MAK 11/2018

Мултимедиялни часопис за младих

Фото: Соня Мученски

число 11 / новембер 2018 число 11 / новембер 2018

цена: 100 динари цена: 100 динари

ЗМИ СТ

У ФОКУСУ Леґинє превжали 21. „Дньовку”

06

Мултимедиялна манифестация младих „Дньовка”, 21. по шоре, отримана 17. новембра у Велькей сали Дома култури Руски Керестур, а у орґанизациї младежского здруженя „Pact Ruthenorum”.

У ФОКУСУ 03 М. Зазуляк Гарди: „Сту(пи)денти” 04 С. Иван: Аж штверо у єдней класи 06 М. Зазуляк Гарди: „Дньовка” 2018 МАК-ОВ КОЛАЖ 08 М. Зазуляк Гарди: Розгварка А. Бучко УПЕЧАТКИ 10 Т. Малацко: „Шерлок”

ТАЛАНТ ЗА НЄПРОДУКТИВНОСЦ Штефан

ТАЛАНТ ЗА НЄПРОДУКТИВНОСЦ 11 Д. Павлович: Проза РОЗДУМОВАНЄ НАГЛАС 12 Е. Чизмар ТАК И НЇЯК ИНШАК 13 А. Римар Симунович ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ 14 Д. Болдиш: Щешлїви родзени дзень, Андроиду

Янку! Янку! Янкууууу! Шедзим у хижи и чуєм як сушеда на цале гарло кричи и глєда Янка. Добре зна же ми оцец пред поладньом на роботи и же го аж после штирох може найсц дома. Заш лєм, на треце „Янку” виходзим з хижи прешвечиц ю же то наисце так. Кед ше добре здогадуєм, була то яр.

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ 16 Я. Хома: Спортски бависка „Яша Баков” АЛТ ШОУ У МАК-У

УПОЗНАЙ СЕБЕ 18 М. Мали: Тест

Апликация за ученє руского язика

АЛТ ШОУ У МАК-У 20 А. Орос: „Rusinski rječnik” ДРАГА ПО ЗДРАВЄ 22 А. Дудаш: Ґиря, русийски дзвон, або kettlebell ВЛАСНИ ПЕЧАЦ 23 К. Сопка: Проза 24 „Дньовкова” вистава МАК Мултимедиялни часопис за младих www.ruskeslovo.com → рубрика МАК Facebook: MAK MAGAZINE Instagram: mak.magazine mak.magazine@gmail.com Число 11 новембер 2018 Директор: др Борис Варґа

2 МАК 11/2018

Oдвичательна редакторка: Мая Зазуляк Гарди Дизайн и компютерски обробок: Златко Емейди Язична редакторка: Ясмина Дюранїн На насловним боку: Спокой Авторка фотоґрафиї: Соня Мученски

11

Мудри телефони нам постали помоц без котрей векшина младих нє може задумац анї єден дзень у своїм живоце. Тото похопели и двойо студенти зоз Горватскей, котри надумали направиц апликацию „Rusinski rječnik” („Руски словнїк”), на котрей дзеци, алє и шицки котрим то потребне, можу учиц руски язик през аудио-визуалне злученє.

Видава НВУ „Руске слово” Булевар ошлєбодзеня 81/VII 21 000 Нови Сад Жиро рахунок: 160-923244-82 Интеза банка, Нови Сад Друкує „Sajnos d.o.o.” Нови Сад CIP – Каталогизација у публикацији Библиотека Матице српске, Нови Сад

008+32(=161.2) (497.113) MAK : мултимедиялни часопис за младих / редакторка Мая Зазуляк Гарди. – Рок 1, ч. 1 (1972) - . – Нови Сад : Руске слово, 1972-. – Илустр. ; 28 cm ISSN 0350-8080 COBISS.SR-ID 15945730

20

М А Я З А З У Л Я К ГА РД И

У ФОКУСУ

ГУМОРИСТИЧНИ ВИДЕО-СКЕЧИ ПО РУСКИ

„СТУ (ПИ) ДЕНТИ” Т ро м е Ке р е с турц и у уло ги „С ту(пи)дентох”, Себастиян Няр ади, Анд р е й Ор о с и Ива н Е мейд и , н а даскел ьо заводи наш меял и патр ачох з ї х в и д е о - с к еч а ми н а Ю тюбу. Т о л єм початок „Сту(пи)дентох”, а як г вар и С е б а с тия н , х то ри их о бдумал , ї х цил ь наш меяц л юдзох и на г у мо р и с т и ч н и с п о с о б п ро ва д зи ц актуал ни теми у наш ей заєднї ци. З першим знїмком, хтори обявени концом авґуста, на ориґинални способ наявели Днї керестурскей паприґи. О даскельо днї, „Сту(пи) денти” варели айвар, и тиж так достали позитивни реакциї од патрачох. Пошвидко зме их годни патриц и у новорочней емисиї на Другей програми Радио-телевизиї Войводини.

– Иван перше мал буц Дюрдьовчан, алє зме ше предумали, та є тераз Суботичань, бо там студирал. Андрей Коцурец, а я вични студент, Керестурец. Думам же нам хиби гумору у нашей заєднїци, та наш циль, насампредз, нашмеяц людзох, алє тиж так и на интересантни и нєзвичайни способ наявиц, лєбо попровадзиц даяки збуваня медзи Руснацами. Я би нє гварел же тоти видеа о Дньох керестурскей паприґи були перши епизоди, бо перша, главна епизода будзе увод до „Сту(пи)дентох”, же як то шицко почало, и ту би мала участвовац и Адриана Надь, а и други улоги ище здумуєм – толкує Себастиян и додава же планує уключиц и младих зоз Коцура, Дюрдьова и других местох.

Же гумору нїґда нє досц, склада ше и Иван.

– Кед ме Себо волал, дзечнє сом прилапел, гоч сом нє пречитал анї єден текст хтори ми послал. Пачела ше ми идея и друженє. Реакциї патрачох углавним позитивни, лєм Коцурци доганяю.  Тото цо людзе критикую, а того и ми свидоми, же мушиме вецей знїмац и частейше обявйовац знїмки, лєм нам други обовязки то нє барз допущую. У нєшкайшим чаше, гумору нїґда нє може буц досц, прето думам же нам треба цо вецей таки змисти – гвари Иван и обецує же ше потрудза нє правиц вецей таки паузи медзи двома епизодами. За розлику од Ивана, Андрей гвари же нє такой прилапел Себастиянову поволанку за знїманє, алє му цошка заш лєм пременєло думанє.

– Себо робел у Европскей униї и наприношел девизи, та сом истей хвильки, кед ми „розтолковал сценарио”, здобул вельку дзеку же би сом ше уключел до реализованя такого капиталного,

мож повесц, европского проєкту. Цо ше дотика подобних гумористичних змистох по руски, думам же су нєобходни. Кед зме на виберанкох за Национални совит мали аж седем лїстини, думам же можеме мац и минимум седем подобни гумористични проєкти – дума Андрей. „Сту(пи)дентох” знїма и монтира Сашо Палєнкаш, а єст уж досц материялу и „споза сцени”, та найвироятнєйше буду обявени и „блуперси”.

– Док знїмаме, вше я забудзем текст, гоч сом го писал. Кед настанє цихосц, знам же сом на шоре. Єдну сцену зме и 12-13 раз знїмали. Проблем нам же нє маме нїяки буджет, алє плануєме конкуровац за даяки средства, бо то заш лєм треба покриц даєдни трошки, а проблем нам и простор, бо би добре було кед бизме вше знїмали на истим месце – визначел Себастиян и додал же им и патраче можу предкладац теми.

