Mak7-8/12

МАКCD 12:

DECAYIN’

40 РОКИ ЧАСОПИСУ МАК

1972/2012

МУЛТИМЕДИЯЛНИ КУЛТУРНО-ПОЛИТИЧНИ ЧАСОПИС ЗА МЛАДИХ ЧИСЛО 7-8 / ЮЛИЙ – АВҐУСТ 2012 / ЦЕНА: 100 ДИНАРИ

Ф о то : И в о н а Т орма

#ЗМИСТ +03 Саванович: Decayin' +04 Decayin': пис нї +05 Масакур: проза +06 Интервю: Ивона Торма

40-ти РОДЗЕНИ ДЗЕНЬ У юнию часопис МАК преславел штири децениї од початку публикованя. Рочнїца означена на вецей заводи, а найважнєйши то орґанизованє Першей студентскей науковей конференциї на тему "Улога младих у розвою рускей заєднїци у Войводини", котра була отримана 21. априла на Филозофским факултету у Новим Садзе. Конференцию орґанизовали мултимедиялни часопис МАК з нагоди 40-рочнїци и Одсек за

+08 Надь / Зазуляк: Студенти

русинистику, котри означел 30-рочнїцу од снованя Катедри.

+10 Папуґа: Вербас

На Першей студентскей науковей конференциї було 11 науково

+11 Римар: Ґимназия +12 Няради: Еколоґия +13 Чапко: проза +14 Чапко: Хеминґвей +15 Сопка: Конан +16 Надь/Мольски: Маґи +18 Живкович: Ешерихия +19 Робота V: заключеня +21 НКонференция: заключеня

роботи младих авторох з рижних обласцох живота и дружтва – язика, духовносци, историї и традициї, литератури и институцийного орґанизованя, а хтори ше одноша на младих, або на збуваня у сучасней рускей култури. Аналитичаре гваря же Перша студентска наукова конференция на єден способ историйна, прето же є перша такей файти при Руснацох, алє и перша така орґанизована на Филозофским факултету у Новим Садзе, маюци у оглядзе етнїчни ключ. Першираз розпатрани и науково евалуовани субкултурни, та и контракултурни феномени присутни медзи младима Руснацами дзеведзешатих рокох прешлого вику. Тиж так, шицки котри поробели дацо креативне за часопис МАК (текст, литературу, музику, фотоґрафию...) можу на дарунок достац ориґиналну шольку мултимедийного часопису з нагоди 40. родзеного дня.

МАК Мултимедиялни културно-политични часопис за младих

Насловни бок: Иґор Орсаґ Фото - Ивона Торма

www.makmagazine.rs Facebook: MAK MAGAZINE mak.magazine@gmail.com

Фото: Ивона Торма Марияна Павлович

Число 07-8/2012 юлий – авґуст

Видава НВУ "Руске слово" Булевар ошлєбодзеня 81/VII 21 000 Нови Сад

Директорка: Мартица Тамаш Одвичательни редактор: др Борис Варґа Дизайн и компютерски обробок: Иґор Орсаґ Лекторка: Блажена Хома-Цветкович

Жиро рахунок: 160-923244-82 Интеза банка, Нови Сад Редакция МАК преклада тексти зоз других язикох. Рукописи нє врацаме. Друкує "Maxima graf" Петроварадин

CIP – Каталогизација у пубиликацији Библиотека Матице српске, Нови Сад 008+32(=161.2) (497.113) MAK : културно-политични часопис за младих / редактор Борис Варґа. – Рок 1, ч. 1 (1972) - . – Нови Сад : Руске слово, 1972-. – Илустр. ; 28 cm ISSN 0350-8080 COBISS.SR-ID 15945730

+РЕЦЕНЗИЯ А Л Е К С А Н Д А Р С А В А Н О В И Ч М у з и ч н и а л б у м M A K C D 1 2 " Р о з п я т и а н г е л и " , ґ р у п и D e c a y i n ’

ЧЕЖКА МУЗИЧНА ЛИТЕРАТУРА СЛОВО О АНҐАЖОВАНИМ БЕНДУ КОТРИ НЄ ШПИВА О КВЕЦУ, ЯРИ И ПТИЧКОХ Пред нами нове виданє, перше официйне по руски, ґрупи Decayin’. Тота рускокерестурско-нємецка метал ґрупа, котру у основи творя двойнята Йоаким и Петро Дудаш, после скоро 18 рокох иснованя видаваю на мацеринским язику албум за котри шлєбодно мож повесц же є чежка литература зоз музики, а любителє хедбенґинґу (народно поведзено – млаценє зоз главу у ритму музики), маю нагоду набилдовац свойо карково мускули и уплєсц свойо длуги власи, кед их ещи маю. Як дахто хто провадзи творчосц Decayin’ од самого початку, пред скоро двома децениями, можем повесц же ше роби о анґажованим бенду, котри нє шпива о квецу, яри и птичкох цо лєца по белавим нєбе, алє их тема була и остала чловек – його место у тим шалєним швеце; о його питаньох, дилемох, розтарганосци медзи гевтим цо би сцел и цо може буц, спутани пре рижни бариєри: физични, релиґиозни, економски, дружтвени, лєбо политични. Милиони питаня котри себе чловек поставя, а остава без одвиту.

MAK 7-8 2012

О шицким тим шпива Decayin’. Можебуц на перше слуханє, окреме гевтим цо нє слухаю таку файту музики, будзе и пречежко одслухац го до конца, алє у комбинациї зоз текстами постава ясне и лоґичне же за таки теми нє можу исц лєгки ноти. Безкомпромисни у становиску о швеце и живоце, метафорично описую страданє чловека у сучасним дружтве, його страцени нукашнї мир и нїґда досцигнуту общу правду. Значи, окрем порихтаних главох за хедбенґинґ – треба порихтац положиц єден палєц на чоло и роздумац о тим цо вони шпиваю. Єдна мелодичнєйша нумера под назву "Я канибал", по моїм думаню, могла би буц шветови меґа-гит, алє источашнє барз добре же є одшпивана по руски. Саня Полдруги, а цо би ше инше могло обчековац, одшпивала прекрашнє и зоз твардим рифом Йоакима и моцним гласом Петра Дудаша – одлична є комбинация. Мойо препорученє – направиц верзию тей писнї и на анґлийским язику. Конєчно – през шейсц нумери Decayin’ нас музично водзи през рижни файти металу: треш, неотреш, кор, дед-метал... Тота фузия означує и динамичносц наших животох. Албум "Розпяти ангели" за творчосц на руским язику барз значне виданє, прето же музично и продукцийно обогаци руску фонотеку. На многая им металски лїта! u

02 / 03

ДРАГА ДО МОЄЙ ВОЙНИ

РОЗПЯТИ АНГЕЛИ

ЗА НЄШКА ДОСЦ!

Косци под ногами пукаю Колєса войни ше обрацаю Цело гвозд, розум млаток Алат з котрим ше забива на криж

Дзень почал як кажди други И так з дня на дзень, далєй ше мучим Лєм єдно рано кед сцел сом лєциц Нєба нє було шицко нєстало

Очи нам виняли – да нє видзиме швет коло нас Уха одрезали – да нє чуєме як циґаня Уста нам зашили – да ше нє чує цо знаме Живих закопали – же би ше нас нє видзело!

(Рефрен 1): Перз тоти очи зме видзели Шицко цо поробели През тоти очи кирвавели За тоти гришки ше будзе плациц

Дали зме вам кридла, а за тото вжали нєбо Нє старай ше, постараме ше Намесцена посцель, порихтане щесце Порихтани гвозди, порихтане квеце

(Рефрен): Досц, за нєшка досц! Хаос нєшка уводзиме! Досц, за нєшка досц! Гоч швет запалїме!

(Рефрен 2): Запаль нєбо, най гори Рознєш жем, най ше дави Висуш океани, най вимераю На драги до моєй войни У ковальнї желєзо ше топи Червени метал на шицки боки вре Доокола кирвави потоки Наш бес з тобу зочиц ше сце (Рефрен 1) (Рефрен 2) И гей, розумлїве же векшину збунєло Кед ше вождох – политичних и релиґийнких Вицагло з їх бироох и заштрелєло на штред улїчкох Алє кед ше патри назадок на тот дзень То було цошка... цо нам 21. вик принєсол (Рефрен 2)

ФОТО: МАРИЯНА ПАВЛОВИЧ MAK 7-8 2012

Нє можем ше рушац, нє можем дихац Давим ше у своєй креви Цмота ме облапя и нїжно ме дзвига Реквиєм за мнє ше шпива Дали зме вам кридла, а за тото вжали нєбо Нє старай ше позбераме це Намесцена посцель, порихтане щесце Порихтани гвозди и вецей – нєт це Дали зме вам кридла, а за тото вжали нєбо Нє старай ше позбераме це Намесцена посцель, порихтане щесце Порихтани гвозди и вецей... Нєт це! Нєт це! Нєт це! Нєт це!

Шию нам зацагли – нє прегвариме, нє кричиме Пальци нам поламали – песц процив нїх да нє сцишнєме Ноги нам завязали – нє обегнєме, нє преґажиме На перша нам станули – да ше нє дзвигнєме

(Рефрен) Досц, за нєшка досц! Гоч и швет запалїме! Модлї ше за милосц, модлї ше як знаш Модлї ше за препасц, кед вноци спаднєш спац! Я видзим нєбо гори, я видзим чарни диждж Я видзим як падаю, як тримаю згнїти криж!

