4. PROBLEMY SEKSUALNE W RÓŻNYCH SPECJALNOŚCIACH MEDYCZNYCH
4.1. Problemy seksualne w zaburzeniach hormonalnych –Anna Kępczyńska-Nyk
4.1.1. Wstęp
4.1.2. Problemy seksualne w zaburzeniach wydzielania prolaktyny u mężczyzn i kobiet
4.1.3. Problemy seksualne w zaburzeniach funkcji tarczycy u mężczyzn i kobiet
4.1.4. Problemy seksualne w zaburzeniach funkcji nadnerczy u kobiet i mężczyzn 787
4.1.5. Problemy seksualne w przebiegu zespołu policystycznych jajników u kobiet
4.1.6. Problemy seksualne u kobiet i mężczyzn w przebiegu cukrzycy
4.2. Antykoncepcja a seksualność – Maja Świetlicka
4.2.1. Wstęp
4.2.2. Naturalne metody kontroli płodności
811
813
4.2.3. Metody barierowe 814
4.2.4. Metody hormonalne 814
4.2.5. Wkładki wewnątrzmaciczne i wewnątrzmaciczne systemy uwalniania lewonorgestrelu
4.2.6. Sterylizacja
4.3. Seksualność kobiet w okresie menopauzalnym –Katarzyna Zborowska, Violetta Skrzypulec-Plinta, Agnieszka Kobiołka
825
4.3.1. Wstęp 825
4.3.2. Funkcje seksualne w okresie menopauzy 827
4.3.3. Etiologia zaburzeń seksualnych 828
4.3.4. Rozpoznawanie dysfunkcji seksualnych
4.3.5. Leczenie dysfunkcji seksualnych
833
835
4.4. Problemy zdrowia seksualnego związane z hipogonadyzmem czynnościowym związanym z wiekiem u mężczyzn –
Anna Kępczyńska-Nyk
4.4.1. Wstęp 845
4.4.2. Fizjologia wydzielania testosteronu
4.4.3. Zmiany w funkcjonowaniu osi HPG zachodzące z wiekiem
4.4.4. Hipogonadyzm
4.4.5. Zasady kwalifikacji do TRT
4.5. Problemy seksuologiczne w kardiologii – Artur Mamcarz,
859
Marcin Wełnicki 865
4.5.1. Wstęp 865
4.5.2. Zaburzenia erekcji a choroby układu sercowo-naczyniowego
4.5.3. Pułapki farmakoterapii
4.5.4. Kardiologiczne aspekty seksualności kobiet
4.5.5. Kardioseksuologia w praktyce
4.6. Zaburzenia seksualne w chorobach układu moczowego –
869
Joanna Chorbińska, Marta Skrodzka 879
4.6.1. Wstęp 879
4.6.2. Objawy z dolnych dróg moczowych (LUTS)
4.6.3. LUTS u mężczyzn
4.6.4. Łagodny rozrost gruczołu krokowego (BPH)
4.6.5. LUTS u kobiet
4.6.6. Nietrzymanie moczu (NM)
4.6.7. Nawrotowe zakażenia układu moczowego
884
4.6.8. Zespół przewlekłego bólu miednicy (CPPS) 898
4.6.9. Stulejka
4.6.10. Skrzywienia prącia . .
4.7. Zakażenia przenoszone drogą kontaktów seksualnych. Zagadnienia profilaktyki i testowania – Bartosz Szetela, Jacek Gąsiorowski .
4.7.1. Wstęp
4.7.2. Drogi transmisji i dostępne metody profilaktyki
4.7.3. Objawy i leczenie empiryczne
902
911
911
912
920
4.8. Problemy seksualne w onkologii 937
4.8.1. Onkoseksuologia – zagadnienia ogólne –Sebastian Artur Zdończyk, Michał Lew-Starowicz .
Spis treści
937
4.8.2. Zaburzenia seksualne u kobiet z chorobami onkologicznymi –Krzysztof Nowosielski 948
4.8.3. Zaburzenia seksualne u mężczyzn z chorobami onkologicznymi – Piotr Paweł Świniarski 963
4.9. Problemy seksualne w psychiatrii – Michał Lew-Starowicz
4.9.1. Wstęp
4.9.2. Rola neurotransmiterów i neurohormonów .
4.9.3. Zaburzenia nastroju
4.9.4. Zaburzenia lękowe . .
979
979
980
981
983
4.9.5. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne i zaburzenia dysmorficzne ciała 985
4.9.6. Zespół stresu pourazowego 986
4.9.7. Zaburzenia psychotyczne .
4.9.8. Zaburzenia odżywiania .
4.9.9. Zaburzenia osobowości
4.9.10. Psychofarmakoterapia
4.10. Problemy seksualne w neurologii – Marta Goschorska
986
988
988
4.10.1. Wstęp 1003
4.10.2. Udar mózgu 1004
4.10.3. Bóle głowy 1007
4.10.4. Stwardnienie rozsiane
4.10.5. Padaczka
4.10.6. Choroba Parkinsona
4.10.7. Choroba Alzheimera i inne choroby przebiegające z otępieniem
1019
1024
4.11. Niepełnosprawność fizyczna i zdrowie seksualne –Alicja Długołęcka 1039
4.11.1. Zdrowie seksualne a niepełnosprawność 1039
4.11.2. Współczesne modele niepełnosprawności a seksualność
4.11.3. Ograniczenia modelu społecznego
4.11.4. Nowa integracja seksualności po urazach
4.11.5. Bariery związane z realizacją potrzeb seksualnych
4.11.6. Problem z dostępnością do asystencji seksualnej
1040
1042
1043
1046
1047
4.11.7. Zakłócony proces somatognozji 1048
4.11.8. Budowanie obrazu ciała w obrębie narządów płciowych
1050
4.11.9. Mapowanie ciała i przyjemność zmysłowa . . . . . . . . . . 1052
4.11.10. Postępowanie z bólem podczas aktywności seksualnych . . . . . .
1056
4.11.11. Alternatywne mobilności w aktywnościach seksualnych 1057
4.12. Seksualność osób z niepełnosprawnością intelektualną –Izabela Fornalik, Katarzyna Pachniewska, Joanna Płuska 1065
4.12.1. Wstęp
4.12.2. Modele seksualności użyteczne w pracy klinicznej z osobami z niepełnosprawnością intelektualną . .
4.12.3. Dysharmonia w rozwoju – punkt wyjścia w diagnozie seksuologicznej .
1065
1066
1067
4.12.4. Specyfika diagnozy seksuologicznej osób z niepełnosprawnością intelektualną 1073
4.12.5. Tożsamość płciowa i seksualna 1076
4.12.6. Zachowania problemowe w obszarze seksualności –postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne
4.12.7. Doświadczenie przemocy seksualnej i jej skutki . .
4.12.8. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną w roli sprawców przemocy seksualnej .
