MAK 3/2017

МУЛТИМЕДИЯЛНИ ЧАСОПИС ЗА МЛАДИХ ЧИСЛО 3 / МАРЕЦ 2017 / ЦЕНА: 100 ДИНАРИ ФОТО: ИВАН КИШ

1 МАК 3/2017

ЗМИСТ У ФОКУСУ 03 А. Орос: Конкурс 04 Ц. Надь: Розгварка И. Киш 06 45-роки МАК-у: З. Емейди

04

У ФОКУСУ Нєт уметносци без дотику Поняце скулпторства ше часто повязує зоз прешлосцу, алє же скулпторство понука рижни потенцияли, и же є и нєшка цикаве, тому шведочи и млади уметнїк Иван Киш зоз Дюрдьова. Вон закончел основни студиї на Академиї уметносцох у Новим Садзе, на напряму Скулпторство, а мастер студиї предлужел на истим напряме. Видзенє швета през очи уметнїка и єден сеґмент нєкаждодньового роздумованя, одкрива праве Иван.

МАК-ОВ КОЛАЖ 08 С. Иван: Интервю С. Самочета ДНЬОВА ДОЗА РУСНАЦОХ 10 Фоґаш ТАК И НЇЯК ИНШАК 11 А. Римар: Пар, чи даскельо

МАК-ОВ КОЛАЖ КУМ порушує и активує младих

УПЕЧАТКИ 12 К. Гайдук и К. Афич: „Карпатски паралели” ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ 13 С. Надь: Ґеокешинґ 14 М. Сакач: Од науковей фантастики до антрополоґиї СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ 16 Я. Хома: Покер УПОЗНАЙ СЕБЕ 18 Ж. Жилник: Фризури

Часто мож чуц же младим допито и нє знаю цо зоз собу робиц. Но, прето и исную здруженя, же би порушали младих же би им нє було допито и же би робели дацо хасновите. Коцурске здруженє младих (КУМ) праве таке єдно здруженє, у чиїм составе младеж хтора здумує як порушац и активовац, як самих членох Здруженя, так и тих хтори нє члени. Предсидатель КУМ-а, Стеван Самочета приблїжел нам їх дїялносц.

22

ДРАГА ПО ЗДРАВЄ Ошлєбодзованє од стресу Период штреднєй школи и студийох ше найчастейше вола – найкрасши период у живоце. Звичайно то так пре єдну файту безбрижносци и сиґурносци яку ше чувствує, понеже ше у тим периодзе живота и далєй жиє под будним оком своїх родичох. И гоч и за мнє тота часц живота, з того боку, наисце була красна, причина пре хтору бим нїґда нє пристала прежиц тото ознова, то єдно моцне, константне чувство – стрес.

З МАК-ОВЕЙ АРХИВИ 20 Текст зоз числа 11/1989 21 Текст зоз числа 5/1988 ДРАГА ПО ЗДРАВЄ 22 А. Дудаш: Стрес ВЛАСНИ ПЕЧАЦ 23 С. Няради: Проза 24 И. Киш МАК Мултимедиялни часопис за младих www.ruskeslovo.com → рубрика МАК Facebook: MAK MAGAZINE mak.magazine@gmail.com Число 3 марец 2017 Директорка: Мартица Тамаш Oдвичательна редакторка: Мая Зазуляк

Дизайн и компютерски обробок: Златко Емейди Язична редакторка: Блажена Хома Цветкович На насловним боку: Там и ту Автор фотоґрафиї: Иван Киш

Жиро рахунок: 160-923244-82 Интеза банка, Нови Сад Друкує „Maxima graf” Петроварадин

CIP – Каталогизација у публикацији Библиотека Матице српске, Нови Сад 008+32(=161.2) (497.113) MAK : мултимедиялни часопис за младих / редакторка Мая Зазуляк. – Рок 1, ч. 1 (1972) - . – Нови Сад : Руске слово, 1972-. – Илустр. ; 28 cm ISSN 0350-8080

Видава НВУ „Руске слово” Булевар ошлєбодзеня 81/VII 21 000 Нови Сад

COBISS.SR-ID 15945730

02 МАК 3/2017

08

У ФОКУСУ

Андрей Орос Конкурс Роботного цела за младеж НС Руснацох

ПОВОЛАНКА МЛАДИМ

И того року, як и прешлих, Роботне цело за младеж Националного совиту (НС) Руснацох розписало Конкурс за софинансованє младежских проєктох у рускей заєднїци, котри буду витворени у 2017. року. Конкурс отворени по 1. април, та попонагляйце. Як у нїм наведзене, мож приявиц проєкти зоз рижних обласцох, алє препоручене же би то були зоз сфери култури, розваги и шлєбодного часу, информованя, лєбо нєформалней едукациї.

– Поволуєме шицких младих, шицки здруженя же би ше одволали на Конкурс, же бизме их софинансовали. Чи то буду роботнї, манифестациї, рижни културно-просвитни активносци, лєбо литературни и музични вечари, можебуц даяки компактдиски, лєбо кнїжочки. Вшелїяк же нє маме вельки средства, та зме нє годни у цалосци финансовац проєкти, алє можеме помогнуц – гвари предсидатель Роботного цела за младеж НС Руснацох Саша Сабадош. Проєкт треба же би бул приявени у мено формалного здруженя, културно-уметнїцкого

дружтва (КУД), лєбо нєвладовей орґанизациї (НВО), а єдно здруженє, КУД, лєбо НВО може приявиц найвецей два проєкти.

– Ми, члени Роботного цела за младеж, ше намагаме буц вяза медзи Националним совитом Руснацох, котри ту же би розвивал дружтвени живот цалей заєднїци, и младима, хтори, як окремна ґрупа у тей заєднїци, маю свойо интересованя и способи роздумованя. Млади би ше нє требали бац од писаня проєктох – гвари Иван Канюх, член Роботного цела за младеж. Цали текст Конкурсу мож опатриц на сайту НС www.rusini.rs, а питаня вязани за Конкурс мож поставиц на адресу rcmladez@gmail.com (у наслове назначиц „За младежски проєкти у рускей заєднїци”).

– Тото писанє проєкта нє чежке, треба же би було як даяки состав у котрим нам потолкуєце цо сцеце робиц, зоз ким будзеце робиц, як то думаце витвориц и кельо вам пенєжи треба. И з тей нагоди поволуєм младих же би писали проєкти, и же би нє одуставали. З оглядом на тото же комуникация прейґ дружтвених 03 МАК 3/2017

мрежох вше лєгчейша, а ми, млади, жадаме буц отворени за шицки вашо питаня, можеце ше вшелїяк и ґу мнє особнє обрациц и на Фейсбуку кед маце даяки питаня – визначує Иван.

На схадзки Роботного цела, отриманей 17. фебруара, окрем о Конкурсу, було бешеди и о других точкох. Прилапени и задзекованя трох членох Роботного цела – Желька Фаркаша з Коцура, Мариї Хромиш з Дюрдьова и Сенки Надь з Руского Керестура. На їх место предложени Емилия Чизмар з Коцура, Милош Малеш з Дюрдьова и Ясна Медєши з Керестура, а НС Руснацох их потим, 7. марца, и меновал... Окрем того, як Саша Сабадош гвари, на схадзки була єдна прелиминарна порада же би Роботне цело за младеж финансовало одход одредзеного числа младих хтори активни у рускей заєднїци, а хтори нє члени Роботного цела за младеж, вєдно зоз членами, на Фестивал до Свиднїку. Циль того одходу би було повязованє наших младих зоз, насампредз, младима Русинами зоз Словацкей, алє и зоз других жемох.