Фото: Сашо Палєнкаш МАК 11/2018 3

СЕНКА ИВАН

У ФОКУСУ ШКОЛЯРЕ ПЕРШЕЙ КЛАСИ РУСКОГО ОДДЗЕЛЄНЯ КЕРЕСТУРСКЕЙ Ґ И М Н А З И Ї З О З КО Ц У РА

АЖ ШТВЕРО У ЄДНЕЙ КЛАСИ До руского оддзелєня Ґимназиї „Петро Кузмяк” у Руским Керестуре кажди рок ше уписую школяре хтори жадаю предлужиц свойо школованє на руским язику, а за тих хтори нє знаю „цо буду док вирошню”, ґимназия права одлука. Того року ше аж штверо школяре зоз Коцура уписали до першей класи руского оддзелєня Ґимназиї, цо ше давно нє случело, а то Роберт Макаї, Валентина Полдруги, Андрей Русковски и Силвия Маґоч. Чи Ґимназия була твой перши вибор и прецо ши ше одлучел/а праве за Школу у Руским Керестуре? Роберт Макаї: Гей, Ґимназия у Керестуре була мой перши вибор. Сцел сом ше предлужиц школовац по руски, прето же то наш мацерински язик и думам же го на тот способ и зачуваме, кед го пестуєме. Валентина Полдруги: Ґимназия нє була мой перши вибор, сцела сом ше уписац до Електротехнїчней школи у Новим Садзе, медзитим, нє удало ше ми, та сом пошла до Керестура. Моя 4 МАК 11/2018

Роберт

Валентина

мама ходзела до керестурскей Ґимназиї, та ме вона и совитовала же бим ше ту уписала. Андрей Русковски: Ґимназия нє була мойо жаданє, сцел сом ше уписац до Електротехнїчней школи „Михайло Пупин” у Новим Садзе, потим и до Кули, а Ґимназия була мой треци вибор. Силвия Маґоч: Моя мац ходзела до ґимназиї и нє пачел ше єй мой вибор, прето же ґимназия чежка, а после нєй без факултету нє маме нїч. Перше сом ше уписала до Медицинскей школи у Суботици, медзитим, нє уклопела сом ше и дружтво там, наисце, нє було добре ґу мнє, нє сцели ме прилапиц прето же сом Рускиня, аж ме и омаловажовали пре тото, так же сом ше сцела преруциц до Ґимназиї, за хтору сом од пиятей

Силвия

Андрей

класи кончела же сцем, и можем повесц же ми ту барз добре. Думаш же ци школованє на мацеринским язику помогнє, чи одмогнє у дальшим школованю? Роберт: Думам же нє може одмогнуц, а школованє на руским значи чуванє мацеринского язика. Валентина: Га може буц и плус и минус у тим, прето же добре же чуваме свой язик и тераз нам будзе сиґурно лєгко школовац ше на мацеринским язику, а после нам у дальшим школованю годно буц дакус чежко, алє нє муши значиц. Андрей: Сербски язик учиме одмалючка, так же думам же нам школованє на руским язику нє одмогнє нї у чим. Дакус роздумуєм

У ФОКУСУ

же цо будзем после Ґимназиї, алє єст кеди. Мам ту добре дружтво и нє сцел бим ше премесцац. Силвия: Уж тераз завиши чи предлужиме школованє по руски, чи по сербски, алє гоч на хторим другим язику кед предлужиме, думам же то нє будзе проблем, а заш лєм, будземе богатши за єден язик. Як ци ше пачи жиц у интернату? Роберт: Супер ми. Мам двох цимерох, єден зоз Коцура, а други зоз Кули и добре ше складаме. Єдине цо ми чежко „пада” то час за ученє, хтори тирва од трох до пол шестей. J Валентина: Я у хижи зоз Силвию и ещи двома дзивчатми хтори ше уписали на Туристични напрям и складаме ше, пачи ше ми. Єдино ше ещи мушим звикнуц же сом оддалєна од дому... Алє, добре, мам добре дружтво, та ми вец нє чежко. Андрей: Одлично ми. Мам єдного цимера и добре ше складаме, лєм ми, як и Робертови, длуги тот одредзени час за ученє. Силвия: Я жиєм зоз Валентину.

J Кед сом ше преруцела зоз Суботици, пришла сом ґу нїм и прилапели ме шицки и вельо ми лєгчейше кед дакого познам. Добре ше складаме, ходзиме ше вєдно и шейтац, а и стално ше дружиме. Думам же добре же сом у интернату и же мам тот одредзени час за ученє, прето же кед бим була дома, сиґурно бим ше нє учела. Яка розлика медзи основну и стредню школу? Чежко ше

звикнуц на пременки? Роберт: Мнє ше пачи же маме єдну класну хтора за нас задлужена и наздавам ше же так и останє, прето же нам ше у основней стално зменьовали и то ми ше нє пачело. На живот у интернату сом ше уж звикнул, так же ми наисце добре.

сом и ритмику. Кед будзе нагода, у даєдним моменту ше уключим до даєдней секциї и у Керестуре, чом да нє. Кажди викенд идзеце дому? Роберт: Затераз гей, нє мам ещи жаданє остац през викенд у интернату.

Валентина: Шицко добре, система дакус строгша як у основней, цо и нормалне и обчековане.

Валентина: Ходзим дому кажди викенд и, єдноставно, ещи вше го чекам же бим пошла дому и одпочивала ше.

Андрей: Швидко сом ше звикнул на шицко, так же нє мам нїяки неґативни коментари.

Андрей: Я тиж идзем кажди викенд дому, алє мам жаданє остац през викенд и у интернату, вшелїяк, нє сам, бо би ми було допито. Алє док ше догварим раз зоз товаришами же бизме остали, вец нє пойдзем дому.

Силвия: Строгши наставнїки як у основней, цо и нормалне, муша буц. Ту су же би нас научели дачому и ми то, єдноставно, прилапюєме. Маце даяки гоби? Активни сце у даяких секцийох у Коцуре, лєбо тераз уж и у Керестуре? Роберт: У Коцуре сом член Драмскей секциї, а кед дознам же єст така секция и у Керестуре, приключим ше сиґурно. Валентина: Затераз сом нє учленєта до анї єдного дружтва, або секциї, ещи вше ше адаптуєм, та увидзим, кед ми дацо будзе цикаве, приключим ше. Андрей: Нє член сом културних дружтвох, затераз, алє мам гоби. Однєдавна мой цимер и я збераме пиксли од енерґетских напиткох, то нам якошик цикаве и уж их маме полно. Силвия: Член сом КУД „Жатва” у Коцуре, танцуєм и ходзим на ґлуму, тиж сом и член Етно клуба „Одняте од забуца”, а тримала

Силвия: Ходзим дому, алє би ми нє бул проблем анї остац кед би дружтво оставало. Пред вами ище штири роки школованя, чи можебуц уж маце идею цо бисце сцели после Ґимназиї? Роберт: Тераз наисце нє знам цо будзем далєй, увидзим док придзе тому час. Валентина: Сцем ше уписац на факултет, лєм нє знам точно на хтори, алє думам же вибор будзе – електротехнїчни. Андрей: Нє знам сиґурно же цо будзе, алє брат и шестра ми у иножемстве, та ше наздавам же ми помогню же бим пошол ґу нїм. Силвия: Плануєм на факултет, лєм увидзим чи виберем журналистику, чи ше упишем на нашу руску Катедру, алє єдно од тих двох сиґурно. МАК 11/2018 5

М А Я З А З У Л Я К ГА РД И

У ФОКУСУ

МУЛТИМЕДИЯЛНА МАНИФЕСТАЦИЯ МЛАДИХ У КЕРЕСТУРЕ

ЛЕҐИНЄ ПРЕВ 21 . „ДНЬОВКУ МУЛТИМЕДИЯЛНА МАНИФЕСТАЦИЯ МЛАДИХ „ДНЬОВКА”, 21. ПО ШОРЕ, ОТРИМАНА 17. Н О В Е М Б РА У ВЕЛЬКЕЙ САЛИ ДОМА КУЛТУРИ Р У С К И К Е Р Е С Т У Р, А У О Р ҐА Н И З А Ц И Ї МЛАДЕЖСКОГО З Д Р У Ж Е Н Я „ PA C T RUTHENORUM”. На тогорочней „Дньовки” наступели лєм лeґинє, зоз Руского Керестура, Дюрдьова и Зомбора, а представели ше з литературу и музику. У одношеню на прешли роки, було менєй точки. Понеже „Дньовка” позната по тим же млади на нєй виражую свойо думанє, и на тогорочней Манифестациї вецей учашнїки критиковали стан у нашим дружтве, систему, як и владаюцу странку. Литературу Андрия Раца и Томия Раца пречитал Мирослав Малацко з Руского Керестура, а Михаил Рамач зоз Дюрдьова одшпивал и одграл на електричней ґитари

6 МАК 11/2018

два авторски шпиванки по руски. Саша Сабадош зоз Зомбора публики представел свою поезию. Понеже вон прешлого року гварел же того року будзе у публики, зоз нєй и вишол наступац, а после читаня своїх творох, одпитал ше од „Дньовки”, на хторей роками поряднє наступал, и гварел „Одлични сце, тримайце ше и нє дайце ше.” Дарян Костич з Керестура, хторого публика на „Дньовки” остатнїраз могла слухац пред осем роками, виведол штири джез, односно фюжн инструментални обробки на електричней ґитари.

