MAK 12/2019

Мултимедиялни часопис за младих число 12 / децембер 2019 / цена: 100 динари

Фото: Андреа Новак

ЗМИСТ

У ФОКУСУ

У ФОКУСУ 03 А. Медєши: „Дньовка” 06 Ц. Надь: Розгварка з Марину Романову МАК-ОВ КОЛАЖ 08 Ц. Надь: Кадзи нашо млади после студийох? УПЕЧАТКИ 10 М. Буила: Розгварка зоз Себастияном Надьом КУЦИК СОВИТОХ 12 С. Алексич: Як ше справовац у дружтву особох з почежкосцами у розвою ТАК И НЇЯК ИНШАК 14 А. Римар Симунович: Чуєце же мац РОСказує, алє пишеце РОЗказує ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ 15 Л. Вереш: Електронске насилство СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ 16 А. Надь: Розгварка зоз Стефаном Кочишом и Матейом Саяковичом УПОЗНАЙ СЕБЕ 18 В. Чизмар: Тест о Руснацох АЛТ ШОУ У МАК-У 20 Л. Костелник: Цо це нєшка нашмеяло, а цо висекирало? Цо думаш о...? КИНОТЕКА 22 К. Малацко: Серия „Елита” ВЛАСНИ ПЕЧАЦ 23 Поезия зоз Зборнїка „Гумно 2” Дзеци з дружтвених мрежох: Саманта Рац Стоїлькович МАК Мултимедиялни часопис за младих www.ruskeslovo.com → рубрика МАК Facebook: MAK MAGAZINE Instagram: mak.magazine mak.magazine@gmail.com Число 12 децембер 2019 Директор: др Борис Варґа

2 • МАК 12 / 2019

Oдвичательна редакторка: Рената Джуджар Дизайн и компютерски обробок: Златко Емейди Язична редакторка: Ясмина Дюранїн На насловним боку: „Жимска идила” Автор фотоґрафиї: Андреа Новак

„ДНЬОВКА” єдина мултимедиялна манифестация за младих хтора понука подполну шлєбоду виражованя през музику, литературу, танєц, або даяку другу уметнїцку форму. Дзевец точки, преважно музични, збогацели тогорочну 22. „Дньовку” хтора отримана 23. новембра у Велькей сали Дома култури. Шицки учашнїки були з Руского Керестура, а окрем музичарох, наступели и млади писателє прозних и поетичних творох, як и познати гумористи „Сту(π)денти”. бок 3 Кед сни постаню реалносц Музика представя єден чаривни швет словох и нотох, кажде зоз нас ма одредзени смак и ужива у своїм вибраним музичним стилу. Дахто слуха свою облюбену ґрупу и препущує ше музики, дахто пойдзе на концерт облюбеней шпивачки, а дакому ше поспиши и зняц писню и спот зоз облюбену ґрупу. Так почина авантура Марини Роман зоз Руского Керестура, хтора сотрудзовала и зняла дуетску писню „Волимо се више” зоз ґрупу С.А.Р.С. на музичним змаганю „Discovered by Coke” хторе орґанизовала компания Кока Кола. бок 6 КУЦИК СОВИТОХ Як ше справовац у дружтву особох з почежкосцами у розвою Страх. Нєлагода. Нєприємносц. Цо повесц, як ше справовац? Як го барз сануєм и подобне... Вироятно велї з вас маю таке искуство при першим стретнуцу з особами з почежкосцами у розвою и можебуц би велї з вас любели кед би то так нє було. бок 12 Видава НВУ „Руске слово” Булевар ошлєбодзеня 81/VII 21 000 Нови Сад Жиро рахунок: 160-923244-82 Интеза банка, Нови Сад Друкує „Sajnos d.o.o.” Нови Сад CIP – Каталогизација у публикацији Библиотека Матице српске, Нови Сад

008+32(=161.2) (497.113) MAK : мултимедиялни часопис за младих / редакторка Рената Джуджар. – Рок 1, ч. 1 (1972) - .

– Нови Сад : Руске слово, 1972-. – Илустр. ; 28 cm ISSN 0350-8080 COBISS.SR-ID 15945730

Андреа Медєши

У ФОКУСУ

„Дньовка” єдина мултимедиялна манифестация за младих хтора понука подполну шлєбоду виражованя през музику, литературу, танєц, або даяку другу уметнїцку форму

Дзевец точки, преважно музични, збогацели тогорочну 22. „Дньовку” хтора отримана 23. новембра у Велькей сали Дома култури. Шицки учашнїки були з Руского Керестура, а окрем музичарох, наступели и млади писателє прозних и поетичних творох, як и познати гумористи „Сту(π)денти”. „Дньовку” отворел дует Кристини Афич и Марини Роман, хтори ше публики представели зоз писнями “Jolene” (Dolly Parton) и “Do I wanna know” (Arctic monkeys), а хтори, як гварели, писнї цалком спонтано вибрали. Проби скорей „Дньовки” мали лєм два, єдну на хторей виберали писнї, а друга була ґенерална проба. З оглядом же обидва маю искуства зоз наступаньом на „Дньовки”, и сами обачую же того року було менєй нащивительох, цо можебуц знак же би тоту манифестацию требало дакус „update”-овац.

– Тото цо би я можебуц пременєла цо ше „Дньовки” дотика, то же бим пременєла место дзе ше отримує. Думам же „Дньовка” скорей була вельо опущенша пре простор и амбиєнт у хторим ше отримовала, а сала Дома култири можебуц публики уж постала покус допита и монотона. Пачел ше ми наприклад амбиєнт у диску на промоциї кнїжки „Одняти од псох” Славка Романа Ронду. Кажде хто бул, здогадує ше приємней и цалком опущеней атмосфери, хтора була присподобена концепту того вечара, а таки подобни концепт ма и „Дньовка”, та чом би ше и вона убудуце там нє отримовала? Окреме же ше шицки „afterparty”-ї и так отримую праве там – гвари Кристина Афич. МАК 12 / 2019 • 3

У ФОКУСУ

Окрем Кристини и Марини, наступела и Ивана Планчак хтора пречитала два писнï автора Томия Раца под назву “Чекай ме” и “Нє гнïвай ше”, а прозни текст Кристияна Сопку “Чловек и паткань” публики интерпретовала Павлина Шепински. Тимеа Будински и Александра Русковски у дуету на акустичних ґитарох одшпивали писнї „Џемпер за виноград” (Миладин Шобић) и “More than words” (Extreme), за хтори ше, як гварели, рихтали кус длужей понеже писнї хтори вибрали нє єдноставни за виводзенє. З оглядом же им тот наступ бул єдини на хторим наступели вєдно, Тимеа и Александра задовольни, а гваря же би любели кед би ше и други одшмелєли приказац свойо таланти.