+Виртуална Проза А Я К Л И К Т Е Р М А С А К У Р

ВИЛОЖЕНОСЦ ПРЕДВИБЕРАНКОВЕЙ ПРОПАҐАНДИ 24/7 – НЄУТРАЛНЕ ОГЛЯДНУЦЕ НЄЗАНЯТОГО ЧЛОВЕКА Попирскай червену фарбу по билих мурох обисца свойого и наволай то "клачка коня", або пореж правого коня у нєй и идз до рици, а нє драп. Вималюй там мурал жеми Виходзацого Слунка, апликуй там електричну ґитару и грай на саксофону наглас, же би тротьку почул цали швет. Ховай патканї и печ их у фритези под власну чулку. Облєкай ше до билого и будз римски император у коньовим задку. Направ себе меджу и твердиню з накотуляного. Анґажуй ше на фестивалє монодрами зоз каждим кого там постреташ. Айкули най це нє застаровюю, бо лєм зоз мотику єст хлєба кед у розпеченим коню ношиш свой крижик, або кед це мержи, направ лєм Дїда Шнїжка и ухпай му мархву до стред твари и викихай на ньго углє зоз цалком инкадзи. Викукнї кеди-нєкеди зоз коньского задку и закуш до хвоста най це видза тоти вонка, як ше за власне бориш. И направ лїцо: "Га як же!". А ми ище єдни з ридких цо ту нука маме пасоши, та най видза.

MAK 7-8 2012

А вец кед увидза, або нє, (а ти лєм себе думай хто ма ище на це патриц дакеди), та попий кафу и зачеш лєшик нє под пазуху. Поотверай облаки и вибреш ше на нєбо, а кед нє помогнє ти идз на мешац, вистав риц на цали факинґ универзум, та най видза яки то шуль зна вибиц кед закуши бачванска баба жима з єй куленом, а кед анї зоз того нїч, як зна буц часто, та идз и шедз на Слунку и най ци з експлозиями його полїже и гемороид нукашнї. Чом би нє, кед тот ришел часциц? Абракадабра, створел сом исте як цо и було, а за таке треба наймоцнєйша илузия, або найглупше най ше припатра, евентуално потрец билого медведза зуб, або кед ище дацо доложи з свойого тїлєсного апеенца. Департизуй праву руку од чесци першенства на мастурбацию, та увидзиш хто ци будзе юшки до устох класц, або мусаку. Поготов мусаки. Бехолд, бехолд! О, будз голи и бегай голи! Та най стирчи за тобу полицай з пендреком на застаретим Фияту зоз подвязану

куку. И най ци на розум нє придзе питац ше: "А дзе же геверна ґума, а и дзе резервни план". Иаа, иаа, иааа! Чуц з огромней коньскей рици, кед зацихнє тротька зоз хторей ше по тераз финкал меланголични джез. Ох, алє знаже – же лєпше и то од вечара поезиї и музичних точкох помедзи, або фабрики екстазию у ср..у яшельковим. Е, и гласац, и гласац, и гласац. Ми, ми, алє заш лєм, дакус баржей, лєм я. Тото ту, мойо я. Нє порозумиц иншак! Нолє, лєм намац ище лєм кус, глода. А, ниа, ци там у танєру, пси вифиловали курячиску псовску и то так на подзековни, єдноставни лавиринт, як шлїмача хижка. Задумуй пах вареня айвару, з часу на час. Жиє ше раз. Гибай ми и зоз заставку махац, а вец ше и облєкаме до скори, ґуми и ланца. О, цибзар на лїцу. О, ґума медзи зубами. Ого-го, махай ми зоз заставку власну. ДЗЕШКА У СЕРБИЇ 24. априла 2012, на 2:24 AM u

04 / 05

+Интервю И Н Т Е Р В Ю З О З И В О Н У Т О Р М А , а в т о р к у к н ї ж к и - к а т а л о ґ у ф о т о ґ р а ф й о х " Є й с н и / H e r D r e a m s " A R T o f f 0 7

ВЕРИМ ДО СВОЇХ СНОХ У прешлим чишлє мултимедиялного часописа МАК обявени зборнїк фотоґрафийох Ивони Торма (Шид, 1989), под назву "Єй сни/Her Dreams", як седма кнїжка-каталоґ у едициї ARToff. Зборнїк робени на руским, анґлийским и сербским язику, а видати є як перша награда прешлорочного конкурса фотоґрафийох "Хижа", котру орґанизовал часопис МАК и фестивал "Дньовка". Рецензент Ивонового зборнїка фотоґрафийох бул фото-новинар новинох "Дневник" Слободан Шушнєвич. И попри тим же Ивоново фотки гуторя и вецей од тисяч словох, заш лєм зме ше одлучели дознац од нєй даскельо виреченя о єй роботи.

# Кеди ши одкрила любов ґу фотоґрафиї? Ивона Торма: Любов ґу фотоґрафиї настала спонтано, як кажда права любов у живоце. Случайно, кед MAK 7-8 2012

сом то нє обчековала и кед сом ше нашла на "крижней драги" на яки факултет ше уписац. Теди сом до рукох достала информатор, з котрого ми заблїснул напрям – "применєна фотоґрафия". Од того дня, будуєм кариєру, стварям уметносц и ширим любов, бо ю и я доставам.

# Прецо фотоґрафия? ИТ: Фотоґрафия од свойого наставаня була под критику же є нє уметносц, алє гевти котри ю любя и зоз ню ше занїмаю знаю же то нє так. Фотоґрафия за мнє способ виражованя, цошка у чим сом ше пренашла и помогла ми же бим постала тото цо сом тераз. През фотоґрафию сом, стваряюци свой стил, вибудовала свойо "я". Вона вше ту, же би место мнє влапела зарю слунка, зазначела пирханє власох и занавше запаметала мур старей хижи...

# Чи у школи мож научиц уметнїцке фотоґрафованє? ИТ: Мож научиц технїчни ствари – апарати и опрему, кадер, историю фотоґрафиї... Алє под час школованя, кажде од нас ше опредзелєл и пошвецел даєдному фотоґрафскому напряму. Мой тематични задаток бул модни портрет, а теди сом ше стримовала од фотоґрафованя людзох. Тераз сом тота, котра ходзи за дзивчатми и глєда їх попатрунок. Нє боїм ше, прето же ше тото звладує роками. Прето и фотоґрафованє нє мож, буквално, научиц. Гврая же то у себе "маш, або нє".

# Котри порученя твоїх роботох? ИТ: За свойо роботи можем повесц же су розкошни. На каждей фотоґрафиї мож видзиц текстуру, фасаду, кажду власи, искри у очох моделох... Зоз своїма фотоґрафиями сцем повесц же ше красота находзи вшадзи коло нас. На початку сом ше бала од сучасного способу живота, новей фото-опреми на тарґовищу, рижнородного ошвиценя, итд. Одкеди сом у себе одкрила чаривносц природней красоти, шветла и фарбох котри може створиц лєм природа, щешлїва сом зоз своїм першим и єдиним апаратом Canon 400D. Жадам тоту поруку пренєсц и на других, бо щесце наисце у малих стварох!

# Котри твой критериюм за вибор моделох и амбиєнтох? ИТ: Важне же би ме модел на перши попатрунок импресионовал. Же бим обачела даяки рух, або деталь по чим є окремни. Амбиєнт часто виберем скорей як модел. Найволїм мирни места зоз змиренима фарбами, до котрих можем положиц свойо модели котри ше препущую своїм "медитацийом".

# Як почало твойо сотруднїцтво зоз италиянским модним часописом Voug? ИТ: На трецим року студийох дознала сом же италиянски

часопис Voug отворел конкурс за фотоґрафох, зоз цильом же би каждодоньово на їх сайту обявйовал нови фотоґрафиї. То ми випатрало шмишне и безсмислове – Ивона Торма у Voug?! Заш лєм сом послала даскельо фотоґрафиї, котри на початку одбили. То ме нє обезхрабрело, предлужела сом посилац и тераз мам вецей як двацец фотоґрафиї на їх официйним сайту. А дзепоєдни були обявени як фотоґрафиї дня.

нєзґодней ситуациї и позитивне роздумованє. Хвильково уживам у успиху, наздавам ше же лєто препровадзим путуюци зоз людзми, а под конєц лєта – назад на роботу...

# ЯКИ ЦИ ПЛАНИ У НАИХОДЗАЦИМ ПЕРИОДЗЕ?

# ЯКИ ТВОЙО ХВИЛЬКОВО АКТИВНОСЦИ? ИТ: Щесце же сом двойнятко у гороскопе! Кед бим нє мала тоту енерґию, анї сама нє знам як бим посциговала коло шицкого цо ше

доокола мнє случує. Од кеди сом заплївала до свойого сна, успихи, поволанки и викладаня – шорую ше єден за другим. Од початку рока мала сом даскельо самостойни и ґрупни вистави, участвовала сом на конкурсох, асистент сом на Високей школи фахових студийох, видата ми перша фотомоноґрафия... За шицко тото треба стаємна пошвеценосц, швидки и бистри мозоґ, добре домашнє воспитанє (мамо и тату – дзекуєм), ошмих у MAK 7-8 2012

ИТ: За даскельо роки наисце жадам же бим постала плацени и познати "Воґов" фотоґраф, зоз препознатлївим фотоґрафским рукописом и же бим постала приклад младим. Свидома сом же за тото будзем мушиц чекац вецей як цо думам, алє тиж так, поучена зоз искуством, знам же ше за хвильку ситуация може обрациц на мой хасен. Потамаль, верим до своїх снох, меркуєм цо наисце жадам и уживам у їх витвореню u

06 / 07

+Виглєдованє С Е Н К А Н А Д Ь И М А Я З А З У Л Я К

НА НОВОСАДСКИМ ПРАВНИМ ФАКУЛТЕТУ И ДАЛЄЙ ВИСОКИ УПИСНИ КВОТИ

СТУДЕНТОХ ВШЕ ВЕЦЕЙ, РОБОТИ ВШЕ МЕНЄЙ

КАЖДИ РОК НОВОСАДСКИ

односно чи закончели державни, чи приватни факултет? Спрам податкох хтори зме достали прешлого року зоз

До конца мая факултети требали послац Комисиї за акредитацию документацию за реакредитованє, а медзи иншим и

Националней служби за занятосц, два трецини нєзанятих правнїкох закончели приватни, а лєм єдна трецина державни факултет. И кед то так, вец то наисце барз мале число – гвари секретарка Правного факултету Биляна Томич Узелац.

