MAK 2/2022

БАВИСКО, АЛЄ И ОДВИЧАТЕЛЬНОСЦ НАЦИОНАЛНА СВИДОМОСЦ РЕЗУЛТАТИ АНКЕТИ – ДРУГА ЧАСЦ

Мултимедиялни часопис за младих число 2 / фебруар 2022 / цена: 100 динари Фото: Тимотей Рац

ЗМИСТ У ФОКУСУ 03 И. Лїкар: Резултати анкети 06 С. Планчак и М. Надь: Розгварка А. Чизмар МАК-ОВ КОЛАЖ 08 Л. Вереш: Розгварка А. Хромиш УПЕЧАТКИ 10 М. Еделински: Кнїжка „Ikigai”

У ФОКУСУ

ЗОЗ ПРЕДПЛАТУ НА МАК ДАРУНОК ДВА КНЇЖКИ Хто ше у 2022. року предплаци на наш часопис МАК, достанє як дарунок два кнїжки – Себастияна Нярадия „Инисур – рика княза” и „Дньовка – два декади 1998-2017: Зборнїк литературних и визуалних творох”, лєбо Сашу Сабадоша „Дармоєди” и „Гумно 2: Дзеци з дружтвених мрежох”.

ЯЗИЧНИ АЛАРМ 11 Б. Хома Цветкович: Фебруарски поради РУСИНИСТИКА И Я 12 МАК-ова редакция: Дзе су и цо робя ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ 14 М. Буила: Интервю Т. Рац СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ 16 М. Надь: Розгварка М. Сабадош 17 М. Надь: Розгварка И. Рац МАК-ОВО 50 РОКИ 18 М. Зазуляк Гарди: Здогадованя АЛТ ШОУ У МАК-У 20 А. Орос: Интервю И. Чапко ВЕЦКА НЇЧ У МАК-У 22 М. Планкош: „Blade Runner 2049” ВЛАСНИ ПЕЧАЦ 23 Явна поволанка НВУ „Руске слово” 24 А. Хромиш: Уметнїцки роботи

Рочна предплата на МАК 1 000 динари. Яв ше нам до поруки на Фейсбуку (MAK MAGAZINE), Инстаґраму (mak.magazine), лєбо на мейл (mak.magazine@gmail.com). У тим року, у хторим МАК слави и свой 50. родзени дзень, виду и нови кнїжки младих авторох у МАК-овей едициї, хтори достаню шицки нашо заинтересовани предплатнїки. МАК чека и нових сотруднїкох, та хто сце писац тексти за наш часопис, обявйовац свою литературу, фотоґрафиї, лєбо други твори, може ше явиц на уж спомнути способ.

#читаймак #читайпоруски

МАК Мултимедиялни часопис за младих

Oдвичательна редакторка: Мая Зазуляк Гарди

Автор лоґа 50-рочнїци: Златко Емейди

CIP – Каталогизација у публикацији Библиотека Матице српске, Нови Сад

www.ruskeslovo.com → рубрика МАК Facebook: MAK MAGAZINE Instagram: mak.magazine mak.magazine@gmail.com

Дизайн и компютерски обробок: Аня Гудак

Видава НВУ „Руске слово” Футожска 2/ІІІ 21 000 Нови Сад

008+32(=161.2) (497.113)

Число 2 фебруар 2022 Директор: др Борис Варґа

2

\\\ МАК 2/2022

Язична редакторка: Ясмина Дюранїн На насловним боку: „З птичей перспективи” Автор фотоґрафиї: Тимотей Рац

Жиро рахунок: 160-923244-82 Интеза банка, Нови Сад Друкує „BIROGRAF COMP” DOO Земун

MAK : мултимедиялни часопис за младих / редакторка Мая Зазуляк Гарди. – Рок 1, ч. 1 (1972) - . – Нови Сад : Руске слово, 1972-. – Илустр. ; 28 cm ISSN 0350-8080 COBISS.SR-ID 15945730

Иван Лїкар Резултати анкети – Друга часц

НАЦИОНАЛНА СВИДОМОСЦ МЛАДИХ РУСНАЦОХ У януарским чишлє була обявена перша часц резултатох онлайн упитнїка на тему „Национална свидомосц младих Руснацох”, хтори поробени вочи попису жительства, хтори ма буц отримани того року. У тим чишлє предлуженє резултатох упитнїка, у хторим, най здогаднєме, участвовали 93 млади особи од 15 по 30 роки. На питанє чи млади задовольни з правами яки маю Руснаци у Републики Сербиї, 73 особи гварели же су задовольни, а 20 учашнїки ше вияшнєли за „нє”. Було поставене и питанє цо ше им пачи у рускей заєднїци, дзе даєдни з одвитох були: култура, язик, традиция, швета и обичаї, вира, медзисобне почитованє и же ше Руснаци познаю медзи собу и тримаю вєдно, руски фестивали и манифестациї, упарте чуванє свойого, єдинственосц, сиґурносц, док ше дакому шицко пачи, а дакому нїч... Попри тим же векшина учашнїкох задовольна з правами яки Руснаци маю у Сербиї, було им поставене и питанє цо би любели пременїц у рускей заєднїци. Частейше спомнути одвити були: нїч, вецей сходи/друженя/активносци за младих, Национални совит, векша зложносц, да ше нє ганьбиме буц Руснаци и приповедац по руски, же би були отворенши, векша анґажованосц. Даєдни одвити вшелїяк треба видвоїц и добре роздумац о їх ришованю: • „Любела бим пременїц закон о уписованю дзецох до рускей класи. Кед ши Руснак, мушиш (голєм я так

думам) ходзиц до рускей класи. Велї родичи нєсвидоми того же ещи дакус нє будзе рускей класи...”

• „Же би Керестурци еволуирали зоз фази коцурских вицох.”

• „Любела бим кед би ше млади баржей анґажовали коло активносцох у котрих можу указац свой национални идентитет: култура, спорт, наука итд.”

• „Же би шицки млади Руснаци нашу традицию пренєсли на свойо потомки же бизме зачували тото цо нашо.”

• „Стереотип же сцеме лєм шицко задармо.”

• „Нє мишац политику до рускей заєднїци и оможлївиц младим людзом напредовац у шицких обласцох.”

• „Було би добре кед би ше зменшало хаснованє алкоголу.”

• „Най ше нє правя розлики медзи Руснацами на основу того у хторим месце жию.”

МАК 2/2022 ///

3

У ФОКУСУ

У ФОКУСУ

Виглєдованє нам дало интересантни роздумованя рускей младосци, котри нє треба лєм так одруциц, алє шеднуц и роздумац як даєдни проблеми ришиц. Сцем подзековац шицким учашнїком котри видвоєли свой час же би одвитовали на анкету, а закончим зоз словами др Федора Лабоша, автора кнїжки „История Русинох Бачкей, Сриму и Славониї 1745–1918”.

• „Орґанизовац вецей медзисобни путованя помедзи руски места у Сербиї и Горватскей. Нагода же би ше Руснаци котри жию на тих просторох лєпше упознали.”

• „Любела бим кед би ше вецей укладало до даяких културних змистох, и кед би ше млади вецей интересовали за рижни творчосци лєбо участвованє на манифестацийох.”

Така єдна мала часточка, малка-малючка, после вшелїяких церпеньох, попробовала нове щесце у наших крайох ту у Бачки и Сриме. Тота часточка вдерела фундамент и тому цо нєшка представя наш национални маєток. Прето: – ценьме фундаменти наших дїдох таки яки вони поставели, бо тоти фундаменти упили вельо слизи и зною наших оцох и мацерох, – ценьме их, бо таки фундаменти поставели нашо дїдове за свойо дзеци и унуки, за свойо потомки, – ценьме их, бо зоз тима фундаментами жадали нашо дїдове же би їх потомком було лєпше як цо їм було.

