BIOLOGICZNE I PSYCHOLOGICZNE PODSTAWY SEKSUALNOŚCI
1.1. Anatomia narządów płciowych męskich – Piotr Paweł Świniarski .
1.1.1. Moszna
1.1.2. Jądra
1.1.3. Najądrze
1.1.4. Nasieniowody i powrózek nasienny
1.1.5. Pęcherzyki nasienne .
1.1.6. Gruczoł krokowy i gruczoły opuszkowo-cewkowe
1.1.7. Prącie
1.2. Anatomia narządów płciowych żeńskich – Agnieszka Drosdzol-Cop,
1.2.1. Żeńskie narządy płciowe wewnętrzne
1.2.2. Żeńskie narządy płciowe zewnętrzne
1.3. Hormonalne uwarunkowania seksualności – Robert Krysiak
1.3.3.
1.3.4. Oksytocyna
1.4. Psychofizjologia reaktywności seksualnej
1.4.1. Fizjologia reakcji seksualnej mężczyzn – Wojciech Merk
1.4.2. Psychofizjologia i fizjologia reakcji seksualnej u kobiet –Aleksandra Plewka
1.5. Tożsamość i orientacja seksualna – Grzegorz Iniewicz
1.5.1. Wprowadzenie. Czym jest orientacja seksualna? 85
1.5.2. Od patologii do normy
1.5.3. Tożsamość
1.5.4. Stres mniejszościowy i stres wewnątrzmniejszościowy
1.5.5. Homoseksualność i rodzina
1.5.6. Dorosłe związki
1.6. Tożsamość płciowa – Magdalena Mijas
1.6.1. Wprowadzenie
1.6.2. Kształtowanie tożsamości i roli płciowej .
1.6.3. Czynniki biologiczne w rozwoju płci
1.6.4. Czynniki psychospołeczne w rozwoju płci
1.6.5. Przegląd teorii opisujących rozwój tożsamości płciowej
1.7. Różnorodny rozwój płciowy (interpłciowość) – wybrane zagadnienia –Aneta Gawlik-Starzyk, Agnieszka Bielska-Brodziak, Małgorzata Trofimiuk-Müldner
