїм мацеринским язику, а РНПД придавало вельку увагу школскому питаню. Уж у пририхтованьох за його снованє наглашована потреба обезпечиц же би Руснаци вшадзи там дзе то можлїве мали наставу на своїм мацеринским язику и же би ше обезпечело найнєобходнєйши учебнїки на руским язику. Дружтво укладало вельки усиловносци и средства же би образованє на руским язику жило и розвивало ше. Вельо робене и на обезпечованю потребних учительских кадрох. Окрем того, у виданьох РНПД и у його других акцийох вельку увагу ше придавало школованю Руснацох у стреднїх и високих школох, же би ше формовала руска интелиґенция, хтора будзе способна успишно водзиц руску заєднїцу у културно-просвитним, националним, привредним и дружтвеним живоце.

РНПД розпочало видавательну дїялносц Руснацох у Югославиї и видавало тижньово Руски новини, рочнє Руски календар, учебнїки за школи на руским наставним язику и другу, духовну и шветовну литературу.

У виданьох РНПД публиковани твори руских авторох и на тот способ воно оможлївело и допринєсло розвою рускей литератури. У рамикох РНПД дїйствовали найвизначнєйши руски писателє того часу: Гавриїл Костельник, Мафтей Винай, Янко Фейса, Осиф Костельник, Силвестер Саламон и други, котри положели основи розвою рускей литератури. Зажило и прекладанє на руски язик творох преважно з других славянских литературох.

РНПД у периодзе медзи двома шветовима войнами мало водзацу улогу у орґанизованю културного живота. По местох дзе у векшим чишлє жили Руснаци були сновани филияли РНПД, а у нїх орґанизовани хори, дилетантски/ драмски секциї, литературни секциї, пририхтовани рижни културни манифестациї и програми: театрални представи, концерти, наступи хорох, означовани рижни рочнїци итд. Шицко тото у значней мири збогацовало културни живот Руснацох и доприношело розвою националней свидомосци.

Мож повесц же РНПД у чаше медзи двома шветовима войнами одбавело одлучуюцу улогу у културно-просвитним, националним и дружтвеним живоце Руснацох у Югославиї и поставело тварди фундаменти розвою руского язика, литератури и култури.

Жридло: Виривки зоз тексту др Янка Рамача „100-рочнїца од снованя Руского народного просвитного дружтва”, хтори обявени у Руским християнским календаре 2019 ― 13 ― МАК 3/2019

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

Мелания Мали Розгварка зоз студентом докторских студийох и асистентом Иґором Русковсковим з Коцура

РОБОТА, ШОР И ДИСЦИПЛИНА ПО ЦИЛЬ Иґор Русковски зоз Коцура 23-рочни студент на докторских студийох Ґеоинформатики, на Факултету технїчних наукох Универзитету у Новим Садзе. Попри тим, Иґор тиж так и заняти як асистент у настави на Департману за рахункарство и автоматику, катедри за системи, сиґнали и управянє истого Факултету. Вше го интересовали природни науки, найбаржей математика, та у тим напряме жадал предлужиц и стредню школу. Иґор роками тренира и кросфит, дружи ше, путує, виходзи, а заш лєм шицко старчи.

– По законченю Основней школи у Коцуре, уписал сом ше до Технїчней школи „Милева Марич Айнштайн” у Новим Садзе, напрям Ґеодетски технїчар-ґеометер. Од самого

початку сом бул задовольни зоз школу и зоз знаньом хторе ту можем здобуц – гвари Иґор, хтори зоз максималним успихом закончел стредню школу, а потим ше рихтал за примаци на Факултету технїчних наукох.

– За примаци требала сама математика, мали зме збирку задаткох хтора мала коло 300 боки и розлични обласци математики, у зависносци од напряма на хтори ше сцеме уписац. На примацим було 10 задатки и удало ше ми успишно их звладац. После того, почина мойо штиророчне дожице на Ґеодезиї и ґеоматики – здогадує ше Иґор. Иґор визначує же од двох старших шестрох, Олї и Ивани, вельо научел, а вони тиж так були и його потримовка, вєдно зоз родичами, кед одлучел у хторим напряме ше будзе розвивац його професийна кариєра.