• „Любела бим кед би ше обезпечели вецей средства за културу, театер, фестивали... За места и збуваня хтори доприноша очуваню рускей заєднїци и хтори даваю можлївосц другим же би видзели и чули хто Руснаци.”

• „Запошльованє прейґ вязи, поведзме у Руским слове, радию и на Катедри.”

• „Задартих пнякох котри ше пребарз ґураю там дзе им нє место.”

• „Же би ше преширели од Руского Керестура по питаню уметносци и академского воспитаня.”

Цо на тоту тему гвари предсидатель Роботного цела за младих Националного совиту Руснацох Иван Канюх:

• „Же би вецей млади родичи учели свойо дзеци по руски.”

• „Любела бим кед би ше людзе нє дзелєли по местох у хторих жию и кед би ище баржей чували и почитовали свойо.”

• „Политизацию наших институцийох.”

• „Най ше менєй дзеля, бо нас и так єст мало, най буду зложнєйши. Най нє надрилюю українство. Да зме Українци, та би нам так и стари бешедовали, а нїхто нє споминал. Уж кед сцу здумац матичну державу, та най виберу таку цо нас припознава.”

• „Же най ше нє ганьбя же су Руснаци и най тримаю до себе и най ше тримаме медзи собу як Босанци. Так єдино можеме напредовац и обстац.” Шветочна шпиванка Руснацох у Сербиї вола ше „Браца Русини”. У упитнїку були понукнути три одвити, а резултат шлїдуюци, „Я Русин бул” – 5, „З давен давна” – 4 и „Браца Русини” – 84. Текст шветочней шпиванки народни, а музику написал Ириней Тимко. Млади тиж мали три понукнути одвити, Владислав Надьмитьо – 22, Ириней Тимко – 42 и Дюра Латяк – 29. На питанє же яка улога Националного совиту Руснацох у Сербиї знало 89 од 93 особи, односно же то витворйованє правох националних меншинох у обласци култури, образованя, информованя и службеного хаснованя язика и писма.

4

\\\ МАК 2/2022

Фото: Завод за културу войводянских Руснацох (Борис Кочиш)

Без огляду на нашу малочисленосц, наша руска заєднїца уж виками указує вельку витирвалосц на тих просторох. Дзекуюци велїм поєдинцом, з часом зме вибудовали нашо институциї и орґанизациї котри вредно робя на тим же бизме як народ обстали и тримали крочай зоз шветом и 21. виком. О тей витирвалосци гуторя резултати, односно коментари у виглєдованю Ивана Лїкара. Од 93-оїх учашнїкох виглєдованя, векшина указала вельку любов и зацикавеносц за живот власней заєднїци. У виглєдованю можеме пренайсц хасновити и цикави коментари котри нам указую кельо млади познаю власну заєднїцу, цо у нєй видза як позитивне, а цо як неґативне. Роботне цело за младих Националного совиту Руснацох зоз окремну увагу вежнє до огляду резултати того виглєдованя. Млади од 15 по 30 роки главна цильна ґрупа у нашей роботи и їх думаня и становиска о власней заєднїци нам барз важни. Освидомйованє младих кед слово о їх националней свидомосци нє дацо цо у процивносци зоз 21. виком и його вредносцами, бо вредносци ґлобалного швета то красота розличносци. Же бизме мали розличносц, мушиме буц порихтани чувац и пестовац свойо, як и зрозумиц же нашо нє менєй вредне од другого. Зоз пестованьом любови спрам себе и свойого, порихтани зме пестовац и любов ґу другим и иншаким.

МАК 2/2022 ///

5

У ФОКУСУ

У ФОКУСУ

Сара Планчак и Марина Надь Розгварка зоз Ану Чизмар з Вербасу

ИНТЕРЕСОВАНЯ – КОРЕЙСКА КУЛТУРА И ВОЛОНТЕРИЗЕМ Часто чуєме же млади нєактивни, вше шедза за рахункарами, або телефонами и нїч нє робя, же нам нєшкайши диґитализовани швет лєм чкодзи и же на интернету нє мож найсц поучни ствари. Же то нє муши буц так приклад нам Ана Чизмар з Вербасу, керестурска ґимназиялка, хтора з помоцу интернета учи корейски язик, а шлєбодни час препровадзує волонтираюци у здруженю „Мултиарт” у Вербаше. Школярка трецей класи керестурскей Ґимназиї, Ана Чизмар, виприповедала нам о своєй драги од упису и опредзелєня за керестурску школу, по упечатки о живоце у доме школярох и о самей школи.

– Першираз сом нащивела Керестур зоз свою фолклорну ґрупу на фестивалу „Червена Ружа”, хтори ше отримує праве у тей школи до хторей тераз ходзим. Ище од пиятей класи, кед сом першираз вошла до школи, випатрала ми интересантно и спачело ми ше же шицко на єдним месце – и школа и интернат. Кед пришол час за виберанє штреднєй школи, нє знала сом цо уписац и у чим ше пренайдзем. Бачи ми вельо бешедовал о рускей Ґимназиї и єй успишних проєктох. Щиро, нє було ми то интересантне и нє прицагло ме то до Ґимназиї. Найвекши мотив за вибор школи у Керестуре ми були городи хтори школяре мали нагоду нащивиц,

6

\\\ МАК 2/2022

и прейґ орґанизованих школских екскурзийох, алє и прейґ кратких домских вилєтох. Правда, нє знала сом як дом школярох, а и сам домски живот випатра, та сом могла лєм потрафяц. Роздумовала сом як ми будзе, чи сом ше годна одвоїц од свойого обисца и преселїц ше шлїдуюци штири роки до Керестура, яки ми буду цимерки, чи ше будземе складац... тисяч питаня ми ше „верцели по глави”. Пошвидко после преселєня до дому мойо питаня достали одвити хтори ме нє розчаровали. Швидко сом ше здружела зоз цимерками, алє попри нїх упознала и велїх нових людзох. Направела сом свой ритем нового живота хтори ми одвитує и намагам ше вше одприлики виплановац свой цали дзень – приповеда Ана.

ЯЗИК, КУЛТУРА, ЄДЛА... Ана швидко нашла нових товаришох хтори єй поуказовали нови драги, так упознала и нову товаришку хтора ю уведла до корейского швета.

– Першираз сом ше стретла и зоз нєзвичайнима стварами, як цо то Kpop файта музики. Kpop то скраценє за корейску поп музику хтора облапя рижни напрями музики за танци, електропоп, хип хоп, сучасни ритем и блуз. Товаришка, хтору сом упознала у школи, слуха тоту файту музики, пущела ми даскельо писнї хтори ми ше попачели и так сом ше зацикавела за цалу корейску културу и їх язик. Понеже ме барз прицаговал корейски язик, одлучела сом и научиц го. У Европи, поготов у Сербиї, ми було барз чежко пренайсц особу хтора би ме

учела наживо, та сом почала сама учиц прейґ интернету. Познєйше сом, случайно, дознала же ше будзе отримовац онлайн курс хтори облапя основи корейского язика. То нє було барз озбильне, алє ми була добра подлога же бим розумела и лєпше похопела наставу хтору плануєм уписац приватно у Новим Садзе. Затераз знам читац, писац и основни слова. Скорей сом научела читац як писац, понеже єст досц конфузни правила, хтори анї кус нє подобни язиком хтори сом потераз учела. Тиж так, знам одвитовац на одредзени питаня, алє их и поставиц. Ище вше чечно нє знам бешедовац, понеже нє хаснуєм тот язик каждодньово и нє мам часто нагоду побешедовац зоз даским по корейски. Кед бешедуєм зоз даским, треба ми часу же бим поскладала слова як ше спада у виреченю, а кед читам, мушим буц, тиж так, осторожна. Розумим добре основни ствари, наприклад, кед ше упознавам зоз даским и знам ше знайсц у важних хвилькох. Алє верим же ше то з часом виправи и же звладам шицки правила – приповеда Ана и додава же дзекуюци нєшкайшей сучасней технолоґиї, упознала и велї особи зоз Кореї.