1.7.1. Fizjologia różnicowania płci
1.7.2. Definicja
1.7.3. Epidemiologia
1.7.4. Klasyfikacja
1.7.5. Obraz kliniczny
1.7.6. Badania diagnostyczne
1.7.7. Tożsamość płciowa i orientacja seksualna osób z RRP
1.7.8. Opieka zdrowotna nad osobą z RRP
1.7.9. Urzędowe przypisanie płci prawnej – aspekty prawne i medyczne
2. SEKSUALNOŚĆ W CYKLU ŻYCIA CZŁOWIEKA
2.1. Rozwój seksualny w okresie dzieciństwa – Maria Beisert
2.1.1. Wstęp
2.1.2. Początki rozwoju seksualnego człowieka. Rozwój seksualny w okresie płodowym
2.1.3. Rozwój seksualny w okresie dzieciństwa (od 0 do 11.–12. roku życia)
2.2. Seksualność w okresie dorastania –Katarzyna Pilarczyk-Parchanowicz, Dominika Bartoszak, Olga Węglerska-Komolka
2.2.1. Wstęp
2.2.2. Determinanty i cele rozwoju psychoseksualnego w okresie dorastania
2.2.3. Zachowania seksualne nastolatków
2.3. Dojrzewanie biologiczne kobiet – Agnieszka Drosdzol-Cop, Maja Zięba-Domalik
Spis treści
2.3.1. Prawidłowe dojrzewanie płciowe u dziewcząt
2.3.2. Thelarche
2.3.3. Przedwczesne thelarche
2.3.4. Przedwczesne pubarche
2.3.5. Przedwczesne adrenarche
2.3.6. Menarche
2.3.7. Izolowane przedwczesne menarche
2.3.8. Jajniki
2.3.9. Rola hormonu antymüllerowskiego (AMH) u dziewcząt
2.3.10. Macica
2.3.11. Pochwa oraz wargi sromowe
2.3.12. Pokwitaniowy skok wzrostowy
2.3.13. Zaburzenia dojrzewania płciowego u dziewcząt .
2.4. Dojrzewanie biologiczne mężczyzn – Piotr Paweł Świniarski
2.4.1. Okres płodowy
2.4.2. Dzieciństwo .
2.4.3. Okres dojrzewania płciowego
2.4.4. Okres po osiągnięciu dojrzałości płciowej
2.5. Seksualność młodej i średniej dorosłości – Monika Zielona-Jenek, Agnieszka Izdebska, Marta Szymańska-Pytlińska
2.5.1. Wstęp
2.5.2. Seksualność wyłaniającej się i wczesnej dorosłości
2.5.3. Seksualność średniej dorosłości
2.5.4. Specyficzne zagadnienia seksualności w młodej i średniej dorosłości
2.6. Seksualność w ciąży i połogu – Maja Świetlicka
2.6.1. Wstęp
2.6.2. Etapy rozwoju związku
2.6.3. Kobiety
2.6.4. Mężczyźni
2.6.5. Seksualność a ciąża i połóg o fizjologicznym przebiegu
2.7. Starzenie się a seksualność – Michał Lew-Starowicz
2.7.1. Wstęp
2.7.2. Powszechne mity na temat seksualności starszych osób a wyniki badań
2.7.3. Problemy seksualne osób w starszym wieku
3.1. Stany związane ze zdrowiem seksualnym (ICD-11) – zagadnienia
ogólne – Michał Lew-Starowicz
3.1.1. Wstęp
3.1.2. Najważniejsze zmiany w ICD-11
3.1.3. Dysfunkcje seksualne (ICD-11)
3.1.4. Zaburzenia związane z bólem podczas aktywności seksualnej (ICD-11)
3.1.5. Niezgodność płciowa (ICD-11)
3.2. Badanie seksuologiczne – Marta Rawińska, Wojciech Merk
3.2.1. Wstęp
3.2.2. Model 5-czynnikowy w badaniu seksuologicznym
3.2.3. Wywiad seksuologiczny .
3.2.4. Relacja diagnostyczna
3.2.5. Oczekiwania pacjentów
3.2.6. Kwestionariusze, skale, testy
3.2.7. Badanie somatyczne
3.3. Dysfunkcje seksualne
3.3.1. Zaburzenia pożądania seksualnego –Justyna Holka-Pokorska
3.3.2. Zaburzenia podniecenia seksualnego u kobiet –Justyna Holka-Pokorska
3.3.3. Zaburzenia erekcji u mężczyzn – Michał Lew-Starowicz 405
3.3.4. Zaburzenia orgazmu – Iza Jąderek, Michał Lew-Starowicz . .
3.3.5. Zaburzenia ejakulacji – Michał Lew-Starowicz
445
3.3.6. Zaburzenia związane z bólem podczas aktywności seksualnej u kobiet – Małgorzata Starzec-Proserpio, Maja Świetlicka . . . . 462
3.4. Niezgodność płciowa
511
3.4.1. Zagadnienia podstawowe i istota zjawiska –Bartosz Grabski 511
3.4.2. Standardy opieki, rekomendacje i postępowanie w przypadku osób dorosłych – Bartosz Grabski, Dorota Baran 532
3.4.3. Standardy opieki, rekomendacje i postępowanie w przypadku młodzieży – Marta Dora, Dorota Baran, Łukasz Szostakiewicz .
555
3.4.4. Farmakologiczne interwencje w niezgodności płciowej –Aneta Gawlik-Starzyk, Małgorzata Trofimiuk-Müldner, Anna Kępczyńska-Nyk 568
3.4.5. Chirurgiczne interwencje afirmujące płeć –Piotr Paweł Świniarski 606
3.5. Parafilie i zaburzenia parafilne – Dominika Bartoszak, Natalia Andrzejczyk-Malczyk, Filip Szumski, Maria Beisert .
3.5.1. Zaburzenia preferencji seksualnych w świetle zmian klasyfikacji psychiatrycznych – aspekt definicyjny i diagnostyczny .