– Було би добре кед би ше на „Дньовки” предстaвeли и даяки други форми уметносци, нє лєм музика и читанє литературней творчосци. Тиж, промоция „Дньовки” по других местох дзе жию Руснаци би добре пришла, або аж и орґанизованє даякого превозу, бо верим же то єдна спомедзи главних причинох прецо того року учашнїки були лєм з Керестура – гварела Александра. Талантовани шпивач Мирослав Малацко хторого публика вше наградзує зоз моцним аплаузом одшпивал писню “Skin” (Rag’n’Bone man), Борис Югик, под псеудонимом Ватроґасац Мирко, зоз комичним сценским наступом публики пречитал даскельо авторски писнï, а Дарян Костич попри даскельо jazz metal инстурументалних нумерох хтори виведол на електричней ґитари, винєсол и власне огляднуце на актуалну политичну ситуацию. Як вон видзи будучносц „Дньовки”, цо би похвалєл, а цо зауважел, Дарян визначел – Прешлого року було вельо вецей людзох у публики, а мало учашнїкох. Того року парадоксално, єст вецей учашнїкох, а менєй у публики. Думам же векшина младих нє така заинтересована за културу, вецей су за даяки нїзши форми розваги. Велї ше и порозходзели койкадзи, або до иножемства або на студиї. Но, я ше за „Дньовку” нє старам. Найбитнєйше же єст учашнїкох. Док их єст, будзе и публики, а на концу, „Дньовка” заш лєм алтернатива – отрима ше гоч як. Кед нє у Доме култури, будзе у керестурским парку – констатує Костич. На концу керестурски бенд “Дахто, даґдзе, дацо” хтори творя Желько Сопка на тарабуки, Деян Гарди на бас ґитари, Павле Новта на акустичней ґитари и Виктор Хрин вокал и на електричней ґитари одграли обробок писнї “Knocking on heaven’s door”. Як фронтмен бенду Виктор гварел, з оглядом же нє мали вельо часу порихтац ше за „Дньовку”, задовольни су зоз наступом – З оглядом же зме ше рихтали лєм дас три тижнї, барз добре випадло. После „Дньовки” нас волали же бизме грали и на Гуманитарним концерту у Керестуре, як и на Литературним вечаре у Дюрдьове, та тераз кед „ляд пребити” думам же треми нє будзе, а и наступи буду вше лєпши. Цо ше тогорочней „Дньовки” дотика, думам же була досц добра, лєм бим любел 4 • МАК 12 / 2019

У ФОКУСУ

кед би було ище вецей учашнїкох и кед би ше млади дакус вецей интересовали за културни збуваня у валалє. Нє знам на яки способ их треба заинтересовац. Думам же о тим треба роздумовац вельо скорей, кед дзеци ище мали, кед су у основней школи, понеже мою ґенерацию, штредньошколцох, тераз уж дакус чежше „нагнац” на таки змисти кед су просто нє у тим. У каждим случаю, интернет ма вельки уплїв на младих – гварел Виктор. Цаловечаршу програму водзели члени гумористичней ґрупи „Сту(π)денти” у кус вименєним составе: Адрияна Надь, Андрей Орос и Иван Емейди, а хтори на паузох спомедзи точкох, през кратки, комични диялоґи присутним виволали ошмихи на тварох. Текст написали Андрей Орос и Иван Емейди, а як гварели, за „Дньовку” ше пририхтовали два вечари. Єден вечар писали текст, шлїдуюцого була проба, а на самей „Дньовки”, вельо того и импровизовали. Найвекша вредносц „Дньовки” у тим же то єдина мултимедиялна манифестация за младих, та як така понука подполну шлєбоду у вибору уметнїцкей форми през хтору ше учашнїк жада виражиц. Чи то музика, чи танєц, прозни або поетични твори, видео-уметносц, рижни перформанси, стендап комедия... представени на мацеринским або страним язику. Праве пре тоту шлєбодну форму ноши и дозу таїнственосци, бо патрач по сам конєц програми часто нє може нагаднуц яка будзе шлїдуюца точка, и цо од учашнїкох може обчековац. Тото цо на „Дньовки” обачлїве уж вецей роки, то же руска младеж провадзи сучасни тренди, векшина учашнїкох ше одлучує за преверени музични змист у форми оброку страних писньох, док жридлова креативносц, як и звичайнє, зводзи ше на прозни и поетични вираз авторох хтори ше представели зоз своїма автентичнима творами на мацеринским язику. Того року було замерковане и одсуство учашнїкох зоз других наших местох, та ше з тим випатра „Дньовка” врацела на свой жридлови концепт, кед тирвала два днї (ДвоДньовка), а учашнїки були лєм Керестурци. Проблем котри залапел велї културни збуваня при Руснацох (та и ширше), а випатра нє заобишол анї „Дньовку”, то проблем анимированя и прицагованя поваги конзумента култури у обставинох масовней доступносци индустриї розваги. Дзепоєдни виглєдованя медзи штредньошколцами у Сербиї гуторя же лєм 8,5 одсто школярох штреднїх школох у шлєбодним чаше нащивює културни манифестациї, а остаток 91,5 одсто шлєбодни час препровадзую пред компютером або телевизию. Же би „Дньовка” (и нє лєм вона) после 22 рокох затримала свою автентичносц и квалитет, а на концу и же би исновала и надалєй, млади би ше голєм з часу на час требали „виплєсц” з мрежи интернету и потрудзиц ше зачувац свою културу и на таки сучасни способ, бо конкуренция моцна, а „пасовац” ше зоз шветовима понуканями – напредок страцена битка. МАК 12 / 2019 • 5

Цецилия Надь Розгварка зоз Марину Роман, финалистку „Discovered by Coke” Музика представя єден чаривни швет словох и нотох, кажде зоз нас ма одредзени смак и ужива у своїм вибраним музичним стилу. Дахто слуха свою облюбену ґрупу и препущує ше музики, дахто пойдзе на концерт облюбеней шпивачки, а дакому ше поспиши и зняц писню и спот зоз облюбену ґрупу. Так почина авантура Марини Роман зоз Руского Керестура, хтора сотрудзовала и зняла дуетску писню „Волимо се више” зоз ґрупу С.А.Р.С. на музичним змаганю „Discovered by Coke” хторе орґанизовала компания Кока-Кола. Марина гвари же єй мотив за приявйованє на тото змаганє була праве ґрупа С.А.Р.С., на їх инстаґрам профилу и видзела же вони буду єдни од менторох, та похопела же то єй єдина нагода же би их упознала.

– Любим їх писнї и музику, а на тим змаганю представела сом ше зоз шпиванку „Буђав лебац”, кажду писню хтору шпивам, шпивам так як мнє понєше, здумуєм свойо даяки украси. Праве тото ше и пачело С.А.Р.С. ґрупи, була сом сама своя и указала якуш енерґию, як ме чули, гварели же то є то, ти наша, ти идзеш далєй – здогадує ше Марина самого початку.

6 • МАК 12 / 2019

У ФОКУСУ

КЕД СНИ ПО Змаганє почало у септембру, а за менторох попри ґрупи С.А.Р.С. змагателє могли виберац ище помедзи Сару Йо, Бояну Вунтуришевич и Леоном. Початком октобра мешаца, Марина дознала же вошла до узшого круга змаганя и же их од 200 кандидатох, остало 13. ПОЛУФИНАЛЕ ЯК ЗОГРИВАНЄ Шицки полуфиналисти у Беоґрадзе мали орґанизовани тродньови „boot” камп. Перши дзень ше упознавали зоз менторами, и исти тот дзень мали преподаваня у Комбанк дворани. Наша собешеднїца толкує же ше дотхли вецей конарох у музичней индустриї, та так преподаваня тримали продуценти з „Bassivity” музичней хижи, писателє текстох, шпиваче, ґлумци, та аж и орґанизаторе Еґзиту.