– Вони ми и помагаю ришиц шицки нєясносци и препреченя на хтори наидзем. Мам єдного товариша хтори ми помага же бим бешедовала сучасни язик и хасновала

„модерни” вирази, а нє лєм притримовала ше старих традицийних виразох. Тиж так, помага ми и же патрим сериї на тим язику, зоз слуханьом повторюєм стари слова, алє и учим нови. Почала сом роздумовац и о черанки студентох хтора би була вязана за Корею. Нє плануєм ше унапрямиц лєм на корейски язик и студирац го, сцем го научиц пре себе, а за факултет мам иншаки плани – гвари вона.

Ану барз интересує и корейска култура и люби виглєдовац о нєй. Найупечатлївши єй хлопски и женски традицийни облєчива, як и їх єдзенє.

– Аж сом и єдла корейске єдло хторе сом сама направела – бибимбап. Як цо и познате, у каждим

корейским єдлу ше находзи рискаша, та так и мойо було зоз рискаши и вельо присмачками – толкує Ана.

ЯК ЄДНА ВЕЛЬКА ФАМЕЛИЯ Коло корейского язика, Ана люби и помагац волонтерскому здруженю „Мултиарт” у Вербаше.

– Єден дзень ми мац гварела же нєт досц волонтерох у здруженю „Мултиарт” у Вербаше и предложела ми же бим могла пойсц помогнуц. Позберала сом даскелїх младих хтори сцели помагац и так зме постали члени того здруженя. „Мултиарт” ше заклада за дзеци хтори пожня у розвою, алє и отримує акциї за социялно загрожени фамелиї. Коло терапийох за дзеци, ма и гуманитарну часц, як цо то збуваня за дзень поживи, орґанизованє турнирох и обегованьох, дзе добродзечни прилог подаровани тим дзецом. Раз рочно зоз тима дзецми идземе на Дивчибари, дзе ше орґанизує терапиї у природи, а коло терапийох, у шлєбодним чаше орґанизуєме и спортски и подобово активносци. Члени здруженя и дзеци пре хторих здруженє настало барз позитивни, а атмосфера, наисце, вше приємна. Можем повесц же ми тоти людзе „приросли за шерцо” и же зме постали єдна велька фамелия – визначує на концу Ана. МАК 2/2022 ///

7

МАК-ОВ КОЛАЖ

МАК-ОВ КОЛАЖ

Лидия Вереш Розгварка зоз Аню Хромишову зоз Дюрдьова о уметносци

Уметносц нам оможлївює же бизме ше пренашли, а источашнє и страцели самого себе. Шицко цо чловек роби и до чого уклада труд, любов и дзеку то уметносц, прето же уметносц нїч инше, алє робота преткана зоз любову. Уметносц цага дружтво напредок. Уметносц то творенє. То дїло котре кажди чловек зохаби за собу, а же є дакеди анї нєсвидоми того.

– Найволїм мальовац. Прейґ малюнкох найлєпше можем виражиц свойо чувства. Мам два облюбени роботи. Перши малюнок цо сом робела бул дарунок за рочнїцу моїм родичом. Тей роботи сом дала мено „Слики у оку”, по наймилшей писнї моїх родичох. Теди сом ше найбаржей трудзела же би кажди деталь бул на своїм месце. Други облюбени малюнок сом робела за себе. Наволала сом го „Вовк”, а облюбени ми є прето же сом го робела досц длуго – толкує Аня.

Аня Хромиш зоз Дюрдьова ма шеснац роки и ходзи до Штреднєй школи за дизайн „Боґдан Шупут” у Новим Садзе, напрям подобови технїчар. Одмалючка була зацикавена за уметносц, а конєчну одлуку же ше упише до уметнїцкей школи принєсла у осмей класи. У тим єй найвецей помогли и дали найвекшу потримовку, як сама гвари, єй родичи.

– Подобова уметносц ме прицаговала одмалючка. Вше сом дацо рисовала, лєбо мальовала. Найбаржей ме зацикавела у пиятей класи. Теди зме на годзинох подобовей култури учели яки шицко подобово уметносци постоя, цо шицко може представяц уметнїцке дїло, валер фарбох, цепли и жимни фарби... Шицко тото ми було барз интересантне и теди сом почала роздумовац о тим же бим ше у тим напряме усовершовала – здогадує ше Аня.

8

\\\ МАК 2/2022

У шлєбодним чаше, кед нє рисує, Аня люби слухац музику, буц зоз пайташами, ходзиц на карате. Тиж так, уж дзешец роки є активни член дюрдьовского Културно-уметнїцкого дружтва „Тарас Шевченко”.

За примаци испит, хтори тирвал три днї, Аня ше почала рихтац у осмей класи, а у тим єй найвецей помогла наставнїца Татяна Перович. На примацим испиту мала рисованє, мальованє и скулпторство. Найвецей трапези єй задавало праве скулпторство, прето же то найменєй робела у школи, алє ше добре порихтала и шицко прешло як треба. У школи ма шейсц фахово предмети, а то: рисованє, мальованє, скулпторство, подобову ґрафику, историю уметносци и основи технолоґиї и конверзациї. Праве основи технолоґиї и конверзациї Аня найволї. На тих годзинох випробую рижни нови подобово технїки, рекреирую уметнїцки дїла познатих уметнїкох, а з оглядом на тото же им тот предмет трима класна, тоти годзини им и найопущенши.

Кельо часу треба же би ше закончело єдну роботу Аня гвари же завиши од волї и инспирациї. Случовало ше же закончи малюнок за даскельо годзини, бо нє траци концентрацию, а дакеди єй треба и даскельо днї же би закончела роботу. Кед страци концентрацию, Аня гвари же пошвидко престава з роботу, прето же теди лєм розмасцує фарби и нє достанє тото цо задумала на початку. Од прибору, найвецей єй треба щеточки и фарби, алє и клайбаси и углє.

– Затераз ми план уписац ше на Академию уметносцох по законченю Штреднєй школи. Найволєла бим робиц у просвити, чи у школи, чи на Академиї, а же би ми мальованє було гоби – гвари вона. МАК 2/2022 ///

9

УПЕЧАТКИ

ЯЗИЧНИ АЛАРМ

Зоз кнїжки Блажени Хома Цветкович „Язични аларм – поради з язика”

Михаела Еделински Кнїжка „Ikigai”

ФЕБРУАРСКИ ПОРАДИ ЗАДЗЕКОВАЦ и ПОДЗЕКОВАЦ На каждим дарунку вон му барз задзековал.