3.5.2. Zaburzenia parafilne – ramy diagnostyczne i kliniczne granice normy
3.5.3. Etiopatogeneza parafilii i zaburzeń parafilnych
3.5.4. Zaburzenia parafilne jako czynnik ryzyka przestępstw seksualnych
. 619
619
628
3.6. Kompulsywne zachowania seksualne – Michał Lew-Starowicz 647
3.6.1. Wstęp
3.6.2. Obraz kliniczny i rozpowszechnienie .
3.6.3. Współchorobowość 651
3.6.4. Mechanizmy kształtujące zaburzenie .
3.6.5. Ocena diagnostyczna
3.6.6. Terapia
3.7. Leczenie sprawców przestępstw seksualnych – Maria Beisert, Filip Szumski, Natalia Andrzejczyk-Malczyk
3.7.1. Modele terapii sprawców przestępstw seksualnych
3.7.2. Leczenie farmakologiczne sprawców przestępstw seksualnych
3.7.3. Skuteczność terapii przestępców seksualnych 683
3.7.4. Zaprzeczanie w terapii
3.7.5. Propozycja programu terapii sprawcy przestępstwa seksualnego 691
3.8. Terapia osób po doświadczeniu przemocy seksualnej –Agnieszka Izdebska, Monika Zielona-Jenek, Joanna Jarocka
719
3.8.1. Skala zjawiska przemocy seksualnej 719
3.8.2. Czynniki ryzyka i konsekwencje przemocy seksualnej . . . . . . 722
3.8.3. Modele terapeutyczne w pracy z osobami z doświadczeniem przemocy seksualnej .
733
3.8.4. Kontekstualizacja terapii – szczególne potrzeby różnych grup osób z doświadczeniem przemocy seksualnej 748
3.8.5. Wyzwania terapeutyczne
SKOROWIDZ
758
Skrócony spis treści tom 2
4. PROBLEMY SEKSUALNE W RÓŻNYCH SPECJALNOŚCIACH MEDYCZNYCH . 773
4.1. Problemy seksualne w zaburzeniach hormonalnych –Anna Kępczyńska-Nyk 775
4.2. Antykoncepcja a seksualność – Maja Świetlicka 811
4.3. Seksualność kobiet w okresie menopauzalnym –Katarzyna Zborowska, Violetta Skrzypulec-Plinta, Agnieszka Kobiołka
4.4. Problemy zdrowia seksualnego związane z hipogonadyzmem czynnościowym związanym z wiekiem u mężczyzn –
Anna Kępczyńska-Nyk
825
845
4.5. Problemy seksuologiczne w kardiologii – Artur Mamcarz, Marcin Wełnicki 865
4.6. Zaburzenia seksualne w chorobach układu moczowego –Joanna Chorbińska, Marta Skrodzka
879
4.7. Zakażenia przenoszone drogą kontaktów seksualnych. Zagadnienia profilaktyki i testowania – Bartosz Szetela, Jacek Gąsiorowski . . . . . 911
4.8. Problemy seksualne w onkologii – Sebastian Artur Zdończyk, Michał Lew-Starowicz, Krzysztof Nowosielski, Piotr Paweł Świniarski 937
4.9. Problemy seksualne w psychiatrii – Michał Lew-Starowicz 979
4.10. Problemy seksualne w neurologii – Marta Goschorska 1003
4.11. Niepełnosprawność fizyczna i zdrowie seksualne –Alicja Długołęcka
1039
4.12. Seksualność osób z niepełnosprawnością intelektualną –Izabela Fornalik, Katarzyna Pachniewska, Joanna Płuska . . . . . . . . 1065
4.13. Seksualność osób w spektrum autyzmu – Izabela Fornalik . .
5. PSYCHOTERAPIA W LECZENIU PROBLEMÓW I ZABURZEŃ
. 1095
SEKSUALNYCH 1125
5.1. Terapia poznawczo-behawioralna – Marta Rawińska . . . . . . . . . . . 1127
5.2. Terapia psychodynamiczna w leczeniu problemów i zaburzeń seksualnych – Łukasz Müldner-Nieckowski, Milena Kansy . . . . . . . . . 1147
5.3. Terapia systemowa w problemach i zaburzeniach seksualnych –Magdalena Gawrych 1179
5.4. Wykorzystanie mindfulness w terapii seksualnej – Iza Jąderek 1197
5.5. Terapia par z problemem seksualnym – Agnieszka Nomejko, Marta Kochan-Wójcik, Sławomir Jakima
6. PODSTAWY SEKSUOLOGII SĄDOWEJ
6.1. Aspekty prawne w pracy seksuologa – Filip Szumski
1215
1289
1291
6.2. Badanie i opiniowanie sądowo-seksuologiczne – Maria Beisert, Zbigniew Lew-Starowicz , Filip Szumski, Violetta Skrzypulec-Plinta 1303
6.3. Specyfika opinii sądowych w sprawach dotyczących wykorzystania seksualnego małoletnich do 15 lat – Dominika Bartoszak, Filip Szumski, Maria Beisert, Mercedes Sakrajda