– Братняк ми гварел же чул же то будзе остатня „Дньовка”, та сом ше надумал ознова приявиц. Гоч сом чул од других и же ше то кажди рок так бешедує. Нє знам чом млади нє сцу наступац, озда то вецей нє кул и нє ин. Чкода же єст часу за други ствари, а нєт єден дзень за културу. „Дньовка” праве место за тото цо нєт на мейнстриму. Розуми ше, и я

ходзим на мейнстрим случованя, алє култура заш лєм култура – визначел Дарян и поволал шицких младих же би ше убудуце приявйовали. Єдини дебитант на тогорочней „Дньовки” бул штредньошколєц Борис Югик з Керестура, хтори читал авторску поезию.

– Нїхто нє знал же пишем. Тоти штири писнї хтори сом пречитал написал сом праве за „Дньовку”, алє иншак пишем дас два роки, лєм нїґдзе нє обявюєм свойо тексти. Публика добре прилапела мойо писнї, нашмеял сом их и думам же сом нїкого нє увредзел. Пишем о полициї, миту, корупциї и подобних темох. Думам же треба же би ше и надалєй орґанизовало „Дньовку” и же би ше млади требали приявйовац. Шейсц учашнїки то барз мало за таку „Дньовку” яка була дакеди. Я ше и нарок ознова плануєм приявиц – гварел Борис.

У ФОКУСУ

ВЖАЛИ У” На самим концу програми, у улоги Бога, Себастиян Няради з Керестура виведол свою нову стенд-ап комедию и ище док анї нє вишол, достал моцни аплауз од публики. Програму водзел Андрей Орос, хтори на початку визначел же орґанизаторе и того року мали проблем позберац учашнїкох, алє же ше „Дньовку”, заш лєм, отримує. Пред тим ше бешедовало же праве прето то будзе и остатня „Дньовка”, а чи то наисце так, предсидателька „Пакту” Ясна Медєши гвари же барз чежко одвитовац на тото питанє.

– Будземе ше намагац же би нє була остатня, же би ше ю предлужело, алє увидзиме як будзе нарок. Почали зме бешедовац о тим прето же зме остатнього дня за приявйованє нє мали досц учашнїкох же би ше ю отримало, було менєй як три точки. Теди зме ше двоєли, алє зме вец нє сцели одустац, зволовали зме учашнїкох и назберали зме их, алє ше

наздавам же их нарок будзе вецей. И нас интересує дзе тоти учашнїки хтори поряднє наступали на „Дньовки”, жаль ми же ше нє приявели. Даєдни нам и одказали, аж и на сам дзень Манифестациї, алє думам же до конца заш лєм шицко добре випадло – потолковала Ясна. Сала була полна зоз публику, а окрем зоз Керестура, Коцура, Нового Саду и других местох, на „Дньовку” того року орґанизовано пришли основношколци и штредньошколци зоз Шиду и Беркасова. НЄ ХИБЕЛО Ф О Т О Ґ РА Ф И Ї У рамикох 21. „Дньовки”, после рочней паузи, отримана и вистава фотоґрафийох хтори сцигли на Конкурс з тему „Вода”, а перше место достала фотоґрафия авторки Ивани Медєши. Друге место завжала Кристина Медєши, а треце Иґор Маньош, шицки тройо з Руского

Керестура. Побиднїки достали пенєжни награди, а їх фотоґрафиї вибрала Биляна Роман Чурни. И сценоґрафия на програми була прилагодзена теми Конкурса. Попри 25 виложених фотоґрафийох хтори вибрали орґанизаторе „Pact Ruthenorum”, у голу Дома култури були виложени и „Квитки мудросци” з Инстаґрам профилу з исту назву, як и малюнки уметнїка Ратка Торму з Беркасова, зоз хторима велї були одушевени. Як и каждого року, нащивителє на уходзе до сали могли вжац и безлатни прикладнїки нашого часопису МАК. „Дньовку” финансийно потримало Роботне цело за младеж Националного совиту Руснацох, а зоз ню закончена тогорочна 25. Културна манифестация „Костельникова єшень”, у чиїх рамикох ше ю и отримує. Афтер-парти после „Дньовки” бул у кафе-бару „Москва”.

МАК 11/2018 7

МАК-ОВ КОЛАЖ

М А Я З А З У Л Я К ГА РД И М Л А Д А Н О В И Н А Р К А А Л Е КС А Н Д РА Б У Ч КО Д О С ТА Л А Д В А Н А Г РА Д И З А Р Е П О Р ТА Ж У „ К Р О Ч А Ї ”

ПРИПОВЕДКА ХТОРА ИНСПИРУЄ

Александра роби на Трецей програми радия Радио-телевизиї Войводини Програми на руским язику, дзе ушорює емисию „Европски горизонти”, як и „Емисию за младих – Алт шоу”. Наградзени прилог о живоце двох миґрантох почала реализовац пред роком.

– Шицко рушело так же зме як роботни задаток достали направиц прилог о интеґрациї миґрантох до сербского дружтва. Гварела сом же я то будзем робиц, бо то у емисиї „Европски горизонти” уж було обрабяне, алє ме интересовало же чи вони вообще сцу буц интеґровани 8 МАК 11/2018

до нашого дружтва и яке їх становиско. После сом заключела же нє сцу, векшина сце пойсц до розвитших жемох. Почала сом ше розпитовац и випадло же то нє так єдноставно, же ми треба дошлєбодзенє од Комесарияту за вибеженцох же бим могла пойсц знїмац, та сом го глєдала и достала. Но, кед сом пошла на Принциповец, ствари ше дакус закомпликовали, алє до конца шицко було ришене – толкує Александра як почала робиц на тим прилогу.

С Ц Е Л А ИНША КЕ Бешедовала зоз 13-рочним Моином з Авґанистану, як и з

Саня Стоїлкович

З а р а д и й с к у емис и ю д о к умен тар ного типу по рус к и „ К р о ч а ї”, зоз рек о н с труованима под ї я ми ж и в о тн и х п рип о вед к о х с обе ш е д н ї к о х , мла д а н о вин а рк а А л ександр а Бу ч к о и к о а в то р, д иза й н ер звука Мил ор ад Ичи то в и ч у с еп темб ру о с во є ли тр еце место н а Фе с т и в а л у а вто рс к о го фи лма жемох П оду н а й с к о го реґио ну „П ро фес т” у Бачкей Т оп ол ї , а м е ш а ц п озн є й ше и д ругу нагр аду н а И н те р н а ц и о н а лн и м фес тива л у р епор тажи и ме д и й о х ( И Н ТЕ Р ФЕ Р ) „Зла тн а НИКА ” у Бео ґ р а д з е .

Бахорини, мацеру троїх дзецох, хтора у Авґанистану була наставнїца биолоґиї.

– Була ми барз интересантна приповедка, наисце сом була инспирована. Фасцинантне ми було яка Бахорини вообще нє стереотипна и як роздумує позитивно. Барз сом сцела виприповедац їх приповедки. Моин дозретши за свойо роки, барз є талантовани за язики, зна уж и по сербски. Зоз тоту репортажу сом посцигла и вецей од того цо сом сцела поробиц. На початку сом нє знала анї як сцем, лєм же би то було иншак поробене – гвари вона.

МАК-ОВ КОЛАЖ

На „Профест” у шицких катеґорийох сцигли коло 180 роботи зоз вецей як дзешец жемох, док на ИНТЕРФЕР вецей як 300 зоз цалого швета.