Кнїжка „Ikigai” ма двох авторох, алє написану приповедку виприповедали вельо вецей шерца котри одкрили на котри способ маю здрави и длугоки живот. Тота кнїжка ма задаток зобудзиц людску свидомосц, указац драгу по котрей мож винайсц свой Ikigai и упознац нас зоз японску филозофию котра оможлївює длуготирваце здравє цела, розума и духа. Спрам податкох ШЗО, Япон жем зоз найдлугшим людским виком: за хлопох вон виноши 85, а за жени 87,3 роки. Авторе кнїжки окремну увагу придали японскому острову Окинави на котрим ше находзи найвекше число сторочних людзох. Тото цо за нїх характеристичне то же шицки вони маю свой Ikigai (франц.: raison d’être) – причину, смисел живота. Цо то тото цо порушує чловека же би предлужел жиц и бориц ше? Одвит лєжи у пренаходзеню причини своєй еґзистенциї. Єдна з методох то лоґотерапия котра детально описана у дїлу: цо вона представя, на котри способ ше розликує од психоанализи, котри то крочаї у самим єй процесу, прецо вона на еґзистенциялну фрустрацию патри як на духовну почежкосц, а нє менталну хороту, итд. Ище єден мотив тей кнїжки за квалитетни живот то – Жиц терашню хвильку. Кельо терашньосц наисце важна за людзох и їх способ живота? У окремним поглавю описане дацо цо ше вола Епидемия мултитаскинґу котра окреме значна за младих и продуктивних людзох же би видзели кельо наисце важне пошвециц ше лєм єдному задатку у хвильки, и з другого боку, у якей мири мултитаскинґ уплївує на квалитет наших резултатох. Ище даскельо фактори за котри сторочни Японци гваря же су барз значни то костиранє, физична активносц

10

\\\ МАК 2/2022

и медитация. Вони автором кнїжки виприповедали котри поживово продукти найвецей хасную, чи провадза калорийне уношенє и як часто посца. През поглавє о медитациї мож дознац и котри файти йоґи постоя, цо то Тай чи, Шияцу и за конєц, на котри способ Вабисаби* повязани зоз терашню хвильку. Дїло „Ikigai” отвера очи читательом и указує кельо медзилюдска интеракция наисце ма за пошлїдок злєпшованє каждого прежитого дня, у котрей мири способ роздумованя уплївує на концепт и структуру живота и прецо нашо успихи повязани зоз диханьом, поживу и медитацию. Кажде хто похопи важносц Ikigai-ю и пренайдзе го глїбоко у себе, тот пренашол и смисел живота пре котри шицко будзе робиц зоз страсцу и оптимизмом, а жажда же би жил з полнима плюцами будзе наймоцнєйша. *Ваби-саби = японски концепт котри указує на красоту пременлївей и нєсовершеней природи шицкого цо нас окружує.

Задзековац значи охабиц функцию, престац буц на функциї. На дарунку, совиту, помоци итд. ми дзекуєме, або дакому можеме и подзековац. Так же: На каждим дарунку вон му барз (по)дзековал. А задзекуєм на функциї предсидателя, бо ше сцем пошвециц иншому.

ГОСЦУЮЦИ и ТОТИ ЦО СУ ГОСЦИ На Манифестациї наступели вецей госцуюци ґрупи. Ми маме слова вязани за госцованє як: госцина, госцинска, госциц ше, буц дачий госц, госцовац, госцолюбиви, госцопримство, госцолюбиє, алє нє зазначене слово госцуюци. Так же ми тото слово заменїме зоз синтаґму – хтори госцую, госцовали, були госци на, або як госци. Лєпше: На Манифестациї наступели вецей ґрупи як госци, або ... хтори госцовали.

ҐАЗДИНСТВА и ҐАЗДОВСТВА

ДЗВОНЇЦ и БРЕНКАЦ

Держава дава малим ґаздинством помоц.

Нє мог стануц, бо му нє дзвонєла годзинка.

Ми повеме же малим ґаздовством, продуковательом, привреднїком ше дава помоц. Предкладам: Держава дава помоц малим ґаздовством.

Дзвони дзвоня, а годзинка бренка. А дзвинї нам у ухох. Значи: Нє станул, бо му нє бренкала годзинка.

ДАСКЕЛЇМА и ДАСКЕЛЬОМА, ДАСКЕЛЬО Пред даскелїма роками ситуация коло занятосци була вельо лєпша. Треба написац же пред даскельома, бо ше и роки, и даскельо меняю по припадкох, нє лєм роки. Сербске слово неколико хторе тиж часто хаснуєме у РСС преложене як даскельо, а у истим Словнїку даскелї то с. неколико, њих неколицина. Место пред даскельома роками можеме похасновац и даскельо роки назадок. Треба: а) Пред даскельома роками ситуация коло занятосци була вельо лєпша. б) Даскельо роки назадок занятосц гражданох була вельо лєпша. МАК 2/2022 ///

11

РУСИНИСТИКА И Я

РУСИНИСТИКА И Я

МАК-ова редакция

ДЗЕ СУ И ЦО РОБЯ Русинистика як универзитетска дисциплина на Филозофским факултету у Новим Садзе постої од 1. децембра 1972. року. При Иниституту за педаґоґию 1981. року основана Студийна ґрупа за руски язик и литературу, а школского 1981/82. року уписує перших студентох. Уж 1983. року основана Катедра за руски язик и литетаратуру, нєшка Оддзелєнє за русинистику. Основни и мастер студиї на Русинистики потераз закончели вецей як 60 студенти, а велї тераз робя у просвити, медийох... Ми вам представяме даєдних з нїх.

Анита Ґовля, Нови Сад: На Оддзелєню за русинистику сом закончела основни студиї, а тераз сом там ище вше на мастер студийох, хтори сом претаргла пре роботу. Тема моєй дипломскей роботи була „Власни мена и презвиска у Шидзе”, а на мастеру виглєдуєм „Пасив у руским язику”. Хвильково робим як координаторка у Каритасу у Новим Садзе, тиж так преподавам и нємецки язик у Европским институту зоз Зомбора, алє тиж так пишем и проєкти, гонорарно сом и судски толмач за руски язик за Окружни суд у Новим Садзе, и тота часц моїх активносцох вязана баржей за факултет хтори сом закончела. Робота судского толмача дараз зна буц допита, бо ше преклада даяки правни документи, цо вообще нє цикаве. Алє гоч є дараз и допите, з другого боку, правни язик барз прецизни, цо олєгчує роботу и мнє ше з того боку тото и пачи, бо попри руского язику и нємецки язик моя велька любов. А нємецки язик праве таки – точни, прецизни и ясни. Тиж так часто мож достац даяки текст хтори интересантни, наприклад, даяки драмски текст, або писнї, алє прекладанє таких текстох вимага вецей часу и насампредз креативносц у пренаходзеню адекватного слова за прекладанє. Мала сом нагоду буц и матичарка на винчаню. По руски сом читала тото цо ше чита на винчаню, и то ми було барз интересантне. Робела сом и прекладала симултано на єдним судзеню, цо за мнє тиж було интересантне искуство. Цо ше дотика нашей Катедри (як ю ми шицки воламе) тото цо мнє було найкрасше же понеже єст мало студентох, там атмосфера вельо цеплєйша и вельо вецей