6.4. Opinie dotyczące sprawców przestępstw seksualnych –Maria Beisert, Dominika Bartoszak, Filip Szumski, Mercedes Sakrajda
1323
1357
6.5. Opiniowanie w sprawach związanych z uzgodnieniem płci –Aleksandra Chodecka, Marta Szymańska-Pytlińska, Katarzyna Pilarczyk-Parchanowicz 1381
7. INNE ZAGADNIENIA W SEKSUOLOGII
7.1. Aspekty etyczne pracy seksuologa – Jarosław Stusiński, Alicja Przyłuska-Fiszer
7.2. Płciowe, seksualne i relacyjne różnorodności w pracy seksuologa –Bartosz Grabski, Grzegorz Iniewicz
7.3. Chemseks – Robert Kowalczyk, Agata Stola
1425
7.4. Zaburzenia seksualne uwarunkowane kulturowo –Zbigniew Lew-Starowicz , Jarosław Stusiński, Marta Rawińska 1473
7.5. Historia seksuologii – Jarosław Stusiński, Wojciech Merk
1489
Spis treści
3.4
Niezgodność płciowa
3.4.1
Zagadnienia podstawowe i istota zjawiska
Bartosz Grabski
3.4.1.1
Podstawowe pojęcia
Dysforia, niezgodność i euforia płciowa
Pojęcie dysforii płciowej zostało wprowadzone przez Normana Fiska w latach 70. XX wieku w celu przesunięcia uwagi ze stosowanych wówczas rozpoznań na istotę przeżywanego problemu (objaw), tj. cierpienie wynikające z rozbieżności pomiędzy płcią doświadczaną a przypisaną [1].
Objaw ten stał się kilka dekad później jądrem formalnej diagnozy wprowadzonej wraz z nową wersją klasyfikacji DSM-5 [2]. Niezgodność płciowa to z kolei formalna kategoria diagnostyczna w najnowszej wersji klasyfikacji międzynarodowej –ICD-11 [3]. System ten zwraca uwagę przede wszystkim na sam fakt rozbieżności i nie wymaga do postawienia rozpoznania obecności kryterium cierpienia bądź dysfunkcji. Coraz częściej też pojęcie „niezgodność płciowa” używane jest jako synonim samego objawu czy fenomenu.
Warto w tym miejscu przywołać jeszcze inny termin będący w użyciu w środowisku samych osób transpłciowych i klinicystów, a mianowicie termin „euforia płciowa” [4]. Przenosi on uwagę z cierpienia czy dysfunkcji na dobrostan, radość i satysfakcję płynącą z rozpoznania i akceptacji swojej tożsamości płciowej i wdrożenia w życie procesu tranzycji w zakresie dyktowanym przez własną potrzebę urzeczywistnienia swojej płci.
3.4. Niezgodność płciowa
Inne podstawowe pojęcia
Inne podstawowe pojęcia związane z transpłciowością, niezgodnością płciową i opieką kliniczną nad populacją szukającą pomocy przedstawiono w tabeli 3.18. Należy mieć świadomość, że używane terminy i ich zakres znaczeniowy zmieniają się lub wręcz wychodzą z użycia. Do pojęć o historycznym znaczeniu należy zaliczyć m.in. „transseksualizm” i „zaburzenia tożsamości płciowej”.
Ważne, aby używany język facylitował proces pomagania, a nie stygmatyzował czy wręcz ranił osoby, do których się odnosi, szczególnie w tak delikatnej materii jaką jest ludzka tożsamość płciowa.
Tabela 3.18. Inne podstawowe pojęcia i skróty związane z transpłciowością i trans medycyną, w tym żargon kliniczny i popularne sformułowania pacjentów [5–7]
Pojęcie Zakres znaczeniowy
Tożsamość płciowa Podstawowe poczucie przynależności do danej płci (tzw. rdzenna tożsamość płciowa) lub szerzej bardziej zintegrowane bycie osobą danej płci (odpowiedź na pytanie: co to znaczy być mężczyzną/kobietą/mieć inną płeć lub jej nie mieć?)
Tożsamość seksualna Pojęcie wieloznaczne. Najczęściej funkcjonuje w trzech znaczeniach: 1) synonim orientacji seksualnej podkreślający podmiotowy charakter jej doświadczania; 2) synonim jej wymiaru identyfikacyjnego; 3) charakterystyka całej seksualności danej osoby, obejmującej m.in. tożsamość płciową, tożsamość seksualną sensu stricto (orientację), funkcjonowanie seksualne, wartości związane z seksualnością. Używanie tego pojęcia jako synonimu tożsamości płciowej jest więc nieprawidłowe.