– Коавтор Милорад Ичитович ми дал интересантни суґестиї. Мала сом вельо материялу, а шицко ми випатрало суперинтересантне. Похопели зме же подобно роздумуєме, иншак, и же зме обидвойо креативни. Сцели зме же би я нє бешедовала вельо, лєм на початку и у заключеню, а же би вони сами виприповедали свойо приповедки. Ми то наволали емисия документарного типу „Крочаї”, зоз реконструованима подїями животних приповедкох собешеднїкох, прето же то нє тоти подїї як цо су, ми их реконструовали же бизме дочаровали, бо нєт слики, лєм

звук. Вец зме роздумовали цо з музику, та зме нашли єден арабски мелос, а похасновали зме и єдну сербску и руску народну шпиванку, хтори одшпивала и прилагодзела Саня Дивлякович – визначує Александра.

МОТИВА ЦИЯ ЗА Д АЛ ЬШ У РО БО ТУ „Крочаї” премиєрно емитовани по руски у маю, а на анґлийским и сербским язику емисия була положена на подкаст О радия, док по сербски була емитована и на Першей програми Радия Нови Сад. На змаганя посилала прилог лєм по руски.

– Сцели зме же би було праве по руски прето же є самим тим нєзвичайне, а було ми мило же було видно же ше нашо новинаре занїмаю и з такима темами. На „Крочайох” шицко вєдно робене вецей як 50 годзини, нє рахуюци транскрибованє и подобне. Послали зме прилог и на „Grand Prix Europa” до Берлину, алє

зме нє прешли далєй. Кед ше нє спреведам, то була перша радиорепортажа хтора вообще послана з РТВ до Берлину – толкує Александра, хторей то перша награда за новинарство.

– Найважнєйше ми же сом достала файту потвердзеня же ма смисла тото цо я иншак роздумуєм и филозофирам. Дава ми можлївосц предлужиц таке робиц, з наградами сом оправдала же то вредзи – припознава вона и визначує же уж ма два теми хтори би сцела обробиц, алє нє сце одгаднуц нїч вецей, док ше єй то нє уда.

Фото: Милан Ґузиян МАК 11/2018 9

ТАДЕЙ МАЛАЦКО

УПЕЧАТКИ „ШЕРЛОК”

АВАНТУРИ НА 221Б БЕЙКР СТРИТ

ШЕРЛОК ХОЛМС ШИЦКИМ ПОЗНАТИ. КЕД ЖЕ ДАХТО ПЕРШИРАЗ ЧУЄ ЙОГО МЕНО, ВЕЦ ТО СЛУЧАЙ ХТОРИ БИ АЖ И САМ ШЕРЛОК ОПИСАЛ ЯК „ИНТЕРЕСАНТНИ”.

Артур Конан Дойл нам представел Шерлока ище 1887. року, алє ше ми видзи же нїхто з нас нє памета його верзию. През велї роки зме доставали рижни верзиї серийох хтори брали инспирацию праве зоз Дойлових кнїжкох. „Хаус” („House M.D.”), „Менталист” („The Mentalist”), „Фрикови” („Psych”) лєм даєдни сериї хторим главна подоба заснована на Шерлокови. Коло шицких адаптацийох, визначує ше верзия хтору до диґиталней форми претворел BBC, праве под меном „Шерлок” („Sherlock”). Бенедикт Камбербач як Шерлок и Мартин Фримен як др Джон Вотсон ше, по думаню велїх, барз добре знашли у своїх улогох. Критичаре похвалєли и продукцию на модернизованю дїлох хтори ше ориґинално случую концом 19. вику. Так тераз Шерлок ма як адикцию циґари, док у ориґиналней верзиї то бул кокаин и куренє зоз пипки. У 21. вику нє мож сцекнуц од телефонох и компютерох, хтори нашли свойо место 10 МАК 11/2018

и у тей сериї. Др Вотсон вецей нє записує случаї и анеґдоти на папер, алє их кладзе на свой блоґ. Людзе предпоставяю же Шерлок и Вотсон нє лєм роботни колеґове, алє и любовни партнере, прето бо жию вєдно. Гоч модерни часи принєсли пременки тим приповедком, одношенє медзи тима найлєпшима пайташами ше нє пременєло. Шерлок ище вше видзи деталї на хтори би нїхто нє мерковал и ришує загадки „як зоз шали”. Вон нє меркує на жертви хтори церпя, прето же го нє бриґа за нїх, вон ту же би мал цо робиц. Иншак би умар од допитосци. Вотсон надополнює емпатию хтора Шерлокови хиби. Так же його примарна робота то виправянє чкоди хтору Шерлок зробел зоз своїма словами и дїлами. Чежко повесц же Шерлок чловек зоз хторим лєгко жиц, алє Вотсонова потреба за авантуру му дава моци же би го церпел. Днї хтори препровадзел як вояк му нє даю же би мал обични живот, хтори му тераз, випатра, допити, та свою дозу адреналину находзи у ришованю криминалних

загадкох. През серию наиходзиме на нєприятельох хтори пробую надмудриц Шерлока, а потераз ше нїкому нє удало надвладац його интелект. Гоч була єдна жена хтора му цалком звязала руки и скоро го победзела. Знїманє специфичне и ориґиналне. Вельо раз достанєме скрити информациї, хтори нам потребни праве у тим моменту же бизме лєпше розумели ситуацию. Так, наприклад, доставаме виписани поруки з боку, гоч нє видзиме екран телефона, Шерлоково факти лєца коло його глави кед дацо заключує, транспортуєме ше на место злодїйства же бизме заш опатрели чи зме дацо забули... Шицко тото дава специфичносц, интересантносц и забаву тей сериї. Так же, кед глєдаце даяку нову серию хтора вам прирошнє ґу шерцу – верим же би вам велї препоручели Шерлока. Серия ма штири сезони, хтори ше состоя зоз 12 епизодох. Коло тих епизодох постої специял направени 2016. року, хтори положени до ориґиналних, викториянских часох. Затераз ше нє зна чи видзе пията сезона, алє ше наздаваме ше ту нє конєц авантуром цимерох на адреси 221Б Бейкр Стрит.

ДЕЯН ПАВЛОВИЧ

ТАЛАНТ ЗА НЄПРОДУКТИВНОСЦ ПРОЗА

ШТЕФАН

Янку! Янку! Янкууууу! Шедзим у хижи и чуєм як сушеда на цале гарло кричи и глєда Янка. Добре зна же ми оцец пред поладньом на роботи и же го аж после штирох може найсц дома. Заш лєм, на треце „Янку” виходзим з хижи прешвечиц ю же то наисце так. Кед ше добре здогадуєм, була то яр. Ище сом бул основна школа. Нє сиґурни сом хтора класа. Дас шеста, седма. Слунко швицело як у штред лєта и на перших пар крочайох у дворе уж сом плановал пополадньови фодбал. Приблїжуєм ше ґу капури и обчекуєм сушеду з другого боку. Як сом ше влапел за клянку, похопюєм же сом ю нє чул уж одредзени час. Док ше я доцагнєм, сирота, вистала кричац – думам себе. Отверам капурку, а сушеди нєт. Крачам ище кус напредок и оглядам ше чи ю ище можем голєм з очми збачиц же бим єй скричал кеди ше оцец враца з роботи. У єдним моменту ми ше ноги скаменюю и поставаю чежки як дзела. Збачел сом Штефана, нашого першого сушеда, на жеми, у бари од креви. Драбинка була спаднута коло нього. У моменту наступела цихосц хторей ше и нєшка здогадуєм. Штефан и я єдини на драже. У тей хвильки зоз двора виходзи сушеда, цала у слизох и пребляднути сушед Янко, на котрого, у ствари, и кричала цали час. Волали швидку помоц. Я оставам при своєй капурки. О кратки час ше цале сушедство збегло опрез, накадзи и швидка помоц пришла. Вони позберали Штефана, а ми ше, застарани, розишли и врацели до своїх хижох. Воздух ми постал чежки, а слунко смутне. Широти Штефан ше ище тидзень борел у шпиталю пред тим як умар. Умар на 91 роки кед орезовал опрез своєй хижи древка. 91! Здогадуєм ше же дзень пред тим орезал шицки древка у своєй загради и остали му ище тоти даскельо опрез хижи. Тих древкох оддавна вецей нєт. И Штефана. Бул то вредни и добри чловек. Жил сам. Жена му умарла даскельо роки назад. Бул то тварди орех. На кажди Крачун ме прешвечел же то праве так. З оглядом на тото же зме нє мали вельо дзеци у сушедстве, я бул єден з ридких хтори до ньго ходзел по шпиваню. Накадзи сом закончел шпиванку, мал ме обичай облапиц. А облапял так твардо же ми кажда косц пукала у целу. Заш лєм, нїґда сом ше нє вимкнул, алє у себе церпел, бо сом знал же так треба. Звичайно Штефан и мой оцец после того були у слизох. Теди ми то ище нє було ясне. Часто ми оцец бешедовал о нїм, а я з уживаньом слухал. Чувствовал сом же то бул вельки чловек и цешел ше же є мой сушед. Под час Другей шветовей войни Штефан бул у лоґору у Русиї. Єден є з ридких хтори ше отамаль врацели. Часто сом тоту приповедку слухал и цешел ше. Цо бул старши, сушед вше слабше чул. А ми вше лєпше чули його телевизор з нашей дньовей хижи. Окреме кед бул „Дньовнїк”. То зме комотно могли випровадзиц и без палєня нашого телевизора. За викенд сом бул дома и здогаднул сом ше Штефана. Роздумуюци як вше менєй єст таких людзох. Цалого живота робел. На концу так и умар. Цо бим дал най голєм ище раз чуєм „Дньовнїк” зоз сушедового двора. МАК 11/2018 11