12

\\\ МАК 2/2022

єст часу и нагоди научиц дацо од професорох. Вони вше порихтани подзелїц свойо знанє и дац напрямки, так же мнє то була барз велька предносц док сом студирала. Професоре зоз сербскей Катедри нам гуторели же тоти студенти хтори зоз Русинистики найвреднєйши и же вельо знаю. Єст барз вельо предносци прецо ше уписац на Катедру. Нормално, язик ше муши и любиц. Я особа хтора одмалючка барз люби язики, нє лєм руски язик, алє вообще. Так же, кед и ви любице язики, лєбо литературу, препоручуєм вам же бисце ше уписали на нашу Катедру. Люпка Малацко, Руски Керестур: На Катедри за руски язик и литературу сом дипломовала 2004. року, а тема дипломскей роботи ми була „Крачунски обичаї”. Того 1997. року зме ше дзевецеро уписали на Катедру, а двойо зме з тей ґенерациї и вєдно закончели. З нами ше уписал и єден Серб хтори нїґда пред тим нє бешедовал по руски и покладал и испити на першим року зоз нами. Под час студийох найволєла сом старославянски язик и вообще ґраматики шицких язикох хтори зме за шицки тоти штири роки учели. Понеже зме єдну часц предметох слухали по сербски то була нагода же бизме ше и дружели зоз студентами з других ґрупох и то допринєсло же зме нє остали заварти медзи собу, алє зме шицки здобули товаришох и звонка Катедри. Студиї на Русинистики бим препоручела тим хтори любя язики, понеже тераз єст можлївосц черанки студентох и маю нагоду тото вихасновац и пойсц до другей держави. Тераз уж дзешец роки робим як професор руского язика у нашей Ґимназиї. Зоз школярами бешедуєм о Русинистики и вше им преношим тоти красни упечатки и з часу на час дахто ше и опредзелї за тот напрям.

Оддзелєнє за русинистику можеце провадзиц и на Фейсбуку, на їх боку – Русинистика.

Фото: Марияна Павлович МАК 2/2022 ///

13

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

ШВЕТ НАУКИ И ТЕХНОЛОҐИЇ

Марко Буила Интервю зоз Тимотейом Рацом зоз Коцура о фотоґрафованю и знїманю

ДРОН – БАВИСКО, АЛЄ И ОДВИЧАТЕЛЬНОСЦ Можеме шлєбодно повесц же пренаходок фотоапарату представя єдну з найвекших сатисфакцийох за людску заєднїцу. Вон нам оможлївює же бизме кажду хвильку котру зме дожили зазначели и ознова ю преживйовали припатраюци ше на фотоґрафиї. Тимотей Рац зоз Коцура ше уж длугши час занїма зоз фотоґрафию и намага ше зазначиц кажду хвильку, подїю и место на котрим ше находзи зоз камеру. Цо Тимотей найволї знїмац и фотоґрафовац, на яки способ то роби, кеди ше почал зоз тим занїмац и як до того пришло, виприповедал нам за МАК. Кеди ши ше почал интересовац за фотоґрафию и знїманє зоз дроном и як пришло до того?

Чи можебуц студираш, або ши закончел дацо вязане за фотоґрафию, або технолоґию?

Тимотей Рац: Под час студийох сом ше почал интересовац и пробовац фотоґрафовац дацо цо мнє було интересантне. То було баржей виглєдованє функцийох фотоапарата и пробованє даяких идейох цо сом видзел на интернету. Приповедка з дроном почала пред двома роками, праве кед почала шветова пандемия. Колеґа котри по теди знїмал зоз камеру понукнул ми чи бим вжал од нього дрон и знїмал з нїм свадзби и рижни збуваня. На перши попатрунок то було вельке виволанє котре сом дзечнє и без роздумованя прилапел.

Т. Р: Закончел сом Високу технїчну школу у Новим Садзе, напрям информацийни технолоґиї, дзе нє було вельо дотику зоз фотоґрафию, алє людзе коло мнє ше занїмали зоз фотоґрафию, та и мнє то покус почало цикавиц. Верим же то и у ґенох записане, мой бачи ше у младосци професийно занїмал з фотоґрафию.

14

\\\ МАК 2/2022

Цо найчастейше знїмаш, або фотоґрафуєш и дзе пренаходзиш инспирацию? Т. Р: Найчастейше знїмам свадзби, вешеля, даяки збуваня, церкви, манастири, будинки котри ше будую. А кед знїмам за свою душу, то углавном природа. Инспирацию пренаходзим у музики котру слухам док идзем на роботу, або кед гонїм авто. Кед сом сам, и музика обовязно у слухалкох. Монтирам сам свойо знїмки и обробюєм слики. Дараз ми за тото потребне вельо часу, алє кед сом достаточно мотивовани и мам одредзену визию, вец робота лєци, уживам у нєй.

Могол биш нам дакус потолковац як дрон функционує, чи потребне даяке допущенє за ньго и чи єст даяки правила цо ше шме знїмац, а цо нє? Т. Р: Дрон то як бависко, алє ноши вельку одвичательносц, понука вельо можлївосци кед ше зна з нїм руководзиц и зробиц тото цо ше сце. Дрон ше состої зоз лєтачки, камери и контролера з котрим ше руководзи, односно командує и видзи ше слика з камери на лєтачки. Потребне мац допущенє за управянє зоз дроном и допущенє за знїманє котре ше поглєдує даскельо днї пред

Попри фотоґрафованя и знїманя, чи маш ище даяки интересованя? Т. Р: Мам вельо интересованя, алє мало часу же бим шицко посцигнул. Любел бим ше вецей пошвециц видео едитованю, програмованю, понеже затераз то лєм на аматерским уровню. Любел бим знац вецей ствари о автох, технїки, видео бавискох итд. За сам конєц, дзе мож пренайсц твойо фотоґрафиї и знїмки, и дзе их найчастейше обявюєш?

лєценьом, односно знїманьом. У Сербиї єст огранїченя по котру висину лєтачка може лєциц и кельо муши буц оддалєна одомнє кед є у воздуху.

Т. Р: Знїмки и фотоґрафиї кладзем на мой Фейсбук и Инстаґрам профил (@timotej.rac92). Мал сом чесц же даєдни мойо фотоґрафиї з дроном крашели насловни боки кнїжкох, новинох, часописох, а тиж були уключени и до вистави фотоґрафийох кед Нови Сад постал Европска престолнїца култури у 2022. року.

Чи шицко тото зоз чим ше занїмаш баржей твой гоби, чи робота котра може принєсц добри заробок? Т. Р: Ище вше то лєм гоби котри приноши даяки дробни заробок попри примарней роботи, а за надалєй увидзим як ше ситуация будзе розвивац. Же би ше могло жиц з тей роботи потребне дойсц на тарґовище зоз добру, квалитетну роботу и рекламу. Ище вше у тим виглєдуєм свойо можлївосци и робим на усовершованю. МАК 2/2022 ///

15

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

СПОРТ И РЕКРЕАЦИЯ

Мартина Надь Розгварка зоз столнотенисером Матейом Сабадошом з Руского Керестура

ШВИДКА РЕАКЦИЯ И ДОБРА КОНЦЕНТРАЦИЯ Матей Сабадош зоз Руского Керестура школяр другей класи штреднєй Технїчней школи у Суботици. Його любов ґу столному тенису тирва уж шейсц роки.

– Кед сом мал дзешец роки, зоз учительками зме ишли опатриц як випатра тренинґ столного тенису, та кому ше попачи, може ше уписац и почац тренирац. Теди ше ми тот спорт попачел, та сом ше надумал опробовац у нїм. Так шицко почало – толкує Матей. Матей тренира три раз до тижня – пондзелок, стреду и пияток, а шицко прилагодзує своїм обовязком и школи. Кед ма вецей шлєбодного часу, случи ше же тренира и кажди дзень, а його тренинґи тирваю по два, лєбо два и пол годзини.