звит о самовреднованю.

УНИВЕРЗИТЕТ МЕНЯ УПИСНИ КВОТИ ЛЄМ ЗА ДАСКЕЛЬО ПРОЦЕНТИ, ГОЧ ДАЄДНИ ЗАНЇМАНЯ НА ТАРҐОВИЩУ РОБОТИ ДАВНО ОЗНАЧЕНИ ЯК СУФИЦИТАРНИ. НАЙВЕЦЕЙ ЄСТ НЄЗАНЯТИХ ПРАВНЇКОХ, ЕКОНОМИСТОХ, А ПРАВЕ НА ТИХ ФАКУЛТЕТОХ УПИСНИ КВОТИ БАРЗ ВИСОКИ.

З другого боку, у Националней служби за занятосц гваря же у евиденциї нєт подзелєня на основи того хто закончел державни, а хто приватни факултет.

СПРАМ ПОДАТКОХ НАЦИОНАЛНЕЙ СЛУЖБИ ЗА ЗАНЯТОСЦ, ХВИЛЬКОВО У ЮЖНОБАЧКИМ ОКРУГУ НЄЗАНЯТИ 1.357 ПРАВНЇКИ, ОД ХТОРИХ 372 ДИПЛОМОВАНИ На Правним факултету, хтори рочнє вкупно прима 880 студентох, од хторих ше аж 700 сами финансую, заш лєм твердза же таке число студентох нєвельке.

– Вше ше найвецей уписую правнїки и економисти, алє праве вони маю и вельо можлївосци и подруча дзе можу достац роботу по закончованю студийох. У Южнобачким округу єст коло 400 дипломованих правнїкох. Питанє прецо вони нєзаняти и хтори то правнїки,

MAK 7-8 2012

Шеф служби за наставу Правного факултету Милан Бабич гвари же нє планую зменшовац уписни квоти прето же нє треба огранїчовац дакому же би студирал тото цо жада и же то нє їх проблем дзе тоти людзе после буду заняти.

– На бироу єст вєльо людзох зоз закончену ґимназию. Чи то значи же и велї штреднї школи треба заврец з оглядом же анї вони нє можу найсц роботу? Под час єдней акредитациї вона нас обовязує, так же зме нє у можлївосци пременїц уписни квоти. Медзитим, каждого року до Влади посиламе предкладанє уписних квотох прето же буджет на уровню єдного, а нє штирох рокох – гвари Бабич.

Комисия за акредитацию кажди пейц роки акредитує факултети, преверює їх квалитет и оценює студийски програми. Зоз акредитацию факултет одредзує способ своєй роботи у идуцих пейцох рокох и медзи иншим одредзує и уписни квоти. Факултети кажди рок правя план уписних квотох хтори прешлїдзую Ректорату универзитета, а тоти квоти муши одобриц Влада. Гоч на Правним факултету гваря же су вязани зоз акредитацию од 2008. року, та прето нє можу меняц число студентох хторих уписую, на сайту Комисиї за акредитацию наводзи ше же число студентох мож редуковац и под час тирваня єдней акредитациї. Же би ше то поробело Комисиї треба придац одвитуюцу документацию. Як преноши ,,Блиц", док Влада Сербиї, привредни субєкти и подприємства нє формую стратеґию за системске провадзенє поглєдованя занїманьох на тарґовищу роботи, уписни квоти на факултетох ше нє буду меняц. На основи тей Стратеґиї установело би ше хтори занїманя наисце дефицитарни и у

одношеню на тоти статистики меняли би ше и уписни квоти, та би так нє було анї телїх правнїкох, економистох и других нєзанятих фаховцох. У Секретарияту за образованє Влади АП Войводини нє дали нам одвит прецо тота Стратеґия ище вше нє принєшена. Док вона нє будзе формована, проблем велького числа нєзанятих могол би ше ришиц так же би факултети скорей уписованя студентох консултовали Националну службу за занятосц и на основи поглєдованя на тарґовищу роботи формовали уписни квоти.

– Требали бизме буц у контакту зоз факултетами, алє зме, нажаль, нє. Уж децению назад ше приповеда о повязованю, комуникациї и стратеґиї. Медзитим, факултети маю свою автономию и зоз ню вони одредзую свойо уписни квоти. Сотруднїки у Националней служби за занятосц прешли рижни курси за проґнозу стану на тарґовищу роботи, алє и далєй єст потреби же бизме ше шицки повязали. Алє, як цо видзице, цилї одредзених институцийох ше розликую – гвари руководителька центра за информованє и професионалне совитованє Смиляна Радованович зоз Националней служби за занятосц. Секретарка Правного факултету Биляна Томич Узелац дума же би Национална служба за занятосц требала буц активнєйша.

– Вони лєм лупаю печаци и нє робя нїч друге – додава вона.

Лєм єден з нїх то Керестурец Йоаким Гарди, дипломовани правнїк хтори од прешлого року глєда роботу.

– Чежко найсц роботу, шицко централизоване, углавним у Беоґрадзе, лєбо Новим Садзе. Бул сом на велїх розгваркох, интервюох, посилал громаду биоґрафиї. Даґдзе явя як ши прешол, алє углавним нє. Чежко найсц и место дзе можеш волонтирац, а нє ище найсц и роботу, а окреме кед нє маш даяки вязи – жалї ше вон. З оглядом же Правни факултет нє планує зменшовац число студентох, єдино би Влада могла интервеновац, так же би нє одобрела упис такого велького числа студентох на тот факултет. Док ше то нє случи, студенти ше можу лєм информовац о тим у хторим занїманю маю будучносц, скорей як ше упишу на факултет u

Квалификацийна структура нєзанятосци и статистика барз неґативна. Скорей було од 2 до 4 проценти високообразованих, а тераз є ОД 4 до 7 проценти у общей популациї, гваря у Националней служби за занятосц.

Дефицитарни и суфицитарни занїманя зоз високу фахову приготовку у Южнобачким округу, спрам податкох зоз 2011. року:

Дефицитарни занїманя то: специялиста медицинскей биохемиї, радиолоґ, неуропсихиятер, специялиста офтамолоґиї и анестезиолоґиї, дефектолоґ, информатичаре зоз ФТН, итд.

Суфицитарни занїманя то: продукователє рошлїнох, дипломовани правнїки, професорски занїманя, окрем професора математики и физики, туризмолоґ итд.

Покля ше одвичательни, односно Влада, факултети и Национална служба за занятосц нє порадза, церпя студенти хторим по закончованю студийох чежко дойсц до роботи.

MAK 7-8 2012

08 / 09

+Промоциї Г Е Л Е Н А П А П У ҐА , в е ч а р м л а д и х у В е р б а ш е

ЗЛУЧОВАНЄ ФОТОҐРАФИЇ, ПОЕЗИЇ И МУЗИКИ

пренайсц. Ми пришли зоз Шиду, а першираз зме у Вербаше. Таки вечари би требало частейше орґанизовац по шицких местох же бизме ше цо вецей могли стретац – гварел єден з госцох на вечаре младих, Зденко Лазор. У остатнєй часци, коктел-забави, наступела музична ґрупа "Саня и хлапци" хтора шпивала писнї на руским и на сербским язику. Саня Полдруги, котра и зоз Коцура, подзелєла з нами свойо упечатки: # Мило ми же орґанизовани таки єден вечар праве у Вербаше. Добра ствар же злучели фотоґрафию, поезию и музику. Було би добре кед би ше млади так сходзели вецей раз до рока и кед би ше зявйовало векше число музичарох, писательох и вообще уметнїкох, же би ше млади цо баржей дружели и уживали у своєй творчосци – гварела Саня.