РОЗДУМОВАНЄ НАГЛАС ЕМИЛИЯ ЧИЗМАР

Гев то кед це л є м ду м к а о тор ти у ф р из у дз е л ї од на с л ов а у ч а р не й хр онї к и . „ С А Н УЄ М ГЕВТОТ ПЛЕБС, Б И Ю Ш Е ТА М З А К У Р Ч Е , ГА Н Ь Б А . . . ДВА КРИДЕЛКА МИ В И М Е РА Й Ц Е . Н Є – Т Р И Н А Й Б УД З Е ! ”

# п о н дз е л о к

Хвил прем я нє же знаш енлїва чи ви чи пи ; да нє но ва во хла риц. дзиц #сам , абри ґа

овали р а ч з о р е ме о зм а ц н з и м є н и к а ц , ” Ши ш к ол и ї л е т ар. „ м о у б о т х ц бабу, а епозн р п hing а t н a о b в a з b t s з д u j ма # о в д з и ч м и #зєдн Иншак нє п а тр им тел ев из ию , лєм дакеди доку м ента р а ц да я ки, Х истори, Дис ка в ер и. . . #сл ад к имача та # м ач к и п р е з ви к и

Рубрика гумористичного характеру и єй змист нє ма намиру дакого увредзиц, алє буц читачом розвага.

12 МАК 11/2018

АНА РИМАР СИМУНОВИЧ, МАСТЕР ПРОФЕСОР РУСКОГО ЯЗИКА И Л И Т Е РАТ У Р И

ТАК И НЇЯК ИНШАК

1. На лївим боку слова хтори можебуц уж можеме чуц лєм од старших, а млади их ридко хасную. Повяж слова хтори ше находза у колони з лївого боку з їх еквивалентами на правим боку.

окреме

лиси

нєшор

балоґа

давиц

пилни

краднуц, плячкац

обашка

способни

шашки адяш

____________________________________________ в) здац ше ____________________________________________ г) ступци ____________________________________________ ґ) лїхи

бубреґ лїворуки

гартушиц

порез

єфтика

санта

гарац

вредни

крига

челави

покрутка

скакавци

бивни

блатобран

порция

туберкулоза

____________________________________________ б) долунїц

лабави

валушни

а) ґваздац

____________________________________________ д) ґазловац ____________________________________________ е) зрадзиц ____________________________________________

2. Наприклад: а) Цо ґваздаш (громадзиш) тельо шкатули до обисца?; б) Спадла долунїц (з твару ґу жеми), та зламала нос.; в) Здали нам ше (були нам од хасну) динари на хтори зме цалком забули, а вчера зме их нашли; г) Ходзи вше ступци (по сербски: у стопу).; ґ) Його одвит на испиту бул барз лїхи (слаби, нїяки).; д) Цо ми ґазлуєш у тих брудних чижмох по обисцу?; е) Зрадзела (по сербски: издала) ме найлєпша пайташка.

шарганьов

2. Похаснуй у виреченю шлїдуюци слова:

МАК 11/2018 13

1. шарганьов − блатобран; лиси − челави; балоґа − лїворуки; пилни − вредни; обашка − окреме; шашки − скакавци; адяш − нєшор; валушни − способни; гартушиц − давиц; єфтика − туберкулоза; гарац − краднуц, плячкац; крига − санта; покрутка − бубреґ; бивни − лабави; порция − порез. Ришеня:

ДАЛИБОР БОЛДИШ

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

HAPPY BIRTHDAY TO YOU, MY ARTIFICIAL BEING!

ЩЕШ Л ЇВ И Р ОД З Е Н И ДЗЕ Н Ь ,

АНДРОИДУ ҐУҐЛОВА АНДРОИД ОПЕРАТИВНА СИСТЕМА ТИХ ДНЬОХ ПРЕСЛАВЕЛА 10 РОКИ СЛУЖБИ ЯК СИСТЕМА ЗА МУДРИ ТЕЛЕФОНИ. БУЛИ ТО 10 РОКИ ВЕЛЬКОГО ХАОСУ, ОПТИМИСТИЧНЕЙ МРИЇ И ИНЖИНЄРСКОГО МАКСИМУМУ. И НЄШКА, ПОСЛЕ 10 РОКОХ, БАРЗ ЧЕЖКО МОЖЕМЕ ЗАДУМАЦ НАШУ КАЖДОДНЬОВОСЦ И БУДЗЕНЄ ДОДНЯ РАНО БЕЗ ТЕЛЕФОНА – ХТОРИ ЩЕШЛЇВО НОШИ „АНДРОИД” ТИТУЛУ. З єдного боку, маме упечаток як кед би Андроид вше бул з нами. Даєдни би гварели же ше, пред 10 роками кед перши Андроид направени, швет телефонох, дефинитивно, пременєл. Ґуґл, односно Андроид, колач по колач постал владаюца Оперативна система хтора нєшка, ґлобално патрено, бере коло 85 одсто тарґовищней часци. То вообще нє подли процент, и сиґурно можеме повесц же є импресивни, з оглядом на тото же Андроид лєм 10 роки на сцени. За тот час, удало ше му звалїц 14 МАК 11/2018

конкуренцию хтора наисце нє була баш така сеґинь – шицки ше здогадуєме Нокиї, Мотороли, лєбо ЛҐ телефонох хтори векшина робела на Symbian Оперативней системи, а найвекши конкурент у стварносци бул Еплов иОС и їх мудри телефони. За Андроид шицки предвидзели же нє прежиє вельо, и же ше Ґуґл, як ИТ Ґиґант ґаднє зезнул же ше почал хпац там дзе му нє место. И цо ше случело? Нєшка уж маме 9. верзию Андроиду, хтора ше под кодним меном вола „Pie” и єдини прави конкурент му Еплов иОС (Виндовсова Оперативна система за телефони, лєм телько спомнєм...). Телефони зоз Андроид Оперативну систему уж седем роки ноша титулу Best-selling, и даяка рамикова статистика гвари же Андроид ма вецей як два милиярди активних хасновательох мешачно, а його Google Play дутян ма вецей як 3,3 милиони апликациї. Требало би надпомнуц же ше Андроид, як Оперативна система, опера на Линукс. Права приповедка рушела кед 9. фебруара 2011. року Ґуґл вируцел 2.3 верзию Андроиду,