– Случи ше же ми дакеди жаль кед мойо товарише уживаю даґдзе, а я мушим буц у сали и тренирац. Медзитим, познєйше самого себе здогаднєм же я напредуєм у тим цо любим праве теди кед так препровадзуєм час и вежбам, так же ме то швидко прейдзе – гвари вон. Сабадош ма освоєни два перши и вельо други и треци места. Змаганя ма углавним у Сербиї по векших варошох, як цо то Беоґрад, Нови Сад, Вершец, Алексинац,

Шабац, а бул и на медзинародним змаганю у Заґребе. Наймилша награда му кед завжал треце место на турниру у Шабцу, прето же мал барз добрих процивнїкох, та му тота медаля ище значнєйша.

– Змаганя у столним тенису ше отримую слабше, углавним раз до мешаца. Скорей ше тоти змаганя отримовало частейше, скоро кажди викенд. Столнотенисер муши буц швидки, треба най швидко роздумує же дзе идзе лабдочка и дзе най ю процивнїк нє враци, потребне ше и швидко рушац за лабдочку – визначує Матей. Почал тренирац у „Русину”, а тераз Матей тренира у Суботици за „Спартак”.

– За „Русин” сом тренирал по першу штредню, док сом нє пошол до Суботици. Тераз бавим лєм лиґу за „Русин”, а змаганя бавим за „Спартак”, поєдинєчни и екипни. Кед победзим, барз ми мило, прето же видзим же ше виплацело укладац труд и тренирац. Кед страцим од слабшого од себе вец ми нєправо, а кед страцим од того цо знам же сиґурно победзи, потрудзим ше максимално, та цо будзе. Побида ми дава мотивацию же бим предлужел и надалєй тренирац и буц ище лєпши – наглашує Матей.

Фото: М. Афич

16

\\\ МАК 2/2022

Мартина Надь Розгварка зоз атлетичарку Ивону Рац з Руского Керестура

ПЕРСПЕКТИВНА АТЛЕТИЧАРКА Ивона Рац зоз Руского Керестура школярка седмей класи Основней школи „Петро Кузмяк”. Атлетику тренира у керестурским АК „Русин” уж осем роки. Єй дисциплина то скаканє до висока.

товарише, та и там препровадзуєме вєдно час и робиме цошка цо добре за нас и нашо здравє – гвари млада, алє перспективна атлетичарка.

– Атлетику тренирам три раз до тижня. Пред тим як сом почала тренирац атлетику, ходзела сом два роки до Школи спорту „Скочко”. Тренере на „Скочку” видзели мой потенциял же бим могла буц успишна у скаканю до висока, та так шицко и почало – толкує Ивона.

Ивона школярка седмей класи и попри обовязкох вязаних за школу, друженя з товаришами и товаришками, сцигує и поряднє тренирац. Наставнїца Саня Еделински, хтора их тренира атлетику, дзечнє прилагодзує термини особом котри тренираю, догваряю ше шицки за термин котри им одвитує и на таки способ нє муша препущовац тренинґи.

Ивона мала змаганя затераз лєм у нашей жеми, а то у Червинки, Зомборе, Сримскей Митровици и Новим Садзе. На потерашнїх змаганьох освоєла три перши места, два други и єдно треце место. Пре пандемию, учашнїки на змаганьох доставали лєм дипломи, так же би вона могла мац ище вецей медалї.

– Кед освоїм даєдно место на змаганю, барз сом щешлїва, а кед ми ше то нє поспиши, опущена сом и вец знам же я то можем лєпше, та себе так давам мотивацию же бим предлужела тренирац и же бим була ище лєпша. Особа на котру ше упатрам то Ивана Шпанович, наша успишна атлетичарка – визначує вона.

– Наймилша медаля ми кед сом освоєла перше место у Зомборе, теди сом була барз щешлїва. На кажди тренинґ идзем з дзеку, прето же уживам у тренираню. На атлетику ходза и мойо товаришки и

Ивона була и на „Супер Кампу” на Митровцу на Тари. Як гвари, то було єдно прекрасне искуство, прето же там пробовала цошка нове, цо до теди думала же нє може.

Фото: Саня Еделински МАК 2/2022 ///

17

МАК-ОВО 50 РОКИ

МАК-ОВО 50 РОКИ

Мая Зазуляк Гарди Цо младих дакеди интересовало и о чим писали

ИДЕЯ, ЕНЕРҐИЯ, СЦЕЛОСЦ

После Янка Раца и Ирини Гарди Ковачевич, главних и одвичательних редакторох часопису МАК, у маю 1981. року на тоту функцию ступел Гавриїл Колєсар и окончовал ю по януар 1986. року. У периодзе седемдзешатих и оседзешатих рокох за МАК писали велї млади, а медзи нїма були и Дюра Винаї, Татяна Беук-Латяк и Любомир Дудаш, хтори ше з нагоди 50-рочнїци нашого часопису здогадли на тоти часи. Дюра Винаї: До МАК-у сом писац почал седемдзешатих рокох як школяр керестурскей ґимназиї. После, кед сом пошол на Економски факултет, на трецим року сом конкуровал на роботне место новинара у новинох „Руске слово” – и прияли ме.

Гавриїл Колєсар, главни и одвичательни редактор, Дюра Винаї, новинар и Желимир Пап, музични редактор

Но, уж идуцого року хтошка прераховал же би лєпше було кед би 22-рочни челєднїк робел у МАК-у як новинар. Теди бул заняти главни и одвичательни редактор, и я, як новинар. Редактор теди мушел мац 5 роки роботного искуства и закончени факултет, кед бул хлоп, уж мушел и войску одслужиц, цо значело же нє мог мац менєй як 30 роки. Теди ше тримало же чловек млади до 27 рокох! После ше трацел контакт зоз младима, односно зоз читачами. Найчастейше сом писал о актуалних проблемох. Млади були орґанизовани по младежских орґанизацийох у местох, општинох, покраїни. Нє мали роботи, нє мали пенєжи, сцели ше забавяц, сцели вельо того, напредовац на шицких польох дружтвеного живота. Цо найважнєйше, мали идеї, енерґиї, сцелосци. Гоч ше о комунизме приповеда з вельким цинизмом,

18

\\\ МАК 2/2022

теди демократиї було вельо вецей як нєшка. Младих интересовало шицко, насампредз теми котри нє можу индзей найсц. Читаче ше нє шму подценьовац, подкладац им вижувани теми. Анї теди, анї нєшка. Конкретно – интересовала их музика. Ми теди порушали Керестурияду, на котру зме до Керестура приводзели млади ґрупи зоз наших руских местох. Гоч було вельо проблеми, нєпорозуменя, час укаже же то була добра идея и мала своїх прихильнїкох. Нажаль, кед ше одступело од основней концепциї, вона ше розпадла. Хто мал писацу машинку писал на машинки, хто нє, писал з руку. Важне як писал, а нє на чим, або зоз чим. Рукописи ше посилали по пошти, або особнє доручовало, цо вообще нє подле. Телефони були лєм фиксни, и то ридко хто мал. Алє, можеце мац шицку технїку на швеце кед вашо тексти нє новинарски, допити, нїч нє доставаце. Особнє, у редакциї перши сом набавел диктафон. По теди новинаре записовали початни слова виреченьох, або и цалих пасусох. Алє, дармо вам добри микрофон кед маце подлого собешеднїка. През МАК прешли велї сотруднїки. Єдна часц, гоч була талантована, давно забула же цошка писала до МАК-у, и роби други чесни роботи. Татяна Беук-Латяк: Мойо сотруднїцтво з МАК-ом почало ище кед сом була ґимназиялка, давного 1974. року. Теди сом писала поезию и писнї ми обявйовани на бокох нашого младежского часопису. У тим чаше сом почала сотрудзовац и зоз емисию „Одгуки з ровнїни” на Радио Новим Садзе, перше у рубрики „Минута поезиї”, а потим сом вєдно з Михайлом Романом водзела емисию. Теди редакторка емисиї була Агнета Бучко, котра барз вплївовала на мойо опредзелєнє занїмац