― 14 ― МАК 3/2019

– Потримовка вшелїяк єден од важних факторох, гоч цо у живоце надумаш. Мал сом щесца же ме шестри и родичи вше потримовали и були мой витор до хрибта кед було чежко. Розуми ше, гоч цо упишеш, наидзе хвилька кед ше першираз найдзеш пред даяку дилему, лєбо проблемом, алє треба буц змирени и роздумац як би то могло ришиц – совитує вон. После закончених Основних академских студийох у року, Иґор ше уписал на мастер студиї Ґеодезия и ґеоматика и о рок його званє глашело – мастер инжинєр ґеодезиї. Як Иґор далєй бешедує, нє сцел ше опущиц, та ше такой уписал и на докторски студиї, напрям Ґеоинформатика. ТРЕБА БУЦ ОПУЩЕНИ, А ДИСЦИПЛИНОВАНИ Иґорови, зложице ше, кажда чесц на таким успишним школованю потераз, а чи

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

то напарте и як то вивесц, пробовал потолковац.

до Горватскей, Македониї, Нємецкей, Шпаниї...

– Треба любиц тото за цо ше школуєш, на тот способ такой иншак патриш на обовязки хтори це чекаю. Тиж так, треба и вихасновац нагоду хтору зме, ми, студенти младших ґенерацийох достали, а то болоньски способ студираня, и патриц ришиц тото цо мож у цеку семестра. На тот способ, постанєце задовольни же сце цошка уж посцигли, а з другого боку, будзеце розтерхованши у испитним року. Тиж так, важне мац и други интересованя. Я роками тренирам кросфит зоз олимпийским обтерхованьом, хтори ми помага вируциц шицок стрес и дац ми и физичней и психичней моци за нови обовязки – визначує Иґор.

ЗА РОБОТУ ШЕ ТРЕБА ТРУДЗИЦ

Од самого початку студентских дньох, Иґор бул активни и у Малей скупштини ґеодезиї, та з тей нагоди упознал досц людзох, а путовал на розлични семинари и презентациї

Иґор тераз и заняти як асистент на факултету на хторим и студира.

– Робим на вежбох зоз студентами, рихтам и препатрам колоквиюми, водзим евиденциї и шицко друге за цо ме надредзени постави. Медзи трецим и штвартим роком, професор ме поволал же ма приватну роботу на єдним комерциялним проєкту зоз моєй обласци и питал ше ми чи сом заинтересовани. Прилапел сом и теди сом цале лєто помагал на тим проєкту. Вєшенї, явела ше потреба же би дахто дакеди заменьовал асистента на вежбох. Препознал сом то як нагоду же ми то у будучносци годно буц од помоци и прилапел сом роботу. На мастеру, зявела ше нагода за место асистента, та ― 15 ― МАК 3/2019

сом мушел начас мастеровац и конкуровац на тото место. Прияти сом и робим и нєшка на тим месце, док паралелно закончуєм и докторски студиї. Затераз плануєм остац ту, а вшелїяк же бим прилапел кед би ше зявела нагода за лєпшу роботу – толкує вон. Наш собешеднїк визначує же под час студентских дньох треба буц активни у розличних орґанизацийох, ходзиц на семинари, друженя... так мож упознац людзох хтори маю исти интересованя, жаданя, плани... Вери же му праве активносц у студентских дньох помогла же би бул замерковани як добри студент, алє и особа хтора наисце указала интересованє за роботу у фаху.

– Треба буц свидоми же шицко мож посцигнуц, и факултет и друженє, тренинґи, виходи... Тайна, у ствари, у добрей орґанизациї часу – наглашел Иґор.