У ФОКУСУ

Цецилия Надь Розгварка зоз скулптором Иваном Кишом з Дюрдьова

НЄТ УМЕТНОСЦИ БЕЗ ДОТИКУ Поняце скулпторства ше часто повязує зоз прешлосцу, алє же скулпторство понука рижни потенцияли, и же є и нєшка цикаве, тому шведочи и млади уметнїк Иван Киш зоз Дюрдьова. Вон закончел основни студиї на Академиї уметносцох у Новим Садзе, на напряму Скулпторство, а мастер студиї предлужел на истим напряме. Видзенє швета през очи уметнїка и єден сеґмент нєкаждодньового роздумованя, одкрива праве Иван. За скулптуру ше почал интересовац теди кед похопел же му роботне место будзе у завартим и виртуалним швеце, понеже закончел Штредню школу за дизайн „Боґдан Шупут” – Дизайн ґрафики и пропаґанду, а сцел буц у директним дотику з материю.

– Нє звикнул сом нє робиц, а скулпторство облапя филозофию и глїбину, алє треба ше и физично вичерпац, то балансоване злученє физичней и менталней роботи. Скулптура приказує тродимензийну форму. Коло нєй можеш „облєтовац” у шицких 360 ступньох, зоз шицких углох ю можеш спатриц, аж и зрозумиц зоз даєдних углох, котри други уметносци, як цо фотоґрафия, филм, малярство, то нє допущую. Слика ци нїґда нє може повесц цо ше находзи зоз гевтого другого боку, мушиш оддвоїц слику од мура и закукнуц, алє там, будзе лєм рам. Скулптура гола правда, на „баюс” самого уметнїка – вше

остава питанє, чи добре прейдзе, чи будзе шамарани. Охабям простор припатрачови же би вон скулптуру потолковал як сце, нє роби то кажди скулптор, алє я гей, нє любим лєм придавац свою идею. Отворени сом и за критики и наисце ми мило чуц же дахто видзел дацо у моїх скулптурох цо я нє могол видзиц, або сом дацо сцел приказац и то сом приказал, алє сом нє препознал же з тим бешедуєм и єдну другу бешеду котру патрач препознал – визначує млади скулптор. У нєшкайшей модерней уметносци муши постояц и ґлобална информованосц, а уметнїк коло своїх творох, таланту и заинтересованосци, муши буц у крочаю зоз часом, а то подрозумює виглєдованє нових, актуалних идейох и провадзенє трендох.

– Лєгко було скорей. Нєшка пременки и информациї чечу 04 МАК 3/2017

барз швидко, нє мож лєм скочиц и повесц: „я уметнїк”. Уплївує упартосц, талант котри дакус ту засолї, алє вец єден длуги период правиц и будовац себе, зберац искуство, роботи, причекац узретосц и вше охабиц єдну дозу таїнственосци – гвари Иван. Єст розлики медзи сучасним скулпторством и скулпторством зоз прешлих часох. Як швет технолоґиї и диґитализациї уплївовал на други сфери, так охабел шлїд и у уметносци.

– Нєшка исную амбиєнтални инсталациї дзе спадаю шветлосни ефекти, видео записи, филми, приказує ше роботи, односно виводзи ше перформанси. То шицко тоти нови, модерни напрями котри спадаю до сучасней скулптури. Стара скулптура за виробок подрозумює камень, древо, бронзу, а приказовало ше углавним митски єства, познатих, автопортрети самих скулпторох, та аж и їх конкубини. Так було скорей, а нєшка вельку улогу маю ефекти, аж и текст, котри провадзи скулптуру, часто постої авторске слово о роботи и його идеї, же би нє було лєм шлєпе припатранє на даяку скулптуру без дальшого толкованя – потвердзує уметнїк.

У ФОКУСУ МИНИМАЛИЗЕМ И ИНОВАЦИЯ Мастер студиї то Иваново предлуженє основних студийох, точнєйше, вон жада витирвац до конца и витвориц тото цо започал на основних студийох, лєм же тераз през єдну преглїбеншу тему.

– Уж сом ше занїмал зоз форму рижних нашеньох. А, тераз тоти нашеня преруцуєм директно до скулптури, та так, з того боку, я будзем участвовац у виробку тей роботи, а гевту другу часц препущим рошлїном, односно нашеньом котри будзем пестовац у тей, часточно законченей скулптури. Вони зоз свою моцу и шлєбоду вирошню и витворя конєчни випатрунок тей скулптури. То єдна зоз идейох за мастер роботу, єден минимализем зоз моцним порученьом. Жадам злучиц чисту поживу и чисту уметносц, же би вєдно росли, и же би ше вєдно розвивали у єдней симбиози. Мож шлєбодно повесц же то иновация на полю уметносци, бо сом, затераз, нє чул же дахто тото злученє пробовал направиц. Кед сом виложел идею професором, нє лєгко зме ше порозумели, прето же анї мнє нє було шицко ясне, и як треба же би ше идея преточела до конєчней и чистей уметносци, односно до скулптури. Сцем одредзиц два напрями, яки уплїв форма скулптури ма на рошлїну и єй розвой, а з другого боку, яки уплїв/шлїд ма, або охабя рошлїна на скулптуру – толкує Иван и додава же порозуменє достал од младшого ментора, котри модернєйши и приснєйши ґу иновативним идейом.

Шицки крочаї у виробку мастер роботи войду до Иванового портфолиа. На конєчни продукт його уметносци, вельки уплїв будзе мац и фотоґрафия, документовани филм, рижни записи и нотеси котри будзе зазначовац.

– Мам план оформиц єден приручнїк пестованя моєй скулптури, котри би могло похасновац за гоч яку виставу, за потреби ґалерийох, або даяких просторних инсталацийох, дал бим „рецепт” за пестованє моїх скулптурох у тей кнїжки – наглашує Киш. У тим задатку Иван найвецей будзе хасновац жем, односно теракоту (файта керамики) котра после уплїву скулптора и рошлїни, пойдзе до пеца, випече ше и будзе як камень. После того останє традицийна скулптура котру годно „шейтац” по ґалерийох и приватних колекцийох.

УМЕТНОСЦИ ШЕ НАДОПОЛНЮЮ

Од Ивана дознаваме же людзе прилапюю уметносц, на виставох мож видзиц и уметнїкох, алє и людзох зоз других сферох котри ше интересую за културу. Можебуц у тей хвильки ситуация у держави, за саму уметносц, нє досц перспективна, алє то тот ризик котрому ше кажди уметнїк дава.

– Придал сом ше уметносци, и єст уметносци, а потримовку ше найдзе и даяку надїю ци ше да, а далєй мушиш сам правиц ґарадичи ґу успиху и ту нєт тельо слави, а я праве анї нє даяки „оганятор” слави и финансийох, алє система

Фото: Теодора Ивков 05 МАК 3/2017

така. Нєшка ше бави на лабду же твоя уметносц, у ствари, ти, можеш гоч цо направиц, алє ти мушиш буц ту и ти будзеш тот котри будзе бешедовац и бранїц свою идею и задумку од рижних „старих” критичарох и нєдостаточно едукованих людзох. Кельо значна робота, тельо значни и сам уметнїк, бо єдно друге надополнює, твори и прави, воздзвигує, спущує дакеди, нєт уметносци без дотику и „єдзеня жеми”, як перше. При мнє, уметносц превагує, то моя каждодньовосц – приповеда уметнїк. Иван ше нє пренаходзи лєм у скулпторстве, вон тиж так и пише, фотоґрафує, твори кратки документарни филми, рисує. А зоз своїма идеями ше сам ноши, и нє ма одредзеного уметнїка на котрого ше упатра.