4.12.9. Aktywność seksualna
1078
1083
1084
1087
4.12.10. Partnerstwo i małżeństwo 1089
4.12.11. Rodzicielstwo 1090
4.13. Seksualność osób w spektrum autyzmu – Izabela Fornalik . . . . .
4.13.1. Rozumienie spektrum autyzmu – neuroodmienność czy zaburzenie?
4.13.2. Czynniki wpływające na kształt seksualności osoby rozwijającej się w spektrum autyzmu – ważne kwestie w diagnostyce i terapii seksuologicznej .
1095
1095
1097
4.13.3. Wsparcie seksuologiczne osób w spektrum autyzmu w okresie adolescencji 1104
4.13.4. Tożsamość płciowa i orientacja seksualna osób w spektrum autyzmu .
4.13.5. Relacje romantyczne osób w spektrum autyzmu .
1107
1112
4.13.6. Aktywność seksualna, satysfakcja, dysfunkcje seksualne . . . 1114
4.13.7. Zaburzenia parafiliczne w spektrum autyzmu .
4.13.8. Przemoc seksualna a spektrum autyzmu .
Spis treści
1116
1117
5. PSYCHOTERAPIA W LECZENIU PROBLEMÓW I ZABURZEŃ
SEKSUALNYCH 1125
5.1. Terapia poznawczo-behawioralna – Marta Rawińska 1127
5.1.1. Założenia nurtu poznawczo-behawioralnego i jego użyteczność dla terapii seksualnej
5.1.2. Dysfunkcje seksualne w modelu poznawczo-behawioralnym –diagnozowanie
5.1.3. Dysfunkcje seksualne w modelu poznawczo-behawioralnym –terapia
1127
1131
1134
5.1.4. Dysfunkcje seksualne w modelu poznawczo-behawioralnym –techniki 1139
5.2. Terapia psychodynamiczna w leczeniu problemów i zaburzeń seksualnych – Łukasz Müldner-Nieckowski, Milena Kansy
5.2.1. Psychodynamiczne spojrzenie na seksualność – patologizacja a afirmacja różnorodności
5.2.2. Miejsce terapii psychodynamicznej we współczesnej seksuologii .
1147
1147
1149
5.2.3. W kierunku wystarczająco dobrej seksualności –psychodynamiczny model zdrowia 1152
5.2.4. Psychodynamiczne rozumienie problemów i zaburzeń seksualnych (etiologia)
5.2.5. Przebieg i metody psychoterapii
5.2.6. Zastosowanie w praktyce klinicznej – diagnoza i analiza wybranych zjawisk
5.3. Terapia systemowa w problemach i zaburzeniach seksualnych –Magdalena Gawrych
1156
1162
1169
1179
5.3.1. Założenia myślenia systemowego i jego użyteczność w problemach seksualnych 1179
5.3.2. Dysfunkcje seksualne w modelach systemowych
5.3.3. Konceptualizacja i diagnoza dysfunkcji seksualnych w modelach systemowych
5.3.4. Od pierwszej sesji diagnostycznej do kontraktu terapeutycznego
1182
1182
1185
5.3.5. Techniki terapii systemowych w leczeniu dysfunkcji seksualnych 1188
5.4. Wykorzystanie mindfulness w terapii seksualnej – Iza Jąderek 1197
5.4.1. Wstęp
1197
5.4.2. Mechanizmy działania .
1198
5.4.3. Mindfulness w terapii dysfunkcji seksualnych kobiet 1200
5.4.4. Mindfulness w terapii dysfunkcji seksualnych mężczyzn 1202
5.4.5. Mindfulness w terapii hiperseksualności i kompulsywnych zachowań seksualnych .
5.4.6. Mindfulness w terapii par .
5.4.7. Skuteczność i ograniczenia badań nad mindfulness w terapii problemów związanych ze zdrowiem seksualnym
1204
1206
1208
5.4.8. Inne zastosowania mindfulness w seksuologii wymagające dalszych badań 1209
5.5. Terapia par z problemem seksualnym – Agnieszka Nomejko, Marta Kochan-Wójcik, Sławomir Jakima
5.5.1. Wstęp .
5.5.2. Relacja partnerska jako kontekst dla zdrowia seksualnego .
5.5.3. Miłość jako doświadczenie wielowymiarowe
1215
1215
1217
5.5.4. Teoretyczne podstawy terapii par 1222
5.5.5. Epidemiologia i kontekst kliniczny problemów seksualnych par 1236
5.5.6. Proces terapeutyczny w terapii par
5.5.7. Proces terapii pary z problemem seksualnym .
5.5.8. Metody i techniki terapeutyczne terapii par specyficzne dla terapii seksuologicznej . .
1242
1247
1254
5.5.9. Praca z oporem i trudnościami w terapii seksuologicznej . . . 1262
5.5.10. Specyficzne wyzwania w seksuologicznej terapii par . . .
. 1264
5.5.11. Skuteczność terapii par w seksuologii 1278
5.5.12. Ograniczenia badań nad terapią par z problemem seksualnym i kierunki dalszych poszukiwań .
6. PODSTAWY SEKSUOLOGII
SĄDOWEJ .
6.1. Aspekty prawne w pracy seksuologa – Filip Szumski .
6.1.1. Prawne aspekty uzgodnienia płci
6.1.2. Przestępstwa seksualne
1279
1289
1291
1291
1293
6.1.3. Obowiązek zgłaszania przestępstw 1296
6.1.4. Tajemnica zawodowa 1298
6.1.5. Sytuacja prawna pacjenta małoletniego
Spis treści
1300
6.2. Badanie i opiniowanie sądowo-seksuologiczne – Maria Beisert, Zbigniew Lew-Starowicz , Filip Szumski, Violetta Skrzypulec-Plinta . . . 1303