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

СПОРТ У КАРЧМИ СТРЕДА ВЕЧАР ОДЛИЧНИ ЧАС ЗА СПОРТ. СЕДЕМ ГОДЗИН, ЗИХОДЗИМЕ ШЕ УЖ НА ПОЗНАТИМ МЕСЦЕ. ПЕРШЕ ДИСКУСИЯ ЯК ЗМЕ БАВЕЛИ ПРЕШЛИРАЗ, ХТО ДЗЕ ГРИШЕЛ, ХТО ЦО МА УВЕЖБАЦ, ХТО ЦО КУПЕЛ НОВЕ ОД ОПРЕМИ. Шацуєме Ґоґийово нови стрелки. Жико, капитен, водзи главне слово. Толкує нам розлику медзи 25 и 27 милиметерскима шафтами. Ми киваме з главу, як кед бизме мали пойма о чим бешедує, а Иван покрадзме маха качмарови най принєше штири пива, же би Жико претаргнул викладанє. Так випатра схадзка пикадо клубу „Piccadilly Square”. Да ше розумиме, нє прави зме клуб, бо зме нє реґистровани и нє бавиме официйни змаганя, алє маме дреси, та випатраме професийнєйше од даєдних професионалцох. После кратшого друженя, ставаме на 243 цм од табли и єден по єден пробуєме трафиц триплу 19, або триплу 20. Даяки пняци би гварели же правилно повесц трупла, алє то лєм доказ же су пняци. Трипла походзи од анґлийского слова triple, цо значи три раз. Трипла 20 ноши 60 поени и тото польо ноши и найвецей поени. Векшина дума же центер тот хтори ноши найвецей поени, алє нє. Сам центар ноши 50 поени. Кед зме ше зограли, починаме бавиц. Починаме зоз бависком High score. Хто провадзел

турнир у пикаду „Яша Баков”, зна о чим слово. Циль наруцац цо вецей поени за одредзене число кругох, найчастейше 10. После даскелїх одбавених партийох преходзиме на зложенши бависка, бо High score нє даяка мудросц. Шлїдзи бависко 501 Master out, або 501 Double out. Кажди бавяч почина зоз 501 поеном и циль дойсц точно по нулу. У Master out закончиц мож зоз дуплу, триплу, обичним або дуплим центром, док у Double out заврец мож лєм зоз дуплу, або зоз дуплим центром. Тоти бависка ше углавним бави поєдинєчно. Кед ше нас назбера вецей, вец бавиме Cricket Cut throat, або як би то було „по нашки” контра крикет. Часто бавиме по парох. Каждей пари циль три раз потрафиц числа 15, 16, 17, 18, 19, 20 и центер. Кед дахто потрафи одредзене число три раз, гвариме же тото число заварте и вец можу „полнїц” процивнїкох так же и далєй трафяю тото исте число. Кед потрафя, процивнїком ше тельо поени додава, покля и процивнїки нє завру тото число. На концу побиднїки тоти цо маю менєй поени. Кого интересує така файта спортского друженя, може ше нам придружиц стредами у „Кафе Перо”, або вовторками и пиятками у „Балкон бару” у Новим Садзе. Пикадо як спорт физично нє вимага вельо, лєм рано зна болїц глава, кед ше превельо штимує центер зоз пивами. ― 16 ― МАК 3/2019

Златко Емейди Пикадо

Трипла – Поени х 3 Дупла – дуплира поени

Вонкашнї центер ноши 25 поени Нукашнї центер, наволує ше и дупли центер и ноши 50 поени

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

Марина Надь и Сара Планчак Интервю зоз тренером столного тенису Стефаном Горняком з Керестура

СТЕФАН ГОРНЯК, ШКОЛЯР ДРУГЕЙ КЛАСИ КЕРЕСТУРСКЕЙ ҐИМНАЗИЇ, ПРОБОВАЛ ТРЕНИРАЦ ВЕЦЕЙ СПОРТИ, АЛЄ ШЕ НАЙБАРЖЕЙ ПРЕНАШОЛ У СТОЛНИМ ТЕНИСУ. ВЕЦЕЙ ШЕ НЄ ЗМАГА У ТИМ СПОРТУ, АЛЄ Є ПОШВЕЦЕНИ ТРЕНИРАНЮ МЛАДШИХ СТОЛНОТЕНИСЕРОХ У „РУСИНУ”. ТИЖ ТАК, ТОГО МЕШАЦА ПОЛОЖЕЛ И ЗА ФОДБАЛСКОГО ЛИНИЙСКОГО СУДИЮ. Прецо ши ше одлучел праве за тот спорт? Стефан Горняк: Патрел сом видеа на телевизиї, та сом сцел видзиц и опробовац даскельо рухи, и так сом предлужел поряднє тренирац. Дзе отримуєце тренинґи? СГ: На самим початку, тренирали зме у просторийох Каритасу. Теди нє були найлєпши условия за трениранє – столи були барз стари,