– Мойо уметносци углавним преткани єдна зоз другу, и кулминую єдна зоз другу, а якош вше найдзем часу шеднуц, и у даякей хвильки записац дацо з тих думкох, и вец претвориц до дїла. Аж и скулптури наставали зоз текста и поезиї. Правим и рисунки, и роботи, бо за єдного скулптора важне же би знал добре рисовац, алє преферуєм робиц зоз глави и шлєбодного духа, то моя водзаца гвизда – закончує млади и перспективни скулптор и уметнїк.

У ФОКУСУ Златко Емейди з Руского Керестура, лєбо Злайо, як го векшина позна, закончел штредню Електротехнїчну школу у Новим Садзе, а потим и Ґрафичне инженєрство и дизайн на новосадским Факултету технїчних наукох, дзе здобул званє Дипломованого инженєра ґрафичного инженєрства и дизайну. Зоз МАК-ом почал сотрудзовац ище док студирал, кед почал робиц дизайн и компютерски обробок нашого часопису, а волї повесц же є арт директор, бо то, як гвари, баржей шмекерски. У МАК-у му були обявени и даскельо тексти. Як гвари, у роботи у МАК-у найволї кед му „лєгнє” гонорар на жиро рахунок, а нїч му нє чежко робиц. Опущує го преламовац МАК, бо ма шлєбодну форму, а и, як гвари, нїхто му нє диктирує як ма робиц, бо ма кул „шефицу” (гоч так твердзи, за вецей як три роки уж научел цо нє шме класц, бо зна напредок цо нє прейдзе при „шефици” ). Уж штварти рок, Златко заслужни за сучасносц и визуалну атрактивносц нашого часопису. Потераз поробел дизайн и компютерски обробок уж 25 МАК-ох.

За єден МАК му, як гвари, треба коло два тижнї, алє понеже нїґда нє ма таки розкош, роби коло нього углавним коло седем днї.

Треба повесц и же даєдни илустрациї хтори видзице у часопису, Златко сам рисує, а илустровал и даскельо насловни боки. Мушиме го похвалїц за креативносц и за тото же нїґда нє пожнї, и вше начас пошлє поробени МАК.

06 МАК 3/2017

У ФОКУСУ

Наш сотруднїк – Златко Емейди

Попри тим же є наш порядни гонорарни сотруднїк, Златко заняти у фирми хтора ше занїма зоз продукцию шматох. Маїци їх главни продукт, алє, як Злайо гвари, и партки буду вишивац кед ше им добре заплаци. Його позиция у фирми то IT (ай ти). Кед дацо треба поробиц, шеф лєм скричи: Златку, ай ти!

Робел и роби и дизайн рижних плакатох, флаєрох, каталоґох, маїцох, а його роботи могло видзиц на, наприклад, „Дньовкових” плакатох и маїцох, плакатох и флаєрох за Днї керестурскей паприґи, алє и на рижних козметичних каталоґох, хтори робел за иножемство. За даскельо фирми правел лоґотипи и цали промо материял за Водову фест 2011. Однєдавна ма и свою, так повесц, роботню. Ма малу друкарску машину за текстил, а попри тим, роби и приватно ґрафични дизайн. Ище нє здумал конкретну назву, та гвари же бок на Фейсбуку наволал барз креативно – Štampa majica i radnih odela.

Страсни є любитель компютерских бавискох. Пре нєдосц часу и нєпорозуменє других, гвари же ше нє може вельо пошвециц виртуалному животу, алє „ту и там” ище скокнє опатриц цо ше случує у тих чудотворних шветох. Може повесц и же люби музику, алє му важнєйши текст од мелодиї, та го таки жанри и баржей прицагую. Додава и же ше подрозумює же текст муши мац смисла (Махимахи-махи-махи-махинално!) Питали зме ше Злайови и яка би була його идеална робота, та нам гварел же праве того дня пречитал же NASA плаци 50000$ за лєжанє два мешаци у посцелї, та ше пита же дзе ше може приявиц...

07 МАК 3/2017

МАК-ОВ КОЛАЖ

АКТИВУЄ МЛАДИХ НА ВАЛАЛЄ ШЕ НЄ СЛУЧУЄ БОГЗНА ЦО И ЧАСТО МОЖ ЧУЦ ЖЕ МЛАДИМ ДОПИТО И НЄ ЗНАЮ ЦО ЗОЗ СОБУ РОБИЦ. ВИРОЯТНЄ СУ НЄ СВИДОМИ ЖЕ И У ВЕЛЬКИХ ВАРОШОХ МОЖЕ БУЦ ДОПИТО, КЕД СЕБЕ ДАЦО НЄ НАПРАВЯ И ОРҐАНИЗУЮ. НО, ПРЕТО И ИСНУЮ ЗДРУЖЕНЯ, ЖЕ БИ ПОРУШАЛИ МЛАДИХ ЖЕ БИ ИМ НЄ БУЛО ДОПИТО И ЖЕ БИ РОБЕЛИ ДАЦО ХАСНОВИТЕ. КОЦУРСКЕ ЗДРУЖЕНЄ МЛАДИХ (КУМ) ПРАВЕ ТАКЕ ЄДНО ЗДРУЖЕНЄ, У ЧИЇМ СОСТАВЕ МЛАДЕЖ ХТОРА ЗДУМУЄ ЯК ПОРУШАЦ И АКТИВОВАЦ, ЯК САМИХ ЧЛЕНОХ ЗДРУЖЕНЯ, ТАК И ТИХ ХТОРИ НЄ ЧЛЕНИ. ПРЕДСИДАТЕЛЬ КУМ-А, СТЕВАН САМОЧЕТА ПРИБЛЇЖЕЛ НАМ ЇХ ДЇЯЛНОСЦ. Кеди Здруженє основане и як сце почали зоз активносцами? Стеван Самочета: Як нєформална ґрупа зме робели од 2011. року, кед зме орґанизовали акцию през лєто. Идея була праве же бизме дацо орґанизовали, порушали младеж и же би ше дацо почало случовац у Коцуре. Потим зме ше реґистровали, и од 2014. року робиме як формална ґрупа, зоз своїм предсидательом, управним и надпатраюцим одбором. Хто може буц член Здруженя? СС: Члени КУМ-а углавним млади, прето же є пре нїх, односно пре нас и основане, алє маме и подаєдного старшого члена. Шицким дзвери отворени, хто ше з нами сце дружиц и буц активни у орґанизованю наших активносцох.

Кельо КУМ ма членох? СС: Маме 200 членох, хтори анї нє шицки зоз Коцура. Векшина волонтере, хтори ше одволую на нашо поволанки кед ше дацо орґанизує, а маме и стаємних членох, хтори приходза поряднє на схадзки. Як цо нам важни волонтере, так нам значни и стаємни члени, прето же ше треба о шицким радзиц. Кед ше коло дачого порадзиме, кажде достанє свой задаток на хтори ше ма фокусовац и вец шицко идзе як треба и швидше. Нє охабя ше шицко на єдну особу, алє дзелїме роботу и задлуженя. Як ше знаходзице кед слово о финансийох? СС: Найвекши проблем скоро шицким здруженьом то пенєж, та так и нам. Ми нєпрофитне здруженє, нє береме членарину, хтора здруженьом углавном вельо

08 МАК 3/2017

Фото: Танита Ходак

КУМ ПОРУШУЄ И

МАК-ОВ КОЛАЖ

значи кед финансованє у питаню. Финансуєме ше зоз проєктох хтори пишеме, и зоз Општини. Сотрудзуєме и зоз другима здруженями и орґанизациями коло проєктох, прето же вец маме и векши шанси же би нам проєкт прешол. Якого характеру збуваня хтори орґанизуєце? СС: Примарна активносц нам стретнуце младих, як найважнєйши проєкт, а вец приходза активносци хтори орґанизуєме през цали рок. Збуваня маю еколоґийни характер, спортски, вирски, гуманитарни... Мушим повесц и же зме наисце задовольни зоз одволаньом младих на нашо активносци, з оглядом на факт же яка нєшкайша младеж нєзаинтересована за културни збуваня. Так же, хто заинтересовани, може ше ґу нам приключиц.