6.2.1. Osoby opiniujące
6.2.2. Cechy i przebieg procesu badania seksuologicznego .
1304
. 1309
6.2.3. Cechy i przebieg procesu opisywania, integrowania i interpretowania wyników 1319
6.2.4. Cechy i przebieg procesu formułowania wniosków diagnostycznych .
6.2.5. Proces prezentacji opinii
6.3. Specyfika opinii sądowych w sprawach dotyczących wykorzystania seksualnego małoletnich do 15 lat – Dominika Bartoszak, Filip Szumski, Maria Beisert, Mercedes Sakrajda
6.3.1. Zakres opinii
1320
1321
1323
1324
6.3.2. Metody badawcze 1325
6.3.3. Specyfika procesu diagnozowania i diagnozy 1327
6.4. Opinie dotyczące sprawców przestępstw seksualnych –Maria Beisert, Dominika Bartoszak, Filip Szumski, Mercedes Sakrajda
6.4.1. Ad I. Dane z akt sprawy
6.4.2. Ad II. Analiza materiału
6.4.3. Ad III. Wnioski
6.5. Opiniowanie w sprawach związanych z uzgodnieniem płci –
Aleksandra Chodecka, Marta Szymańska-Pytlińska, Katarzyna Pilarczyk-Parchanowicz
6.5.1. Wstęp
6.5.2. Sytuacja prawna
6.5.3. Rola i zadania specjalisty z zakresu zdrowia psychicznego i seksualnego
1358
6.5.4. Metody pracy na rzecz opiniowania w procedurze uzgadniania cech płciowych 1392
7. INNE ZAGADNIENIA W SEKSUOLOGII 1399
7.1. Aspekty etyczne pracy seksuologa – Jarosław Stusiński, Alicja Przyłuska-Fiszer
7.1.1. Aksjologiczne podstawy etyki zawodów terapeutycznych
7.1.2. Deklaracja praw seksualnych
7.1.3. Sposoby kodyfikowania zasad etycznych zawodu seksuologa . .
7.1.4. Pojęcie normy w seksuologii .
7.1.5. Kompetencje zawodowe i osobiste .
1409
1411
1413
7.1.6. Poszanowanie godności i autonomii 1414
7.1.7. Działanie na rzecz dobra i ochrona integralności 1417
7.1.8. Potrzeba zaufania i ochrony prywatności 1418
7.1.9. Sprawiedliwość i uczciwość zawodowa .
7.1.10. Relacje w grupie zawodowej i dbanie o reputację zawodu . .
7.2. Płciowe, seksualne i relacyjne różnorodności w pracy seksuologa –Bartosz Grabski, Grzegorz Iniewicz
1421
1422
1425
7.2.1. Wstęp 1425
7.2.2. Terminologia .
1426
7.2.3. Podstawy teoretyczne psychologii i psychoterapii GSRD 1426
7.2.4. Wybrane zagadnienia kliniczne
1433
7.3. Chemseks – Robert Kowalczyk, Agata Stola 1449
2.1. Rozwój seksualny w okresie dzieciństwa – Maria Beisert
2.2. Seksualność w okresie dorastania –Katarzyna Pilarczyk-Parchanowicz, Dominika Bartoszak, Olga Węglerska-Komolka
2.3. Dojrzewanie biologiczne kobiet – Agnieszka Drosdzol-Cop, Maja Zięba-Domalik
2.4. Dojrzewanie biologiczne mężczyzn – Piotr Paweł Świniarski
2.5. Seksualność młodej i średniej dorosłości – Monika Zielona-Jenek, Agnieszka Izdebska, Marta Szymańska-Pytlińska
2.6. Seksualność w ciąży i połogu – Maja Świetlicka
2.7. Starzenie się a seksualność – Michał Lew-Starowicz
3. SEKSUOLOGIA KLINICZNA
3.1. Stany związane ze zdrowiem seksualnym (ICD-11) – zagadnienia ogólne – Michał Lew-Starowicz
3.2. Badanie seksuologiczne – Marta Rawińska, Wojciech Merk
3.3. Dysfunkcje seksualne
3.4. Niezgodność płciowa
51
85
105
3.5. Parafilie i zaburzenia parafilne – Dominika Bartoszak, Natalia Andrzejczyk-Malczyk, Filip Szumski, Maria Beisert 619
3.6. Kompulsywne zachowania seksualne – Michał Lew-Starowicz 647
3.7. Leczenie sprawców przestępstw seksualnych – Maria Beisert, Filip Szumski, Natalia Andrzejczyk-Malczyk
3.8. Terapia osób po doświadczeniu przemocy seksualnej –Agnieszka Izdebska, Monika Zielona-Jenek, Joanna Jarocka .
669
719
3.3.3
Zaburzenia erekcji u mężczyzn
Michał Lew-Starowicz
3.3.3.1
Wstęp
Spośród wszystkich dysfunkcji seksualnych na żaden inny temat nie opublikowano tak wielu prac. Zaburzenia erekcji (Erectile Dysfunction, ED) stanowią dla wielu mężczyzn problem szczególnie obciążający psychologicznie i wpływający na obniżenie poczucia własnej wartości, stąd też są jedną z najczęstszych przyczyn zgłaszania się po pomoc do seksuologów i innych specjalistów zajmujących się zdrowiem seksualnym. Już w starożytności próbowano stosować różnego rodzaju diety i kuracje mające na celu poprawę potencji. Początek XX wieku przyniósł zwiększone zainteresowanie zastosowaniem terapii hormonalnych, głównie z użyciem testosteronu, natomiast w drugiej połowie tego stulecia zaczęto poszukiwać metod zwiększenia napływu krwi do prącia. Obecnie seksuologia dysponuje sprawdzonymi i skutecznymi metodami leczenia ED, a rozwój badań przyniósł szeroką wiedzę na temat patofizjologii tej dysfunkcji i jej powiązań z innymi chorobami ogólnoustrojowymi, w szczególności zaburzeniami układu sercowo-naczyniowego, hormonalnymi oraz metabolicznymi. W konsekwencji we współczesnych standardach diagnostycznych i terapeutycznych kładzie się nacisk na podejście interdyscyplinarne, obejmujące w szczególności współpracę lekarzy seksuologów z kardiologami, endokrynologami, urologami oraz psychologami i psychoterapeutami. Zwraca się także uwagę na wspomagające leczenie wprowadzanie zmian w stylu życia, w tym aktywność fizyczną, zdrową dietę i rezygnację z używek.
Mechanizm powstawania erekcji omówiono szczegółowo w rozdziale 1.4 poświęconym psychofizjologii reaktywności seksualnej u mężczyzn. Poniżej opisano mechanizmy leżące u podłoża zaburzenia naturalnych reakcji fizjologicznych związanych z podnieceniem seksualnym, zasady diagnostyki oraz leczenia ED.
