Redakcja naukowa
Leszek Czupryniak, Artur Mamcarz
Lekarz n de L i a y
Pacjent
Pani/Pan
Świadczeniodawca
Recepta 1 z 1
Lek:
Objętość:
Dawkowanie:
Lekarz idealny 213 stron dowolne
Zalecenia:
Data wystawienia Dane i podpis Lekarza
© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025 Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Agnieszka Mastalerz-Migas, prof. dr hab. n. med. Krzysztof Narkiewicz
Wydawca: Agnieszka Szlanta
Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska
Redaktor: Anna Gidaszewska
Producent: Anna Bączkowska
Rysunek na okładce oraz rysunki we wnętrzu: Henryk Sawka Rysunki na stronach działowych: Klara Szlanta
Projekt okładki i stron tytułowych: Hubert Grajczak
Wydanie I Warszawa 2025
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN: 978-83-01-24576-4
DOI: https://doi.org/10.53271/2025.156
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A. ul. G. Daimlera 2, tel. 22 695 43 21 02-460 Warszawa www.pwn.pl
Księgarnia wysyłkowa: tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: wysylkowa@pzwl.pl
Skład i łamanie: „Signus” Krzysztof Żukowski Druk i oprawa:
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl
prof. dr hab. n. med. Leszek Czupryniak Specjalista chorób wewnętrznych i diabetologii. Kierownik Kliniki Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Warszawskiego Uniwersytetu
Medycznego od 2015 r. Absolwent Akademii Medycznej w Łodzi (1994), odbył liczne staże szkoleniowo-naukowe, m.in. w Wielkiej Brytanii, Holandii i USA. Wieloletni członek Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD) oraz Zarządu Głównego PTD, prezes PTD w latach 2011–2015. Były członek zarządu Europejskiego Towarzystwa Badań nad Cukrzycą (European Association for the Study of Diabetes, EASD) i przewodniczący Komitetu Kształcenia Podyplomowego EASD, obecnie wiceprzewodniczący EASD Global Council oraz członek zarządu International Diabetes Federation (IDF) – Europe. Laureat wielu prestiżowych wyróżnień i nagród, w tym Medalu EASD im. Alberta Renolda za wybitne zasługi EASD. W 2013 roku zdobył tytuł Lidera Roku w Ochronie Zdrowia, był dwukrotnie nagradzony tytułem „Wizjoner Zdrowia” jako „Osobowość” (2019) i „Humanista w Medycynie” (2024). Autor ponad 180 prac oryginalnych, 200 poglądowych i 70 rozdziałów w monografiach, współredagował 7 monografii poświęconych cukrzycy. Wykładowca i organizator krajowych i międzynarodowych konferencji oraz kursów podyplomowych EASD w wielu krajach Europy, Azji i Afryki. Ekspert Europejskiej Agencji Leków (EMA) i członek rady konsultantów tygodnika „The Lancet”. W swojej praktyce klinicznej koncentruje się na wszelkich problemach klinicznych osób z cukrzycą, otyłością i ich powikłaniami, entuzjasta nowych technologii w diabetologii. Prywatnie znawca kina i współczesnej oraz antycznej poezji, miłośnik literatury i historii oraz amator wszelkich podróży.
prof. dr hab. n. med. Artur Mamcarz Specjalista chorób wewnętrznych i kardiologii. Kierownik III Kliniki Chorób Wewnętrznych i Kardiologii Wydziału Lekarskiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, wieloletni Prodziekan II WL WUM, członek pierwszej Rady Uczelni WUM. Współzałożyciel i członek wielu towarzystw naukowych, prezes Polskiego Towarzystwa Medycyny Holistycznej, konsultant ds. kardiologii Centralnego Ośrodka Medycyny Sportowej oraz ekspert medyczny Polskiego Komitetu Olimpijskiego w dziedzinie kardiologii. Autor licznych prac naukowych i monografii, m.in. z zakresu kardiologii sportowej, farmakologii klinicznej, kardioseksuologii i medycyny stylu życia.