Сенка Иван Интервю з предсидательом КУМ-а Стеваном Самочетом

руку”, за хтору зме достали награду як найлєпше здруженє у Сербиї од Министерства младежи и спорту. Як партнере на проєкту зме приведли еколоґийни рух зоз Вербасу и на беґелю вибудовали парк, дзе зме положели лавочки итд. Значне нам и садзенє витрозащитного пасма у валалє, соснох и ґинко древкох на явних поверхносцох, а порушали зме и реконструкцию єдней часци лєтнєй бини. Яки активносци плануєце пошвидко орґанизовац? СС: Розуми ше, маме план орґанизовац стретнуце младих на лєто и тиж так зоз Каритасом, зоз хторим маме найлєпше сотруднїцтво, плануєме обезбечиц пластенїки за младих, хтори сцу робиц таку файту роботи.

Хтори то КУМ-ово найзначнєйши проєкти? СС: Найзначнєйши проєкт нам Акция младих „Дай и ти свою 09 МАК 3/2017

ВИКЕНД РОБОТНЇ Стаємни члени КУМ-а тримаю и рижни роботнї за младих, як, наприклад, роботнї штриканя, гекланя, ґлуми, рисованя... а дакеди им помагаю и госци. Отримую их углавним през викенд, а за креативну часц у КУМ-у задлужена и його стаємна членїца Єлена Дудаш.

– Роботнї ше отримує у наших просторийох, у пензионерох, алє понеже тераз нє маме зогриванє, достали зме од часних шестрох простор у манастире. За роботнї кажде себе приноши нєобходни материял, кед у питаню рисованє, гекланє и штриканє. За курс русийского язика треба же би приходзела професорка зоз Вербасу, та то ещи нє знаме чи зажиє, прето же би ше вец дацо мушело и плациц – гвари Єлена и визначує же ше за роботнї нє треба окреме приявйовац, лєм наволац, информовац ше коло места, дня и часу, а поволани шицки заинтересовани. Тиж так, КУМ вше отворени и за нови идеї и предкладаня.

ДНЬОВА ДОЗА РУСНАЦОХ

Фоґаш

Пойдзе на причасц, опита ше хторе вино. Шпива: „Дай ми палєнки за заднї пенєж зоз кишенки” – Кишенки му празни. Гутори Руснак дзивки яка є барз красна и нагваря ю най ше прияви за Мис Русинку. Да єй список пива и палєнки яки най му принєше зоз Словацкей. Милиция го лапи з 2,9 промилами алкоголу у креви, пове най му заокружа на 3. Одкеди заварти дисконт пица у валалє, госцох понука лєм з воду. Руснак нє мал бриґи за 8. марец. Вон розтаргнул з дзивку ище пред Валентиновим. Пойдзе на бувляк, видзи же на єденасту ґайбу єст попуст. Придзе ґу тарґовцови и гвари – Дай ми єдну єденасту.

РУСНАК

РУСНАК

РУСНАК

РУСНАК

РУСНАК

РУСНАК

РУСНАК

РУСНАК

РУБРИКА ГУМОРИСТИЧНОГО ХАРАКТЕРУ И ЄЙ ЗМИСТ НЄ МА НАМИРУ ДАКОГО УВРЕДЗИЦ, АЛЄ БУЦ ЧИТАЧОМ РОЗВАГА.

10 МАК 3/2017

РУСНАК

ТАК И НЇЯК ИНШАК 1. пар тижнї пар днї пар годзини

Ана Римар, мастер професор руского язика и литератури

даскельо

Часто ше, под уплївом сербского язика, тото слово хаснує у погришним значеню, бо у сербским тото слово означує нєодредзене число хторе векше як два. Наприклад: Вони (двойо) красна пара. Нє мушиме повесц двойо, бо кед су пара, подрозумює ше же то два особи.

2. Роздумайце о розлики у значеню медзи шлїдуюцима словами и напишце по єдно виреченє за кажди з тих двох прикладох. а) покоштовац и пробовац _______________________________________ _______________________________________ б) забавяц и ходзиц з даским _______________________________________ _______________________________________

3. Од малих ногох любел музику.

одмалючка

Значенє словох: тучни кевельни гартушиц (ше)

тлусти, збити осетлїви, шицко му завадза и на шицко ше поносує давиц ше

Толкованє: 2) а) Покоштовац мож єдзенє, а пробовац мож даяки предмет, напр. патики, кошулю, лєбо пробовац учиц на шедзаци, а нє на лєжаци...; б) Кед, наприклад, Таня ма леґиня Филипа, можеме повесц же вони двойо ходза. Прецо бизме вец преберали слово забавяц зоз сербского язика? Воно у руским язику ма друге значенє. Кед дахто дакого забавя, звичайно ше дума же му завадза, же го затримує, бо тот кому завадза, у тей хвильки дацо роби. Напр. Таня ма роботи, а Сашо ю забавя. Значи, Таня нє може робиц, бо єй Сашо дацо бешедує и одбера єй час.

11 МАК 3/2017

ЗЄДИНЬОВАНЄ МЛАДИХ

УПЕЧАТКИ

Кристина Гайдук и Кристина Афич Упечатки зоз „Карпатских паралелох”

„Карпатски паралели” то проєкт у хторим ми, штредньошколци, през роботнї и нащиви розличних институцийох значних за национални меншини, учели цо то заєднїцке у живоце и розвою тих заєднїцох. Шесцеро школяре нашей рускей Ґимназиї „Петро Кузмяк” – Марина Роман, Александра Колошняї, Павле Рац, Жарко Остоїч и ми два, участвовали у проєкту „Карпатски паралели”, котри бул отримани у вецей местох. Окрем школярох з нашей Ґимназиї, участвовали и млади зоз Ковачици, школяре зоз словацкей националней заєднїци, потим школяре зоз Вершцу, хтори румунскей националносци, як и школяре сербскей националносци зоз Србобрану.

Перше стретнуце було 3. и 4. децембра прешлого року у Вершцу, потим 21. и 22. януара у Ковачици, а 25. и 26. фебруара у Керестуре и Србобрану. Упознавали зме ше зоз другима заєднїцами, зоз їх способом живота. У Вершцу зме мали и вецей нагоди поопатрац варош, и його знаменїтосци. У Ковачици зме нащивели ґалерию наивней уметносци. У Керестуре зме нащивели Катедралну церкву св. оца Миколая и библиотеку на парохиї, а ютредзень зме ше шпацирали по улїчкох Србобрану, и тиж так зме нащивели рижни знаменїтосци. Як визначела Мария Перкович, єдна зоз сотруднїцох на тим проєкту, циль бул найсц заєднїцки елементи хтори зблїжую тоти народи (попри їх специфичносцох). Шицки зме ше упознали медзи собу и збудовали нови приятельства. Щешлїви зме же зме мали нагоди упознац розлични народи, розлични особи, алє и самих себе. Окрем того, дознали зме вецей о историйних подїйох других народох, а тиж так зме научели ище дацо нове и о нас, Руснацох. Єдно зоз наших заключеньох глаши: Гоч яки зме розлични, повязую нас паралели. Любели бизме кед би ше нашо друженя предлужели и же би було ище вельо таки проєкти, у хторих бизме мали нагоду ище вельо того научиц. Проєкт „Карпатски паралели” финансийно потримал Фонд за отворене дружтво, а реализовал го Завод за културу войводянских Руснацох, зоз сотруднїцами, як пилот-проєкт за можлїве орґанизованє будуцих подобних проєктох.