3.3.3.2 Definicje y ICD-11 (HA01.1): Zaburzenia erekcji u mężczyzn cechują się niezdolnością lub wyraźnym osłabieniem zdolności do uzyskania bądź utrzymania erekcji prącia przez odpowiednio długi czas i z wystarczającą sztywnością, aby umożliwić aktywność seksualną. Wzorzec zaburzenia erekcji występuje pomimo
pragnienia aktywności seksualnej i odpowiedniej stymulacji seksualnej, występował lub utrzymywał się stale przez co najmniej kilka miesięcy i wiąże się z istotnym klinicznie cierpieniem. ED zgodnie z klasyfikacją ICD-11 dzieli się na pierwotne (występujące od początku aktywności seksualnej) lub nabyte (pojawiające się po okresie, w którym mężczyzna ich nie doświadczał) oraz uogólnione (występujące w każdych okolicznościach, także podczas masturbacji) lub sytuacyjne (występujące w niektórych okolicznościach, z niektórymi partnerkami/partnerami lub w odpowiedzi na niektóre bodźce, lecz nie w innych sytuacjach). Dopełnieniem procesu diagnostycznego jest przypisanie przyczyn(y) występującej dysfunkcji (czynniki etiologiczne HA40.0 do 5/Y) – związanych z chorobą somatyczną, urazem lub następstwem leczenia; z czynnikami psychologicznymi i behawioralnymi; z używaniem substancji lub leków psychoaktywnych; z brakiem wiedzy lub doświadczenia; z czynnikami relacyjnymi, kulturowymi lub innymi [1].
y DSM-5 (302.72): Występowanie we wszystkich lub prawie wszystkich próbach współżycia (około 75 do 100%) przynajmniej jednego z trzech objawów: 1) trudności uzyskania erekcji podczas aktywności seksualnej, 2) trudności utrzymania erekcji do ukończenia aktywności seksualnej, 3) wyraźne osłabienie sztywności członka podczas erekcji. Opisane objawy utrzymują się w ciągu co najmniej 6 miesięcy i wywołują istotne klinicznie cierpienie. Dysfunkcja seksualna nie może być także lepiej wyjaśniona występowaniem zaburzenia psychicznego niezwiązanego ze sferą aktywności seksualnej, nie jest również skutkiem poważnych problemów w związku, następstwem występowania innego czynnika stresowego, jak również nie jest spowodowana działaniem substancji lub leku albo wywołana innym stanem ogólnomedycznym W zależności od stopnia wywoływanego cierpienia ED dzielone są na łagodne, umiarkowane i ciężkie. Podobnie jak w klasyfikacji ICD-11 należy określić, czy ED występują od chwili rozpoczęcia aktywności seksualnej danej osoby, czy po okresie, w którym osoba nie doświadczała dysfunkcji, oraz czy problem ma charakter uogólniony, czy sytuacyjny [2].
3.3.3.3
Rozpowszechnienie i patogeneza
ED należą do najczęstszych dysfunkcji seksualnych u mężczyzn. Już pod koniec XX wieku szacowano wzrost liczby mężczyzn cierpiących z powodu ED na świecie w ciągu trzech dekad (od 1995 do 2025) ze 150 do ponad 300 milionów [3]. Wzrost rozpowszechnienia ED tłumaczy się przede wszystkim starzeniem się populacji i występowaniem
Na poziomie biologicznym u podłoża ED mogą leżeć trzy zasadnicze mechanizmy patogenetyczne:
y Zaburzenia odbioru, przetwarzania i przekazywania bodźców seksualnych.
Do uszkodzenia może dochodzić na wielu piętrach układu nerwowego – począwszy od narządów zmysłów, poprzez korę orbitofrontalną, zakręt obręczy oraz struktury tzw. układu nagrody, w szczególności jądro przykomorowe i przyśrodkowe pole przedwzrokowe podwzgórza, które stanowią mózgowy ośrodek reakcji genitalnych. Zaburzenia mogą obejmować także rdzeń kręgowy wraz z ośrodkiem erekcji zlokalizowanym w odcinku S2–S4 oraz drogą przewodzenia bodźców przetwarzanych w OUN (motoneuron powyżej Th10), receptory czuciowe zlokalizowane w skórze prącia, żołędzi i ciałach jamistych, nerw grzbietowy prącia i nerw sromowy (droga aferentna) oraz sploty podbrzuszne i nerwy jamiste (droga eferentna).
3.3. Dysfunkcje seksualne 407 chorób cywilizacyjnych. Badania epidemiologiczne spójnie wskazują, że ryzyko ED rośnie wraz z wiekiem oraz współwystępowaniem chorób, w szczególności dysfunkcji układów krążenia i nerwowego, zaburzeń hormonalnych i metabolicznych. W niemieckim badaniu z początku XXI wieku (The Cologne Male Survey), przeprowadzonym na reprezentatywnej populacji, spośród 4489 mężczyzn w wieku 30–80 lat rozpowszechnienie ED wynosiło 19,2% i rosło wraz z wiekiem badanych (od 2,3% do 53,4%). Do najczęstszych czynników medycznych współistniejących z ED należały: nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, dolegliwości z dolnego odcinka dróg moczowych oraz stan po zabiegach chirurgicznych w obrębie miednicy [4]. Z kolei w międzynarodowym badaniu populacji Japonii, Malezji, Włoch i Brazylii stwierdzano znaczące ED (w stopniu nasilenia umiarkowanym lub zupełny brak erekcji) u 9% mężczyzn w wieku 40–44 lat, 12% od 45 do 49 lat, 18% od 50 do 54 lat, 29% od 55 do 59 lat, 38% od 60 do 64 lat i 54% od 65 do 70 lat. Oprócz czynników ryzyka wskazanych w przytoczonym badaniu z Niemiec, w tym przypadku badacze zwracali jeszcze uwagę na związek z chorobami serca, depresją, paleniem tytoniu w dużych ilościach, spożywaniem większych ilości alkoholu, mniejszą aktywnością fizyczną i niższym poziomem wykształcenia [5]. Mimo wyraźnego wzrostu częstości występowania ED wraz z wiekiem warto zwrócić uwagę, że około jednej czwartej pacjentów zgłaszających się po pomoc specjalistyczną z powodu tej dysfunkcji stanowią mężczyźni do 40. roku życia. U połowy z nich stwierdza się ED o ciężkim stopniu nasilenia [6]. Najważniejsze czynniki ryzyka występowania ED wymieniono zbiorczo na rycinie 3.2. W ostatnich latach zwraca się także uwagę na możliwy związek między zachorowaniem na COVID-19 a wystąpieniem ED. Tłumaczone jest to przede wszystkim wpływem infekcji na wystąpienie dysfunkcji śródbłonka naczyniowego oraz zaostrzeniem chorób należących do sercowo-naczyniowych, metabolicznych i hormonalnych czynników ryzyka ED [7].