Transpłciowość
Niebinarność
Różnorodność płciowa
W szerokim znaczeniu (jako termin parasolowy) oznacza wszystkie tożsamości inne, niż wynikałoby to z płci przypisanej. W węższym –zarezerwowany dla tożsamości binarnych.
W szerokim znaczeniu (jako termin parasolowy) oznacza wszystkie tożsamości niebinarne. W węższym – zarezerwowany tylko dla osób, które explicite tak się identyfikują.
Najobszerniejszy i neutralny termin opisujących zróżnicowanie płciowe człowieka w zakresie biologicznych wymiarów płci (sex), psychologicznych (doświadczana tożsamość płciowa i korespondujące zachowanie) i społeczno-kulturowych (oczekiwana ekspresja/rola płciowa, płeć kulturowa). Często jako uniwersalny termin oznaczający jakiekolwiek tożsamości/role/ekspresje płciowe, także obejmujące/ nawiązujące do innych kultur (np. two spirit, hijra).
Tabela 3.18. cd.
Pojęcie Zakres znaczeniowy
T(G)NB, T(G)
GD, T(G)GN
Poręczne i popularne skrótowce odnoszące się do zróżnicowanych populacji osób różnorodnych płciowo: osoby transpłciowe, niebinarne, różnorodne płciowo (gender diverse), nonkonformistyczne płciowo (gender nonconfoming).
AFAB, AMAB Osoba z odpowiednio przypisaną płcią żeńską (assigned female at birth) i męską (assigned male at birth) bez względu na zróżnicowanie danej osoby pod względem tożsamości płciowej.
Cis, trans Cis (łac. po tej samej stronie), trans (łac. po przeciwnej stronie). Najczęściej obecnie używane jako przymiotniki, pisane oddzielnie (unikanie reifikacji) w celu opisu czyjeś tożsamości lub charakteru jakiegoś przedmiotu, dziedziny, np. „trans kobieta”, „trans medycyna” itp.
Tranzycja Proces przejścia z jednej płci do innej. W zależności od domeny/obszaru będziemy mówili więc najczęściej o tranzycji społecznej, medycznej i prawnej.
MIAP, HIAP, ChIAP
Medyczne interwencje afirmujące płeć, hormonalne interwencje afirmujące płeć, chirurgiczne interwencje afirmujące płeć. Zestaw działań medycznych służących zmniejszeniu doświadczanej niezgodności (rozbieżności) pomiędzy płcią przeżywaną a charakterystyką ciała (wyglądem, anatomią, fizjologią). Ich celem nie musi być uzyskanie idealnych (najbliższych możliwym) cech ciała „płci przeciwnej” (choć u niektórych osób tak może być), a satysfakcjonująca redukcja doświadczanej niezgodności płciowej. Ważne, by interwencje te połączone były z odpowiednią psychoedukacją i monitorowaniem wpływu na samopoczucie psychiczne, a czasami także z psychoterapią.
Operacje: jedynka, dwójka, trójka, topka Żargonowe synonimy, odpowiednio: operacji klatki piersiowej, np. mastektomii/plastyki klatki piersiowej, gonad, np. owarektomii, orchodektomii, i narządów płciowych zewnętrznych, np. penectomii i waginoplastyki, waginektomii i falloplastyki. Topka to bardzo popularne określenie mastektomii.
Passing, blending Różne pojęcia odnoszące się do funkcjonowania i wyglądu danej osoby, a także samej tranzycji. Passing oznacza „uchodzenie za”, czyli to jak dobrze i wiernie dany człowiek zbliża się do bycia odbieranym jako osoba pożądanej płci. Nowszym pojęciem jest blending, czyli „mieszanie się/stapnienie się”, oznaczający sytuację, w której dana osoba nie jest praktycznie identyfikowalna jako osoba z historią tranzycji.
3.4. Niezgodność płciowa
Tożsamości płciowe
Współcześnie przyjmuje się i akceptuje fakt większego zróżnicowania ludzi w zakresie przeżywanej podmiotowo płci (tożsamości płciowej). ICD-11 wspomina ogólnie o „indywidualnie doświadczanej płci” [3], z kolei DSM-5 oprócz tożsamości męskiej i żeńskiej, wyróżniona tożsamość (grupę tożsamości) „inną”, bez jasnego precyzowania konkretnych identyfikacji [2]. Kategorie te odnosić się będą do doświadczeń niektórych ludzi, którzy nie doświadczają płci w sposób binarny („albo tylko męski, albo tylko kobiecy”), a raczej w różny sposób łączą w przeżywaniu te dwa aspekty, tj. w różnych proporcjach, czasie i okolicznościach (osoby bigenderowe, genderfluidowe), lub w ogóle nie mają poczucia należenia do żadnej płci (osoby agenderowe).