12 МАК 3/2017

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

Себастиян Надь Ґеокешинґ

АВАНТУРА У ПРИРОДИ Ґеокешинґ (анґ. Geocaching) то рекреативне бависко за шицки возрости хторе ше бави под отвореним нєбом з GPS апаратaми, лєбо мобилнима телефонами. Роби ше о пренаходзеню такволаних кешох т. є. шкатулкох у хторих ше находзи мали папер, лєбо блочок за подписованє, клайбас и мали сувенир, хтори охабел дахто хто тот кеш нашол пред тобу, а хтори можеш позберац кед, нормално, бавиш тото бависко. Як и дзе глєдац кеши? Кед хаснуєце GPS апарат, лєм треба уписац координати зоз урядового сайту Ґеокешу (www.geocaching.com/ guide/). Кед сце хаснователє мобилного телефона, єдноставно, треба превжац безплатну апликацию зоз предавальнї. После инсталациї и прияви, отворице апликацию и увидзице карту на хторей означени точки рижних фарбох. Ту шлїдзи и найвозбудзуюцша часц – пренаходзенє кешох! Потребни лєм мобилни у рукох, авантуристични дух и мож почац вонка виглєдовац. Цо зробиц кед ше найдзе кеш? Кед ше найдзе кеш, перше треба запаметац як стал и дзе бул скрити, прето же го познєйше треба врациц. Вшелїяк, отвори ше го, и у нукашньосци треба же би були нотес, писадло и сувенир. До нотеса ше треба подписац и виполнїц поля хтори дати. Сувенир мож зачувац як памятку на успишне ловенє на кеши, алє би було и фер сувенир заменїц зоз даяким другим,

за будуцих колеґох ґеокешерох, хтори тиж так раз пренайду тот кеш, а знова, сувенир ше нє муши брац (сувенир може буц даяке бависко зоз Киндер вайца, привязок, лєбо можебуц ключи од нового авта ). Вец на апликациї мож охабиц коментар под тим кешом же ши го пренашол. Хто поставя кеши и як ше их поставя? Кед же думаце же кеши ище давно поставели даяки австралопитекуси, лєбо прейґ ноци даяки „ванземальци” же бизме нє обачели, винчуєм на креативним штудираню, алє одвит – нє. Кеши и далєй поставяю людзе ширцом швета на шицких можлївих територийох. Кед сце ознова подумали же вам дахто будзе плациц же сце поставели кеш, заш сце ше спреведли. Поставянє кешох то лєм ваша добра дзека и жаданє же би людзе зоз иножемства нащивели вашо место. Кед наисце жадаце поставиц кеш до нашого валалу, лєбо гоч дзе индзей, упутство мож поглєдац на Ґеокеш сайту. Чом постої тот проєкт и бависко? Циль того проєкту упознац штредок коло нас, нових людзох, вецей часу препровадзиц на отвореним и, нормално, розвивац свой виглєдовацки дух! Думам же би наисце була одлична идея кед би Ґеокешинґ зажил и у Керестуре, як цо зажил и у других часцох Сербиї. Мойо искуство и кеши у Керестуре Затераз сом поставел єден кеш у Керестуре и плануєм поставиц ище, нє лєм ту, алє и у других, сушедних местох, як и звонка 13 МАК 3/2017

нашей держави. Барз сом ше нєсподзивал кед сом видзел же чловек зоз Данскей пришол до Керестура пренайсц кеш хтори сом поставел у януару. Можеце задумац мойо щесце кед сом пречитал його коментар под моїм кешом! Виволуєм шицких хтори маю шлєбодного часу же би инсталовали апликацию, и зоз провадзеньом єдноставних правилох, пренашли кеш хтори сом скрил дзешка у Керестуре. Щешлїво!

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ Марина Сакач, студентка антрополоґиї Од науковей фантастики до антрополоґиї

МЕНЄЙ КСЕНОФОБИЇ, КЕД РОЗДУМУЄМ О ТИМ ЦО МЕ НАЙБАРЖЕЙ ПРИЦАГУЄ И ЦИКАВИ ПРИ НАУКОВЕЙ ФАНТАСТИКИ, МУШЕЛА БИМ ПОВЕСЦ ЖЕ ТО ДЕФИНИТИВНО КРЕАТИВНИ И ИНВЕНТИВНИ СПОСОБ РОЗДУМОВАНЯ О ТИМ ЯК БИ ШВЕТ МОГОЛ ВИПАТРАЦ.

Першираз кед сом пречитала роман науковей фантастики, було то кед сом мала дас 12–13 роки. Роман бул „Трампа свести” Роберта Шеклия, хтори ми предложел тато. Основна идея того романа праве и його наслов, трампа свидомосци, черанє свидомосци зоз марсовцом же би єден чловек зоз Жеми могол дожиц на хтори способ чувствує, видзи и доживює швет дахто хто ма цалком иншаку файту иснованя. Тот перши контакт зоз таку файту науковей фантастики ми отворел дзвери ґу єдному швету хтори нє виглєдани, хтори нови, видумани и обдумани на єден винїмково креативни способ. Основни циль у єдним антрополоґийним теренским виглєдованю даяких културох и заєднїцох, то праве розумиц на яки способ людзе хторих виучуєш доживюю тот швет, о чим роздумую, цо их цикави, цо им ше нє пачи, цо у їх култури забранєне робиц, лєбо повесц, як дефиную свойо место у швеце – чи у одношеню на даяки космични идеї, чи у одношеню на людзох зоз хторима жию и дзеля каждодньови

живот (и ище вельи други аспекти чловекового живота). Нєшка кед роздумуєм о тим як ме любов ґу науковей фантастики унапрямела на тото цо студирам, вельо того ми постава яснєйше. Кед попатрим, поведзме, на „Свет се каже шума” Урсули Ле Ґвин, тот кратки роман з велькей мири написани як єдна файта етноґрафиї (так ше жанровски вола файта тексту, лєбо роботи хтори антрополоґ пише о даяким конкретним виглєдованю у хторим ше подрозумюю, медзи иншим, и длугоки интервюи хтори мож и вецей раз робиц зоз собешеднїками). Така файта науковей фантастики виволала при мнє жажду за виучованьом иншаких одо мнє, а здогадуєм ше же сом одмалючка вше сцела шицко дознац, була сом любопитлїва, а дакеди аж и допита.