– Було ми барз мило же шицки гуторели же треба буц свой, же ше нє треба меняц, тиж, останє ми у паметаню, же гоч яки су познати, видно же любя тото цо робя, єдноставно кед любиш шпивац, писац музику, ґлумиц то наисце видно. Вельки упечаток охабели и слова же на даяки способ ми будземе познати, будземе мац векше провадзенє з боку других, и тото треба вихасновац лєм на добре, бо нас провадза и дзеци, и старши, гуторели нам

же бизме ширели позитивну енерґию, позитивни теми и же бизме ше нє хвалєли зоз тим цо маме, алє же би зме указали цо поента того цо робиме. Потим ушлїдзела и догварка зоз менторами за полуфинални наступ. Кажди ментор зоз свою ґрупу ишол до студия, двоме колеґове и я, зоз нашим ментором, з ґрупу С.А.Р.С., зняли нашу верзию „Буђав лебац”. Тот исти вечар зме ше дружели, шпивали, нащивели зме студентски парк, и там уживали, грали рижни писнї – од страних по домашнї. Треци дзень було полуфинале, ушлїдзело беганє, шминканє, фризури. Вечар було змаганє, и барз ми було мило же зме ше потримовали медзисобу, наисце сом нїч нє обчековала. Кед мойо менторе преглашели же вибераю мнє же

У ФОКУСУ

ОСТАНЮ РЕАЛНОСЦ УКАЗАНЕ ДОВИРИЄ И ШЛЄБОДА После полуфинала шицким финалистом оможлївене знїмац писню и видео спот зоз менторами, а наша Марина зняла писню „Волимо се више” зоз ґрупу С.А.Р.С. Вона гвари же мала свою шлєбоду, та кед достала готову матрицу, часц дзе вона шпива охабена празна, достала текст, а шпивац могла як сцела.

– Думам же сом им ше попачела пре иншаки стил, пре глас, а и енерґетски зме ше повязали. Достала сом огромну потримовку, кед зме зняли писню, гварели ми же сом скромна, и най останєм така, алє дали ми кридла за далєй, и же бим ище баржей указала тото цо знам – гвари Марина. Исти дзень кед ше знїмало писню, знїмало ше и видео презентацию дзе ше кандидати представяли.

– Барз ми ше пачел способ на хтори зняти тот видео, барз опущено. Нє навикла сом приповедац же гласайце

за мнє, або таке дацо, алє я то погуторела шицко на свой способ, и пачел ми ше сам процес. Як и видео презентация, так и знїманє споту прешло супер и опущено. Нє було ми чудне, бо зме знїмали и скорей, зоз Арию, алє тераз було на вельо висшим уровню, професионалнєйше цо ше дотика шминки, облєчива. Спот зняти у кафичу, алє кафич напущени, стари, нароком така естетика вибрана – приповеда Романова. Писня зняата за ширшу явносц и доступна є и на ютюб. Марина гвари же нє роздумовала вельо у тим напряму, алє през цале тото искуство нє була свидома шицкого цо ше случує.

– Щиро, мнє найважнєйше тото цо думаю мойо найблїзши, так же, трема вше найвекша кед треба наступац пред свою публику и тот финални наступ кед бул, нє мала сом трему алє сом знала же мойо ту и мушим указац и дац шицко од себе, же бим их нє розчаровала – припознава наша финалистка. САМЕ ФИНАЛЕ ЛЄМ БОНУС Финалне змаганє отримане 15. новембра у Старим ганґаре у Беоґрадзе. Марина о конкуренциї нє роздумовала вельо, прето же ше шицки финалисти барз зблїжели, а на самим финалним змаганю

участвовали и полуфиналисти, та ше шицки вєдно дружели, цо на нашу младу гвизду охабело вельки упечаток.

– Нє обчековала сом же победзим, шицко цо сом сцела и жадала, шицко сом достала, у моєй глави я уж победзела, сцела сом упознац ґрупу С.А.Р.С, а гевто шицко то бул лєм бонус, дарунок. Знала сом же будзем мац потримовку, алє анї кус же нательо и так. То було цошка нє реалне за мнє. Очарована сом и зоз „Сту(пи)дентами” же ше дали до акциї, же яке ми мале место, алє зложна заєднїца, то и С.А.Р.С. гварели, шицки були одушевени зоз мою публику, вони мали барз добру енерґию и я би нє була така опущена да вони нє були там, мала сом кому шпивац. Вецей як 40 людзе пришли на автобусу зоз Керестура и були моя публика. Велї ми явели же чули нашу писню на радию, я ю ище нє чула, алє мило ми – заключує Марина. Романова студентка на Анґлистики, на Филозофским факултету у Новим Садзе, дзекуюци музики и полюбела анґлийски.

– План таки же би ше и музика и факултет отримали. Сцем писац и свою музику, а як и С.А.Р.С. гварел, робиц шицко зоз шерцом, бо вец любов чиста, а то людзе видза и чувствую – заключує Марина. МАК 12 / 2019 • 7

фото: Кока Кола

бим вошла до финалу, я була у шоку, у смислу „Ви озбильни?” и як сом вишла на бину, питала сом ше главному шпивачови Жаретови чи су сиґурни, и вон ми нормално, потвердзел же гей – толкує финалистка Марина.

Цецилия Надь

МАКОВ КОЛАЖ

Кадзи нашо млади после студийох?

КАЖДА ОДЛУКА ПРАВА ОДЛУКА НЄШКАЙШЕ ДРУЖТВО ШЕ СТРЕТА ЗОЗ ВЕЛЇМА ВИВОЛАНЯМИ, МЕДЗИ ИНШИМ И ЗОЗ ГЛЄДАНЬОМ РОБОТИ, ОКРЕМЕ ЗОЗ ЗАТРИМОВАНЬОМ РОБОТНОГО МЕСТА, АЛЄ ТИЖ И ЗОЗ ДВОЄНЬОМ ПОМЕДЗИ ОСТАВАНЬОМ У ДЕРЖАВИ И ОДХОДОМ ДО ИНОЖЕМСТВА. КАЖДЕ ЗОЗ НАС САМ БУДУЄ СВОЙО ЩЕСЦЕ И НАМАГА ШЕ ЯК ПРОФЕСИЙНО, ТАК И ОСОБНО ВИТВОРИЦ. Часто ше млади одлучую же би ше зоз менших местох преселєли до городох, прето же город понука векши вибор роботних местох. Кристиан Монар зоз Руского Керестура занїма ше зоз Електроенерґетику, цо и виучовал на студийох на Факултeту технїчних наукох у Новим Садзе. Вон заняти у компаниї „Typhoon HIL”, а їх дїялносц розвой тест-опреми хтора ше хаснує у домену енерґетики.

– Можем повесц же робота у тей компаниї перспективна, обласц зоз хтору ше компания бави иновативна, точнєйше припада домену нових 8 • МАК 12 / 2019

технолоґийох. Моя робота динамична и интерактивна, єден зоз моїх задаткох то и обука клиєнтох як ше хаснує софтвер, лєбо гардвер хтори купели од нас. У будучносци ме чекаю путованя по рижних конференцийох и демонстрациї наших продуктох. Мой живот ше одвива у Новим Садзе, ту ми и приятелє, хвильково ми ше пачи у тей компаниї и нє мам плани одходзиц жиц до иножемства – гвари Кристиан. Подобну драгу вибрал и Михайло Фейса зоз Коцура. Вон студиї закончел тиж на Факултету технїчних наукох у Новим Садзе, на напряму Електрични машини и енерґетска електронїка, там предлужел и мастер студиї. Михайло жадал пойсц и до Америки, на „Роб и путуй”, та после закончених основних студийох и пошол. После того як вон гвари, нєвироятного путешествия, дал ше до глєданя роботи и покладаня остатнього испита на мастер студийох.