МАНИФЕСТАЦИЮ НАЩИВЕЛИ МЛАДИ ЗОЗ ДЮРДЬОВА, ШИДУ, БИКИЧ ДОЛУ, НОВОГО САДУ, КОЦУРА, КУЛИ И РУСКОГО КЕРЕСТУРА Штредком мая, у просторийох КПД "Карпати" у Вербаше, отримани вечар младих. Нащивителє мали нагоду видзиц фотоґрафиї з конкурсу на тему "Хижа", хтори розписал младежски часопис МАК и фотоґрафиї на тему "Людзе", хтори позберала младежска орґанизация "Пакт Рутенорум" за фестивал "Дньовка 2011". Єден з орґанизаторох фестивала "Дньовка" и предсидатель Одбору за младеж, Сашо Палєнкаш на стретнуцу гварел же добре же програма рижнородна и же фото-вистава у Вербаше будзе доступна публики мешац днї: # Вистава "Людзе" ше уж штварти раз MAK 7-8 2012

представя – перше було на "Дньовки", друге у Сивцу, вец у Кули и тераз у Вербаше. Видзим же ше одволало вельо людзох и же нє шицки Руснаци – гварел Палєнкаш. Зоз фотоґрафиями з нашей прешлосци, виставу збогацел визначни историчар Мирон Жирош. У другей, литературней часци наступели поетове Валентина Чизмар и Мирослав Ковач зоз Вербасу. Валентина Чизмар пречитала свойо три писнї по руски, зоз збирки "Нїтки єства", и єдну по сербски, а Мирослав Ковач представел свойо три писнї по сербски. Його два писнї по руски пречитала Александра Лендєр. # Понеже сом и сам поета, литературна часц ше ми пачела, бо кед чуєце як други людзе пишу, їх чувства, и на яки способ руздумую, та ше мож у дзепоєдних стихох и

Єден з орґанизаторох, Андрей Лендєр, гварел же циль стретнуца у Вербаше бул же би ше Руснаци зоз вецей местох упознавали и дружели. Средства за тот проєкт достати од Општини Вербас, Одбору за младеж и спорт Националного совиту Руснацох и КПД "Карпати": # Одбор за младеж мал задумку же би ше Руснаци анимирали, а култура и язик дакус приблїжели младшим ґенерацийом. Мило ми же тоту манифестацию нащивели и млади зоз Дюрдьова, Шиду, Бикич Долу, Нового Саду, Коцура, Кули и Руского Керестура – гварел Андрей. Вельке число младежи хторе ше назберало у КПД "Карпати" и весела атмосфера, доказ же млади заинтересовани за таку файту друженя и пестованя рускей творчосци u

+Мали Есей М А Р И Я Р И М А Р

ҐИМНАЗ И Я – ПЕЙДЗЕШАТ ДНЇ ПОЗНЄЙШЕ товаришами? Чи побануєм же сом ше уписала праве до тей ґимназиї? Длуго сом ше нє могла опредзелїц до хторей школи ше жадам уписац. Часу за роздумованє було вше менєй, а я стала у месце, як кед бим нє була свидома же дацо мушим вибрац. Теди ми оцец гварел: "Кед це наисце анї єдно занїманє нє прицагує, упиш ше до ґимназиї". Послухала сом го, алє ме цале лєто трапело питанє: чи сом добре одлучела? Тераз знам же гей. Перши септембер. Вицагуєм ше зоз сна. Почина за мнє барз вельки дзень. Возбудзенє ше розбовчує. През главу ми преходза безчислени думки, а з нїх вискакую питаня на хтори нє знам одвитовац. Нїхто нє зна. Нїкому ше нїч анї нє питам. Рушам до школи. Идзем пешо, помали, же бим голєм кущичко зменшала нємир хтори ме обнїма. Чи будзем прилапена? Чи найдзем свойо место медзи новима

MAK 7-8 2012

Дзень за дньом преходза. Аж лєца. Чувствуєм же ми кажда нова хвилька дарує вше векшу сиґурносц. Гей, то праве тото цо сом глєдала! Тераз, после перших пейдзешат дньох у тей Школи починам похопйовац цо значи буц ґимназиялка. Гоч сом у основней школи була преглашена за школяра ґенерациї, аж тераз цалком розумим цо значи ученє. Знам же будзем мушиц уложиц вельо, наисце вельо вецей труду, а резултати можебуц нє вше буду таки яки задумуєм же би мали буц. Прешли нєполни два мешаци. Почала сом упознавац професорох, їх критериюми и одношенє ґу школяром. У нас видза озбильних младих людзох. А ми ту лєм пейдзешат днї. Правда же ми вельо раз чежко, алє ше звикуєм на витирвалу роботу. Нєт ше кому поносовац же нє мам шлєбодного

часу, а анї би нє вредзело. Мам лєм учиц и учиц... Старши ми гуторели же ґимназия примушує младих на здобуванє роботних звикнуцох, хтори им буду нєобходни у будучносци. Вироятно же так. Тераз знам: нє погришела сом кед сом одлучела уписац ше до Ґимназиї "Исидора Секулич". Гоч ми на початку тото мено звучало покус цудзе и одбиваюце, бала сом ше и у тим обаваню росла моя нєсиґурносц. Тераз ше ту чувствуєм як дома. Питаня хтори ме на початку трапели, вецей ше ми нє круца по глави. З новима товаришами шицко лєгчейше. Тераз, пейдзешат днї познєйше, Ґимназ и я уж блїзки приятелє. Наздавам ше же тото нашо приятельство нїґда нє станє на склєняни ножки, алє же период препровадзени у нашей Ґимназиї будзем паметац як найкрасшу часц свойого живота u

10 / 11

+Еколоґия С В Е Т Л А Н А Н Я Р А Д И

ВШЕ ГОРШИ СТАН НА ПЛАНЕТИ ЖЕМИ У КАЖДЕЙ МИНУТИ НЄСТАНЄ 15 KM² ПРАЛЄСОХ, А ВЕЛЇ ЖИВОТИНЇ ТРАЦА СВОЙ ДОМ. РИЗИК ОД ИНФАРКТУ ШЕ ЗВЕКШУЄ КЕД ЧЛОВЕК ПРЕБУВА ДЛУГШИ ЧАС НА МЕСЦЕ ДЗЕ ВЕЛЬКИ ГАЛАЙК. ГРОЖИ НАМ НЄСТАВАНЄ ВЕЛЇХ ПРИРОДНИХ БОГАТСТВОХ. ТО ПРИЧИНИ ЖЕ БИЗМЕ ШЕ ОПИТАЛИ ЦО НАМ ЗНАЧИ ЖИВОТНИ ШТРЕДОК И ПЛАНЕТА ЖЕМ Початком юния зоз акциями "Очисцме Сербию", уж традицийно, означуєме Дзень защити животного штредку. И гоч ше дахто и анґажує того дня, остаток рока тота тема вецей нє актуална, а шицки предлужую зоз старима звикнуцами, по идуци рок. Анализа терашнього стану животного штредку указує барз неґативни резултати. Основни файти заґадзеня животного штредку то заґадзеня води, жеми и воздуху, а як резултат длугорочней заґадзеносци наставаю рижни "феномени", як цо то ефект склєняней загради. З оглядом же огромну часц планети Жеми твори вода, барз важне интервеновац процив найвекших нєприятельох води, а то хемикалиї, шмеце, одпадни води и MAK 7-8 2012

ЗОПРИМЕ ПРЕПАДАНЄ ЖИВОТНОГО ШТРЕДКУ! нафта. Пре заґадзованє жеми рошлїни очежано рошню, препадаю древа. Заґадзенє воздуху ше манифестує през ґлобалне зогриванє, смоґ, озонски дзири, квашни дижджи, ултралилове зарйованє и друге. Тот феномен представя зогриванє планети Жеми, котре настало з поремеценьом енерґетскей ровноваги медзи количеством зарйованя котре Жемова поверхносц прима од Слунка и количества котре вона зарює назад до вселени. Атмосфера Жеми одбива часц енерґиї котру Слунко директно емитує, а остаток пада на тло и зогрива го, а воно потим емитує инфрачервени зарйованя котри у нормалних условийох одходза до вселени. Медзитим, кед у атмосфери єст ґази котри упиваю таке зарйованє, вец температура атмосфери рошнє. Праве тото ше збуло зоз атмосферу Жеми у остатнїм вику. Пошлїдки такого зогриваня то: пороснуце температури за 1,5-4,5 °C на 100-150 роки, розпущованє поларного ляду, пороснуце уровня моря, звекшанє випарйованя моря и звекшанє похмареносци. Пре екстремне пороснуце температури живи швет на Жеми вше загроженши, та вимера вше векше число рошлїнох и животиньох. Наша планета ше меня, а длужносц

каждого з нас то же бизме єй помогли най ше пременї на лєпше. З дня на дзень ше стан погоршує. Часто мож чуц: "Я як поєдинєц нє можем нїч пременїц". То нєточне! Кед би дзепоєдни з нас престали так роздумовац и порушали ше на акцию, було би уж вецей поєдинцох котри би формовали ґрупочку людзох котра може вельо тому допринєсц u

На яки способи можеме, як поєдинци, защициц животни штредок: ⌦ Хасновац флуоресцентни грушочки, вони тирваю длужей и шпорую енерґию, ⌦ Виключиц апарати после хаснованя. Нє охабяц уключени телевизор, компютер, гашиц шветло за собу, ⌦ Заверац воду под час чуханя зубох (кед порахуєме же чухаме зуби два раз на дзень и кед завераме воду, можеме ушпоровац од 5 до 10 литри води), Садзиц древка, ⌦ Намагац ше вецей ходзиц пешо, або на бициґли, а менєй на авту. Превозки єдни з найвекших заґадзовачох.

+Мали Есей В И К Т О Р И Я Ч А П К О

ЩЕСЦЕ ШЕ СКРИВА У МАЛИХ СТВАРОХ Давно гварене: "Богати зме аж теди кед зме щешлїви зоз тим цо маме". Стотки и стотки словох ше скриваю за тим виреченьом, алє анї єдно нє може пояшнїц його значенє. Розумиц го можу лєм тоти хтори жию у складзе з нїм. Чловек цалого живота твори и створи тельо кельо може – дахто менєй, дахто вецей. Найчастейше ше случи так же кельо ґод чловек ма, нїґда му нє досц. З часом жада вше вецей. Богатство ше скрива у тим цо чловек чувствує у його души. Чловек хтори дума на тото цо ма, вон богати – ма богатство хторе пенєжи нє можу виплациц. З пенєжми можеш купиц повагу, алє нє и товаришство. З пенєжми можеш купиц посцель, алє нє и сон. З пенєжми можеш купиц мури, алє нє можеш купиц дом. То гевто найважнєйше. Чловек нїґда нє будзе гладни кед му танєр на поли полни, вон будзе гладни кед му танєр на поли празни. Щесце ше нє чита, бо ше нє видзи зоз оком. Щесце ше скрива у малих стварох и прето вше думайме на тото цо маме, а нє на тото цо нє маме, бо лєм так будземе и останєме богати.