Ceniony i lubiany wykładowca akademicki, popularyzator wiedzy o medycynie i zdrowym stylu życia. Prywatnie amator dobrych smaków, muzyki, literatury i podróży.
Autorzy
Anna Baranowska-Jaźwiecka
Agnieszka Barchnicka
Justyna Bartosik
Stanisław Bartuś
Jacek Belowski
Jan Bembenek
Waldemar Białek
Majkel Biegniewski
Jadwiga Biela-Mazur
Michał Bielan
Marek Bohdziewicz
Katarzyna Bojanowska
Jerzy Brazowski
Jakub Brzeziński
Krzysztof Chabros
Piotr Chilczuk
Maria Cholewa
Mirosława Ciarka-Golonka
Konrad Ciećko
Katarzyna Czajka
Anna Dankiewicz
Rafał Dąbrowski
Zbigniew Doniec
Artur Dziewierz
Rafał Dziurgot
Adam Daniel Durma
Karolina Facca
Małgorzata Farnik
Wiktoria Feret-Adrabińska
Daniel Figura
Magdalena Fijałkowska
Urszula Fischer
Magdalena Flaga-Łuczkiewicz
Kamila Fronc
Katarzyna Furmańska-Borowiak
Aleksandra Gąsecka-van der Pol
Marek Gierlotka
Tomasz Głażewski
Bartosz Gogolewski
Bartosz Golik
Marcin Grabowski
Agnieszka Grucka
Bogna Grygiel-Górniak
Piotr Hoffman
Sylwia Hoffmann-Votka
Igor Ilasz
Agnieszka Jagiełło-Gruszfeld
Aleksandra Jakubiak
Małgorzata Jamka-Kasprzyk
Katarzyna Jamruszkiewicz
Tomasz Jarmoliński
Aleksandra Jezela-Stanek
Magdalena Jędrusik-Pawłowska
Artur Jurczyszyn
Agnieszka Kapłon-Cieślicka
Maciej Kasprzyk
Karolina Kaziród
Dominika Kiblicka-Kędzior
Zofia Klecz
Sonia Klimaszyk
Agnieszka Kłak-Skubis
Magdalena Kmiecik
Janina Kokoszka-Paszkot
Bartosz Kołodziejczyk
Zofia Konopielko
Witold Korycki
Wojciech Kosmowski
Dominika Krakowczyk
Agnieszka Krasuska-Matysek
Marian Ireneusz Krawczyński
Marek Krzystanek
Alicja Kucharska
Paweł Kucharski
Eugeniusz Józef Kucharz
Joanna Kufel-Grabowska
Alina Kuryłowicz
Zbigniew Kuzyszyn
Magdalena Lalik
Medard Lech
Aleksandra Lesiak
Katarzyna Lewicka
Barbara Lichodziejewska
Wojciech Lubiński
Paulina Luty-Mączka
Angelika Maksimiuk
Karol Malec
Michał Malinowski
Łukasz Małek
Jerzy Marcinkowski
Marek Maruszyński
Maria Maślińska
Mirosław Maziarz
Michał Mazuchowski
Artur Mierzecki
Tomasz Milewicz
Hubert Miłoś
Irmina Morawska
Sylwia Nietubyć-Rożek
Elżbieta Norwicz
Barbara Nosal
Ewa Oleszczyńska-Prost
Krzysztof Orczyk
Agnieszka Owczarczyk-Saczonek
Wojciech Pabjańczyk
Elżbieta Poniewierka
Maria Porzuczek
Agata Pukas
Artur Pupka
Anna Raciborska
Agata Rauszer
Wojciech Romanowski
Barbara Rozwenc
Ingrid Różyło-Kalinowska
Krzysztof Rydzewski
Dominika Salamon
Krzysztof Sanetra
Marek Semczuk
Joanna Seredyńska
Ryszard Siedlecki
Sylwia Silska
Gracjan Sitarek
Adam Skalski
Konrad Skolimowski
Violetta Skrzypulec-Plinta
Witold Sławiński
Jolanta Słowikowska-Hilczer
Andrzej Sobczak
Maja Sosnowska
Izabela Spałek-Dziwis
Rafał Stec
Rafał Stojko
Agnieszka Styczeń
Dorota Supernak-Bobko
Edyta Sutkowska
Ewelina Szczepanek-Parulska
Grzegorz Szelągowicz
Dorota Szydlarska
Elektra Szymańska-Garbacz
Monika Talarowska
Olga Trojnarska
Dariusz Tuleja
Tomasz Urbanik
Emilia Walczak
Marcin Wełnicki
Ewa Wender-Ożegowska
Ewa Wielosz
Krzysztof Wilczyński
Krzysztof Winiarz
Agnieszka Wintrowicz
Andrzej Wittczak
Joanna Wojtyła
Rafał Zadykowicz
Weronika Zakrzewska
Andrzej Żamojda
Przemysław Życiński
Ewa Życzkowska
Radosław Żywalewski
Przedmowa pierwsza
Książka „Lekarz idealny”, która powstała pod redakcją prof. Leszka Czupryniaka i prof. Artura Mamcarza, jest pozycją absolutnie unikatową i w mojej opinii „must have” na półce każdego lekarza.