– После трох-штирох мешацох нашол сом роботу у єдней фирми як инженєр електротехнїки, задлужени за виводзенє електророботох у индустриї. Нє затримал сом ше длуго у тей фирми, бо сом сцел дацо вецей, сцел сом роботу на

хторей бим ше могол баржей указац, усовершиц ше и вецей твориц. На другим роботним месце сом ше занїмал зоз програмованьом софтвера и роботу зоз гардвером. Було ми интересантнєйше и динамичнєйше, насампредз, прето же було фокусоване на розвой, а нє лєм на водзенє роботи. После двох рокох анґажовал сом ше у фирми „Continental” дзе мам подобни задлуженя, лєм узше фокусованши на автомобилску индустрию. Шицки три роботни места ми лоцирани у Новим Садзе, а ту и жиєм. Любим тот город, його културу, динамику, а окреме тото же є нє таки огромни як главни город, а заш лєм є город. Зоз другого боку, ту ми и вельке число товаришох зоз Коцура, зоз студентского дому и студийох – толкує Михайло. Ридко кеди ше наидзе на приклад же млада особа после закончених студийох у городзе свою кариєру будує на валалє, то ше поспишело Теодори Вранєшовей зоз Руского Керестура. Вона професор анґлийского язику, основни студиї закончела у Новим Садзе, а мастер студиї закончела у Беоґрадзе – на Филолоґийним факултету.

МАКОВ КОЛАЖ

– Млади нϵшка углавном чежа тому же би ше нє врацали до валалу, медзитим мойо думанϵ же и ту мож фино жиц и будз успишни. Мала сом числени понуканя за роботу у других городох, та и державох, заш лєм, одлучела сом же бим затераз остала ту. Нϵпоштредно пред дипломованє почала сом робиц у Сивцу, у Основней школи „20. октобер”, а хвильково сом занята на нєодредзено у школи „Никола Тесла” – Липар и „Петефи бриґада” – Кула. Тиж, робим и у пририхтуюцим центру за покладанє Кембридж испитох – „Анґлия”, у Руским Керестуре, дзе учим дзеци хтори наисце феноменални и задовольство зоз нїма робиц. Робим зоз шицкима возростами, алє без огляду на возрост моя робота поглєдує вельо пририхтованя, усовершованя, сцелосци, креативносци и енерґиї. Робим цошка чому сом максимално пошвецена и наисце ме виполнює, сотрудзуєм и зоз колеґами зоз рижних европских державох участвуюци у проєктох Е-twinning – гвари Теодора. Одход до иножемства вше цикави, Нємецка перспективна держава и надосц младих ше одлучує на таки крочай. Ваня Сабо зоз Руского Керестура, по

фаху мастер дефектолоґ, а уж вецей як рок жиє у Нємецкей.

– После закончених мастер студийох шлїдзел обовязни приправнїцки стаж, котри тирвал рок. По законченю, предлужела сом єден период волонтерски робиц, потим сом робела на проєктох прейґ хторих сом и зарабяла, алє вельо менєй як заслужує особа зоз таким ступньом образованя. Домашнї ме нагваряли же бим одробела ище пол рока приправнїцкого стажу и почала робиц як медицинска шестра. Була то одлука котра ме приведла до чежкого положеня, бо то значело же после закончених студийох треба ше врациц даскельо крочаї назадок – на штредню школу. У истим чаше була сом у контакту зоз товаришку зоз штреднєй школи котра жила и робела як медицинска шестра у Нємецкей и одлучела сом же би ше и я опробовала вонка зоз держави. Почала сом учиц язик и учела сом го два роки. Кед сом почала робиц у Нємецкей, требало ми дас три мешаци же би ше ми шицко знанє злєгло и же би ми ше уха звикли на тельо нємецкого язику и то по цали дзень. Тераз жиєм у прекрасним туристичним валалу на озеру, Plau am See, робим у шпиталю, на оддзелєню

Неурогирурґийна вчасна регабилитация. Задовольна сом и з колеґами и з роботу и нє плануєм ше врацац до Сербиї. Научела сом же треба буц витирвали и кед чежко, буц ище витирвалши – толкує Ваня. Андреа Новак по фаху професийни фотоґраф, после закончених студийох у Новим Садзе, робела на фотоґрафованю свадзбох, опробовала ше и зоз рекламну фотоґрафию, дизайном, фотоґрафовала и родзени днї, а вец ю драга одведла индзей.

– През жиму сом занята у „Curious Leather Crafts” дзе робим як фотоґраф и дизайнер, а през лєто робим у єдним хотелу у Горватскей, при Макарскей, робим на рецепциї. З початку сом пошла пре векши пенєж, алє сом у медзичаше похопела же ми коло пенєжу тото путованє принєсло и вельо искуства, живот и роздумованє ми ше цалком пременєли. На концу, анї нє так подло буц седем мешаци на морю. Себе за даскельо роки видзим у своєй хижи зоз билу древену ограду у природи, дзе мам свой студио за фотоґрафию, вельо псох и мачки, и робим тото цо найбаржей любим, путуєм по швеце, нашмеяна и щешлїва, як и тераз – заключує Андреа. МАК 12 / 2019 • 9

Maрко Буила

УПЕЧАТКИ

Розгварка зоз Себастияном Надьом

ПЕТНИЦА, АМЕРИКА, ЄРМЕНИЯ СЕБАСТИЯН НАДЬ, ШКОЛЯР КЕРЕСТУРСКЕЙ ҐИМНАЗИЇ АКТИВНИ У РИЖНИХ ОБЛАСЦОХ. ВЕЛЇ ГО ПОЗНАЮ ЯК ОСОБУ ХТОРА УЧАСТВУЄ НА НАШИХ РУСКИХ, А И ДРУГИХ ФЕСТИВАЛОХ И ЗМАГАНЬОХ, ЯК ЧЛЕНА МАК-У, ЧЛЕНА РИЖНИХ ЗДРУЖЕНЬОХ И ОРҐНИЗАЦИЙОХ. З ТЕЙ НАГОДИ, СЕБАСТИЯН НАМ ОДВИТУЄ НА ПИТАНЯ О АМЕРИКИ, ФЛЕКС-У И О ДРУГИХ ИНТЕРЕСАНТНИХ СТВАРОХ.

Прешло уж шейсц мешаци як ши ше врацел з Америки, можеш нам повесц же чи ци ше упечатки цалком злєгли, и же чи ци можебуц Америка почала уж дакус хибиц? Себастиян Надь: Хиби ми атмосфера за швета у Америки, фамелия у хторей сом жил, товаришка зоз Шпаниї и професорка ґенетики, мам чувство як кед би други людзе 10 • МАК 12 / 2019

и ствари нє охабели на мнє таки упечаток. Тиж ми хиби и часте путованє и милкшейк у Стейк енд Шейк (Stake&Shake). Могол биш нам укратко описац твойо пребуванє у Америки тот єден рок? СН: До Америки сом пошол у авґсту, 2018. року, и там сом бул до мая того року, 2019. року. Там сом водзел живот просекового школяра. Жил сом у фамелиї и мал сом рижни активносци хтори сом з нїма вєдно робел як и кажда фамелия. Єдино сом нє могол нїґдзе робиц, бо сом ше мушел притримовац правилох програмом хтори нам були дати. До Америки ши пошол прейґ орґнизациї хтора ше наволує ФЛЕКС (FLEX), можеш нам дакус баржей потолковац цо то точно и яки єй циль? СН: ФЛЕKС, односно „Future leaders exchange program” то орґнизация хтору спонзорує Америка. Вона ше хвильково

находзи у 27 державох у Европи и активно окончує черанку школярох уж 26 роки. Чи мож постац член ФЛЕКС-у на даяки други способ, окрем того же биш ше приявел на черанку школярох? СН: Член ФЛЕКС-у ше може постац лєм кед ше пойдзе на черанку школярох, окрем кед достанєце роботу у Америцким совиту за медзинародне образованє и так постанєце координатор ФЛЕКС-у, алє за тото ше муши мац закончени одвитуюци факултет, односно диплома. Одкеди ши ше врацел, могло обачиц же ши почал активно робиц на рижних проєктох. О яких проєктох слово и чи су повязани з ФЛЕКС-ом?