ше з новинарством. На бокох МАК-у мойо прилоги почали буц частейше обявйовани кед го ушорйовала Ирина Гарди Ковачевич. Вона задавала теми, я их реализовала. Дзекуюци єй, була сом у новинарскей школи, котру орґанизовал часопис „Младежски новини”, чий снователь була Републична конференция Союзу социялистичней младежи Сербиї. На початку сом найчастейше писала

Часц екипи радийскей младежскей емисиї „Одгуки з ровнїни” 1982. року – София Чакан (Николаєвич), Мария Латяк (Даниш Канюх), Мирослав Кевежди старши, Зденка Сеґеди (Рац), Татяна Беук-Латяк, Звонимир Сеґеди Маникс

о младих зоз наших местох, а кед сом почала робиц у Рускей редакциї Радио Нового Саду и ушорйовац младежску емисию „Одгуки з ровнїни”, писала сом о младежскей орґанизациї, роботних акцийох, младих у дружтвеним и политичним живоце, їх правох и обовязкох. Теди були таки часи же було важне писац о тим. О шицким тим було слова и у Одгукох. Найволєли зме читац о своїх парнякох у нас и у швеце, а велї любели и поезию. Було барз вельо сотруднїкох, котри писали прилоги, а и поезию. МАК нєшка ма атрактивнєйши визуални випатрунок, друковани є на квалитетнєйшим паперу. Обрабяю ше подобни теми як и пред 50 роками – тото цо интересує младих. Жиєме у чаше котри дава вецей можлївосци за орґанизацию шлєбодного часу и школованя, технїчне напредованє очиглядне, так же собешеднїки котрих ше представя, маю интересантнєйши приповедки. Понеже вецей нє жиєме у єдней держави, велї ше виселєли

до иножемства, интернет оможлївює контакти з тима людзми. Пачи ше ми бок пошвецени рускому язику, односно тому як ше дацо правилно гутори по руски, алє думам же би ше могло дац и чежши приклади у чим ше гриши. Неґативна пременка у прешлих 50 рокох то зменшанє числа сотруднїкох. То ма велї причини, насампредз финансийни. Вше єст менєй младих котри порихтани буц волонтере. Пенєж постал найважнєйши. Тото видно и кед у питаню емисия за младих на радио габох. Любомир Дудаш: Шицко то почало ище у „Заградки”, а вец ишло якош по природним цеку, роснул сом вєдно з виданями. Источасно зоз початком ґимназиї, почало и мойо сотруднїцтво з МАК-ом. Кед добре паметам, то було же – ти добре пишеш, та биш могол и тото. Було о чим писац. Теди младеж у валалє була активна, достали зме Младежски дом, атлетика у валалє теди була чудо у реґиону и ширше, було литературни, драмски секциї... а то бул и час союзних роботних акцийох. Так же сом найчастейше о тим писал, правел сом и фото-репортажи, а писал и прозу. Було чесц и задовольство писац за МАК. Чесц же це хтошка поволал, а задовольство же то цошка дзе ти бул актер, же тото дзе ши бул присутни пренєшене и другим. Нє було дружтвени мрежи, нїч тому подобне, єдини медий котри то могол затримац и зачувац були праве новини. Бо, ґу новином ше вше мож врациц, найсц цо ци лєжи, цо нє, и уключиц аналитику. Теди у колективе у „Руским слове”, а и у нашим, ґимназийским, вше було тей финей, добронамирней критики, без нагадованьох даякого пошпоцованя и то мало барз Фото-репортажа Любомира добри резултати. Дудаша 1976. року МАК 2/2022 ///

19

АЛТ ШОУ У МАК-У

АЛТ ШОУ У МАК-У

Андрей Орос Интервю зоз полицайом-приправнїком Иваном Чапком з Руского Керестура

БЕЛАВА УНИФОРМА

Кед вам ше питали старши кед сце були мали же цо будзеце док вирошнєце, цо сце одвитовали? Углавним то були ґенерични одвити – дохтор, астронаут, ґлумец... Наш собешеднїк Иван Чапко зоз Руского Керестура одмалючка жадал буц полицай, а тото жаданє му ше тераз и сполнює. После законченого обучованя у Сримскей Каменїци, Иван хвильково на шейсцмешачней пракси. Як випатра процес од приявйованя на конкурс по тото цо вон нєшка роби, можеце пречитац у тексту хтори пред вами. Цо потребне же биш ше могол приявиц на конкурс за обучованє за полицая? Иван Чапко: Насампредз найзначнєйше же бисце нє ма ли безпечносне препреченє, пот упеня, виновни дїла, дацо неґативне цо сце робели у живоце, а тиж так нїхто у вашей фамелиї нє шме мац таку прешлосц. Попри тим, мушице жиц на териториї Сербиї найменєй пейц роки и мац вожацку дозволу Б катеґориї, як и закончену штиророчну штредню школу. Дзе ше треба приявиц на конкурс? И .Ч : Н а и н т е р н е т у м о ж пренайсц текст конкурсу у хторим пише хтори документи, папери потребне позберац. Кед позбераце потребни документи, вецка их придаце до найблїзшей полицийней станїци у општини у хторей жиєце. Значне наглашиц же ше на конкурс можу приявиц млади од 18 по 24 роки и 11 мешаци живота.

20

\\\ МАК 2/2022

Як випатрала дальша процедура кед ши дознал же ши прияти? И.Ч: Кед обявени резултати, написали нам и кеди маме пойсц на обучованє и цо шицко маме позберац зоз собу. Теди почала цала тота ситуация зоз корону, та нам наявели же даскельо мешаци анї дому нє будземе пущани. Кед же ше добре здогадуєм, 31. януара прешлого року зме пошли до Центру за обучованє у Сримскей Каменїци.

Кеди ши одлучел же ше приявиш на конкурс?

Цо сце найвецей робели под час обучованя?

И.Ч: Одмалючка сом сцел постац полицай. Першираз сом конкуровал 2014. року, кед сом мал 18 роки. Теди ше приявели ище даскельо особи зоз Руского Керестура, лєм же нам шицким врацели папери прето же на уровню цалей держави конкурс б ул о д б и т и . П о с л е того конкурс нє бул обявени дас штири роки, та сом ше ознова приявел 2018. року, попреходзел сом шицки круги, медзитим, була велька конкуренция, та сом ознова нє прияти. Потим, 2019. року, ознова бул обявени конкурс, блїзки особи ме нагваряли най попробуєм ище раз, бо сом ше уж приблїжовал ґу тей гранїци рокох, та сом дас о пол рока дознал же сом конєчно прияти.

И.Ч: Найвецей було ученя законох, криминалистики, овласценьох хтори полиция ма и як функционує цала система нукашнїх дїлох. Попри тим, мушели зме буц дисциплиновани, а розчаровало ме тото же найменша увага була на физичним пририхтованю. Думал сом же то будзе найпотребнєйше, та сом ше пред одходом пририхтовал у терховнї, бежал сом, алє наисце увага нє була на тим, голєм нє на таким уровню яки сом обчековал.