MAK 7-8 2012

ФОТО: МАРИЯНА ПАВЛОВИЧ

12 / 13

+Кнїжовни Класики Ж Е Л Ь К О Ч А П К О

ГЕМИНҐВЕЙОВО ЖИВОТНЕ ДЇЛО ДЇЛО ЕРНЕСТА ГЕМИНҐВЕЯ "СТАРИК И МОРЙО" ДАЄДНИ ТЕОРЕТИЧАРЕ ТРЕТИРУЮ ЯК РОМАН, ДАЄДНИ ЯК НОВЕЛУ, БО – ЯК ГВАРЯ – ЧЕЖИСКО НЄ НА ПОДЇЙОХ, ВОНКАШНЇХ ЗБУВАНЬОХ, АНЇ НА РОЗКОНАРЕНИМ ФАБУЛОВАНЮ, А НЄТ АНЇ ПОГЛАВЯ. МЕСТО ТОГО, У ФОКУСУ ПИСАТЕЛЬОВОГО ИНТЕРЕСОВАНЯ НУКАШНЇ ШВЕТ, ЕМОТИВНИ И ДУМКОВО ВИБРАЦИЇ ЄСТВА, Т. Є. ПРЕЛАМОВАНЯ И ПРЕМЕНКИ ХТОРИ ЮНАК ДОЖИВЮЄ НА ПСИХОЛОҐИЙНИМ ПЛАНУ

Приповедка цалком каждодньова и звичайна, на перши попатрунок нєроманескна, прето же нєт прави случованя хтори би будзели повагу и водзели до даякого нагадуюцого, нєобчекованого обраценя. Старик Сантияґо – централна особа. Шицко цо ше случує, кед ше вообще дацо случує, вяже ше за ньго и шицко ше одвива у нїм. Геминґвей видвоєл свойого юнака од швета. Так ше чловек, поєдинєц, у його дїлу одкрива як

MAK 7-8 2012

штредзиско моци, акциї и каждого дїйствованя, шицкого цо є и цо сце буц. Вон вредзи лєм тельо кельо є моцни же би потвердзовал свою индивидуалносц през процивставянє, намаганє, порихтаносц на борбу же би овладал зоз ситуацию и же би до конца остал дошлїдни прешвеченю же муши дац шицко од себе, без огляду на резултат борби. Цали час ше у нїм одвива диялоґ зоз самим собу, медзи його правим и гевтим другим "я". Писатель вери же слава завиши од того чи поєдинєц ма досц пихи и шмелосци же би ше борел до конца, гоч яки тот конєц бул. Гоч би ше старик врацел зоз рибу, його хвилька слави, як месо тей шаблярки, кратко би тирвала. Же би указал на старикову жертву и славу хтора виплївує зоз нєй, Геминґвей Сантияґа повязує зоз Исусом Христом, хтори по християнскей теолоґиї дал живот за векшу славу чловечества. Слика розопинаня найобачлївши способ на хтори писатель твори

символичну паралелу медзи Сантияґом и Исусом. Зоз конкретним, єдноставним и рационалним язиком, зоз реалистичним поступком хтори уключує и модерни структури приповеданя – нукашнї директни монолоґ, стан свидомосци, зжатосц часу, алє и символику, Ернест Геминґей написал майсторске дїло по уметнїцких вредносцох у хторим шор релацийох и питаньох шлїдуюци: чловек и природа, чловек и други людзе, чловек и смисел його тирваня. Обецанє триюмфу и реґенерациї зоз хторим ше роман закончує, приказани зоз конєчну слику лєвох, прето же старик повязує лєви зоз свою младосцу. Нєсвидомо, Сантияґо ше сце врациц до часу своєй младосци кед бул нєприпитомени, шампион, лєв хтори гордо жиє. Прето и на концу тей прози, вистати и витрапени зоз борбу на морю, вон ше чиря до сна: "Старик шнїє лєви..." u

+FILM S I N I Š A S o P K A

CoNAN THE BARBARIAN (2011 FILM) še spatraju, i dovjedna rozcahňu

zvuči aľe mi to už zname podsvidomo

Že už posle 30 rokoch trebalo spravic

ošmich: Ho, ho, ho... ! Mačizmu,

odkadz nam Konan i prichodzi. Chibi

dajakoho novotnoho Konana, to

bajako, že ňe chibi, ščesce že tedi išče

barz dajaka rozpoznatľiva muzika. Tot

hej. Zňimani je u Bolharskej (dze

ňe buli vidumani motorki. I, nažaľ, tu

film jagod ked bi ju aňi ňe mal, ľem

tam?) i koreografija vidumana, ľepše

še zakončuju mojo pochvali.

prazni zvučni efekti chtori provadza

ňemohlo. Vekši problem bizovňe že bulo najsc chto ho budze bavic. Jason Momoa, co še mňe dotika, calkom dobre prechodzi, až bi mohlo povesc že je virňejši tomu Konanovi zoz stripa jagod Schwartzenegger. Casting u caľe odlični. Princeza ďivica Tamara dobre vidumana i odbavena podoba.

Išče ľepša zla bosorka Marique i jej

Hoč uvod zoz Konanovoho dzecinstva akcijski dinamični i dobre porobeni, ňe rozumim že čom to vše furt treba vipripovedac život hlavnoho heroja od maľučka. U originalnich R. E. Howardovich pripovedkoch, aňi u stripoch o tim ňe pametam že daco bulo. Z toho vivedzeni motiv

zbuvaňe. A stari Konan mal tot ňeprevozidzeni Basil Poledourisov soundtrack, joj, jake to dobre. Tiž, narator, Morgan Freeman, coška bešeduje o jakejšik civilizaciji!? Človeče, ej! Jaka civilizacija u Hyborijskim čaše, šak, to šicko dzivina, barbare i pogaňe!

vimsceňa za šmerc rodičoch už

Elektra kompleks spram jej oca,

Šicko vjedno, taki filmčok, od sto do

naspravdi viľizani, a patetični sto

zloho cara Khalar-Zyma, a tota

dvasto, moja odcena das 6 povedzme,

gradi. Cali scenario mohol buc veľo

perverzija išče dodava do dinamiki

mož patric i treba, okreme ked sce

ľepši bez toho. Že film ňema ňijake

filma. Akcijski sceni nasilstva

sword&sorcery fan, ked ňič, a vecka

hľiboke poručeňe, to ňe chiba.

hiperrealistični i brutalni, falati celoch

jak B-film lektiru, že bi sce ňe ostali

Vrednosc Konana prave u tim že joho

ľetaju, hlavi še kotuľaju, krev pľušči.

hlupi u

podoba sama po sebe ezoterična

Scenaristi sceli dakus ozda očlovečic

i fantastična i von sam ňe muši ňič

Konana ta už u peršej akciji von, hoč

ľem rubac hlavi ľudzom i hadom,

zbojňik, ošľebodzuje raboch. No, bulo

i to už transcendentalni idealizem

bi až preveľo ked bi to ňe buli prave

i fenomenologija ducha odrazu

mladi rabiňi u toplesu. "A co že bi ti

dvaraz. Tot novotni Konan tiž barz

scel, dze že mi teraz mame pojsc" –

veľo bešeduje. I filozofira! "Žijem, per..

pita še tam jedna. Konan i joho pajtaš

am, koľem... i zadovoľni som!" Dobre

MAK 7-8 2012

14 / 15

+Нови Кнїжки Ц Е Ц И Л И Я Н А Д Ь И А Л Е К С А Н Д Р А М О Л Ь С К И

"OSEĆANJA. O. SEĆANJA." ЛИДИЇ НИКОЛИЧ

ПРАВДА – ЦИЛЬ ПРИПОВЕДКИ КНЇЖКА "OSEĆANJA. O. SEĆANJA." ПИСАТЕЛЬКИ ЛИДИЇ НИКОЛИЧ БЕШЕДУЄ ПРИПОВЕДКУ О ДЛУГОРОЧНИМ ПРИЯТЕЛЬСТВЕ И ЗДОГАДОВАНЮ НА ХВИЛЬКИ ХТОРИ ТОВАРИШКИ ДОЖИЛИ ПОД ЧАС ЇХ БУРНОГО ЖИВОТА. АВТОРКА ПРИКАЗУЄ ПОДЗЕКОВАНЄ И СОЧУВСТВИЄ ҐУ ВЕЛЬКЕЙ УМЕТНЇЦИ МАРҐИТИ СТЕФАНОВИЧ, ПОЗНАТЕЙ

Писана реч

ЯК МАҐИ, КЛАВИЯТУРИСТКИНЇ

Одговорност

"ЕКАТАРИНА ВЕЛИКА"

Записана реч Закон Разлог Љубав Срећа Музика И... Песма, ... Па, Прихватих је. Животом. Моје име је Маргита MAK 7-8 2012