CH: Проєкти на хторих робим одкеди сом ше врацел з Америки повязани з ФЛЕКСом. ФЛЕКС ше находзи у 27 державох, а у 10 ФЛЕКС ма канцеларию и єдна ше

УПЕЧАТКИ

находзи праве у Беоґрадзе. Тоти проєкти на хторих робим спонзорує Америцки совит за медзинародне образованє, а ФЛЕКС спонзор Америцкому совиту, та су на тот способ повязани, односно прейґ нїх ми приходза динари за тоти проєкти. И тоти проєкти у рамикох моєй роботи, бо сом почал робиц за Америцки совит за медзинародне образованє. Мой задаток же бим на мешачним уровню орґанизовал рижни проєкти хтори у ширшим смислу маю циль зблїжиц Америку и Сербию, а у узшим смислу циль им полєпшац нашо дружтво.

Путуєш до Єрмениї, можеш нам дакус вецей повесц о тим?

Кельо часу пошвецуєш ФЛЕКС-у, з огядом же ши штварти рок ґимназиї и же нєт вельо шлєбодного часу?

СН: Же биш постал член ФЛЕКС-у єден од условийох то же биш бул уписани до остатнєй класи основней школи, у Сербиї 8. класи, лєбо до 1. або 2. класи штреднєй школи, друге условиє то же би просек у школи бул у розпону добриодлични, треце условиє то же биш мал предходне искуство у ученю анґлийского язика и єст ище даскельо условия. Вецей о тим и о прияви можеце опатриц на http://ac-see.org/new/ flexbrochure/.

СН: Можебуц нє пошвецуєм тельо часу ФЛЕКС-у як даяки людзе хтори маю вецей часу прето же ходзим до штреднєй школи, до авто-школи и мам велї други обовязки. ФЛЕКС-у пошвецим тельо часу кельо му достаточно и нє будзем робиц нїч пребарз окремне. Патрим лєм тельо же бим могол дойсц до даяких бенефицийох як цо то напр. путованє до Єрмениї (о упечаткох з Єрмениї будзеце читац у януарским МАК-у) и до других державох у будучносци.

СН: Плануєм одход за Єрмению, дзе ше будзе отримовац роботня о висткох, односно о тим же хтори вистки правдиви и то тиж так прейґ Америцкого совиту. Тото путованє ми файта „награди” же робим тоту мою роботу хтора нє плацена пенєжно, алє є плацена на даяки други способи. Постої даяка возросна гранїца покля можеш буц член ФЛЕКС-у, чи нє? Кед нє, покля плануєш остац у тих водох?

Людзе оставаю у ФЛЕКС-у и под час факултету, кед знаю балансовац обовязки коло факултету з другима активносцами, алє уж кед ше закончи факултет кажде

предлужує по своєй драги. Так же, дефинитивно плануєм остац у ФЛЕКС-У покля мам шлєбодного часу. Чом нє вихасновац шлєбодни час на продуктивни способ? Знаме же ши бул даскельо раз и у Петници, плануєш предлужиц там ходзиц, чи ше плануєш ориєнтовац ґу дачому иншому? СН: Нє плануєм ше врациц до Петници, алє сом одлучел занїмац ше з даяку другу науку хтора нєвязана за експерименталну биолоґию и хемию, бо то бул семинар на хтори я ходзел, алє нє виключуєм можлївилосц же бим пре даяки други причини там пошол, можебуц будзе таке сотруднїцтво даяке, и вше сом отворени за то. Понеже ши штварти рок, розодкрил биш нам яки твойо плани за дальше школованє?

CH: Штварти сом рок, нарок уписуєм факултет и любел бим студирац Софтверски инженєринґ и информацийни технолоґиї на Факултету технїчних наукох у Новим Садзе.

МАК 12 / 2019 • 11

Соня Алексич, дипломовани психолоґ

КУЦИК СОВИТОХ

Любя ше бавиц, дружиц, шмеяц, приповедац. Любя бависка, интересантни сказки и приповедки, квалитетно препровадзени час з квалитетнима людзми. Вони маю исти чувства як и шицки други дзеци того швета. Вони сцу буц як и шицки други и ми треба же бизме им то оможлївели. Почежкосци у розвою нє сущносц идентитету особи. Треба помогнуц нєупадлїво. Лєм так приду до вираженя очувани потенцияли з хторима кажде дзецко розполага.

ЯК ШЕ СПРАВОВАЦ У ДРУЖТВУ ОСОБОХ З ПОЧЕЖКОСЦАМИ У РОЗВОЮ

Страх. Нєлагода. Нєприємносц. Цо повесц, як ше справовац? Як го барз сануєм и подобне... Вироятно велї з вас маю таке искуство при першим стретнуцу з особами з почежкосцами у розвою и можебуц би велї з вас любели кед би то так нє було. Припознам вам. Дзекеди ше и я борим зоз страхом, нєлагоду, а одросла сом з братом котри ма Даунов Синдром. Дзекеди тот страх ту пре нєзнанє о особох з почежкосцами у розвою, дзекеди ше злєкнєме пре їх даяки чудни рухи, або бешеду, або ше єдноставно найдземе у нєпознатей ситуациї з котру зме ше до тераз нє стретали и нє знаме як одреаґовац.

12 • МАК 12 / 2019

Кед сом з єдну ґрупу младих нащивела особи з почежкосцами у розвою у Ветернику, зочела сом ше з нєприємним чувством, нє знала сом ше як справовац кед нас такой на капурки дочекали пецеро, жадни бешеди зоз нами. Думала сом себе, га, як же Соньо, маш брата з почежкосцами у розвою, алє вец сом прилапела тоти чувства и унапрямела ше на нїх. Жадали приповедац, приповедала сом з нїма и пошвидко тото чувство скапало. Нє фаховец сом, нє дефектолоґ, алє можем повесц дацо зоз свойого искуства. Часто их сануєме, патриме на

нїх як кед би нїч нє могли и гришиме. Прецо? Фокусуєме ше на їх почежкосци, место на їх моцни боки и так им очежуєме. Першенствено, кладземе ше до ситуациї же бизме зробели велї ствари место нїх, за нїх, алє на таки способ вони нє уча. На таки способ нїхто нє учи. Же би напредовали, же би мали чувство же вредза и же би ше доживйовали за єднаких членох того дружтва цо и су, муша сами то зробиц. Ми им можеме нєобачлїво помогнуц и на таки способ почитовац їх достоїнство. Тиж так, часто приношиме одлуки у їх мено, прецо? Вони маю жаданя, знаю цо би сцели лєм треба же бизме их тримали

КУЦИК СОВИТОХ

за ровноправних партнерох и опитали ше им цо сцу. И вони маю право на шлєбоду думаня. Кед вам придзе дахто од нїх, же би бешедовал з вами, препущце ше розгварки з нїм. Наша часта заблуда же нє будземе мац цо з нїм приповедац. Напроцив. Мой брат позна вецей людзох одо мнє, можем з нїм приповедац о тим як препровадзел свой дзень, хто служел Службу Божу, яка хвиля будзе и вельо други ствари лєм правило число єден: нє будзце цихо, нє бойце ше приповедац. Розгварку вше можеце започац з тим як ци мено, одкадз ши, кельо маш роки, а далєй розгварка сама пойдзе.