а рекети нам подаровал тренер, аж зме нє мали досц лабдочки, та зме мушели часто претарговац тренинґ же бизме их попренаходзели. Тераз тренираме у спортскей гали, дзе условия вельо лєпши, маме и нову опрему. Скорей ше и ти змагал. Хтори успих ци найзначнєйши? СГ: Найзначнєйше и наймилше ми було кед сом на першим змаганю завжал друге место. Як ше знаходзиш у улоги тренера? СГ: Затераз ми ище и досц добре идзе, нє обчековал сом же ше так знайдзем. Понеже дзеци тренирам уж два роки и вони ше звикли на мнє, и я на нїх, цо думам же и найважнєйше при ученю даякого спорта. Успихи хтори посцигую їх заслуга, прето же од нїх завиши чи буду ходзиц на тренинґи, чи ме буду слухац, упарто вежбац и давац цо вецей од себе. Цо им найбаржей совитуєш? СГ: Кед им дацо нєясне най ше шлєбодно питаю, най напарто тренираю и нїґда нє одуставаю од свойого циля. ― 17 ― МАК 3/2019

Провадзиш даяких шветових столнотенисерох? СГ: Провадзим часто на интернету понеже ше вше меня рухи, и вше ше найдзе даяки нови вежби. Чули зме же ши ше приявел на курс за фодбалского судию. Як ши пришол на тоту идею? СГ: Наставнїк зоз физичного нам гварел за тоту идею. Тераз сом уж положел за судию, точнєйше за линийского судию, та можем судзиц на менших турнирох. Маш ище даяки гобиї? СГ: Дома мам вельо животинї хтори ховам зоз оцом. А мам и свойого буячка и єдну кобулу. Поволал биш и других же би тренирали столни тенис? СГ: Поволуєм шицких же би тренирали. Нє лєм столни тенис, алє и гоч хтори други спорт. Треба же бизме ше рушали цо вецей, а нє шедзели дома за компютером и допивали ше.

УПОЗНАЙ СЕБЕ

Андрея Колесар, мастер инженєр применєней математики Лоґично-математични тест

Прави час за розрушованє твоїх „виюґох”, нонагей?! За початок ше попробуй здогаднуц дзепоєдних поняцох зоз годзинох математики, а потим и сам/a ришиц интересантни лоґични проблеми. Най наглашим, после того тесту нє дознаш чи задоволюєш критериюм шветового ґения, дознаш лєм кельо ше мож радовац точному ришеню. А кед же нє будзеш мац одвит на кажди задаток одразу, нє опатрай ришенє такой. Будзе це ту чекац и нарано.

4. Хтори шлїдуюци член шлїду?

a) 0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, ? б) 1, 11, 21, 1211, 111221, 312211, 13112221, ? в) 1, 4, 8, 48, 88, 488, 888, ? г) 3, 6, 12, 14, 18, 26, 38, 62, ?

5. Пополнї празни места у датих шемох: а)

3

4

6

2

5

17

?

5

1. Число дзелїве зоз 9 кед:

2

13

8

3

а) ше закончує зоз цифру 9 б) сума його цифрох дзелїва зоз 9 в) його двоцифрове законченє дзелїве зоз 9

1

7

5

7

3

6

15

б)

2. Повяж поняца вязани за кружнїцу зоз одвитуюцу дефиницию:

1) Тетива

а) розстоянє од центра кружнїци по гоч хтору точку кружнїци

2) Танґента

б) длуж чийо ше концово точки находза на кружнїци

3) Полупречнїк

в) проста хтора дорушує кружнїцу

8

4

?

10

5

24

в)

?