КУЛТНЕЙ БЕОҐРАДСКЕЙ РОК ҐРУПИ

У кнїжки описани єй цали живот, одкрице таланту, уход до швета музики дзе посцигує вельки успих, алє тиж и вельки крах пре свою слабосц ґу пороку. Музика, часци ритма, слова и ноти – шицко тото бул єй живот, а познєйше ше страцела у своїм швеце и почала лєм о нїм шнїц. Били папер, Маґи на окремни способ пополньовала зоз уметнїцким стилом, знала ше бавиц зоз словами, стихами, алє єй цитати и роздумованя нє було так лєгко похопиц. Лидия Николич дїло почина зоз описованьом дзецинства, здогадує

ше дньох дозреваня и дозретих рокох. Сам живот им роздвоєл драги, роками познєйше их ознова злучує, алє на концу заш лєм шлїдзи нєобкеруюци розход. То нє биоґрафия, нє у класичним значеню того слова, преполна є зоз рисунками, скицами, документами, записами зоз Марґитових текох, аж и резултатами зоз шпиталю. Зоз подробнима приказами уходзи ше до Марґитовей интими и здобува ше упечаток же приповедка особна, подкрипена зоз єй страхами, роздумованями. Тото цо було задумане як плод любови и товаришства, то тота кнїжка; велї пущели слизу од жалосци, бесу, револту и нємоци. Вичерпни и сликовити текст, подкрипени зоз моцнима арґументами... Часто ше сцека од правди, а праве у тей кнїжки, правда була подлога писаня. "Марґита Стефанович, фатална Маґи, штварти член ґрупи ЕКВ. Дзивка зоз доброго обисца, школовани пияниста и совершени архитекта, жадали ю велї леґинє, а вона виберала и одруцовала од

себе кого сцела. Була позната по своїм промискуитетним и блудним живоце". Маґи була чудо од дзецка, абсолутни слухиста, рок гвизда, аранжер, талантовани рисовач и маляр, квалитетни архитекта и дизайнер. Попри текстох котри писала за ЕКВ, писала и приповедки. Закончела штредню музичну школу, инструментални напрям. Упрекосц любови ґу музики, виполнєла жаданє своєй мацери и дипломовала архитектуру у Беоґрадзе, напрям проєктованє. Тиж и на тим полю витворела вельки успих. Щира, ориґинална особа, нєзвичайней краси и характеру. Писателька описує заєднїцки хвильки, страх, чувства траценя себе и нєможлївосци виполнєня жаданих планох. Пре познанство ище зоз дзецинства, здогадованя на заєднїцки хвильки, тоти красни и бридки, Лидия зоз ваганьом почина глєдац шмелосц и дава себе право же би одкрила приватни, скрити и чарни тайни познатей уметнїци. Найвекшу потримовку находзи праве при самей Марґити и то у єй дньовнїкох, хтори були Марґитов преход и сцеканє од самей себе, а там ше чувствовала бизовно и забувала на постояци стварни проблеми. Слова поставаю стварни пре фотоґрафиї хтори здогадую на час кед нєконтролована страсц рок музики родзи кельо чувство шлєбоди, єдинства, тельо и индивидуалне право на окремносц u

MAK 7-8 2012

BACKGROUND Екатарина Велика, скрацено ЕКВ, бул єден од познатших урбаних рок бендох бувшей Югославиї, котри настал осемдзешатих рокох на "новей габи" рок музики. Праве чудо же ше до явносци ЕКВ прешмикнул тедишнїм комунистичним власцом, котри водзели войну процив алтернативней музичней сцени. Зоз еуфорию шовинизма и наяви войнох, ЕКВ постава вше цмейши, цо чуц и по їх творчосци. Композиция "Само пар ґодина за нас", приповеда о порученю котре шицки добре розумиме, а котру партийни верх нє обачовал. Екатарина Велика бул филозофски и визионерски бенд, зоз вираженим урбаним и моралним становиском, а тоту порушуюцу моц давали фронтмен Милан Младенович и клавиятуристкиня Марґита Маґи Стефанович. Бенд ЕКВ бешедує през символи – текстуални и музични. За кус вецей од 12 роки иснованя, ЕКВ знял седем студийни албуми.

016 / 017

+Провокативна Проза А Л Е К С А Н Д Р А Ж И В К О В И Ч

[ ЕШЕРИХИЯ ] [ ВИРИВОК ]

Єдного дня сом сама себе нагнала шеднуц и роздумац о шицким. Без леґиня сом. И вера, плануєм так и остац, док нє найдзем принца. З маґарцами нїяк, а зоз остатком дружтва нїч на озбильно. З таким да ше ґнявим? Га! Нє и я! Будзем стара дзивка – будзем. Уж даскельо раз ше ми случело же кед даяки факер фраєр чул же сом сама, та ми гварел же то баааарз чудне! Нє, мили мойо, нє чудне анї кус. Бо – такой вам я розтолкуєм! Треба найсц принца за хапилли евр афтр! Поглєдованє почина. Корци вас же кеди? Каждому док вдери до глави, та теди! И почнєце наиходзиц на маґарцох. Або на уж скорей спомнути животинї. И почнєце ше лапац за главу и нє розумиц же чом то так! Чом то тоти принци таки ридки, так на нїх бааарз чежко налєциц, а животинї кельо сцеш, кадзи сцеш. На каждим углє, древе, кармику... Кадзи ґод ше огляднєш. Алє маґарици... Так як єдна моя, наволайме ю пайташка, а ище баржей єй пасує назва – Ешерихия. А чом Ешерихия? Такой вам потолкуєм. Барз лєгко поровнац прикмети бактериї Ешерихиї и моєй "товаришки" Ешерихиї. Паляй так – бактерия: по ґраму ше фарби неґативно, виволує запалєнє жовочового мещка, абсцеси, черевово охореня, дзе иду слузово преганячки зоз, або без креви, поврацанє. Преношенє зоз контактом, бруднима руками. Профилакса особна и обща гиґиєна, а нє можлїве направиц вакцину. "Пайташка": по ґраму є з неґативним становиском и роздумованьом, виволує запалєнє жовочового мещка, абсцеси, черевово охореня дзе иду преганячки зоз, або без креви, поврацанє – од того як вам дзвигнє живци и як вас убиє до поняца з єй неґативну и "я нєєєє знам нїч цо ше случує по валалє окрем того, того и того" бешеду. Тота фуй енерґия ше преноши зоз контактом зоз ню, бешеду, рукованьом и препровадзенима голєм пол годзинами зоз ню. Профилакса – сцееееекай од нєй! Вакцини дефинитивно нєєєєт! Надумала ше дружиц зо мну после нє знам анї я же якого часу, та ме нательо ґнявела же сом сцела-нє сцела мушела пойсц попиц кафу. Двосмислово.

MAK 7-8 2012

И гвари вона мнє: – Я ше тебе "дивим" (тельо на наша лепа русинска язику). Тебе вяза ґушела и ти розтаргла. После двох рокох. Я стварно нє знам же як ши мала шмелосци. Ниа, и мнє моя вяза, гей, так ґуши дакус, алє я нє знам як би я без нього, бо сом звикла...

– Гмм... Нє знам, ци цо повесц. Знаш, за розлику од даєдних людзох, я робим тото цо ми... Як най ци повем, же биш ме зрозумела... По твоїм би то було, же робим тото цо ми одвитує! Гей, так ти то гвариш, видзи ше ми. Так же...

– Га, дай ми даяки "савет"?! – гвари Ешерихия.

– Уживай у живоце и роб лєм тото цо ци ше сце! Позберала сом ше цо сом швидше могла и сцеклаааа... Анї нє чудо же ровно єднак сцекам од нєй як дябол од крижа, або як мачка од води, або риба од сухого (тоти два остатнї ми баржей одвитую гоооч...). Вона нє ма шмелосци, та му церпи? А вон идзе до диску – без нєй. А кед ше му опиташ, же чом без нєй, та ци цали пишни маймун факер фраєр гвари: "Ша озда (гик) ше нє идзе (гик) зоз (гик) древом до лєса?". Ту настава общи шмих зоз боку маймунского факер маґарчого дружтва и вецка докмало гооопа трч, трч до вецеу пооблювковац ше. Но, и то вам вяза аж за гордосц. Я би ше сиґурно зоз таким нє цешела и хвалєла. Кед ци мила, Еширихийо, допито, кед це ґуши, кед ше вон справує як тотални кретен од маґарца, прецо вецка вообще буц зоз нїм? Гайде ми лєм тото потолкуй, можебуц це и розумиц будзем. Алє нє обецуєм. Бо, нє верим же зрозумим. Цо єст у тим таке красне? И задоволююце? Зуби сциснуц, розтаргнуц таку нїяку вязу и – на "тржиште"! За кажду принц постої, лєєєм питанє чи ми порихтани за ньго. А и вон за нас. Кед будземе мац таке шалєне щесце стретнуц го. И кед нам маґарици нє погубя стандарди, та поспущую кремпити на уровень маґарцох, а принцох до кремпитох. Можебуц єдного дня... u

+Виглєдованє В и г л є д о в а ц к и т и м ч а с о п и с а М А К : М А Я З А З У Л Я К , С Е Н К А Н А Д Ь , Ц Е Ц И Л И Я Н А Д Ь И Б О Р И С В А Р ҐА

РОБОТА У ДОМЕНУ РУСКЕЙ КУЛТУРИ (5): ЗАКЛЮЧЕНЄ У РУСКЕЙ КУЛТУРИ РОБЯ 284 ОСОБИ, ЧИСЛО ГОНОРАРНИХ СОТРУДНЇКОХ ДАКУС ВЕКШЕ ОД ЧИСЛА ЗАНЯТИХ – ДО 290 ОСОБИ РОЧНЄ. OД 2005. РОКУ У ШИЦКИХ РУСКИХ ИНСТИТУЦИЙОХ РОБОТУ ДОСТАЛИ 59 ОСОБИ, А ПО 2015. РОК МИНИМАЛНО 21 ЗАНЯТA ОСОБА, ГОДНА ЗДОБУЦ ПРАВО НА ОДХОД ДО ПЕНЗИЇ. ПРОСЕКОВА СТАРОСЦ ФИРМОХ 46 РОКИ, А РОЗПОН ПЛАЦОХ ОД 14.000 ПО 70.000 ДИНАРИ (НЕТО).