Czasami podmiotowe doświadczanie płci jest trudne do ujęcia za pomocą aparatu pojęciowego powstałego w kulturze zachodniej zasadniczo binarnie ujmującej płeć. Niektóre osoby będą więc korzystały z kategorii zapożyczonych z innych kręgów kulturowych (np. two spirit) lub będą kreatywnie dokonywały kompilacji istniejących kategorii (np. polygender). W ten sposób w subiektywnym doświadczeniu przeżywają swoją płeć poza dostępnymi w naszej kulturze i wynikającymi z binaryzmu ciała kategoriami, co może budzić dodatkowe niezrozumienie, szczególnie przy próbach torowania w tym zakresie zmian społecznych.
W tabeli 3.19 ujęto wybrane najczęstsze tożsamości płciowe; zastosowany podział (przyporządkowania) nie jest jedynym z możliwych.
Tabela 3.19. Wybrane najczęstsze tożsamości transpłciowe [5–9]
Kategoria
Tożsamość
Binarna Męska
Kobieca
Opis
Osoba AFB, która w pełni identyfikuje się z kulturowymi męskimi atrybutami płci (ekspresja, zachowanie, rola).
Z reguły pragnie przynajmniej niektórych, a czasami wszystkich dostępnych maskulinizujących MIAP.
Osoba AMB, która w pełni identyfikuje się z kulturowymi kobiecymi atrybutami płci (ekspresja, zachowanie, rola).
Z reguły pragnie przynajmniej niektórych, a czasami wszystkich dostępnych feminizujących MIAP.
Tabela 3.19. cd.
Kategoria Tożsamość Opis
Inna Niebinarna Trans męska
Trans kobieca
Osoba AFB, która częściowo identyfikuje się z kulturowymi męskimi atrybutami płci (ekspresja, zachowanie, rola), raczej nieidentyfikująca się z atrybutami kobiecymi. Czasami pragnie przynajmniej niektórych maskulinizujących MIAP.
Osoba AMB, która częściowo identyfikuje się z kulturowymi kobiecymi atrybutami płci (ekspresja, zachowanie, rola), raczej nieidentyfikująca się z atrybutami męskimi. Czasami pragnie przynajmniej niektórych feminizujących MIAP.
Demigenderowa Osoby zarówno AFB, jak i AMB, które tylko częściowo identyfikują się z daną płcią.
Bigenderowa
Agenderowa
Pozostałe
Genderfluid
Pangenderowa/ Polygender
Genderqueer
Osoba AFB lub AMB, która w różnych proporcjach identyfikuje się zarówno z męskimi, jak i kobiecymi atrybutami płci (ekspresja, zachowanie, rola). Może pragnąć zindywidualizowanych MIAP.
Osoba AFB lub AMB, która nie doświadcza przynależności do żadnej z płci. Może pragnąć zindywidualizowanych MIAP w celu neutralizacji atrybutów płciowych ciała.
Osoba AFB lub AMB, która doświadcza zmiennej w czasie i okolicznościach przynależności do danej płci.
Osoba AFB lub AMB, która doświadcza przynależności do wielu płci kulturowych.
Osoba AFB lub AMB, która nie przybiera/ nie wchodzi w żadną tożsamość, często kontestując w wymiarze społeczno-politycznym podział na płcie i role z nimi związane.
Niezgodność płciowa
3.4.1.2
Język i komunikacja
Klinicyści zajmujący się pomaganiem osobom transpłciowym, w tym doświadczającym dysforii płciowej wskazują, że odpowiedni język jest warunkiem sine qua non dobrej praktyki klinicznej. Sprzyja budowaniu przymierza terapeutycznego i relacji lekarz/klinicysta–pacjent, a zarazem poprawia jakość życia pacjentów transpłciowych i ich dobrostan psychiczny. W niektórych badaniach użycie zgodnego rodzajowo języka wiązano także z redukcją zagrożenia samobójczego i korzystnym wpływem na stan zdrowia psychicznego [10–13].
W wydanym w 2019 roku oświadczeniu Polskie Towarzystwo Seksuologiczne (PTS) jednoznacznie wspiera użycie zgodnego z przeżywaną płcią języka przez osoby związane z pomaganiem i apeluje także w tym zakresie do osób kształtujących debatę publiczną [12].