3. Повяж математични константи зоз їх приблїжнима вредносцами: 1) π

а) 2,72

2) е (Ойлерово число)

б) 1,62

3) φ (константа златного пререзу)

в) 3,14

4) 2

г) 1,41

3 7 8

― 18 ― МАК 3/2019

9 3

2

6 6

4

― 19 ― МАК 3/2019 Одвити и толкованя: 1. б) 2. 1 – б, 2 – в, 3 – а 3. 1 – в, 2 – а, 3 – б, 4 – г 4. а) 21 Слово о Фибоначийовим шлїду дзе кажди шлїдуюци член шлїду представя суму предходних двох членох. б) 1113213211 Тот шлїд достал назву „Попать и поведз”. Шлїдуюци член шлїду доставаме зоз читаньом предходного члену так же исти цифри ґрупишеме, пречитаме кельо их єст и запишеме то. Перши член нам 1, цо читаме як „єдна єдинка” и записуєме го до другого члену – 11. Далєй маме „два єдинки”, та записуєме 21, итд... в) 4888 Роби ше о шлїду „Найменших позитивних дзиравих числох”. На першим месце стої найменше позитивне число хторе „без дзирох”, на другим месце найменше число з „єдну дзиру”, потим з двома „дзирами”, итд. Кед же ви цифру 4 записуєце „без дзири”, вец би з вашим рукописом тот шлїд випатрал так: 1, 6, 8, 68, 88, 688, 888,... г) 74 Продукт цифрох датого числа додаме на тото число и на таки способ доставаме шлїдуюци член. Нашо остатнє познате число було 62. Продукт його цифрох 6 · 2 = 12, та 62 + 12 = 74.

5. а) 28 Кажде од централних числох єднаке розлики продукту других двох дияґоналих числох и трецого числа у своїм квадрату (6 · 5 - 2 = 28). б) 33 Числа медзисобно повязани вертикално и так формую аритметични шлїд. Штреднє число представя аритметични штредок першого и трецого числа. ((15 + 33) : 2 = 24) в) 9 Починаюци од дна пирамиди, множиме сушедни два числа и суму цифрох достатого продукту пишеме понад нїх. (3 · 9 =27, 2 + 7 = 9)

УПОЗНАЙ СЕБЕ

АЛТ ШОУ У МАК-У „Емисия за младих – Алт шоу”, каждей стреди од 21,30 г. и репризно штварток од 12,30 г. на габох Радио Нового Саду (92, 100, и 107,1 меґагерци), як и на О радию, штварток од 16 г. Тамара Салаґ Интервю з музичарку Марину Роман з Керестура

КАЖДОДНЬОВО З НОТАМИ Марина Роман зоз Руского Керестура, матурантка Ґимназиї ,,Петро Кузмяк”, успишно ше занїма зоз музику, и праве нєдавно обявена єй перша авторска шпиванка ,,За ньго”. За ню, Марина достала и награду за найлєпшу авторску композицию на прешлорочним Фестивалу „Червена ружа”, а тераз є знята у иншаким аранжману, хтори зложел Сашо Палєнкаш, а хтори и продуцент тей шпиванки. Того мешаца обявена твоя перша шпиванка. Чи то и твоя перша авторска композиция? Марина Роман: Скорей сом писала писнї за ,,Пупче”. Єдну сом цалком сама написала, за хтору сом достала и награду, а за други два шпиванки сом писала музику. Алє, то моя перша авторска шпиванка, най так повем, за младих, хтора знята. Почала сом ю писац ище 2015. року, и то почало цалком случайно. Нє така сом талантована за писанє текстох, так же сом перше написала мелодию, бо ми то вше перше