У прешлих штирох часцох виглєдовацкого новинарства о перспективох роботи у рускей култури закончели зме анализу у сфери образованя, медийох и установох. У остатнєй часци ище раз, по обласцох, розпатриме резултати нашого виглєдованя. Виглєдованє окончене и одноши ше на период од 1. юлия по 1. октобер 2011. року.

Образованє До обласци образованя ураховани порядна настава по руски, MAK 7-8 2012

як и виборне и факултативне ученє руского язика. Окрем того облапени и предшколски установи – оддзелєня по руски, Одсек за русинистику и вироучителє. У тей обласци, шицко вєдно, стаємно и дочасово заняти 199 особи, од чого найвецей, их 95, у Основней и штреднєй школи зоз домом школярох "Петро Кузмяк" у Руским Керестуре. Спрам податкох хтори зме достали, од 2005. року у просвити роботу достали 39 особи, а по 2015. рок минимално 10 особи, годни здобуц право на одход до пензиї. Просекова старосц просвитного роботнїка коло 45 роки. Розпон вредносци плаци у школстве досц широки – од 29.000 по 70.000 динари (нето), алє проблем флуктуативних оддзелєньох, числа школярох, та и плаци наставного кадру, котра виноши од 5 по 100 одсто.

Информованє Попри образованя, сектор медийох ма найвецей роботни места дзе Руснаци можу робиц

на мацеринским язику. У шицких редакцийох медийох по руски, односно у НВУ "Руске слово", руских редакцийох у Радио-телевизиї Войводини и у локалних медийох у местох дзе жию Руснаци, стаємно и дочасово роби 61 особа. Рочнє през тоти редакциї прейдзе и до 141 гонорарни сотруднїк, медзитим тото ше число з рока на рок меня, а окреме у НВУ "Руске слово". Спрам податкох хтори зме достали, од 2005. року у информованю роботу достали 16 особи, а по 2015. рок у тих руских медийох право на одход до пензиї шицко вєдно годно здобуц 6 особи. Просекова старосц занятих у медийох коло 46 роки. Розпон вредносци плаци у информованю – од 20.000 по 41.000 динари (нето).

Установи и орґанизациї У шицких руских установох и державних службох дзе ше хаснує руски язик, стаємно и дочасово заняти 24 особи, док ше число гонорарних сотруднїкох меня,

18 / 19

односно єст их и до 147. Спрам податкох хтори зме достали, од 2005. року у установох роботу достали 4 особи, а право на одход до пензиї по 2015. рок годни здобуц 5 особи и то 2 особи у Доме култури у Руским Керестуре, 2 особи у прекладательней служби у Новим Садзе и 1 у Заводзе за учебнїки тиж у Новим Садзе. Просекова старосц установох коло 47 роки. Розпон вредносци плацох у установох – од 14.000 по 62.000 динари (нето).

Волонтеризем Скоро шицки руски орґанизациї, (18), котри реґистровани як ґрупи гражданох, робя на волонтерскей, односно аматерскей основи, а їх активисти, гибаль, можу заробиц гонорар. Окрем Руского културного центру, бувшого Руского културнопросвитного дружтва (РКПД Матка), у Новим Садзе, у котрим заняти 3 особи. Интеґрална верзия того виглєдованя представена на Першей студентскей науковей конференциї 21. априла 2012. року на Филозофским факултету у Новим Садзе, а додатни квалитативни заключеня з коментарами обявени у новинох "Руске слово", у рубрики "Анатомия нашого часу", под насловом "Чи єст досц роботи по руски?". Часопис МАК наградзел тото виглєдованє, односно новинарски тим – Маю Зазуляк, Сенку Надь и Цецилию Надь – зоз трецу награду на Першей студентскей науковей конференциї u

MAK 7-8 2012

Ґ ра ф икон 1 : Число можлївих роботних местох у просвити у идуцих 3 рокох

5

2

1

1

1

ШКОЛА КЕРЕСТУР

ШКОЛА КОЦУР

ШКОЛА ДЮРДЬОВ

ОДСЕК ЗА РУСИНИСТИКУ

ОВОДА КЕРЕСТУР

ШКОЛА КЕРЕСТУР

ШКОЛА КОЦУР

ШКОЛА ДЮРДЬОВ

ОДСЕК ЗА РУСИНИСТИКУ

ОВОДА КЕРЕСТУР

5

2

1

1

1

Ґ ра ф икон 2 : Число можлївих роботних местох у медийох по руски по 2015. рок

3

1

2

НВУ РУСКЕ СЛОВО

РАДИО НОВИ САД

ТЕЛЕВИЗИЙА НОВИ САД

НВУ РУСКЕ СЛОВО

РАДИО НОВИ САД

ТЕЛЕВИЗИЙА НОВИ САД

3

1

2

Установи и служби

Число стаємно Число и дочасово гонорарних занятих сотруднїкох

Шлєбодни места по 2015. рок

Дом култури РК

6

3

2

Прекладателє (НС и Кула)

4

/

2

Завод за учебнїики НС

2

20

1

РНТ "Петро Ризнич Дядя" Завод за културу войводянских Руснацох Национални совит Руснацох

2

19

/

1

50-100

/

3

2

/

Судски толмаче

/

3

/

Библиотеки (РК, Коцур и Дюрдьов)

3

/

/

+Родзени Дзень

З нагоди 40–рочнїци часописа МАК - наукова дїялносц младих:

ЗАКЛЮЧЕНЯ ЗОЗ ПЕРШЕЙ СТУДЕНТСКЕЙ НАУКОВЕЙ КОНФЕРЕНЦИЇ НА ТЕМУ:

КОНФЕРЕНЦИЯ ОТРИМАНА 21. АПРИЛА 2012. РОКУ, ОД 9 ДО 18 ГОДЗИН, У СВЯТОЧНЕЙ САЛИ ФИЛОЗОФСКОГО ФАКУЛТЕТУ У НОВИМ САДЗЕ. КОНФЕРЕНЦИЮ ОТВОРЕЛ ШЕФ ОДСЕКУ ЗА РУСИНИСТИКУ АКАДЕМИК ЮЛИЯН

"УЛОГА МЛАДИХ У РОЗВОЮ РУСКЕЙ ЗАЄДНЇЦИ У ВОЙВОДИНИ" (А. Мудри, Г. Папуґа, А. Ґрбич), литератури (А. Римар, М. Джуня), журналистики (М. Зазуляк, С. Надь. Ц. Надь. Б. Варґа), социолоґиї (В. Дула, М. Кевежди) и филозофиї (В. Еделински, В. Чизмар).

МАК, котри остатнїх рокох (2005) постава мултимедиялне виданє и єдине виданє за сучасну руску културу зоз додатками – кнїжками, визуалнима публикациями, видеом и музику.

Прегляд заключеньох

Попри урядових медийох на руским язику з конца 80-их рокох двацетого вику зявює ше и алтернативне нєурядове информованє по руски (керестурски социялистични билтен МИ), котри 90-тих рокох, у условийох єднобочного информованя, уплївує на розвой култури фанзинох (керестурски "Глас ректума", "Керестурски пендрек" и "Коцурске будї"), односно свойофайтову руску контракултуру. Феномен у тим же початок урбаней рускей култури ше зявює на валалє, алє лєм при менших узких младежских ґрупох.

Студентска наукова конференция на тему "Улога младих у розвою рускей заєднїци у Войводини" – то перша наукова конференция, котру орґанизовали представителє младих бачванско-сримских Руснацох. Тота конференция орґанизована з нагоди 40-рочнїци мултимедиялного часописа МАК (НВУ "Руске слово") и 30-рочнїци Одсека за русинистику.

Огляднуце до историї гутори о тим же традиция (само)орґанизованя младих Руснацох тирва скоро дзевец децениї и датує ище од периода медзи двома войнами, кед були основани Союз руских школярох (1927) и Союз українских школярох (1935), перши младежски орґанизациї при Руснацох у тедишнєй Кральовини Сербох, Горватох и Словенцох/Югославиї. Вони зберали школярох и студентох розошатих по реґиону и Европи (Рим, Инзбрук, Прага, Львив, Заґреб), a їх схадзки представяли место за упознаванє и черанку идейох. Союз українских школярох почал видавац перши младежски часопис "Думка", котри виходзел глїбоко по штедок Другей шветовей войни (1937–1943).