Walter Bouman i współpracownicy w publikacji poświęconej językowi [13] piszą:
„[...] Słowa z istoty rzeczy niosą znaczenia, które w nieunikniony sposób zależą od leżącego u ich podłoża układu odniesienia. W związku z tym sformułowania słowne lub dobór słów użyte bez intencji ranienia (lub wręcz z intencją jego uniknięcia) mogą być doświadczane przez odbiorców, którzy często wnoszą własny doświadczany układ odniesienia, jako raniące. Mówiąc wprost, słowa są często interpretowane inaczej przez poszczególnych czytelników, zależnie od ich sytuacji i położenia. [...] Dlatego newralgiczną sprawą jest, abyśmy dobierali język pełen szacunku, niepatologizujący i spójny ze standardami praw człowieka, biorąc pod uwagę jego zmieniający się i złożony kontekstualny i kulturowy charakter”.
Autor niniejszego rozdziału zaryzykowałby nawet stwierdzenie, że używanie języka preferowanego przez naszych rozmówców jest zwyczajnie sprawą ludzkiej życzliwości i dobrego wychowania. W tabeli 3.20 zestawiono wskazówki dotyczące języka.
Tabela 3.20. Wskazówki dotyczące językowych aspektów komunikacji z pacjentami (osobami) transpłciowymi uwzględniające obecne założenia paradygmatyczne
Obszar problematyczny. Czego unikać?
Stygmatyzacja i/lub patologizowanie różnorodności płciowej, np. „zaburzenia tożsamości płciowej”
Reifikacja, np. „transseksualista”, „osoba niezgodna płciowo”
Komentarz. Postępowanie. Pytania do autorefleksji
Używanie form normalizujących różnorodność, np. „zróżnicowanie tożsamości płciowej”
Lepiej: „osoba transpłciowa”, „osoba ze zdiagnozowaną niezgodnością płciową” (przez analogię: „osoba ze zdiagnozowaną cukrzycą/schizofrenią”, a nie „cukrzyk”, „schizofrenik”)
Unieważnianie tożsamości poprzez misgendering (użycie niezgodnych z życzeniem pacjenta form rodzajowych) i/lub deadname’owanie (używanie starego, niezgodnego z płcią, nieużywanego przez pacjenta imienia), zaprzeczanie, trywializacja, podważenie wartości, np. „udający kobietę”
Język nieprecyzyjny i potencjalnie unieważniający i/lub nasilający dysforię płciową, np. „biologiczny mężczyzna”, „urodzona kobieta”
Klinicysta powinien poddać refleksji motywację i mechanizm takiego postępowania. Czy chodzi o brak wiedzy, unikanie, odrzucenie, niechęć, agresję, pozorne uzasadnienie merytoryczne (racjonalizacja, nietrafne/niefunkcjonalne przekonania)?
Diagnostyczne lekceważenie form preferowanych przez pacjenta
O jakich wyznacznikach płci biologicznej mowa (chromosomach, ukształtowaniu ośrodków mózgowych)? Lepiej: „płeć przypisana”, „płeć prawna” lub „płeć metrykalna”, czyli neutralne terminy odnoszące się do jednoznacznych faktów, tj. płci przypisanej osobie przy urodzeniu czy prawnego oznaczenia płci
Co diagnosta chciałby osiągnąć za pomocą takiego postępowania? Jaki byłby tego mechanizm? Czy istnieją jakiekolwiek przesłanki badawcze wskazujące na uzasadnienie takiego postępowania? Czy takie postępowanie nie przypomina uderzania młotkiem w złamaną nogę przez chirurga ortopedę?
Powoływanie się na rzekome regulacje prawne lub oczekiwanie na korektę/zmianę prawną oznaczenia płci i imienia
To typowa ucieczka od problematycznej dla klinicysty sytuacji, odmowa nie wprost uznania form rodzajowych/imienia lub brak wiedzy. Takie unormowania prawne nie istnieją
3.4. Niezgodność płciowa
Tabela 3.20. cd.
Obszar problematyczny. Czego unikać?