Велї од нїх маю потребу же би вас облапели, уж при першим стретнуцу, прето же су жадни любови, прето же при нїх нєт манипулациї кед слово о емоцийох. Кед вам то у шоре, облапце их, кед ше нє жадаце облапяц, цалком у шоре же бисце тей особи гварели же то нє жадаце. Дзекеди у розгварки з нїма треба мац сцерпеня, треба им даяки ствари потолковац на вецей способи алє, часто то треба и нам. Толеранция и сцерпезлївосц. Дакеди страх присутни пре можебуц, за нас, їх чудне справованє, гласи котри випущую, або рухи котри маю.

При даєдних, то праве способ же би з нами комуниковали, бо иншак нє можу. Цалком у шоре же бисце ше опитали особом котри з нїма, на яки способ им приступиц, або прецо ше так справую, а у цилю же бисце их лєпше упознали и посцигли лєпшу комуникацию. Прилапце свойо чувства котри маце при стретнуцу з особами з почежкосцами у розвою, алє, най вам вони оможлївя же бисце тоти особи лєпше упознали, у процивним, допущуєце же би вас нєприємни чувства звладали и зохабели вас у заблуди.

МАК 12 / 2019 • 13

Ана Римар Симунович, мастер професор руского язика и литератури

TAК И НЇЯК ИНШАК

ЧУЄЦЕ ЖЕ МАЦ РОСказує, АЛЄ ПИШЕЦЕ РОЗказує У руским язику єст вельо слова у хторих у вигваряню чуц с, а треба написац з, лєбо ше у вигваряню чує т, а треба написац д. Наприклад: БЕЗплатни БЕЗпечни оБЕЗпечени

ПОДписац ПОДценьовац ПОДпити ПОДкладац

РОЗбавени РОЗтаргани РОЗкирвавени РОЗписац РОЗхладзиц без-, роз-, под- ше вше так пишу, тоти префикси нїґда нє треба же би були написани бес-, рос-, пот-, а тото ше одноши и на други, подобни префикси. ___________________________________________ ___________________________

Вельо раз мож чуц же дахто по руски так гутори: 1. Нєт вельо дзецох.

2. Нє ма таких пайташкох.

3. Кед нєстанє силох...

4. З нїзким ше нє порадзел.

5. Штварти по шоре.

6. Младих треба поґурац.

7. ... а самим тим, будзе добре.

8. Цеком пририхтованя... Правилно бизме требали так гуториц: 1. Нєт вельо дзеци.

2. Нє ма таки пайташки.

3. Кед нєстанє сили...

4. Нї зоз ким ше нє порадзел. З нїзким ше нє порадзел значи же ше нє порадзел з особу хтора нїзка.

5. Шварти. Нє треба гуториц и тото по шоре, досц лєм повесц штварти, подрозумює ше же по шоре.

6. Младих треба подриляц.

7. ...так же будзе добре. Самим тим превжате зоз сербского.

8. През пририхтованє...

14 • МАК 12 / 2019

Лидия Вереш

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОГИЇ

Одрастанє у диґиталним швеце глєда одредзени, специфични знаня и схопносци, як и розвиванє позитивней системи вредносцох, поготов кед знаме же дзеци и млади нєсвидоми своєй чувствительносци, алє и одвичательносци. Млади треба же би научели специфичносци комуникованя прейґ интернету, цо им помогнє же би ше безпечно „рушали” у диґиталним швеце и же бинаучели хасновац интернет за розвой и напредованє.

CYBERBULLYING Насилство прейґ интернету (cyberbullying) представя ситуацию кед дзецко лєбо тинейджер напада друге дзецко, тинейджера лєбо ґрупу дзецох прейґ интернету або мобилного телефона.

Електронске насилство другу особу повредзує, знємирює и наноши чкоду дзецку, младому лєбо одраснутому чловекови, котри ше нє може одбранїц од таких поступкох. Явя ше у форми текстуалних лєбо видео-порученьох, фотоґрафийох, поволанкох. Постоя два файти насилства прейґ интернету: директни напад и напад прейґ другогей особи. Директни напад ше случує кед малолїтна особа: 1. посила знємирююци порученя прейґ мобилного телефона, мейлу, чету; 2. украднє лєбо пременї шифру за имейл, дружтвену мрежу лєбо назвиско на чету; 3. обявює приватни порученя и нєправди на чету, блоґу лєбо на интернет бокох; 4. посила знємирююци слики прейґ мейлу, лєбо порученьох прейґ дружтвених мрежох и под.; 5. поставя интернет анкети о жертви; 6. посила вируси на имейл лєбо мобилни телефон; 7. посила порноґрафию и нєжадану пошту на мейл лєбо мобилни телефон; 8. представя ше як друге дзецко. Напад прейґ другей особи ше случує кед насилнїик напада жертву прейґ трецей особи, котра того найчастейше анї нєсвидома. То найопаснєйша файта насилства прейґ интернету, прето же часто уключує одроснути особи, медзи котрима часто єст вельо тих котри нє маю добри намири. Насилнїк може положиц оглашку сексуалного лєбо провокативного змисту на мено жертви, зоз єй числом мобилного телефона и адресу. На тот способ дзецко може дожиц велї нєприємносци и найсц ше у опасносци.

РЕЗУЛТАТИ ПОЄДИНИХ ВИГЛЄДОВАНЬОХ

1. 95 одсто насилства на интернету спада до парняцкого насилства (cyberbullying); 2. директне насилство дожило 66 одсто штредньошколцох; 3. 30 одсто штредньошколцох чуло лєбо видзело же їх парняки церпя диґиталне насилство; 4. 84 одсто штредньошколцох себе виложело ризику на интернету (комуникация зоз нєпознатима особами, прилапйованє вимогох за приятельство од нєпознатих особох, даванє особних податкох нєпознатим особом, пристали на стретнуце зоз особу котру упознали на интернету, точнєйше на дружтвених мрежох...) ЦО ТРЕБА ЗРОБИЦ КЕД ДОЖИЄШ ЕЛЕКТРОНСКЕ НАСИЛСТВО?

1. Нє одвитуй на знємируюци и грожаци порученя!

2. Нє сцерай докази о знємирйoваню!

3. Блокирай змист, налог на дружтвеней мрежи, ґрупу лєбо бок особи котра це знємирює!

4. Подзель тото зоз найблїшима (родичи, приятелє)! КОМУ ТРЕБА ПРИЯВИЦ НАСИЛСТВО?

1. Було хторе насилство, та аж и електронске, треба приявиц школи.

2. Постої SOS апликация на фейсбук боку „Biraj reči, hejt spreči”.

3. На мейл prijava@netpatrola.rs 4. SOS телефон Министарства просвити, науки и технолоґийного розвою (0800-200-201).

5. Оддзелєню за борбу процив високотехнолоґийного криминалу МУП-а Републики Сербиї childprotection@mup.gov.rs

МАК 12 / 2019 • 15

Антонела Надь

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

Розгварка зоз керестурскима перспективнима фодбалерами Стефаном Кочишом и Матейом Саяковичом

ФОДБАЛ No.1 Од кеди тренираце фодбал?