придзе на розум, а потим текст, хтори сом уклопела до мелодиї. Гоч сом єден час и забула на ню, заш лєм сом ю закончела, так же сом тоту шпиванку писала добри три роки. Цо це инспировало же биш ю написала? МР: Як сом уж и спомла, почала сом ю писац ище пред трома роками, так же ше уж анї нє здогадуєм же цо, або хто ми бул теди инспирация. Часто ми ше питаю же кому шпиванка пошвецена, а я любим франтовац же ше вон сам пренайдзе у нєй, медзитим, анї я сама у ствари нє знам же хто то – вон. Теди, на 15 роки, почала сом розумиц даяки ствари и яки даєдни особи можу буц, та єдноставно, шпиванка настала без особи хтора ме инспировала, алє так, можебуц вецей зоз даяких можлївих ситуацийох у живоце. Мило ми же ше други, хтори слухаю мою шпиванку, повязали зоз ню, без огляду на тото же є нє написана по правдивей, особней приповедки. Инспирация за писанє вше ту, нє мушим ю глєдац. Нє прейдзе дзень кед ми ше у глави нє круца ноти и ― 20 ― МАК 3/2019

злучую даяки нови мелодиї. Хто ци помогнул коло знїманя шпиванки и хто шицко участвовал у єй реализациї? МР: Сашо Палєнкаш ми помогнул, хтори у ствари и продуцент, зложел аранжман и грал на вецей инструментох. Йому сцем барз подзековац же дошол на тоту идею же бим зняла шпиванку и же ше добродзечно прилапел тей роботи. Дорика Чизмар и Кристина Афич одшпивали висшу и нїзшу терцу и так прикрашели шпиванку, а Златко Русковски одграл на клавиру остатню часц шпиванки. Тиж так, ту були и моя фамелия и приятелє, од хторих сом доставала похвали, алє и критики. Вони моя наисце велька потримовка и тоти хтори веря до мнє, та ме то и наганя же бим дала шицко од себе. Наймилше ми тото же ше им шпиванка пачи и же им барз значи. И дзекуюци шицким им, писня наисце супер випадла.

АЛТ ШОУ У МАК-У Фото: Филип Будински

Шпиванку „За ньго” мож послухац на Ютюбу, а тиж так и на сайту makmagazine.bandcamp.com, дзе ю мож и безплатно презняц. Чи плануєце и знїманє спота за шпиванку „За ньго”? МР: Уж длуго ше роздумує о тим и приповедка здумана. Медзитим, пре обовязки зме тераз нє мали часу реализовац го, так же зме ше порадзели же ше лапиме до роботи док будземе мац наисце надосц шлєбодного часу. Прето сом жадала же би тераз моя писня була прикрашена голєм зоз даякима фотоґрафиями. Нєдавно сом дознала же Филип Будински почал фотоґрафовац. На Инстаґраму сом поопатрала фотки хтори вон зробел, барз ми ше попачели, та сом ше му опитала чи би ме фотоґрафовал. Як цо ше и я укажем зоз мою нову писню, так исто сом сцела же би ше дахто нови указал у даяким своїм занїманю. Кеди ши почала шпивац и дзе ши першираз наступала? МР: Нє паметам час кеди сом нє була окружена зоз музику и кеди сом нє шпивала. Вшелїяк же

Чи ши ходзела до музичней школи и на хторих шицко инструментох знаш грац? МР: Гей, закончела сом основну музичну школу, там сом научела грац на клавиру. Попри клавира, граєм и на ґитари, а мой сон же бим научела грац на буґнох и щиро ше наздавам же ми ше тот сон витвори. На хторих то шицко манифестацийох, фестивалох, концертох участвуєш? МР: Потераз сом участвовала на наисце рижних манифестацийох и фестивалох, мала сом нагоду участвовац и на велїх концертох. Як дзецко сом участвовала на ,,Бамби фесту” и ,,Пупчу”. Шпивала сом на рижних концертох у музичней школи, на ,,Ружи”, ,,Дньовки”, у иножемстве, нєдавно сом була госц у „Москви”, тиж так, у школи часто маме проєкти на хторих участвуєме зоз музичнима точками, а орґанизовали зме и гуманитарни концерти дзе сом шпивала и зоз ґрупу ,,Ариа”.