Obawy dotyczące możliwości zaszkodzenia pacjentowi/ce
Tożsamości niebinarne i inne
Pomyłka. Niecelowe użycie nieodpowiednich form rodzajowych i/lub imienia
Komentarz. Postępowanie. Pytania do autorefleksji
Brak wystarczających przesłanek badawczych dla tych obaw, szczególnie u osób dorosłych i starszej młodzieży. Niektórzy wyrażają obawę, że postępowanie takie może utrwalać daną tożsamość (obawa, jeśli w ogóle byłaby oparta na prawdziwości takiej możliwości zawiera w sobie ukryte założenie, że transpłciowy rozwój jest rozwojem nieoptymalnym). Zgłaszano także wątpliwości co do postępowania u dzieci. Obecnie przyjmuje się z reguły, że proces tranzycji społecznej u dzieci powinien być oparty na ocenie sytuacji rodzinnej i społecznej dziecka, zharmonizowany z nimi i elastyczny, tj. zawierać m.in. możliwość powrotu i uzyskania wsparcia w powrocie do tożsamości i roli oraz imienia sprzed tranzycji. Taka możliwość zresztą powinna być przedstawiona pacjentom niezależnie od wieku
Trudność polega na braku istniejących w wielu językach (w tym w języku polskim) odpowiednich, neutralnych rodzajowo form. Osoby NB często kreatywnie używają języka. Warto o to zapytać i spróbować wprowadzić te formy do użycia w pracy z pacjentem. Dość częste sposoby komunikacji z osobami niebinarnymi sensu largo to dla przykładu formy: „Państwo”, „Ty/Wy”, zamiennie „Pan/Pani” czy kreatywne końcówki form czasownikowych, np. „zrobiłom”, „poszłom”. Czytelnik może zapoznać się z ewolucją języka, korzystając z dostępnych materiałów internetowych, np. na stronie: www.zaimki.pl
Najlepiej jest przeprosić. Osoby transpłciowe same także mylą się, szczególnie wtedy, kiedy ze względu na etap wyłaniania się tożsamości, coming-outu czy tranzycji społecznej nie funkcjonują w pożądanej roli płciowej
3.4.1.3
ICD-11 i rewolucja paradygmatyczna
Wyraźna zmiana zapatrywań na naturę niezgodności płciowej zarysowała się już w DSM-5 [2]. Choć sama diagnoza pozostała rozpoznaniem psychiatrycznym (wynika to per se z charakteru DSM-5), zrezygnowano jednak z wcześniej stosowanego pojęcia „zaburzenia tożsamości płciowej”. Ponadto zarówno kryteria diagnostyczne, jak i sam opis kategorii/klasy zaburzeń wskazuje na rozbieżność jako źródło cierpienia i/lub dysfunkcji a nie „zaburzoną tożsamość”. Mówiąc inaczej, uwaga przeniesiona zostaje na to, z czym realnie mierzą się pacjenci i w związku z czym poszukują opieki klinicznej.
Zmiana o charakterze paradygmatycznym została wprowadzona w 2019 roku wraz z wydaniem klasyfikacji ICD-11 [3]. Podobnie jak w DSM-5 zmieniono samą nazwę głównej kategorii diagnostycznej, jak i całej klasy zaburzeń na niezgodność płciową. Po drugie, usunięto kryterium cierpienia/dysfunkcji jako warunku rozpoznania, po trzecie, całą klasę przeniesiono z rozdziału zaburzeń psychicznych (dawne klasy/ kategorie F) do rozdziału 17 – stanów związanych ze zdrowiem seksualnym (conditions releated to sexual health) wraz z m.in. dysfunkcjami seksualnymi i zaburzeniami bólowymi związanymi z seksualnością.
Niezgodność płciowa pozostaje więc diagnozowalnym zaburzeniem, jednak nie zaburzeniem psychicznym (depsychiatryzacja). Intencją twórców była dalsza destygmatyzacja osób transpłciowych przy pozostawieniu otwartej drogi dla interwencji medycznych. Można też domniemywać, że był to krok także podyktowany brakiem przekonujących dowodów na psychopatogenezę niezgodności płciowej [14].
Nie znaczy to jednak, że oddziaływania psychospołeczne i psychospołeczne czynniki nasilające odczucie niezgodności czy dysforii płciowej (np. stres mniejszościowy, towarzyszące zaburzenia psychiczne) miały być pominięte w całościowym podejściu klinicznym. Celem leczenia ma być długotrwała redukcja lub eliminacja niezgodności/ dysforii płciowej wraz z ogólną poprawą stanu psychicznego i jakości życia. Jednak nie jest nim zmiana tożsamości płciowej [15].
3.4.1.4
Opieka kliniczna i pomoc
Zarys kontrowersji i pozycja trans medycyny
Historia opieki zdrowotnej dla osób transpłciowych (trans medycyny) sięga pierwszych prób wprowadzania MIAP podejmowanych przez chirurgów i endokrynologów
3.4. Niezgodność płciowa