Zaburzenia neurologiczne uraz rdzenia kręgowego stwardnienie rozsiane i inne choroby demielinizacyjne polineuropatia choroba Park insona udar mózgu
Inne choroby niewydolność wątroby niewydolność nerek zaburzenia oddechowe (POChP, bezdech obturacyjny)
Czynniki psychiczne depresja zaburzenia lękowe zaburzenia odż ywiania przewlek ły stres zaburzenia relacji w związku
Jatrogenne pourazowe pooperacyjne po radioterapii polekowe
Styl życia brak aktywności fiz ycznej palenie papierosów naduż ywanie substancji psychoaktywnych przewlek łe zmęczenie depr ywacja snu
Dysfunkcja ciał jamistych zaburzenia wenookluz yjne miopatia ciał jamistych z włók nienie ciał jamistych jako następstwo priapizmu choroba Peyroniego uraz y członk a
Czynniki metaboliczne cuk rz yca typu 1 i 2 dyslipidemia otyłość zespół metaboliczny
Zaburzenia hormonalne hipogonadyzm hiperprolaktynemia zaburzenia funkcji tarczyc y zaburzenia funkcji nadnerczy
Zaburzenia urologiczne łagodny rozrost stercza infekcje uk ładu moczowego
Rycina 3.2. Czynniki ryzyka występowania zaburzeń erekcji u mężczyzn.
Uszkodzenie wyżej wymienionych struktur może wynikać z wielu procesów chorobowych, takich jak przewlekłe niedokrwienie, udar mózgu lub rdzenia kręgowego, urazy z przerwaniem ciągłości rdzenia kręgowego lub miednicy, uszkodzenia jatrogenne (zabiegi operacyjne w obrębie miednicy, radioterapia), procesy rozrostowe, demielinizacyjne czy polineuropatia [8–9].
y Zaburzenia napływu krwi do penisa.
Wynikają z braku możliwości dostarczenia wystarczającej do powstania erekcji ilości krwi tętniczej, co wymaga odpowiedniego rozszerzenia naczyń tętniczych odpowiedzialnych za ukrwienie prącia i zwiększenia przepływu przez te naczynia. Najczęstszymi przyczynami są zmiany miażdżycowe w obrębie tętnic
ZABURZENIA EREKCJI
Na poziomie biochemicznym kluczowymi zmianami utrudniającymi uzyskanie i utrzymywanie erekcji są: zmniejszona aktywność neuronalnej i endotelialnej syntazy tlenku azotu (nNOS i eNOS), zmniejszenie dostępności tlenku azotu pochodzenia neuronalnego i śródbłonkowego oraz obniżenie poziomu cyklicznego guanozynomonofosforanu (cGMP), od którego zależy obniżenie cytoplazmatycznego stężenia jonów wapnia umożliwiające rozkurcz komórek mięśni gładkich zlokalizowanych w ścianie naczyń krwionośnych i zatok jamistych (ryc. 3.3). Do czynników upośledzających funkcje śródbłonka naczyniowego, a tym samym wpływających negatywnie na mechanizm naczyniorozkurczowy, należą palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, przewlekły stan zapalny i obniżony poziom testosteronu. Zmniejszenie erekcji porannych, nocnych i związanych ze stymulacją seksualną wraz z objawami obniżonego pożądania obserwuje się u mężczyzn z hipogonadyzmem. Obniżenie poziomu testosteronu prowadzi także do przebudowy tkankowej prącia ze zwiększonym gromadzeniem kolagenu i utratą tkanki mięśniowej odpowiedzialnej za rozszerzanie zatok jamistych i napływ krwi. Z kolei siedzący tryb życia i otyłość sprzyjają występowaniu hipogonadyzmu i jego konsekwencji zdrowotnych, także pod postacią dysfunkcji seksualnych [10–12].
Na płaszczyźnie psychosomatycznej kluczową rolę odgrywają procesy pobudzania i hamowania seksualnego. Deficyt wrażliwości na bodźce pobudzające (konstytucjonalny, wynikający z mniejszego odczuwanego pożądania, obniżonego poziomu testosteronu, obniżenia nastroju itp.) oraz nadmierna skłonność do hamowania reakcji seksualnej (np. łatwe uleganie dystrakcji, reagowanie lękiem) sprzyjają występowaniu dysfunkcji seksualnej. Do najczęstszych psychogennych przyczyn ED należą stres, objawy depresyjne i wysoki poziom lęku [13]. Stany lękowe charakteryzują się
3.3. Dysfunkcje seksualne 409 biodrowych wewnętrznych i ich odgałęzień, obniżona objętość wyrzutowa serca, uraz krocza lub jatrogenne uszkodzenie naczyń w wyniku zabiegów operacyjnych w tej okolicy. y Niewydolność aparatu tworzącego i utrzymującego erekcję. Przyczynami mogą być: uszkodzenie śródbłonka zatok jamistych, zmniejszenie biodostępności tlenku azotu, niewydolny aparat mięśni gładkich budujących ściany zatok jamistych, przebudowa tkankowa związana z nadmiernym gromadzeniem kolagenu. Zmiany te skutkują brakiem możliwości odpowiedniego rozkurczenia zatok jamistych i wypełnienia ich krwią tętniczą. Zmniejsza się twardość (sztywność) erekcji oraz osłabiony jest ucisk splotów żylnych zlokalizowanych pod błoną białawą, co z kolei prowadzi do nadmiernego odpływu krwi z prącia i dalszego osłabienia erekcji (zaburzenia wenookluzyjne) [10].