хтора ше волала Gingerbread. Тедишнї перши телефон зоз тоту верзию Андроиду бул Ґуґлов Нексус. По даяких вариянтох, тота верзия Андроиду була можебуц найважнєйша за цали проєкт – Андроид почал освойовац швет! Помали починала Таблет мания и шицки ше помали починали навиковац на морйо нових интересантних функцийох, вельки екран чувствительни на дотик, рижни апликациї и бависка, и так далєй. Нєодлуга после Gingerbread-а пришол нєпреславени 3.0 Honeycomb, а потим и верзия 4.0 Ice Cream Sandwich хтори ше и дзень-нєшка находзи на велїх телефонох и таблетох. Нєшка актуална верзия 9.0 – Андроид Pie. Мой перши дотик зоз Андроидом бул у януару 2012. року, кед сом набавел нови Acer зоз, теди ище, швижим Ice Cream Sandwich Андроид систему. Як ище млади студент хтори ше нашол на погришним месце у погришни час, любел сом ходзиц по дутянох и опатрац нови телефони, и читац характеристики рижних телефонох. Думал сом

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

же наисце розумим технїку, же любим шицко цо Ґуґл може направиц и же Андроид наисце спектакуларни. Кед сом набавел Acer-а, похопел сом же нє розумим технїку, же Ґуґл наисце ґениялни и же Андроид смисел живота. Знало ше же айФон кус лєпши, елеґантнєйши и зоз иншаку идею, алє Андроид дал нєвидзену забаву и шлєбоду, а такой потим свой дух и шерцо. Исте тото роби и нєшка. Най ше розумиме – Ґуґл лєм направел Оперативну систему. Продукователє телефонох, як цо Самсунґ, ХТЦ, Хуавеи и шицки други можу вжац од Ґуґл-а такволани Stock Android и преправиц го точно за свойо телефони. Можу пременїц тему на телефону, уруциц иншаки бренчок, лєбо додац преправени календар. Роками назадок ше почал розвивац лєпши хардвер, иншаки екрани, векши батериї, швидши процесори. Роками Андроидов представнїк бул ХТЦ (понеже склопели контракт зоз Ґуґл-ом же буду правиц Ґуґл Нексус (нєшка Ґуґл пиксел) зоз Андроид Оперативну систему),

алє нєшка абсолутни лидер по питаню телефонох зоз Андроидом то Самсунґ, хтори понука телефони за кажду кишенку, и на даєден способ диктира кельо буду телефони коштац у нїзким, штреднїм, лєбо високим ранґу. Тих рокох ше на тарґовище уцагли Китайци зоз морйом китайских маркох телефонох, хтори коштаю нательо менєй од конкуренциї (читай Самсунґу), а понукаю теоретски исти, лєбо подобни перформанси. Дахто би ше питал як то можлїве. Єден телефон хтори понука Самсунґ кошта 400 еври, а гевтот хтори понука, наприклад, Oppo кошта 200, а ноши исти перформанси. Як то можлїве? Просто поведзено, квалитет хардверу и материялу у китайских телефонох вельо иншаки. Шицко цо хаснуєме вишло з Кини, алє уж зме звикли же квалитет диктира моцну цену, а прави китайски телефони (поготов тоти цо туньши) шицко, лєм су нє квалитетни. Тиж так, и Андроид на їх телефонох нєквалитетно прилагодзени, най нє бешедуєм о громади подозривих апликацийох

и шпиюнираню хасновательох (цо уж на даєден завод и доказане...). А и попри шицким тим, мало хтори китайски телефон витрима длужей як два роки, цо нє случай зоз Самсунґом. Практично зме ше зожили зоз Андроидом. Можем повесц же маме упечаток як кед би вон вше бул ту, на сцени, вєдно зо мну. Треба нам нє вецей як 10 минути же бизме научели як войсц на интернет, як загашиц бренчок, лєбо намесциц аларм. Познам велїх людзох хтори и под стари днї научели хасновац телефон и то лєм пре Андроид систему. Лєгкa є, интересантнa, понука вельо можлївосци и шицко цо задумаце уж постої у Плейстор дутяну, од рижних апликацийох по бависка у шицких жанрох. Андроид нам олєгчал живот, покорно слуха и розуми нашо потреби. Манди компютерчок у нашей кишенки уж вецей нє можеме вируциц зоз своїх животох. Проблем?

Absolutely not!

МАК 11/2018 15

ЯНКО ХОМА, ПОДПРЕДСИДАТЕЛЬ СПОРТСКИХ БАВИСКОХ „ЯША БАКОВ”

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ СПОРТСКИ БАВИСКА „ЯША БАКОВ”

ПЕСТУЮ СПОРТ И ПОВЯЗУЮ РУСНАЦОХ Спортски живот Руснацох на тих просторох у даяких урядових

орґанизацийох пестує ше уж скоро сто роки. Гоч чежки живот у прешлосци можебуц нє охабял вельо часу и простору за спортски дух, спортски ентузиясти вше находзели часу за тото цо любели.

През историю, од скорейших часох та по нєшка, зявели ше велї визначни спортисти хтори охабели свой шлїд у рижних спортских конарох. Медзитим, єден чловек бул наисце чловек спорту, пионир атлетики у тедишнїх часох, рекордер у скаканю зоз палїцу, учашнїк на Лєтнїх олимпийских бавискох 1936. року у Берлину, чловек хтори порушовал дотедишнї гранїци – Йоаким Яша Баков. Так, после того як ше престало орґанизовац бависка „Руского слова”, хтори по теди були орґанизовани з намири же би ше медзи собу змагали и дружели Руснаци зоз местох дзе 16 МАК 11/2018

жили, остала єдна пражнїна. На щесце любительох спорту, тота пражнїна нє тирвала длуго, бо спортски ентузиясти зоз Руского Керестура, Коцура и других местох жадали предлужиц тоти друженя, у рамикох новей спортскей орґанизациї, хтора нєодлуга достала назву по нашому визначному спортистови и спортскому роботнїкови – Спортски бависка „Яша Баков”. Отримує ше их од лєта 1992. року, а сам початок бул худобнєйши, у смислу же ше змагало у менєй спортох, а и сами обставини були чежки, пре добре познату войнову ситуацию у тедишнєй держави. През час, тоти нашо Спортски

бависка росли и досцигли нєшкайши розмири, дзе хвильково участвую рижни здруженя зоз шлїдуюцих местох: Руского Керестура, Коцура, Дюрдьова, Нового Саду, Вербасу, Суботици, Кули, Нового Орахова, Шиду, Бикичу, Бачинцох, а тиж и здруженя з Горватскей – Петровцох и Миклошевцох. Попри местох дзе жию Руснаци, на змаганьох участвовали и госци зоз Словацкей и України. Роботу и значносц Спортских бавискох „Яша Баков” препознал и Национални совит Руснацох, без чиєй помоци би, мож повесц, нє могло функционовац.

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

Управну структуру тих Спортских бавискох представя Управни одбор, хтори творя представнїки здруженьох хтори участвую. Мандат Управному одбору тирва штири роки, и на кажди штири роки ше вибера нове зволанє на Рочней скупштини, хтору ше отримує концом, або початком календарского року. Роботу Управного одбору контролує Надпатраюци одбор, хтори ше тиж вибера кажди штварти рок. На функцию предсидателя и подпредсидателя ше вибераю члени актуалного Управного одбору, тиж на часови период од штири роки. Каждого року, на Рочней скупштини ше утвердзує план и розпорядок змаганьох за наиходзаци рок, дзе ше утвердзує и хто будзе домашнї за хтори спорт и рамикови часови период отримованя.

ВЕЛЬО УЧАШНЇКОХ У ВЕЛЇХ СПОРТОХ Каждого року, Спортски бависка „Яша Баков” тирваю од 12–14 спортски днї, и у тим чаше ше змагаю коло 500 до 600 учашнїки у рижних и вельочислених конарох спорту. Спорти хтори хвильково актуални, и хтори утвердзени за тот рок то: билияр, баскет 3 на 3, лапанє рибох на дуґов, столни тенис, вельки фодбал за сениорох, вельки фодбал за пионирох, мали фодбал за ветеранох, одбойка на писку 3 на 3, мали фодбал 3 на 3, одбойка, пикадо, штреляцтво, шах, ґуґланє и варенє пасулї. Гоч у рамикох Спортских бавискох вше єст змагательного духу, дзе на змаганьох єст и дзепоєден оштрейши старт, дзе ше бави до самого конца за цо лєпши пласман, треба визначиц ферплей бависко, дзе после каждого старту кажди бавяч дава руку процивнїкови, дзе товаришство значи вецей од каждого резултата. Так ше на „Яша Баков” бавискох направели громаду нови товаришства и познанства, хтори тирваю уж длуги час, и то тото цо их прикрашує.