Чом ми наукова фантастика тельо прицагує увагу, и на яки способ тот жанр наисце розвива єден критични способ роздумованя о швету коло нас? Нєшка, як студентка антрополоґиї, мам ище єден додатни уровень 14 МАК 3/2017

знаня прейґ хторого розумим и анализуєм елементи хтори ше зявюю у науковей фантастики. Часто у тим литературним жанру можеме видзиц елементи способу живота хтори би за нас бул табу. Єст розлични идеї о моралу, о сексуалносци, о релиґиї, идентитету, полу, роду, о шицких гевтих аспектох хтори воламе „людски”, алє виприповедани яґод физично и часово далєки, та их нє вше повязуєме зоз нашу реалносцу. Вони з єдного боку можу буц и горорски, страшни, а часто и дацо цо би можебуц дахто дожил як „настране”, „хоре”, „нєнормалне”, алє кед є виприповедане у форми приповедки, вецка го лєгчейше можеме прилапиц. Праве єден зоз аспектох антрополоґиї, виучованє розлики медзи тим цо то значи МИ, а цо ВОНИ, цо то тото цо дефинуєме як нашо, а цо гевто цо припада другим. Гевто цо ище вше любим у тим жанру, то праве тото же ме наганя роздумовац о тим „цо би було – кед би було”. Нєшка видзим же вельо того подобного уж постої и на тей планети, лєм же нам є

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

, ВЕЦЕЙ ПОРОЗУМЕНЯ ґеоґрафски далєко, та нас думки там нє водза. Кед бизме почали роздумовац о шицких розликох и у способе живота и способе роздумованя, можебуц бизме могли почац розвивац нашо порозуменє, способносц положиц ше до цудзей скори и видзиц иншаки способ функционованя, хтори подєднак значни, и вредзи, лєм є иншаки. През таку файту превипитованя бизме могли постац лєпши людзе, хтори вецей слухаю, а менєй бешедую, хтори вецей роздумую, а менєй осудзую, людзе хтори вецей сцу розумиц и дознац, яґод надрилїц даяки свойо идеї и справовац ше яґод кед би їх способ живота бул єдини добри, мудри, або єдини можлїви. За таки способ медзисобного порозуменя треба вельо труду, вельо моци, и єдна отворена и щира комуникация. У науковей фантастики часто можеме видзиц як ше лєм през заєднїцке порозуменє и комуникацию даєдна „цивилизация” може розвивац. Лєм през адекватни отворени приступ и диялоґ ше може посцигнуц заєднїцтво и обще напредованє. Раз кед ше превозидзе розлични питаня релиґиї, националносци,

раси, родних одношеньох, сексуалносци, и сексизму, вецка почина нове поглавє у розвою чловечества, алє перше их треба превозисц и забуц шицки предходни концептуализациї хтори на гоч яки способ осудзую и онєможлївюю иснованє иншакосцох. Єден од авторох хтори праве пише єдну файту антрополоґийней науковей фантастики то Курт Вонеґат. Його приповедки часто бешедую о дистопийским швету у хторим ше случело дацо страшне и тераз чловечество церпи прето же нє роздумовало начас о пошлїдкох. Окрем того, вон озбильно розвива характер каждей особи хтора ше зявює, и гоч их дакеди чежко розумиц прето же су специфични, праве ту ше мушиме потрудзиц же бизме розумели дацо цо иншаке од нас. Як наукова фантастика розвива креативносц? Цо ше дотика розвою креативносци, то, вшелїяк, можеме видзиц през новообдумани швети, ту перше видзиме креативносц автора и авторки, а з другого боку, як читателє, тоти швети будуєме у наших главох. Цо нам способнєйши 15 МАК 3/2017

писатель, то будземе мац яснєйшу слику о тим швету. Сцела бим ище спомнуц мою застараносц, прето же ми ше видзи же наукова фантастика и далєй нє досц заступена як обласц хтора младим интересантна. З єдного боку можеме повесц же проблем у тим же ше ю барз длуго, як жанр, доживйовало як шунд и катеґоризовало ю вєдно зоз гевтим цо воламе „кримичи и любичи”, без огляду же мала вельо розвитши и креативнєйши попатрунок на швет. Вецей о тим можеце пречитац у „Антропологија научне фантастике”, зборнїку роботох хтори писали мойо професоре и други антрополоґове хтори любя тот жанр (можем вам послац у ПДФ-у кед ми ше явице на marina.sakac19@gmail.com). За конєц бим сцела повесц, ище лєм, же думам же читанє и преучованє науковей фантастики може буц барз хасновите, найбаржей прето же ше можеме розвивац як поєдинци у швету хтори нє досц обраца увагу на заєднїцтво, здраву комуникацию, медзисобне порозуменє и прилапйованє иншакого.

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

Янко Хома Покер

ТРЕБА РОЗДУМОВАЦ, АЛЄ ЗНАЦ И „БЛЕФИРАЦ”

МА И ПРЕДНОСЦИ И НЄДОСТАТКИ

Гоч почала яр, у тим чишлє вам представяме єдно „жимске” бависко, покер, бо дзе єст дружтва, єст и дружтвени бависка. Медзи иншим, єдно то и бавенє покеру, хтори мож бавиц гоч кеди, а нє лєм вжиме. Єдни думаю же вон праве лєм тото – бависко, а даєдни же є, у ствари, спорт.

добрим покерашом. Гоч велї думаю же покер то бависко на щесце, я би ше нє зложел зоз тим. Правда же и щесце досц значни фактор, алє нє муши буц и пресудни – гвари Иван Емейди и додава же ше му видзи же покер, а и шицки други картарошски бависка, нє виволую зависносц кед ше их бави за „дробни” пенєж.

Можебуц нє таке познате же постої и Покер союз Сербиї. Покер ше бави за вельки пенєжи, алє часто и лєм рекреативно, найбаржей пре друженє. Наприклад, и у Керестуре ше уж роками ґрупа младих орґанизує и кажди перши пияток у мешацу бави покер.

– Покер по своїх правилох бависко дзе ше муши бавиц за пенєжи, бо би иншак нє мал смисла. Я уж роками бавим покер, алє то нїґда нє було за даяки векши пенєж. Добри покераш треба же би бул добри математичар и статистичар, же би бул змирени, мал самодовирия и справовал ше так же би го други бавяче нє могли „пречитац” яки ма карти. Барз любим патриц професийни турнири у покеру, бо мож вельо научиц од професийних бавячох, а и прето же покер сам по себе барз динамичне и интересантне бависко – визначел Иван.

– Покер сом почал бавиц кед сом ше уписал на факултет. Бавели зме даскельo пайташе, алє баржей пре друженє, як пре пенєжи. Основни правила покера досц єдноставни, алє єст вельо „цаки”, хтори часто правя розлику медзи покерашом и

16 МАК 3/2017

Сучасни турнири постали популарни у америцких коцкарньох у другей половки 20. вику, кед ше 1970. року почало бавиц турнири з назву World Series of Poker. Нєшка розширеносц покера у швеце барз велька, на цо досц уплївовал и розвой интернету, прейґ хторого ше покер у цалим швеце бави онлайн. Єден з найпознатших покер турнирох у нашей держави то Danube Poker Masters, хтори ше отримує у Grand Casinu у Беоґрадзе, и ма традицию бавеня вецей як дзешец роки. Циль покеру же би бавяч мал цо моцнєйшу комбинацию картох, и зоз тим однєсол побиду, лєбо, у другим случаю, „виблефирал” других бавячох, и так однєсол пот (уложени пенєж).

– Кед ше, наприклад, дружтво зидзе раз мешачно, предносци покера можу буц друженє и забава, як и розвиванє даяких стратеґийох, роздумованє под час бависка, паметанє и подобне. Алє, вшелїяк же становиско психолоґох же таки и подобни файти бавискох часто виволую зависносц. У бавискох хтори ше

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ бави за пенєж ше найчастейше радуєме же зме цошка достали, а забуваме же зме и уложели, часто и вецей од достатого. Пре таки бависка ше спочатку чувствує еуфорию, адреналин, наздаванє... Гоч ше страци пенєж, особа ознова уклада, бо вери же враци страцене – толкує психолоґ Соня Виславски. Єст вецей файти т. є. вариянти покера, алє у сущносци, кажду ше бави по истим принципу. Найпопуларнєйши файти то Texas Holdem, Omaha, Seven Card Stud, як и обични Deuce to 7, Razz, Badugi и други. Ту даме окремну увагу Texas Holdem покеру, хтори дефинитивно найпопуларнєйши як у нас, так и у швеце. ПРАВИЛА БАВИСКА Бависко почина зоз вибераньом того хто будзе дзелїц карти (Dealer). Вон опрез себе ма жетон хтори ше наволує Dealer Button и вон означує же вон дзелї, цо важне, понеже двоме бавяче у напряме рушаня мунтатова на годзинки муша дац обовязне початне укладанє. После обовязних укладаньох, дзелїтель (крупиє) дзелї каждому