dominacją aktywności autonomicznego układu współczulnego oraz związanego z tym wzmożonego napięcia mięśni poprzecznie prążkowanych i gładkich. Aktywacja układu współczulnego przygotowuje bowiem organizm do reakcji walki lub ucieczki, kierując krew do dużych grup mięśniowych (zwiększona gotowość do ruchu i wysiłku całego ciała), a redukując jej dostęp do mniejszych grup mięśniowych odpowiedzialnych za ruchy precyzyjne. Równocześnie aktywowany współczulnie mechanizm obkurczania naczyń krwionośnych w obszarze miednicy i genitaliów blokuje reakcje wazodylatacji potrzebnej dla uruchomienia odpowiedzi erekcyjnej [14]. W szczególności zwraca się uwagę na lęk zadaniowy (performance anxiety) opisywany już przez Mastersa i Johnson w latach 70. XX wieku [15]. Lęk zadaniowy dotyczy oczekiwanego niepowodzenia w kontekście stawianych sobie wysokich wymagań, oceniającej postawy względem sprawdzania się w roli partnera seksualnego podczas zbliżenia (performance) oraz spodziewanych konsekwencji niepowodzenia (np. upokorzenia, wyśmiania, odrzucenia przez osobę partnerską) [16]. Powiązane psychogenne czynniki obejmują przesadzoną samoobserwację (spectatoring), wynikającą często z lęku zadaniowego i powodującą dystrakcję od podniecających bodźców erotycznych, oraz nadmiernie wygórowane oczekiwania i krytyczną postawę względem własnego funkcjonowania seksualnego z towarzyszącymi negatywnymi skryptami (tj. postrzeganiem seksu nie jako możliwości przeżycia bliskości emocjonalnej i zmysłowej przyjemności, lecz jako sprzyjającego doświadczeniu niepowodzenia, wstydu czy zażenowania) [17–18]. Powyższym postawom mogą sprzyjać takie cechy osobowości jak skłonność do przeżywania negatywnych emocji czy wysoki poziom introwertyzmu [19]. Jeszcze innym, istotnym w kontekście dysfunkcji seksualnej rodzajem lęku, jest lęk związany z przywiązaniem (attachment anxiety) wynikający z ukształtowanych pozabezpiecznych wzorców przywiązania (np. styl lękowy). U mężczyzn lęk związany z przywiązaniem okazywał się czynnikiem predykcyjnym występowania ED [20].
Wśród jatrogennych przyczyn występowania ED, oprócz zabiegów operacyjnych i radioterapii, szczególnie w obrębie miednicy, wymienia się stosowanie leków hipotensyjnych (szczególnie diuretyków tiazydowych i beta-adrenolityków), przeciwdepresyjnych (w szczególności inhibitorów wychwytu serotoniny), przeciwpsychotycznych i antyandrogenowych (w tym antagonistów i analogów GnRH i inhibitorów 5-aromatazy), jak również nadużywanie substancji psychoaktywnych (np. heroiny, kokainy, kanabinoidów, metadonu), sterydów anabolicznych i alkoholu [21–22].
Specyfikę związaną z występowaniem dysfunkcji seksualnych w przebiegu innych chorób somatycznych, psychicznych i spowodowanych procedurami medycznymi (zabiegi chirurgiczne, radioterapia, przyjmowane leki) omówiono dokładnie w innych rozdziałach.
3.3.3.4
Diagnostyka
Prawidłowo przeprowadzony proces diagnostyczny pacjenta z ED powinien obejmować ocenę stylu życia, aspektów medycznych (w szczególności zaburzenia hormonalne i układ krążenia) oraz szczegółowy wywiad psychoseksualny. Incydentalne trudności z uzyskaniem lub utrzymaniem erekcji mogą występować u każdego zdrowego mężczyzny, na przykład w sytuacjach znacznego przemęczenia, podejmowania aktywności seksualnej mimo braku odczuwanego psychicznie podniecenia albo po nadużyciu alkoholu. Tego typu przypadki nie spełniają kryteriów czasowych rozpoznania dysfunkcji seksualnej, nie wymagają też szczegółowej diagnostyki ani leczenia, a przede wszystkim udzielenia wsparcia i psychoedukacji. Z kolei w przypadku utrwalania się ED oraz ich nasilania z czasem, pacjent zawsze powinien zostać przebadany pod kątem leżących u podłoża chorób somatycznych oraz mechanizmów psychologicznych odpowiedzialnych za występowanie zaburzeń. Szczególnie istotne z perspektywy profilaktyki zdrowotnej jest powiązanie ED z chorobami układu krążenia (patrz rozdział 4.5) ED są tzw. wczesnym markerem choroby sercowo-naczyniowej, co oznacza, że mogą wyprzedzać występowanie innych objawów związanych z zaburzeniami układu krążenia o co najmniej kilka lat [23]. Odpowiednio wczesne podjęcie diagnostyki mężczyzny zgłaszającego się do lekarza z powodu dysfunkcji seksualnej stwarza możliwość szybkiego rozpoznania i podjęcia farmakologicznych i niefarmakologicznych działań mających na celu zapobieganie pogłębianiu się choroby i jej powikłaniom (np. ostry zespół wieńcowy, zawał serca, udar mózgu) – szczegółowe i aktualne wytyczne na ten temat można odnaleźć m.in. w podsumowaniu IV Porozumienia Ekspertów z Princeton [24].
Wywiad
Oprócz rutynowego wywiadu seksuologicznego opisanego w rozdziale 3.2 w rozmowie z pacjentem zgłaszającym się na konsultację z powodu ED należy zwrócić szczególną uwagę na następujące aspekty: y Obraz kliniczny:
Czy występują poranne i nocne oraz inne spontaniczne erekcje prącia?
Czy pacjent odczuwa potrzeby seksualne, inicjuje zbliżenia lub podejmuje masturbację?
Czy zaburzenia erekcji występują także podczas masturbacji? Czy są ograniczone do kontaktów z jedną partnerką/partnerem?
Czy dochodzi do adekwatnej stymulacji seksualnej (nastrój, pieszczoty itd.)?
Czy trudności dotyczą uzyskania erekcji, czy utrzymania jej do ukończenia aktywności seksualnej, a może obu?
Ile czasu (w przybliżeniu) trwa erekcja? Czy przed utratą erekcji dochodzi do wytrysku nasienia? (co wskazywałoby na podstawowy problem przedwczesnego wytrysku).
Czy problemy z erekcją pojawiły się nagle (w jakich okolicznościach?), czy rozwijały się stopniowo? Czy czas ich pojawienia się można powiązać z konkretnymi wydarzeniami, chorobą, urazem, podjętym leczeniem?
Czy można zidentyfikować jakieś czynniki sytuacyjne (tj. sytuacje, w których występują ED, i takie, w których pacjent nie ma trudności z erekcją)?