З тей нагоди, сцел бим поволац младих же би ше активовали у своїх здруженьох хтори беру учасц на Спортских бавискох „Яша Баков” и же би ше пришли змагац и дружиц, бо стара добра присловка глаши: „У здравим целу, здрави дух.” На самим концу треба визначиц же Спортски бависка „Яша Баков” то єдна озбильна орґанизация хтора зазберує векше число людзох на тих просторох, хтора пестує спортско-змагательни дух, а понад шицкого пестує товаришство и познанства, насампредз Руснацох, а тиж и других нацийох хтори жию на тих просторох, вєдно з нами.

МАК 11/2018 17

МЕЛАНИЯ МАЛИ, С Т УД Е Н Т К А Б И О Л О Ґ И Ї

УПОЗНАЙ СЕБЕ ТЕСТ

ЧУВАЦЕ ПРИР ОДУ ? К аж д од н ь о в о мо жеме вид зиц и чуц р озл ични р екл ами о тим як з ачу в а ц п р и р оду. Ши ц к и м н а м ясне же так як ш е ми спр авуєме ґ у п р и р од и , в о н а н а м та к вра ц а. Як найважнєйш и ф актор хтор и у пл ї в ує н а о к олїс к о , ч ло век мо же л єбо зл єпш ац, л єбо погор ш ац стан, пре то т р е б а же б и зме я к п о є д инци дацо зр обел и, та р езул тат будзе ґл об а л н и . У ш лїдуюц и м тес ту пр евер це кел ьо знаце о пр ир оди.

Д з е ру ц а ц е од п а тк и н а х то рих назначене же су токсични за окол ї ско ? А. До корпи за шмеце Б. На место хторе предвидзене за таки одпад В. Дзе ми зґоднє

Чи п л а с т и ч ну фля шу треб а одложиц на окр емне место хтор е за ню пре д в и д з е н е , ч и ю мо ж руц и ц зоз комунал ним одпадом? А. Мож одруциц зоз комуналним одпадом Б. Одложиц до корпи на хторей назначена ПЕТ амбалажа В. Одруциц дзе нам зґоднє 18 МАК 11/2018

УПОЗНАЙ СЕБЕ

Кел ь о є д н е й п ла с ти ч н ей од рутки тр еба же би ш е р озпадл а у пр ир оди? А. Нє информовани/на сом Б. Од 100-1000 роки В. Коло 50 роки

Ц о то р е ц и к л а жа ? А. Одпадки хтори ше ознова хаснує Б. Процес видвойованя и хаснованя одпаду за исте, або подобне В. Хаснованє пластики, металу, древа за иншаки намени

П ре ц о т р е б а розд во йо ва ц од п а дки? А. Пре запалїви и нєзапалїви материї Б. Прето же би ше их рецикловало и ознова хасновало В. То лєм дополнююца робота

П ре ц о в а ж н е х а с н о ва ц п ри род ни матер иял и? А. Пре очуванє природи Б. Прето же ше природни материяли рециклує В. Прето же нє маю нєприємни запах

Я к н а й б а р ж ей мо ж еме д о п ри н єсц очуваню пр ир оди? А. Нє руцац шмеце по околїску, алє до корпи Б. Хасновац природни материяли В. Рецикловац

Кед сце мали найвецей одвити под А, значи же сце свидоми же природу треба очувац, алє сце нє сиґурни як. Информовац ше можеце вшадзи, на интернету, у новинох, зоз документарних филмох... Кед сце мали найвецей одвити под Б, одлично сце информовани о стану природи и знаце як ю мож зачувац. Пробуйце людзох коло себе прешвечиц на хтори способ мож зачувац природу. Кед сце мали найвецей одвити под В, требали бисце ше информовац як можеце помогнуц у очуваню природи. Вельо раз одвити пред нами, лєм их нє видзиме. МАК 11/2018 19

„ЕМИСИЯ ЗА МЛАДИХ – АЛТ ШОУ”, КАЖДЕЙ СТРЕДИ ОД 21,30 Г. И РЕПРИЗНО ШТВАРТОК ОД 12,30 Г. НА ГАБОХ РАДИО НОВОГО САДУ (92, 100, И 107,1 МЕҐАГЕРЦИ), ЯК И НА О РАДИЮ, ШТВАРТОК ОД 16 Г.

АЛТ ШОУ У МАК-У

„

RUSINSKI RJEČNIK

”

АНДРЕЙ ОРОС

Апликация за ученє руского язика Мудри телефони нам постали помоц без котрей векшина младих нє може задумац анї єден дзень у своїм живоце. Тото похопели и двойо студенти зоз Горватскей, котри надумали направиц апликацию „Rusinski rječnik” („Руски словнїк”), на котрей дзеци, алє и шицки котрим то потребне, можу учиц руски язик през аудио-визуалне злученє.

Апликацию направели студенти спред Форуму младих дружтва „Руснак” зоз Петровцох, а то Ивона Гнатко, студентка Учительского факултету у Заґребe и Матей Шторґа, студент Електротехнїки и рахункарства у Заґребе, хтори робел як програмер апликациї. У розгварки за нашу емисию, Ивона нам приблїжела тоту апликацию и потолковала як пришли на идею за таке подняце.

Як сце пришли на идею же бисце направели тоту апликацию?

Ивона Гнатко: Часци тей идеї ше ми почали складац ище на першим року студийох. Медзитим, до конєчней „грушочки хтора ше запалї над главу” дошла сом после бешеди зоз професорку русийского язика др Елену Будовскаиову зоз Вашинґтону, после 14. Шветового конґресу Русинох/Руснацох/Лемкох хтори бул отримани у Осєку. Бриґує 20 МАК 11/2018

ме проблематика при Руснацох, кед слово о дзецох. Обачуєм же дзеци, новши ґенерациї, вше менєй, або вообще нє бешедую по руски, та ше так анї нє чувствую. З тим сом ше нє могла помириц, та сом як закончуюцу роботу на основних студийох направела и илустровала двоязичну сликовнїцу на горватским и руским язику. Теди сом обачела же сликовнїци слабо доступни дзецом зоз крайох дзе нєт вельо Руснацох и праве слово „нєдоступносц” сом вжала як основну идею за приблїжованє руского язика шицким дзецом.

Кельо тота апликация може помогнуц дакому у знаходзеню зоз руским и горватским язиком?

ИГ: Од кеди технолоґия идзе напредок, так ше и дзеци од наймладшого возросту знаю з ню служиц, а пре завжатосц родичох, вельо часу ю през дзень и хасную. Пре дзецинску цикавосц ґу технолоґиї и мудрим телефоном

лєм зме злучели приємне з хасновитим. Уж кед „муша” буц на телефонох най науча дацо, так повесц, хасновите. З родичами зоз хторима сом бешедовала з Републики Горватскей, а хтори нє биваю на просторох дзе ше активно бешедує по руски, гваря же найвекши проблем тот же як почац бешедовац, кед цали час зоз своїма дзецми бешедовали на горватским язику. Праве тота апликация треба же би, насампредз, помогла дзецом же би научели меновац ствари коло себе, та на таки способ родичом будзе лєгчейше з нїма дацо и започац бешедовац по руски.

Як сце задовольни зоз реаґованьом хасновательох апликациї?

ИГ: Маме повратни информациї же ю вецей хасную старши людзе. То ше ми на єден способ и пачи, бо шицко прейду скорей як їх дзеци, або унуки, и так ше упознаю зоз тематику и

АЛТ ШОУ У МАК-У

змистом хтори им дзеци хасную. Першенствени циль виполнєни, тота апликация наменєна за цалу фамелию, од найменших до найвекших. Дзеци хтори нє знаю читац и писац, маю можлївосц учиц на аудио-визуални способ, а можу учиц и дзеци других походзеньох, бо илустрация, лєбо слика то универзални язик. Апликацию преслухали и фаховци, як цо проф. др Михайло Фейса и проф. др Юлиян Рамач, од нїх маме позитивни одвити, цо ми дава витор до хрибта же бим так предлужела робиц.