Матей и Стефан: Фодбал зме почали тренирац кед зме мали 7 роки. Як випатрали вашо початки? М: Швидко ми ше попачел фодбал прето же мой оцец бул фодбалер, та сом каждей нєдзелї ходзел патриц змаганє. С: Почал сом так же сом перше тренирал у Русину, а вец сом познєйше прешол до Вербасу, дзе сом ше затримал 3-4 роки. Там сом упознал велїх товаришох и зоз нїма сом нащивел вельо держави кед зме ишли на фодбалски турнири. После сом ше заш врацел до Русину и ту сом ше затримал до того лєта кед сом прешол до ТСЦ зоз Бачкей Тополї. Дзе було перше наступанє як перши тим Русину?

M,С: За перше наступанє у тим тиму зме бавели вєдно пред трома роками, и то на змаганю. Нє здогадуєме ше точно процив кого зме бавели, алє знаме же 16 • МАК 12 / 2019

було барз чежко зато же шицки були старши и моцнєйши од нас, а и фодбал ше иншак бави там як цо ми скорей бавели. Цо вам значи фодбал вообще?

М: Мнє фодбал у креви прето же у моєй фамелиї кажде тренирал фодбал. Перше дїдо, оцец и тераз я. Фодбал ми шицко, можем повесц же и живот, одмалючка кажди дзень бегам за лабду и роздумуєм о нїм. С: Фодбал ми значи вельо у живоце прето же ми тренинґи помагаю же бим забул на даяки проблеми. Кажди дзень тренирам и думам на фодбал, чи то як на мою кариєру, чи на фодбал зоз телевизиї. Опишце ваш преход до Тополї. М,С: До Тополї зме прешли того лєта кед нас на змаганю за Русин обачел єден фодбалски делеґат хтори нас и препоручел же бизме пошли на пробу до ТСЦ-а. На проби були барз задовольни зоз нами, та нам понукли же най прейдземе до їх клубу. Понеже там за

кажде змаганє конкуренция превелька, та кажди дзень на тренинґу мушиш дац свой максимум прето же за суперлиґу тренере вибераю 18 бавячох од 35-40. Кед нам ше нє поспиши буц єден од тих 18 и бавиц у суперлиґи, вец нєдзелями вше ходзиме бавиц квалитетну лиґу Войводини.

Яки условия там, а яки ту: М,С: Условия у Тополї нормално вельо лєпши, Тополя помали постава варош фодбалу. Мадяре уложели вельо динари и направена барз фина академия за младши катеґориї, а и перши тим на таблїчки у суперлиґи добре стої. У Русину, пре финансийни проблеми, нє могли постояц таки условия як цо у Бачкей Тополї тераз, а то терховня, телевизор у преблєкальнї, рижни бависка, клубски дохтор хтори нам там на розполаганю цали час, розлични терени на хторих два зоз штучну травуна хторих бавиме и тренираме, вельо помоцни справи, а дакеди аж и маме тести як цо наприклад тест швидкосци, технїки и подобне.

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

Хто бул тренер ту, а хто там? М,С: У Русину нам тренер бул Ранко Делич-Цако зоз Кули хтори нам барз помогнул же бизме напредовали и дал нам нагоду най на 16 роки бавиме у першей постави у Русину. У Тополї маме вецей тренерох од хторих нам главни у суперлиґи Ґоран Лаличич, а у Войводянскей лиґи Войводини Иґор Теслич. Обидвоме су барз добри тренере и помагаю нам же бизме були цо успишнєйши. У хторей лиґи бавице? М,С: Як цо зме гварели, бавиме у двох екипох. Суперлиґу бавиме соботу и

кед нє достанєме вельке число минутох на терену вец идземе бавиц и нєдзелю Войводянску лиґу же бизме остали у форми. Яка там дисциплина? М,С: Дисциплина нормално як и у каждим професийним клубу, цо значи строга и муши ше знац шора. Тренира ше кажди дзень и кажди тренинґ чежки и озбильни. Яки другу екипи у суперлиґи? М,С: Екипи хтори зоз нами у суперлиґи барз моцни. Ту зоз Беоґраду ФК Червена гвизда хтора бави Лиґу шампионох за младих, Партизан, Чукарички,

Вождовац. Тиж так маме зоз Нового Саду, а то Войводина, зоз Нишу Раднички и Бродарац зоз Нового Беоґраду хтори прешлого року бавел Лиґу шампионох за младих зоз Манчестером Юнайтед. Яки ваш пласман на таблїчки? М,С: Омладинци ТСЦ-а першираз у историї бавя Суперлиґу Сербиї за младих и видзи ше нам же ту хиби искуство и моц за тоту лиґу, бо то наймоцнєйша лиґа за младих у держави. Хвильково зме петнасти на таблїчки, и намагаме ше же бизме остали у тим ранґу.

МАК 12 / 2019 • 17

Пририхтала Ванеса Чизмар, мастер историчар

УПОЗНАЙ СЕБЕ

Преверце свойо знанє о Руснацох

ТЕСТО РУСНАЦОХ ОБЩИ

1. У хторим вику ше Руснаци приселєли до Бачкей? а) XVI б) XVII в) XVIII

2. Хтори датум ше слави як Националне швето Руснацох? а) 15. януар б) 17. януар

3. Под час хторей царици ше Руснаци приселєли на тоти простори?

в) 17. фебруар

а) Катарини II б) Мариї Терезиї в) Викториї

4. Хтора була перша назва Руского Керестура? а) Вельки Керестур б) Керестур

5. Хторого року ше Руснаци приселєли до Коцура? а) 1763. року б) 1863. року в) 1663. року 18 • МАК 12 / 2019

в) Бачки Керестур

УПОЗНАЙ СЕБЕ

6. Хто написал ґраматику руского язика? а) Петро Кузмяк б) Володимир Гнатюк в) Гавриїл Костельник

7. Хтора животиня ше находзи на гербу Руснацох? а) медведз б) орел

8. Як ше наволує гимна Руснацох?

в) лєв

а) Ми Руснаци б) Браца Русини в) Гимна Руснака

9. Цо „драгше од злата“ у рускей писнї „Мой валал Руски Керестур (Писня Руснака)“? а) поля б) гони

10. Старе руске слово „гандри“ значи?

в) бразди

а) обуй б) єдзенє в) стари шмати

11. Хторей Руснаци вири? a) католїцкей б) грекокатолїцкей в) православней

Точни одвити: 1-в, 2-б, 3-б, 4-а, 5-а, 6-в, 7-а, 8-б, 9-б, 10-в, 11-б МАК 12 / 2019 • 19

Лидия Костелник

AЛТ ШОУ У МАК-У

„Емисия за младих – Алт шоу”, каждей стреди од 21:30 г и репризно штварток од 12:30 г на габох Радио Нового Саду (92, 100, и 107,1 меґагерци)

ЦО ЦЕ НЄШКА НАШМЕЯЛО, А ЦО ВИСЕКИРАЛО? ЛВ: Нашмеяло ме друженє на проби, а висекирали ме професоре. МР: Мама ме нєшка висекирала и то барз, а нашмеял ме мой леґинь. НН: Мнє нашмеяли мойо любимци, а нїч ме нє висекирало. ДЧ: Нєшка ме висекирало же диждж пада бо, таки красни дзень нєшка бул, та ми пременєл розположенє, алє вецка пришли до мнє Марина и Андрей та ми виполнєли шерцо. ЖС: Мнє висекирала цимерка кед ме пребудзела на пол шестей рано, бо цела вариц. НН: Мнє висекирали городски автобуси у Новим Садзе, а нашмеяла ме моя товаришка Таня. НН: Висекирал ме цимер, а нашмеяло ме дружтво у Матки. КС: Нашмеял ме нови дзень, я ше заручела так же ме нїч нє секира. НН: Нашмеяло ме тото слунко кед сом вишол вонка, а вец ме висекирал тот витор кед задул.