бавячови по два карти, обрацени на долу, же би други бавяче нє могли видзиц цудзи карти. Потим ше почина бавиц... и кажди ше бавяч, зашором, вияшнює чи подзвигує укладанє, чи остава на потерашнїм укладаню, лєбо можебуц одустава. Кажди бавяч може подзвигнуц укладанє, зоз чим ше обовязує других бавячох же би „випровадзели” укладанє кед сцу до конца одбавиц тот круг. Ту приходзи до вираженя и схопносц „блефираня”, и то барз важне у покер бависку, а то мож посцигнуц зоз векшим укладаньом кед ше ма слаби карти, зоз чим ше процивнїк поцагує. Тиж так, кед бавяч ма моцни карти, йому нє у цилю же би процивнїки швидко поодуставали, алє му важне же би ше цо вецей укладало и подзвигло можлїви добиток. У таких ситуацийох, кед бавяч ма моцни карти, вон бави осторожно, нє подзвигує укладанє, алє чека других бавячох же би то зробели. После першого кругу, кед кажди бавяч одбавел, т. є. дзвигнул, лєбо випровадзел круг, дзелї ше три карти, хтори отворени на горе и тоти три карти ше наволую flop. По ище єдним укладаню, на стол ше вишвицує штварту карту, хтора

17 МАК 3/2017

ше вола turn. После штвартей turn карти, бавяче ознова, шором, од дзелїтеля у напряме рушаня мунтатова на годзинки, даваю свойо укладаня. После того круга, идзе остатня, пията карта, хтора ше вола river. Шицки бавяче ше намагаю мац цо моцнєйшу комбинацию, у хторей власни два карти и ище три од пейц зоз штредку. Наймоцнєйша комбинация у покеру то Royal flush. Творя ю пейц карти у истим знаку, и то наймоцнєйши карти у истим знаку. Потим по моцносци идзе Straight flush и твори ше зоз пейц картами истого знаку, пошоровани єдна за другу. Кед ше ма штири исти карти розличних знакох, то 4 of a Kind, або ше ище наволує Poker. Full house у ствари три исти и два исти карти. Скалу, або на анґлийским Straight твори ше зоз пошорованима картами розличних знакох, док трилинґ, або 3 of a Kind творя три исти карти розличних знакох. Two pair, лєбо два пари моцнєйши од єдней пари – One pair. Кед же анї єден бавяч нє ма нїяку наскладану руку, теди одлучує High card, т. є. побиду у тим кругу одноши бавяч зоз наймоцнєйшу карту.

УПОЗНАЙ СЕБЕ

Жана Жилник, фризерка Совити

ИДЕАЛНА ФРИЗУРА И ФАРБА ВЛАСОХ

Кед сцеце знац же хтора вам фризура найбаржей швечи и найлєпше стої, треба обрациц увагу на вецей ствари, алє перша и основна то – одредзиц яку форму твари маце. То найлєпше зробиц на тот способ: Власи склоньце з твари, завяжце их, а кед маце шишки и их тиж так склоньце зоз чола, бо треба же би вам було видно лєм твар. Станьце опрез жвератка, випросцце руку и положце ю на жвератко, потим ю склоньце – то треба же би було вашо одстоянє медзи вами и жвератком. Опатьце ше до жвератка и з єдну руку, зоз кармином, лєбо напр. фломастером (гоч зоз чим цо познєйше можеце посцерац), опишце свою твар на жвератку. Склоньце ше, и увидзице вашу форму твари. Поровнайце зоз тима сликами, и одредзце хтора найприблїжнєйша вашей: Вайцаста твар – За тоту форму ше гутори же то идеална форма твари и буквално можеце виберац же як ше остригаце. Можеце мац и длугши и кратши власи, остригани на ровно, лєбо „ступньовано”, а тиж можеце мац „локни”, лєбо ровни власи. Кед маце длугше чоло, можеце положиц и шишки. У сущносци, виберце дацо цо вам ше найбаржей пачи и фризуру хтора скрива даяки нєдостатки на твари, кед же их маце.

Длуговаста твар – Такей твари нє одвитую ровни, прости власи, прето же зоз таку фризуру твар випатра ещи длугша. Особи хтори маю таку форму, звичайно маю и видлужену шию, та би нє требали мац и високи паж, же би шия нє була гола и ище баржей видлужела твар. Совитує ше даяку стредню длужину власох, остригану „ступньовано”. Можеце положиц шишки и остаток власох чесац назадок, же бисце нє мали дражку на глави. На тот способ твар скрацице, а „ступнї” вам додаю округлосц на твари и пополня пражнїни на лїцох.

Округла твар – На такей твари ше нє совитує мац шишки, прето же ещи баржей заокругля твар. Тиж так, нє треба мац ровни, длугоки власи. Можеце мац длугши власи, алє ше совитує „ступнї” фенирани ґу лїцом, же би дакус видлужели твар и зменшали округлосц.

18 МАК 3/2017

УПОЗНАЙ СЕБЕ Шерцаста твар – Таку твар провадзи широке чоло и узка брада, та бисце могли положиц шишки, же би ше ублажело ширину чола. Нє прейґ цалого чола, даяку форму шишкох хтори иду набок, же би ше чоло нє скрило цалком. Найлєпша стредня длужина власох остригана на „ступнї”. Зоз благима габами можеце ублажиц шпицастосц бради. Тиж так, нє пасира дражка на стредку глави, найлєпше чесац власи назадок.

Коцкаста твар – Препоручує ше шицки форми асиметричних фризурох, та нє буду таки обачлїви виражени косци на твари. Значи, дражка на боку глави, длугши, асиметрични паж... Нє препоручує ше „локни” и фениранє на вонка, же би ше нє ширело твар. Тиж так, можеце буц остригани и на ровно. Совит: Гоч яку фризуру сцеце, найлєпше би було кед бисце ше посовитовали зоз фризером/фризерку, прето же вони, попри одредзованя форми вашей твари, увидза и вас и ваш стил облєканя, цалу подобу, и на тот способ ещи баржей годни ускладзиц фризуру з вами.

Бляди тен – (Ту спадаю особи хтори били у твари, або хтори били и маю целовкастого, напр. червенкави лїца). Такей твари нїяк нє стоя цми тони фарби, прето же вец будзе барз вельки контраст, гоч то велї робя, бо думаю же зоз тоту цму фарбу розбию тоту блядосц. Тиж так ше нє препоручує червенкави, целовкасти, лилово тони фарбох. Приставаю им скоро шицки ниянси „плавей” фарби, медовей, и природнєйши фарби догановей ниянси.

Цми тен – (То особи хтори цмейши у твари, а тиж так и особи хтори маю жовкавей ниянси). Тоти особи углавном гриша у тим же вони положа бляду фарбу власох и вец направя барз вельки контраст. Совитує ше цми фарби, ниянси чоколадовей, червеней фарби, як и чарна.

Совит: Кед сцеце направиц даяку векшу пременку, ознова найлєпше же бисце ше совитовали зоз фризером/фризерку. Вони увидза квалитет ваших власох и буду найлєпше знац як дойсц до фарби хтору жадаце. Кед сцеце, наприклад, прейсц зоз чарней до даякей блядшей фарби, иснує велька можлївосц же направице гришку и место „плавей” ниянси достанєце желєну. Так же, голєм при перших векших пременкох, треба пойсц ґу фаховей особи.