одмалючка шпивам и мойо перши наступи були ище у оводи, на рижних дзецинских фестивалох. ― 21 ― МАК 3/2019

Шпиваш у ґрупи ,,Ариа”, а чи ши можебуц член и даєдного хору, лєбо подобних шпивацких ґрупох? МР: Скорей сом шпивала у хору, у дзивоцкей ґрупи и шпивала сом у рижних дуетох по даяких журкох, а тераз активно шпивам лєм у ґрупи ,,Ариа” зоз моїма товаришками. Цо це ище интересує окрем музики? МР: Фолклор то єден гоби хтори ма вязи зоз музику, а попри тим, любим дознавац историю о познатих шпивачох, шпивачкох, музикантох, и тиж так, любим буц у орґанизациї рижних програмох и концертох. Яки твойо плани за убудуце, вообще, а и цо ше дотика музики? МР: Затераз, „упаднуц” на факултет. Плануєм ше уписац на напрям анґлистика на Филозофским факултету у Новим Садзе. Цо ше дотика музики – шпивац, грац и танцовац сиґурно нїґда нє престанєм.

КИНОТЕКА Кристина Малацко

ПАМЕТАЙМЕ Уж зме добре закрочели до нового року и оддавна роздумуєме цо нас чека на драги през нього. Медзитим, нїґда нє треба анї забуц на тото цо зме зохабели за собу и хто нас охабел у прешлим року. Медзи тима цо нас охабели и велї познати особи, а понеже ше тота рубрика занїма зоз филмску тематику, ми ту спомнєме дзепоєдних вельких ґлумцох хтори, нажаль, були єдни з нїх. Перши хторого спомнєме, а о хторим зме уж и бешедовали, то добре познати Стен Ли (Stan Lee). Вон нас напущел у новембру прешлого року, а за собу охабел наисце вельке богатство у форми наших наймилших супергеройох, стрипох и филмох о нїх. Вон створел, вєдно зоз сотруднїками Джеком Кирбийом и Стивом Дитком, юнакох як цо то Спайдермен, Хулк, Айрон Мен, Тор и ище велїх других. Бул познати по своїх мини улогох у каждим Марвеловим филму, а тоти сцени його обожавателє вше з нєсцерпезлївосцу чекали. Вон бул и єден од борцох процив цензури, як у стрипох, так и у других формох уметносци, цо длугорочно и приведло до слабеня цензури. Стен Ли жил щешлїви и длуги живот, понеже умар аж у 95. року, а пре тот

вельки шлїд хтори охабел за собу, сиґурни зме же будзе жиц ище голєм тельо у наших шерцох. „The Walking Dead” остатнї даскельо роки постала серия хтора константно у верху найпатренших. Шицки єй фани маю подобу пре хтору патра тоту серию, алє єст и таки подоби хтори шицким подєднак мили. Єдна з тих подобох бул и Хершил (Hershel), старши власнїк фарми хтори ше константно борел за живот своїх двох дзивкох. Праве пре єдноставносц тей подоби, шицким бул мили. Як и кед тота подоба, нажаль, страцела живот у спомнутей сериї, так и кед нас наисце ґлумец Скот Вилсон (Scott Wilson) напущел у октобру прешлого року, велїм ше зламало шерцо од болю. Спомнути бул номиновани и за найлєпшу другорядову улогу, алє, нажаль, нє освоєл Златни Ґлобус. Гоч то случай, за його щирих фанох, вон освоєл шицки можлїви награди, а найбаржей освоєл нашо шерца. Єден ґлумец, хторого ридко хто зна по правим мену, а велї го знаю як подобу зоз популарней емисиї за дзеци „Lazy Town”, Роби Ротен (Robbie Rotten), тиж нас напущел прешлого року. Шмерц Стефана Карла (Stefan Karl Stefansson), цо му и праве ― 22 ― МАК 3/2019

мено, заболєла шицки ґенерациї, чи прето же го любели кед вони були дзеци, чи бо су родичи дзецом хторим приношел щесце, алє найбаржей прето же мал лєм 43 роки кед пошол на гевтот швет. Вше го будземе паметац як антигероя хторого „любиме нє любиц”. Остатнї хторого спомнєме, то озда найпознатши и наймилши патульок у Голивуду, Верн Троєр (Verne Troyer). Вон нас охабел у априлу прешлого року, кед мал лєм 49 роки. Познати є по тим же бул високи лєм 81 центиметер. Гоч бул часц велїх вельких филмох, бизовно го найбаржей будземе паметац по улоги Mini Me-я у познатей филмскей франшизи „Austin Powers”. Велї вельки ґлумци, а ище векши людзе нас охабели у 2018. року. Алє, гоч то смутна вистка и вше нам буду хибиц же би творели ище вельки дїла у хторих будземе уживац, вше будземе мац тото цо охабели за собу и на тим им наисце треба буц подзековни.