Ograniczenie ED do kontaktów z partnerką(-rem) i prawidłowe spontaniczne lub towarzyszące masturbacji reakcje seksualne mogą wskazywać na psychogenne lub relacyjne uwarunkowanie dysfunkcji. Mężczyźni mogą także ujawniać nierealistyczne oczekiwania względem własnych reakcji seksualnych, na przykład reagowanie podnieceniem w każdych warunkach, wielogodzinne erekcje, utrzymywanie się erekcji mimo kolejnych ejakulacji. Częstym źródłem tych przekonań jest brak edukacji seksualnej i czerpanie wiedzy na temat seksu z pornografii. Ustępowanie erekcji po występującym bardzo szybko podczas stosunku wytrysku nasienia może świadczyć o pierwotnym problemie przedwczesnego wytrysku. y Tolerancja wysiłku i występowanie objawów dławicowych. Pytania mają na celu przybliżenie częstego powiązania ED z chorobami układu krążenia. Jeżeli wywiad wskazuje na osłabienie tolerancji wysiłku lub występowanie bólu w klatce piersiowej bądź duszności albo objawów chromania przestankowego, wskazana jest dalsza diagnostyka kardiologiczna (w tym próba wysiłkowa, echo serca, tomografia komputerowa tętnic wieńcowych – calcium scoring). Pytanie o występowanie objawów choroby sercowo-naczyniowej ma także znaczenie dla ewentualnej kwalifikacji pacjenta do leczenia (możliwość podejmowania aktywności seksualnej). Ewaluację pod kątem bezpieczeństwa sercowo-naczyniowego podejmowania stosunków seksualnych opisano szczegółowo w rozdziale 4.5. y Reakcja osoby partnerskiej na problem seksualny. Negatywne emocje ujawniane przez partnerkę(-ra) albo pacjenta w obliczu ED, przerywanie lub unikanie aktywności seksualnej, brak komunikacji stanowią czynniki utrwalające i nasilające problem seksualny. y Dotychczasowe sposoby radzenia sobie z ED.
Wielu pacjentów przed zgłoszeniem się do specjalisty sięga po liczne suplementy diety, leki dostępne bez recepty lub nabywane za pośrednictwem czarnego rynku farmaceutycznego. Część chorych nie informuje lekarza o podejmowanych wcześniej próbach leczenia.
Badanie somatyczne
Badanie to obejmuje rutynowe badanie lekarskie ze szczególnym uwzględnieniem objawów wskazujących na występowanie zaburzeń hormonalnych (zmiany owłosienia, ginekomastia, powiększenie tarczycy itp.), okolic genitalnych (wielkość i budowa jąder, odruchy nosidłowe, budowa prącia, występowanie ewentualnych zgrubień, skrzywienia, stulejki, tętno) oraz badanie per rectum u mężczyzn w grupie ryzyka (wiek, objawy dyzuryczne).
Badania dodatkowe
y Badanie krwi – morfologia, glukoza, lipidogram, transaminazy, kreatynina, testosteron, LH, prolaktyna, TSH; hemoglobina glikozylowana (u pacjentów z cukrzycą lub jej podejrzeniem), PSA u mężczyzn po 40. roku życia i z objawami dyzurycznymi; badanie ogólne moczu. Nieprawidłowe wyniki w badaniu przesiewowym wymagają wykonania dalszych celowanych badań lub konsultacji specjalistycznych.
y Dopplersonografia prącia – badanie wykonywane jest przede wszystkim u mężczyzn z podejrzeniem niewydolności aparatu erekcyjnego pochodzenia tętniczego i przeprowadzane najczęściej z podaniem substancji naczyniorozszerzającej (np. alprostadyl) do ciał jamistych.
y Angiografia lub angio-CT prącia, kawernozometria – rzadko, zwykle u pacjentów po urazie prącia oraz kwalifikowanych do zabiegów naczyniowych.
y Badania neurofizjologiczne (latencja odruchu opuszkowo-jamistego, somatosensoryczne potencjały wywołane z nerwu sromowego) – w celu weryfikacji neurogennej etiologii ED.
y Badanie nocnych erekcji prącia (nocturnal penis tumescence, NPT) – rzadko wykonywane, może być pomocne w ocenie mechanizmu wenookluzyjnego.
Na rycinach 3.3 i 3.4 przedstawiono odpowiednio minimalny schemat diagnostyczny u pacjentów z ED oraz podstawową ocenę psychopatologiczną i psychospołeczną zgodnie z zaleceniami European Urological Association [25].
Pacjent zgłaszający się z powodu ED
Wywiad medyczny i psychoseksualny (uż ycie zwalidowanych kwestionariusz y, np. IIEF)
Rozpoznaj inne problemy seksualne (poza ED)
Rozpoznaj typowe przycz yny ED
Rozpoznaj odwracalne cz ynnik i ryzyka ED Oceń status psychospołeczny
Uk ierunkowane badanie fizyk alne
Deformacje prącia Choroby prostaty Objawy hipogonadyzmu Stan sercowo-nacz yniowy i neurologiczny
Badania laboratoryjne
Glukoza i profil lipidowy ( jeżeli nie były oceniane w ciągu ostatnich 12 miesięcy)
Testosteron całkowity (poranny pomiar), w razie potrzeby testosteron biodostępny lub wolny
Rycina 3.3. Minimalny schemat diagnostyczny u pacjenta z ED (zalecenia EAU 2025) [25].
Zbierz dane na temat spec yficznych stresorów życiowych
Rozważ rolę osoby par tnersk iej
Oceń wywiad psychospołeczny i cz ynnik i relacyjne
Oceńdysfunkcyjne sposoby myślenia i oczekiwania względem seksualności oraz erekcji
Uwzględnij cz ynnik i psychospołeczne jako istotne dla oceny skuteczności leczenia z wiązek/bliskość satysfakcja seksualna dobrostan elastyczność sposobu myślenia i oczekiwań
Zdec yduj o skierowaniu na psychoterapię (seksualną)
Leczenie ED obejmuje eliminowanie czynników ryzyka dysfunkcji seksualnej, zastosowanie oddziaływań medycznych oraz psychoterapeutycznych. Obok leczenia objawowego należy podkreślić istotne znaczenie prawidłowego leczenia chorób leżących u podłoża zaburzeń seksualnych (np. hipogonadyzmu, cukrzycy). Postępowanie terapeutyczne powinno przebiegać zgodnie z zasadą wspólnego podejmowania decyzji (shared decision-making), tj. być oparte na świadomych wyborach pacjenta poprzedzonych adekwatną edukacją i rekomendacjami specjalisty, a także z uwzględnieniem osób partnerskich pacjenta. Zasady postępowania terapeutycznego przedstawiono zgodne z najnowszymi zaleceniami EAU z 2025 roku [25] (ryc. 3.5) oraz wcześniejszymi rekomendacjami Fourth International Consultation in Sexual Medicine z 2015 roku [26–27], dalej opisując poszczególne elementy stosowanych interwencji. Rekomendacje leczenia ED przedstawione w ramach Fourth International Consultation in Sexual Medicine (ICSM 2015) [26–27]:
y Metodą leczenia pierwszego rzutu u mężczyzn z ED są inhibitory fosfodiesterazy-5 (PDE-5), o ile nie stwierdza się specyficznych przeciwwskazań do ich stosowania. Są skuteczną, bezpieczną i dobrze tolerowaną formą leczenia, bez istotnych różnic w tym zakresie między poszczególnymi preparatami. W celu zwiększenia skuteczności i satysfakcji z leczenia zaleca się zwiększanie dawki inhibitorów PDE-5 do maksymalnej tolerowanej przez pacjenta.