19 МАК 3/2017

З МАК-ОВЕЙ АРХИВИ

(МАК ЧИСЛО 11 • РОК XVIII НОВЕМБЕР 1989. • 22. БОК) 20 МАК 3/2017

З МАК-ОВЕЙ АРХИВИ

(МАК ЧИСЛО 5 • РОК XVII МАЙ 1988 • 16. БОК) 21 МАК 3/2017

ДРАГА ПО ЗДРАВЄ

Александра Дудаш Блоґ у МАК-у (drahapozdravje.weebly.com)

ОШЛЄБОДЗОВАНЄ ОД СТРЕСУ Период штреднєй школи и студийох ше найчастейше вола – найкрасши период у живоце. Звичайно то так пре єдну файту безбрижносци и сиґурносци яку ше чувствує, понеже ше у тим периодзе живота и далєй жиє под будним оком своїх родичох. И гоч и за мнє тота часц живота, з того боку, наисце була красна, причина пре хтору бим нїґда нє пристала прежиц тото ознова, то єдно моцне, константне чувство – стрес. Єден од механїзмох за ублажованє стресу и анксиозносци хтору школа зоз собу ноши, за мнє було вежбанє. Воно ше одвивало у терховнї. Як и велї любови на тим швеце кед прерошню до чогошик цо одбера превельо часу, кед спричинюю покалїченя, а вецка почню буц цошка цо нє дава нїяки резултати, теди найлєпше направиц пременки. Без предумованя. Спорт, т. є. физичну активносц у терховнї, сом нє сцела зохабиц, то була моя оаза мира, нагода ошлєбодзиц ше од напартосци и цошка цо ми давало змиреносц после тренинґу.

Медзитим, теди кед число покалїченьох на моїх ставцох и мускулох нє могло анї почитац, глєдаюци по интернету, наишла сом на цошка цо ше вола HI(I)T (анґ. High Intensity (Interval) Trainig), кратки тренинґи високого интензитету. HI(I)T ми указал нови приступ, нову драгу у вежбаню хтора ма основу превжату од японского науковца у обласци спорта, Изумия Табатия. Протокол професора Табатия випатра так же ше вежба 8 круги, 20 секунди максималного вежбаня (обрацанє бициґли, плїванє, весланє) и 10 секунди паузи, так ше интервали зменюю. Шицко вєдно єден тренинґ без зогриваня (анґ. warm up) и хладзеня (анґ. cool down) т. є. розцагованя мускулох (анґ. stretch) тирва 4 минути. И тераз кажде хто тото чита, подума: ,,Ага, тренинґ хтори тирва штири минути и дава резултати, як да нє...”. Медзитим, виглєдуюци далєй о тим, пренашла сом файти тренинґох хтори як основу маю приступ професора Табатия, тренинґи хтори тирваю коло 15 минути, хтoри можем одвежбац дома, за хтори ми найчастейше нє треба нїяку окремну опрему и хтори ми даваю найлєпши резултати яки сом могла 22 МАК 3/2017

обчековац по питаню чувства и физичного випатрунку. Велї знаю розлику медзи вежбами одпорносци (анаеробни вежби) яку ше достава кед ше, поведзме, вежба зоз чежинами, кулями, и хтoри доприноша розвиваню мозґа, детоксификованю цела, и розвиваню красней мускулатури, и зоз другого боку, вежбами витримовносци (аеробни вежби) хтори позитивно вплївую на интелиґенцию, чувство щесца и на нашу креативносц. Найлєпше мац шицко тото у пакету, а то дацо цо тренинґи високого интензитету даваю. Тото цо за мнє вше важело, то порядносц и дошлїдносц. И тераз вежбам кажди дзень розлични файти вежбох, розличних интензитетох и розличних тирваньох. Кажди тренинґ ма циль цошка цо ми найважнєйше, а то ошлєбодзованє од стресу и прекрасне чувство после вежбаня. Жридла: www.bodybuilding.com/fun/ the-real-tabata-brutal-circuit-from-theprotocols-inventor.html; blog.bulletproof. com/hiit-hack-your-muscles-happiness-andcreativity-in-one-go/

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

Себастиян Няради Проза

Зоз цмоти ше приблїжовало войско хторе приходзело з напряму Дороґжу, нашого найвосточнєйшого варошу. Сциха ше озвал рог цихосци, док му глас вше баржей роснул. Прецаговал ше през гласни рой людзох и ширел мертву цихосц. Шицки ше оглядли одкаль нєприємни глас приходзел, уцихли. Вояки поставали до круга, окружели моцного княза. Вистата колона хтора сцигла до Вошерпу прилїпела ше ґу вояком, звекшуюци круг, и чекаюци перши слова свойого княза. Княз причекал най ше вояци умиря, док коло нього, огень дзиво подскаковал. Гласно закашлял, а потим удихнул воздух з полнима плюцами и озвал ше з грубим гласом: ,,Вояци, поце тадзи! Слухайце, ментова масц нам може помогнуц исто тельо, кельо и єй саме лїсце! Так же, кажди вояк най ше намасци з тоту лїпкацу масцу, же би го щицела од цеплоти, а и од пламеньох. На тоту масц, обовязно маце положиц ментолово лїсца, так же бисце достали ище єдно облєчиво спод вояцкей униформи. Ясне?!” ,,Ясне” – одгукло през цали Вошерп. ,,З першима зарями слунка, треба же бисце шицки були порихтани!” – дар ше княз на цале гарло, док ше помали з круга одщипйовали вистати вояци хтори ишли ґу своїм ослабеним огнїском, спац. Вистатосц звладала войско. Шицки полєгали на сламу хтора була розтрешена коло огнїскох, хтори ше помали гашели. Сон ме поцагнул на сам заход нашей держави. Огромни огнї лїґали Ецишок, стал сом док предо мну огень жувал остатнї фалатки єдного варошу. Длугоке, огромне войско ишло у напряме лядовей гранїци зоз шмелима крочаями, без страху. Виривок з рукопису кнїжки „Инисур – рика княза” 23 МАК 3/2017

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

Скулптор Иван Киш зоз Дюрдьова уключени до рижних уметнїцких проєктох, а єден з нїх то „Културни напад”, зоз котрим сцели злєпшац стан музейох и ґалерийох котри нєставаю пре нєстабилну ситуацию у держави. Тиж так, участвовал у акциї „Скулптури и инсталациї” у Новим Садзе, зоз цильом же би ше розбудзело свидомосц о култури. Першу самостойну виставу мал 2014. року у Заводзе за културу войводянских Руснацох. Ґрупни вистави му тиж нє нєпознати, попри подобових колонийох, участвовал и на фестивалу „Дев9т” у Беоґрадзе. Наступал и на Литературних вечарох младих у Дюрдьове, зоз поезию, алє и зоз виставу рисункох. У Руским Керестуре ше представел на „Дньовковим” конкурсу за фотоґрафиї, а достал перше, друге и треце место, док зоз публику подзелєл и свой мини уметнїцко-документарни филм „Юний”. На другим року студийох, достал награду за мали рисунок од Катедри за рисованє, док му на трецим року припадла награда зоз Катедри за скулпторство, за найуспишнєйши акт у природней велькосци. Основни студиї закончел зоз награду и припознаньом за найперспективнєйшого уметнїка зоз класи. Зоз тоту награду нащивел скулпторску колонию у Ярчевцу, у Горватскей, дзе представял Катедру зоз Нового Саду. Тиж так, з тим припознаньом здобул можлївосц участвовац на конкурсу „Мали принц”. На тей вистави, котра будзе отримана тей яри, представи ше зоз дипломску роботу „Пирко и лїсце” – плахтарка, котра була у Збирки леґату Райка Мамузича.