Апликация тераз ма фонд од 170 словох, котри подзелєни на основни катеґориї. Попри тим, приказує и кратки прегляд о розвою руского язика, односно язика бачванско-сримских Руснацох, историят народу, алє и розширеносц Руснацох и руского язика у швеце.

Яки упечатки твойого колеґу о роботи на такей апликациї и финалним випатрунку?

ИГ: Мушим повесц же програмер Матей Шторґа нє Руснак. Кед сом формовала тим, нє глєдала сом дакого хто руского походзеня, алє дакого фахового, хто зна робиц. Понеже вон уж роби у фаху, коло факултетских обовязкох, то му була пракса и искуствиє хторе нє може нїґдзе купиц. Мило му же бул часц дачого нового и же могол дакому помогнуц. Понеже вон першираз чул за Руснацох пред двома роками, тота апликация помогнє ширеню общого знаня о Руснацох, Русинох, Лемкох як окремного народу, як у Горватскей, так и у швеце.

Як Ивона гварела, тота апликация настала без финансийней потримовки, a понукнута є шицким на хаснованє. Можеце ю презняц безплатно на Play store-у, так же удуркаце Rusinski rječnik.

АНТРФИЛЕ:

МАК 11/2018 21

А Л Е К С А Н Д РА Д УД А Ш

Д РА ГА П О З Д РА В Є

Б Л О Ґ У М А К - У ( D R A H A P O Z D R AV J E . W E E B LY. C O M )

Ґ ИРЯ , РУС И Й СКИ » ДЗ В ОН, АБ О » » »K ETTL EBEL L Традицийни реквизит у пририхтованю олимпийцох и войска у Русиї ше и нєшка хаснує, гоч од його першого хаснованя прешло вецей як 300 роки. Исную податки же ше тот реквизит зявел ище у Античней Греческей, алє свою популарносц зоз европских жемох на цали швет преширел 2001. pоку. Тот добре познати реквизит ма даскельо мена: ґиря, русийски дзвон, а можебуц найпопуларнєйше тото анґлийске – kettlebell. Ґиря то файта „теґа” хтора специфичного випатрунку. Форми є кулї у хторей ше находзи и штредзиско чежини, ма ручку за хтору ше ю трима и хтора оможлївює же би куля при рушаню мала природни цек преношеня чежини и обрацаня. Чежина ґирї ше скорей виражовала у русийскей мерней єдинки пуд, а основна чежина зоз хтору ше починало, 1 пуд, виноши 16 килоґрами. Исную даскельо розлични податки о походзеню ґирї и єй розвою по спортски реквизит. Мнє интересантнєйши тот же 22 МАК 11/2018

спомнути реквизит (або алат, у тим случаю) хасновали тарґовци, хторим тедишня ґиря служела як куля на мажи, або килашох док мерали свойо продукти, окреме житарки паковани у мехох. И так, док стали на пияцу, знали приказовац свою моц и схопносц так же вжали тоту кулю т. є. ґирю и почали ю обрацац и указовац яки су моцни. Понеже ше скорей дефинованя дзвиганя кульох як олимпийскей дисциплини физична моц демонстровала на розличних местох, так, нє ридко перши бодибилдере були атракция у циркузох, а часта точка през хтору указовали свойо атлетски схопносци було праве и акробация зоз ґирю. Зачатнїк модерного фитнесу и спорту дзвиганя кульох у Русиї и снователь Дружтва аматерского дзвиганя кульох (Amateur Weightlifting Society) у Санкт Петербурґу, дохтор Владислав Францевич Краевский 1900. року видал аж и кнїжку з назву ,,Развитие физической силы без гирь и при помощи гирь” (анґ. ,,The Development of Physical Strength with Kettlebells and without Kettlebells”) у хторей

описал технїку и методу вежбаня зоз ґирю, а по його принципу вежбали и тедишнї познати стронґман Джордж Ханекшмит (George Hackenscmidt) як и єден з перших бодибилдерох на швеце Еуґен Сандов (Eugene Sandow). Такволани модерни краль ґирйох Павел Цацулин (Pavel Tsatsouline), 2001. року обявел кнїжку и розвил програму „The Russian Kettlebell Challenge” у сотруднїцтве зоз познату америцку академию Dragon Door. Тото зоз чим ше, пре особне искуство, и сама складам то же вежбанє зоз ґирю ефикасне, бо оможлївює же би ше у исти час робели кардио файти вежбoх и вежби за здобуванє моци, зоз часом ше траци на звишку тїлесней чежини, формую ше мускули и достава на їх дефинициї, за релативно кратки час видно позитивни пременки на целу, вежбанє ше одвива през нєпреривне анґажованє цалого цела, а стотки розличних вежбох оможлївюю же би кажде вежбанє зоз ґирю було интересантне, без огляду на старосц, кондицию, або спортски талант.

КРИСТИЯН СОПКА

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ ПРОЗА

Г А Н Ь Б А До класи вошол школяр зоз дополи розшитим ременьом на торби. Вон знал же торба стара и зношена, алє на перши попатрунок нє так подло випатра, окрем того ременя. Накадзи прешол през дзвери знял торбу и лапел ю так най скриє тото розпаране на ременю.

– Анри ма подарту торбу! – Видрижнююцо гварел єден зоз тих гласнєйших у класи, цо вше вишмеюю товаришох.

– То сом ю лєм тераз заквачел кед сом.... – Пробовал потолковац Анри, алє му нє дали дойсц до слова. Шмих и галайк хтори настали у учальнї були гласнєйши од поганьбеного Анрийового гласа. Шеднул на место нє обрацаюци увагу на видрижньованя. Знал же торба и вчера була подарта и же ю вироятнє уж видзели и скорей, алє ище нє було так явно поведзене.

– Прецо же им завадза моя торба? – Думал у себе. – Моя є, я зоз ню ходзим. Анї вони нє лєпши одо мнє.

– Яки же ма панталони? Вони нє подарти? – Питал ше зоз подшмихом єден цо го вишмейовал прешлого тижня, кед видзел же му розпарана ногавка при колєну. Знова настал шмих. Даєдни ше такой уцагли под стол и почали го цагац за ногавку як кед би сцели превериц чи є цала. Анри почал копац зоз ногами, та престали, алє настал ище векши галайк.

– Цо сце ше нєшка за мнє так влапели? – Пробовал Анри змириц ситуацию. – Єст у тей класи ище дахто, нє лєм я. Кед ше руши так вишмейовац дакого, нє престава ше док наставнїк нє войдзе. Шицким шмишно и здогадую ше даякей ситуациї у котрей була и особа хтора предмет вишмейованя. Уж длуго тирва тото вишмейованє, а нє лєм вон жертва того. Найчастейше тоти найцихши на шоре за видрижньованє. Випатраю векши кед дахто при нїх поганьбени. Анрийови допило. Станул и скричал.

– Досц! – Настала цихосц зоз ошмихом на тварох, хтори чекаю най дацо пове, та най ше знова шмею.

– Худобни сом, та?! – Цихосц на гранїци шмиху ище вше пановала при школярох. Чекали ище даяки слова од Анрия. – И ви худобни. Опатьце коло себе. – Кратка драмска пауза. На тоти слова ше ище нє могли шмеяц, алє ошмих им нє зишол зоз твари.

– Ти. – Предлужел Анри указуюци на єдного при себе. – Уж пейц роки ношиш исту якну и ю ши достал зоз Нємецкей на дарунок. Видно же рукави знука и под пазуху пошити. – Тот лєм спущел главу.

– Ти. – Указал на други бок. – Скоро шицки кишенки ци подарти, вше ци дацо випадує, а з моєй ташки ше шмеєш.

– Кельо же з вас ма подарти ботоши, алє их нє видно од патикох? – На таке реторичне питанє ше шицки почали оглядац коло себе. Шицки глєдали тих цо маю подарти ботоши. Правда була же векшина ходза у подартих ботошох.

– Нє ганьба буц худобни кед шицки худобни. Нє иншаки ви одо мнє. МАК 11/2018 23

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ „ДНЬОВКОВА” ВИСТАВА

ВОДА

I место: Ивана Медєши, Руски Керестур

II место: Кристина Медєши, Руски Керестур

III место: Иґор Маньош, Руски Керестур