20 • МАК 12 / 2019

AЛТ ШОУ У МАК-У

ЦО ДУМАШ О ЛЮБОВНЕЙ ВЯЗИ НАДАЛЄКО? ЖС: Думам же таки вязи дакус чежше обстаню як класични, алє думам же можлїве. МР: Верим же тоти хтори маю вязу надалєко же им барз чежко и же то вельки боль, жажда єдно за другим, а далєй нє можем нїч повесц. МР: Нє, то глупосц. То нє бави. Знам же то нє може функционовац. НН: Я думам же то може функционовац кед кратко тирва, а кед длуго вец анї нє. ДЧ: О вязи надалєко думам же може обстац лєм кед ше обидва особи трудза коло того и кед маю вельо довирия, а иншак нє знам. НН: Думам же то можлїве, двойо кед ше любя то нїч нє чежко. Чи су пейц километери одвоєни, чи пейдзешат пейц, нїч нє далєко и нїч нє представя проблем.

ЦО ДУМАШ О СУЧАСНЕЙ РУСКЕЙ МУЗИКИ? ЖС: Думам же тераз єст досц младих хтори на креативни способи правя музику по руски. Ґенерално провадзим и слухам таку музику. НН: То ми ше уж пачи. То таки фини ритем, музика и цошка нове. Думам же то добре прилапене з боку рускей младежи. Требало би цо вецей компоновац нови, гоч и обробиц даяки стари писнї же би мали нови аранжмани. НН: Пачи ми ше, а и сцел бим же би було вецей бенди як цо ,,Крейзи Казанси”, як цо була ,,Статива”. НН: Я думам же ,,Белавооки” найлєпша новокомпонована писня. НН: Думам же младим хтори шпиваю по руски треба вецей потримовки. НН: Мнє ше барз пачи музика, любела бим кед би єй було вецей. ДЧ: Думам же то супер и же млади треба най компоную музику, най ше з тим занїмаю прето же ше на наших фестивалох уж повторюю стари руски писнї и же треба най ше направи дацо нове за младих.

МАК 12 / 2019 • 21

Кристина Малацко

КИНОТЕКА

ЕЛИТА Шицки знаме же статнї час популарнєйше сериї и филми патриц прейґ интернету як на телевизиї. Netflix то компания хтора оможлївює праве тото, прейґ “stream-ованя” серийох и филмох прейґ интернета. Вони тиж знїмаю и свойо ориґинални дїла хтори нєшка поставаю вше популарнєйши. Єдно з тих, так их наволайме, “ориґиналних дїлох” и серия Елита (Elite). Тота серия за кратки час здобула вельку популарносц и вельо патрачох. Роби ше о шпанскей сериї хтора провадзи животи дзецох богатих родичох, хтори ходза до елитней школи, як и тих хтори ше там нашли, нє пре пенєж їх родичох, алє прето же мали щесце достац стипендию за уписованє тей школи. Но, гоч на перши попатрунок випатра як кед би им упадла ложичка до меду, уписованє тей школи нє приноши лєм 22 • МАК 12 / 2019

шицко добре. Коло корупциї, крадзи, спреведаня и сайберзлоставяня, за тоту школу и школярох у нєй буду вязани и вельо горши потупеня закону. Тота серия нам указує же пенєж наисце нє може купиц шицко и же нє приноши лєм добре, алє вше и, голєм дакус, нєдоброго. Указує и як випатра фамелийни живот тих богатих дзецох, алє и тих цо нє таки щешлїви. Розпатра и пайташски и романтични вязи, велї залюбйованя, алє и зламани шерца. А, понеже провадзи адолесцентох, вельо поваги дава и пренаходзеню особного и родного идентитету, як и сексуалней ориєнтациї. Приказує и розличносц културох, як и индивидуални розлики. После шицкого поведзеного, серия очиглядно цилює на одредзену демоґрафию, а то адолесценти. Та шицким

штредньошколци цо читаю тот текст препоручуєм най одпатра голєм єдну епизоду. Серия ма вельо поуки у себе, гоч их указує баржей прейґ того цо нє треба робиц и пошлїдкох хтори шлїдза после того. Тиж, тота серия представя и поцешенє каждому поєдинцови хтори дума же го нїхто нє розуми, же дацо нє у шоре з нїм, бо указує же у шоре дакеди и погришиц и же ше то шицким случує, алє важне цо ше пороби же би ше то виправело. Перша сезона тей сериї вишла 2018. року на Netflix-у, а уж можлїве одпатриц и другу сезону. Сезони кратки, лєм по 8 епизоди у каждей, та ю тоти цо им ше попачи серия одпатра за даскельо днї. Тиж, тоти цо им ше попачи серия буду щешлїви чуц же уж наявена и треца сезона, хтора ма висц 2020. року, алє ище нє потвердзене точно кеди.

Саманта Рац Стоїлькович

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

Поезия зоз Зборнїка „Гумно 2: Дзеци з дружтвених мрежох”

ТВОЯ ЕВА

ДЗИРКА

Дзивче, дзивка, жена... А ти... обични. Найобичнєйши хлоп. Лєм з єдним лїсцом прекрити.

Док ше лєє, прелїва и злїва, од долу дзешка, упарто капка. Жем упиє. Воно ше бере, пребера, зазберує, а до верху вше исто, вше хиби, вшадзи ше розтреса. Тераз ше гутори, приповеда, толкує, а остава нєдоповедзене, нєясне, нїхто нїч нє чує. Дзешка дзирка... Дзешка упарто шицко нєстава, капка, злїва ше и висипує.

З краснима очми, а таки шлєпи. Видзиш лєм тото цо видзиц сцеш. Видзиш лєм дзивче, дзивку... жену. Алє ши ше, вельки чловече, спревед. Нє свидоми цо ци зробела... Дзивче ше у нєй бави, дзивка у нєй заводзи, а жена спреведа. Видзим, смачне ци яблуко хторе ци дала. Лєм кусай, єдз! Можебуц ище дацо порихтала. Дзивче, дзивка... жена! Шлєпого це отровела.

ЧКОДЗИМ ЦИ Заври ме як кнїжку! Так як кед читач после двох, трох бокох похопи же тота кнїжка нє за ньго. А ти, кельо ме лєм обрацаш, баржей ме очкодуєш. Цо ше ми вецей випитуєш, вше ши нєписменши. Цо ме глїбше упознаваш, вше менєй познаш себе. Цо мнє и мой живот баржей „одкопуєш”, так баржей закопеш живот свой. Заври ме, зохаб ме, забудз ме! Завадзам ци, чкодзим ци, а нїхто сом ци! МАК 12 / 2019 • 23

ПРЕДПЛАЦ ШЕ НА МАК ЗА 2020. РОК ПОШЛЇ МЕНО, ПРЕЗВИСКО И АДРЕСУ НА mak.magazine@gmail.com, НА ФЕЙСБУК – МАК MAGAZINE, ЛЄБО ИНСТАҐРАМ – МАК. MAGAZINE КАЖДИ МЕШАЦ ЦИ БУДЗЕ СЦИГОВАЦ НА АДРЕСУ РОЧНА ПРЕДПЛАТА 1 000 ДИНАРИ (МОЖЕ И НА РАТИ)

МАК ШИЦКИМ ЧИТАЧОМ ЖИЧИ ЩЕШЛЇВИ КРАЧУНСКИ И НОВОРОЧНИ ШВЕТА