y Iniekcje do ciał jamistych, preparaty docewkowe i do stosowania zewnętrznego z alprostadilu są skuteczną i dobrze tolerowaną formą leczenia; powinny być proponowane pacjentom jako leczenie drugiego rzutu.
y Wybór i ocena przebiegu leczenia powinny uwzględniać profil psychospołeczny, potrzeby i oczekiwania pacjenta względem życia seksualnego. Zaleca się podejmowanie decyzji o leczeniu wspólnie z pacjentem [i partnerką(-rem)].
y Fałszywe (podrabiane) leki mogą być niebezpieczne. Zadaniem lekarza jest edukowanie pacjentów w celu unikania pozyskiwania leków z nielegalnych źródeł.
y Stosowanie aparatu próżniowego pozwala na skuteczne uzyskanie erekcji potrzebnej do odbycia stosunku seksualnego, nawet w trudnych do leczenia populacjach pacjentów: chorujących na cukrzycę, po urazie rdzenia kręgowego lub radykalnej prostatektomii. Nie stwierdzono, żeby stosowanie aparatu próżniowego jako formy rehabilitacji po zabiegu prostatektomii prowadziło do szybszego lub bardziej skutecznego odzyskiwania funkcji erekcyjnej.
Obszerny wywiad medyczny i seksuologiczny (szczegółowa ocena uwarunkowań etiologicznych)
Przed jakimikolwiek zaleceniami terapeutycznymi: zidentyfikuj potrzeby i oczek iwania pacjenta wspólnie podejmijcie decyzję proponuj zintegrowaną terapię psychoseksualnąi medyczną
Identyfikuj i lecz w yleczalne przycz yny ED
Iniekcje do ciał jamistych
Aparat próżniowy
Pacjenci z utr walonymi ciężk imi ED (duże zabiegi chirurgiczne w obrębie miednic y bez oszczędzenia ner wów, przycz yny neurogenne lub pourazowe)
Zmiana stylu życia i modyfik acja cz ynników ryzyka
Doustne PDE5i
Wprowadź eduk ację i poradnictwo dla pacjenta (i osoby par tnersk iej, jeżeli jest to właściwe)
Zewnętrzne/ docewkowe preparaty alprostadilu
Oceń wynik i leczenia w następujących aspektach: postrzegana przez pacjenta inwaz yjność leczenia poprawa funkcji erekcyjnej pod wpływem leczenia objawy uboczne z wiązane z leczeniem satysfakcja z leczenia
Niew ystarczające efekty leczenia
Tylko w prz ypadku nacz yniopochodnych ED Li-SW T (w połączeniu/ bez PDE5i)
Oceń adekwatność uż ytych opcji terapeutycznych Wprowadź nowe instrukcje i poradnictwo Powtórna próba leczenia Satysfakcja z leczenia
y Zabiegi rewaskularyzacji prącia można rozważać u mężczyzn spełniających następujące kryteria (jako czynniki predykcyjne osiągnięcia lepszych efektów): wiek poniżej 55 lat, niedawno stwierdzone ED spowodowane ogniskową niedrożnością tętnicy, przy braku innych czynników ryzyka jak palenie tytoniu, cukrzyca itd. Pośród dostępnych metod chirurgii mikronaczyniowej nie ma dowodów świadczących o przewadze konkretnej techniki.
Edukacja pacjenta
Jest często pierwszą interwencją i obejmuje edukowanie pacjenta na temat procesów psychologicznych i fizjologicznych związanych z reakcjami seksualnymi, a informacje powinny być przekazywane w sposób zapewniający ich zrozumienie przez pacjenta. Te podstawowe czynności mogą przyczynić się do poprawy satysfakcji seksualnej mężczyzny z ED. Konsultacja powinna także obejmować ustalenie oczekiwań i potrzeb pacjenta oraz osoby partnerskiej. Należy omówić postrzeganie ED przez pacjenta i osobę partnerską, wyniki badań diagnostycznych i przedstawić uzasadnienie wyboru metody leczenia.
Modyfikowalne czynniki ryzyka
Obejmują styl życia oraz ryzyko związane z przyjmowanymi lekami. Mogą być modyfikowane zarówno przed, jak i równolegle ze stosowaną terapią. ED mogą być wzajemnie powiązane ze współistniejącymi i leżącymi u ich podłoża problemami zdrowotnymi, takimi jak zaburzenia hormonalne, metaboliczne (w tym cukrzyca), sercowo-naczyniowe (np. nadciśnienie), które powinno się odpowiednio kontrolować jako pierwszy etap leczenia ED. Modyfikacja stylu życia obejmująca aktywność fizyczną (szczególnie ćwiczenia aerobowe, redukcja nadwagi) mogą pomóc w poprawie funkcji seksualnych [25].
Inhibitory fosfodiesterazy-5 (PDE5i)
Wprowadzenie tych leków na rynek stało się momentem przełomowym w terapii ED ze względu na łatwość stosowania (droga doustna), wysoką skuteczność oraz korzystny profil bezpieczeństwa i tolerancji. Mechanizm działania polega na hamowaniu rozkładu cGMP przez enzym fosfodiesterazę-5 (PDE5) (patrz ryc. 3.6). Obecnie zarejestrowano na świecie 7 leków z tej grupy: awanafil, sildenafil, tadalafil, wardenafil, lodenafil, mirodenafil i udenafil. Charakterystykę czterech pierwszych, które zostały także zatwierdzone do zastosowania w Europie przez Europejska Agencję Medyczną (European Medicines Agency, EMA), przedstawiono w tabeli 3.14.
3.3. Dysfunkcje seksualne 417 y Nie zaleca się zabiegów chirurgicznych ani embolizacji naczyń żylnych jako metody leczenia zaburzeń wenookluzyjnych. Zabiegi te mogą być wykonywane w ramach projektów badawczych po uzyskaniu świadomej zgody pacjenta.