Одма лючка ши жада л буц полицай, а чи ши мал конкретну задумку же у котрим сектору биш любел робиц? И.Ч: Кед зме були мали патрели зме вельо филми и сериї у х тори х сом обожовал полицайох, та сом мал лєм задумку же сцем буц полицай, алє без конкретного опредзельованя же цо бим любел робиц.

Цо точно робице на пракси? И.Ч: Преходзиме през шицки сектори. Найцикавше кед сом у патроли, кед обиходзиме цалу општину. Нам, хтори зме нови у тим, найинтересантнєйше кед єст даяке случованє дзе мушиме реаґовац. Найменєй ми цикаве кед сом у станїци, кед робиме на видаваню документох, бо нє любим шедзиц у канцелариї.

Цо ц и бу ло н айче ж ше, а цо найцикавше у периодзе обучованя?

Як мож напредовац у тей роботи, чи ше треба дошколовйовац?

И .Ч : Н а й ч е ж ш е м и б ул о у ч е н є криминалистики, а найцикавше ми було же зме учели даскельо файти борительних схопносцох, як цо карате, джудо и подобне.

И.Ч: Напредовац мож, а найлєпше кед закончице факултет хтори припознава Министерство нукашнїх дїлох, а то правни факултет, лєбо полицийна академия. И я плануєм уписац дацо накадзи положим державни испит.

Дзе тераз робиш? И.Ч: Закончел сом обуку и уж мешац у Кули робим приправнїцки стаж. То тирва шейсц мешаци, три мешаци у Кули и три мешаци на гранїци, дзе сом достал же будзем робиц. У тим периодзе у Кули преходзиме шицки роботи, транспорт, роботи у станїци, на видаваню документох, а накадзи одробим и гевти три мешаци на гранїци, вец мам покладац державни испит же бим и урядово постал полицай.

Пред тим як ши пошол на обуку, бул ши фодбалски судия. Чи плануєш и надалєй, попри роботи, судзиц? И.Ч: Цали рок сом бул у Каменїци, та сом занєдзбал судзенє, алє сом нєдавно судзел єдно приятельске змаганє хторе бавел ФК „Русин”. Кед ми час дошлєбодзи, будзем и надалєй судзиц.

„Емисия за младих – АЛТ шоу”, каждей стреди од 21:30 г и репризно штварток од 12:30 г на габох Радио Нового Саду (92, 100, и 107,1 меґагерци) МАК 2/2022 ///

21

ВЕЦКА НЇЧ У МАК-У

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

Михайло Планкош | YouTube → Evo ništa

НАЗАД ДО БУДУЧНОСЦИ! Жиєме у чаше носталґиї! Таки кажди час, алє думам же нє кажди носталґични на исти способ. Даєдни часи ше баржей фокусую сами на себе, а даєдни таки же од нїх жадаме сцекнуц до дакедишнїх добрих старих... И филми то хасную. На даяки спосoб вони рахую же носталґия вицагнє одредзене число людзох зоз хижи и звекша заробок филму, алє з другого боку, и тоти людзе хтори правя филми зоз креви и меса, та сом сиґурни же єднo число од нїх наисце щиро фасциноване з часом хтори обробюю. Прето чувствую потребу же би ше повязали зоз нїм, прекоментаровали прецо думаю же праве тот елемент прешлосци вредни паметаня.

мой колеґа, тот филм ма таку густу атмосферу же ю мож резац зоз ножом (знам же то Амере часто хасную, алє кед сом чул тот вираз по сербски, якош цалком иншаке чувство вицагнул зо мнє). Окрем своїх sci-fi елементох, филм одлична приповедка о чловечносци, любови и о осаменосци. Кед бизме мушели зложиц лїстину катеґорийох хтори цошка муши виполнїц же би було чловек, хтори би то були катеґориї? Тей приповедки ше удава нагнац нас же бизме роздумовали и о тим яки красни и далєй тот швет у хторим жиєме и кельо важне зачувац го таки яки є, алє з другого боку му ше удава и креирац єден феноменални футуристично дистопийни амбиєнт у хторим би було интересантне прешейтац ше, алє бим нє жадал у нїм жиц. Дения Вилнева, режисера того нового „Блейд Ранера”, можебуц уж познаце по насловох: „Возвраценє”, „Дина” лєбо „Сикарио”. Е тераз, пред тим як вам предложим тот филм и гоч хтори други филм того режисера, мушим вам надпомнуц же ше анї Ридли Скот у ориґиналним филму, анї Вилнев у тим, нє трудза оганяц публику. Камерман „Блейд Ранер 2049.” Роджер Дикенс, єден з найлєпших живих камерманох, хтори, на щесце, и далєй роби. Вон знял велї барз красни и добри филми. То значи же тот филм дакеди чече помали, же бизме мали часу патриц його красоту.

Фотомонтажа: Михайло Планкош

Ориґинални „Блейд Ранер” Ридлия Скота класик кинематорґафиї. Єден є з даскелїх култних, темельних sci-fi филмох без хторих би нє исновало вельо койчого цо нам нєшка цалком нормалне у филмох того фаху. Цо би повед єден

22

\\\ МАК 2/2022

И ниа цо проблем зоз носталґию. Келї сом мена и наслови вишоровал у тим тексту, а нє жадам вам задавац домашню роботу... алє тоти филми ше „мурую” єден на другим. На концу концох, филм будзеце розумиц и кед сце анї єден з предходних филмох нє патрели, алє вам будзе забавнєйши кед дакус вецей часу пошвецице тей теми (окреме кед любице sci-fi).

Явна поволанка НВУ „Руске слово” за видавательни 2023. рок

ПО 1. СЕПТЕМБЕР МОЖ ПОСЛАЦ РУКОПИСИ НВУ „Руске слово” 1. януара 2022. року розписала поволанку за придаванє рукописох за обявйованє кнїжкох по руски з обласци поезиї, прози, наукових и есеїстичних жанрох, литератури за дзеци, младих и одроснутих. Рукопис треба же би бул написани по руски, у електронскей форми, унєшени до програми Ворд у системских майкросфтових Виндовс фонтох, треба же би мал помедзи штири и двацец друковани табаки (єден табак – 16 боки) и же би сполньовал нєобходни критериюми, котри оценї фахова комисия Видавательней редакциї.

З рукописом треба послац Молбу у котрей буду наведзени точни податки о авторови, мено, презвиско (або псевдоним), електронску адресу и телефон, як и нєобходну информацию котру автор жада сообщиц Редакторови. Рукопис за видавательни 2023. рок треба послац найпознєйше по 1. септембер 2022. року на електронcку адресу: ruske.vidavateljna@gmail.com НВУ „Руске слово” нє длужна друковац кажди рукопис котри сцигнє на адресу, а о поступку з рукописом Установа будзе благочасово информовац авторох.

МАК 2/2022 ///

23

ВЛАСНИ ПЕЧАЦ

Аня Хромиш, шеснацрочна штредньошколка зоз Дюрдьова, длогорочна членїца КУД-а „Тарас Шевченко”, одмалючка указовала прихильносц ґу уметносци. З роками розвивала свой талант и у осмей класи одлучела же єй то будзе и животна професийна ориєнтация. Аня участвовала на штирох Подобових колонийох „Стретнуце у Боднарова” у Ґосподїнцох и на двох Подобових колонийох у Дюрдьове. Єй роботи виложени у Подобовей ґалериї у Ґосподїнцох, як и у Месней заєднїци у Дюрдьове. Инспирацию за свойо роботи Аня найбаржей пренаходзи у каждодньовим живоце.