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ Тереза Будински

ПРАВДА Права правда тота, най ше зна Цо дакеди и неґативни бок ма Блукаме док нє найдземе драгу як ю повесц Алє нас вона вше до даякого ришеня може довесц Чежко мнє правду припознац Бо ше нїґда нє зна цо ше може дознац Розчарованє тото хторе нас гамує И нїґда нам нє ясне цо ше з тоту правду доказує Бала ше и я боляцу правду повесц И свойо чувства до шора довесц Хаотично ше ми думки роєли по глави Док сом нє гварела „Досц, послухам совити цо ми людзе давали” Бояжлїво крачам я ґу тей драги правди Же бим розришела мойо конфликти давни Боляци крочаї правди тоти хтори нас водза Алє нас вони на таки способ до смисла живота уводза

Борис Югик

Жарко Остоїч

ОБРАДОВАЛ СОМ Дзеци мойо прибрани, Купел сом мацери тулїпани. Купел сом и квеце, Найлєпше на швеце. Шицко то сом купел єй за Осми марец, Же би нє думала же сом маґарец. Купел сом єй и койяки пахнячки, И свойо шмати руцел до райбачки. И попомивал сом за ню, За мою маму Таню. Крашнє сом ю обрадовал, И писню єй написац пробовал. И очухал тоалет, За маму танцовал и балет. Можебуц вам ше видзи шмишно, Алє прешло то успишно.

БОЇМ ШЕ ПОВЕСЦ ПРАВДУ Цо кед пойдзеш и нїґда ше нє огляднєш? Кед же то поробиш вецей як лєм шерцо ми зламеш. Цо кед пойдзеш и на мнє забудзеш? Цо кед ме нїґда любиц нє пробуєш? И цо кед кажди стих, кажде єдно слово ме прицишню, таки чежки як олово же сом нє годзен стануц. Цо кед пойдзеш и нє зосцеш ше на мнє здогаднуц? Цо кед ше вецей щиро нє ошмихнєш док ме увидзиш, алє лєм чежко здихнєш? И цо кед ме витор як писок од це оддує? Цо кед драгу до шерца завреш и воно нїґда тоти слова нє учує? Прето вироятно лєпше най ище нє знаш. Рано одпочинута най ше будзиш, вечар мирна най лєгаш. Щесце вельо красше док го задумуєм, док го чекам, а дотля повесц ци правду сцекам.

Зоз роботнї „Креативносц у писаню” з нагоди Дня мацеринского язика у Ґимназиї „Петро Кузмяк” у Руским Керестуре ― 23 ― МАК 3/2019

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

Андрей Пап з Нового Саду ше у своєй фоторепортерскей роботи стрета зоз рижнима ситуациями и гвари же кажда тематска обласц поглєдує свой третман, кажда ситуация ма способ як ю найлєпше зазначиц. При людзох иншак, при природи иншак – кажде ма свойо и предносци и нєдостатки.

– Треба знац як даєдни обєкти висликовац, алє я думам же то лєгчейше, як сликовац людзох. Окреме кед збуваня подрозумюю же ше людзе нє намесцаю, збуванє идзе, а ти зазначуєш хвильки, рушаш ше зоз збуваньом, провадзиш цек. Тиж важне и як ше приступа ґу роботи, з яким ентузиязмом и з яку волю. Мило ци кед участвуєш у даякей красней приповедки, приклад за тото, то млоди и млода. Теди знаш же участвуєш у креированю їх дня, та вец маш и мотивацию направиц им цо лєпшу фотоґрафию. Одшмелєл бим шицких же би ше занїмали зоз фотоґрафию и виглєдовали ю. Останю нє лєм памятки, алє и архивовани хвильки хтори ше збули, и хтори ноша емоцию – визначує Андрей.