На студентскей науковей конференциї участвовали 14 авторе – студенти основних, постдипломских студийох и млади професионалци – зоз 11 науковима роботами з обласци историї (С. Сабадош), линґвистики

Розвой социялистичней Югославиї оможлївел векши розвой образованя по руски, окреме штредньошколского и високого, а зоз нїм и потреби информованя. На тих основох 1972. року створени младежски часопис

ТАМАШ. НА ОТВЕРАНЮ БУЛ И ПРЕДСИДАТЕЛЬ ВИВЕРШНОГО ОРҐАНУ НАЦИОНАЛНОГО СОВИТУ РУСНАЦОХ ЙОВҐЕН МУДРИ И О. Д. ДИРЕКТОРА ЗАВОДУ ЗА КУЛТУРУ ВОЙВОДЯНСКИХ РУСНАЦОХ ЯНКО БУЧКО

MAK 7-8 2012

Зоз розвойом информованя за младих по руски, мож провадзиц и трансформациї руского язика. Од 80-тих рокох вельо вецей ше хаснує анґлийски и сербски елементи як цо то було скорей, и у литературним, а окреме у бешедним язику. Анґлийски уплїв на сербски язик моцнєє, а вше моцнєйши и його уплїв на руски язик. Медзитим, зоз розвойом интернету и комуникацийох прейґ дружтвених

20 / 21

мрежох (Фейсбук), тоти два язики ище баржей звекшали уплїв на руски язик. Гоч слово о тайним язику, односно младежским типу жарґона, то каждодньови язик котрого анї кус нє треба занєдзбац, прето же зоз зявйованьом Фейсбука, вон постал писани язик комуникациї сучасней младежи. Його мож оправдано наволац рускоанґлосербски язик. Розвой инфомацийних системох и медийох мал уплїв и на пременки у литератури младих Руснацох, цо видно у Антолоґиї "Дзеци з урбаного гумна" академика Юлияна Тамаша. Руска литература вше оддалєнша од рускей традициї, алє и рускей литератури, котра написана по 1990. рок, a уплїв на авторох и їх твори значно окончує и масовна култура (музика, филм, театер, литература, стрип). Розпад СФРЮ, войни и економски кризи, мали вельки уплїв на деґрадованє розвою рускей заєднїци. У домену рускей култури – образованю, информованю и установох – стаємно и дочасово робя вецей як 280 особи, а тото число ше з рока на рок зменшує. Зменшанє роботних местох може мац (ин) директни уплїв на спомалшени розвой и погоршанє квалитету руских институцийох култури, окреме медийох. Уводзенє реалней либералней демократиї до Сербиї после "пиятооктоберскей револуциї" (2000), подрозумює злєпшованє и права меншинох. Национални совити, закони, стратеґиї и акциони плани требали би постац фундамент културней самоуправи и у рускей националней заєднїци. Медзитим, нови законски акти и MAK 7-8 2012

предписня млади Руснак ище вше у пракси нє чувствує. У основох за виробок стратеґиї за младих Руснацох у Сербиї, профил младого Руснака таки: нє участвує у ришованьох дружтвених проблемох, ридко є даґдзе на функциї. Кед ше находзи у здруженьох, дума же нє ма уплїв на приношенє значних дружтвених одлукох. Кед є на валалє вец чувствує же ма менєй шанси за розвой, алє часто, и кед придзе до варошу, нє хаснує то за розвой. Ма дилему – чи ше розвивац по националним моделу (стереотип препознатлїви за Руснака на валалє), лєбо же би ше розвивал як поєдинєц, нєовисно од своєй национално-меншинскей матрици (варош). Ище вше за младого Руснака од приоритетного значеня образованє, алє ше уж обачує становиско же ше то нє виплаци. Либерални швет, людски права и релативизованє традицийних вредносцох приноша нови виволаня и ризики, котри ше прейґ медийох популаризую. Право жени на абортус и оправдованє "шлєбодного вибору", поцагує питанє одвичательносци за обезвредзованє нєродзеного чловека. Чловек ше у тим контексту вреднує лєм як обєкт. Глєданє идентитету, филозофского дому, при Руснацох нє престава анї на початку 21. вику. Конфузиї питаньом походзеня, припадносци ширшей нациї и матичней жеми понука єден з одвитох – визначованє такволаного завичаю, як нєматериялней, метафизичней катеґориї. У прешлим вику за Костельника одвит на питанє завичаю при Руснацох могол би ше найсц у язику и вири. И на початку 21. вику за младих Руснацох язик и вира могли

би буц завичай. За младих традиционалистох у швеце ґлобализма вира може понукац мирну "луку", свойофайтови духовни рамик и идилу. Медзитим, язик младим сучасним Руснацом тиж може буц форма завичаю, чи у питаню традицийни, чи нови форми, як цо то рускоанґлосербски язик, комуникация прейґ Фейсбука, або фанзини.

У даскелїх виреченьох Отже, найзначнєйша улога младих у розвою рускей заєднїци у Войводини то прейґ медийох (официйних и нєофицийних), кнїжкох, интернету, социялних мрежох доприношенє збогацованю язика, стварянє новей литератури, информативного новинарства и науки, а тиж так и других формох сучасней рускей култури як цо то музика и сучасна визуална уметносц. Зоз здружованьом до младежских орґанизацийох, млади Руснаци поставаю нє лєм часц гражданского дружтва у Сербиї, алє ше им отвера можлївосц же би злєпшали свой дружтвено-правни статус. Источашнє то увод до професионализациї руских институцийох и очуваня (и звекшаня) роботних местох. Велька улога сучасней рускей младежи и у тим же ше, попри традицийних формох, розвива и сучасна руска култура, а котра ше опера на ґлобалну културу.

Дискусия У дискусиї на Конференциї участвовала векшина учашнїкох, алє и госцох котрих вєдно було вецей як 20 особи. Окрем того цо нє вошло до официйних заключеньох Конференциї, под час дискусиї презвучали вецей теми. Найвецей ше споминал проблем стваряня

єдинственого пакету (зоз упутствами) за инсталованє руского язика и фонта на компютерох, з оглядом же розлични фонти стваряю конфузию и очежую роботу поєдинцом и орґанизацийом. Було поставене питанє стандардизациї хаснованя странских словох у руским язику, а окреме скраценьох и акронимох зоз анґлийского. Презвучало и питанє можлївосци транскрибованя руского язика на латинске писмо, як цо то маю други народи котри хасную кирилку, а окреме за потреби сучасней комуникациї прейґ СМС и дружтвених мрежох на интернету. Учашнїки Конференциї нє мали єдинствене становиско коло можлївосци уводзеня паралелного писма латинки, алє ше тоту тему глїбше анї нє розпатрало. Повагу прицагнул и такволани феномен рускоанґлосербского язика на интернету, за котри єст порозуменя же би ше го прилапело як реалносц, алє же би ше требало постарац же би ше вон, кельо то мож, намагал ґу литературному рускому язику. Тиж так, замерковане же у рускей сучасней култури дзепоєдни феномени пожня за шветовима трендами, як наприклад фанзини и музика, так же ище вше нє вихасновани сучасни форми виразу (блоґи) и досц тунього орґанизованя информованя по руски на интернету. Под час дискусиї повага була обрацена и на метафизичне питанє завичаю и идентитету при младих Русацох, а то руски язик. Окреме вельке интересованє младших учашнїкох виволало викладанє о линґвистичним инженєринґу поняца абортус, котре спада до домена права на людски живот. Нє мож ше нє зложиц, же кажде демократичне дружтво треба же би осторожно MAK 7-8 2012

поступало зоз тим правом, з котрим ше источашнє одбера право на живот.

Кратки препорученя зоз заключеньох: ⌦ Предлужиц традицию здружовня

до руских орґанизацийох, ⌦ Потримац иснованє формалних и

нєформалних медийох по руски, ⌦ Намагац ше очувац и розвиц

формалне и нєформалне образованє по руски, ⌦ Потримац мултимедиялне сучасне

видавательство и видавательство за младих: часописи, кнїжки, малюнки, видео и визуални публикациї, ⌦ Прилапиц як реалносц

⌦ Звекшац число младих у шицких

дружтвених целох, подзвигнуц свидомосц медийох о важносци питаньох за младих, субвенционовац спортски активносци за младих и прилагодзиц културни змисти стану и потребом младих, ⌦ Направиц фонд котри би

стимуловал мултимедиялне видавательство при часопису МАК, ⌦ Шицки заключеня зоз тей

Конференциї уключиц до Стратеґиї за младих, ⌦ Предлужиц орґанизованє

Студентских руских наукових конференцийох и публикацийох наукових зборнїкох.

рускоанґлосербски язик, односно язик младих Руснацох на интернету, котри би ше требал намагац ґу рускому литературному язику,

У чашнїки и госци на

⌦ Намагац ше зачувац руски язик,

+ Владимир Еделински Миколка

зоз хаснованьом руских еквивалентох, а нє анґлийских и сербских елементох. Найсц функционални преклад на руски литературни язик новей лексики (компютерскей, технїчней, итд.)

К он ф еренциї и дискусиї :

+ Саша Сабадош + Ваня Дула + Александар Мудри + Ана Римар + Гелена Папуґа + Александра Ґрбич + Валентина Чизмар

⌦ Прилапиц реалносц иснованя

+ Мирослав Кевежди

сучасней рускей литератури и потримовац ю з боку институцийох, гоч є оддалєна од рускей традициї и рускей литератури (написаней по 1990. рок),

+ Мирон Джуня

⌦ Мерковац зоз либералнима

+ Мая Зазуляк + Сенка Надь + Борис Варґа + Александра Живкович

вреднованями, окреме у медийох, обрациц увагу на информованє о абортусу и вреднованю наймладшого людского живота,

+ Наташа Регак

⌦ Зачувац роботни места у рускей

+ Боґдан Рац

култури, отвориц роботни места там дзе єст можлївосци и водзиц рахунку о квалитету руководзацого кадра и других занятих,

+ Иван Канюх + Иґор Горняк + Иван Сабадош + Владимир Кочиш

22 / 23

MAK09-10/2012 О. Д. Моєй желєновласей Ехо

MAK09-10/2012 О. Д. Моєй желєновласей Ехо

MAK09-10/2012 О. Д. Моєй желєновласей Ехо

MAK09-10/2012 О. Д. Моєй желєновласей Ехо