Zbiór „złotych myśli” o medycynie, etyce, pracy lekarza, komunikacji międzyludzkiej, pacjentach i kolegach lekarzach jest ciekawą podróżą przez ocean przemyśleń, przekonań i ubranych w sentencje doświadczeń zawodowych naszych koleżanek i kolegów, którzy zostali zaproszeni do projektu i zechcieli podzielić się swoimi przemyśleniami na temat naszej lekarskiej wędrówki przez życie.
Książka zawiera rozmaite sentencje, dłuższe i krótsze, wiele z nich to prawdziwe „perełki” filozoficzne, które zapadają w umysł i w serce. Czytając, myślisz: „no tak, to sama prawda” albo wybuchasz śmiechem, mówiąc „jakie to życiowe”.
Gorąco zachęcam do lektury, najlepiej ją sobie porcjować, jak dobry sernik, po kawałeczku – i delektować się mądrością oraz dowcipem wyrażonymi w krótkich zdaniach.
Lekturę wzbogacają znakomite satyryczne rysunki Henryka Sawki, co czyni tę ucztę jeszcze przyjemniejszą.
dr hab. n. med. Agnieszka Mastalerz-Migas, prof. UWM
Przedmowa druga
„Lekarz idealny” to nie kolejny podręcznik do odhaczania zaleceń, lecz żywy głos środowiska. To setki krótkich porad i złotych myśli nadesłanych przez lekarzy różnych specjalności; starannie wyselekcjonowanych, zredagowanych i zebranych w poręczny tomik.
Czyta się to jak rozmowę w szpitalnym korytarzu: raz serio o etyce i odpowiedzialności, raz bardzo praktycznie o codziennych decyzjach przy łóżku chorego, a czasem – z uśmiechem – o absurdach systemu i o tym, jak zachować człowieczeństwo i nie zwariować pomimo wszechobecnej gonitwy i presji czasu.
Każdą stronę można otworzyć „na chybił trafił” i w minutę znaleźć myśl, która porządkuje chaos dyżuru, podpowiada lepsze sformułowanie w rozmowie z pacjentem albo przypomina, że pierwszym narzędziem lekarza jest uważność. Całość dopełniają niepowtarzalne rysunki Henryka Sawki – celne, ironiczne, niosące oddech i pointę tam, gdzie słowa już nie wystarczają.
Siłą tej książki jest różnorodność: nie każda rada spodoba się każdemu i… bardzo dobrze. To zaproszenie do refleksji, do dyskusji z zespołem, do własnych dopisków na marginesie. Dla studentów i rezydentów będzie to kieszonkowy przewodnik po postawach lekarzy we współczesnym świecie. Dla doświadczonych medyków – lustro, w którym widać to, co warto pielęgnować i co warto zmienić.
Jeśli szukasz lektury, która nie moralizuje, a pomaga leczyć mądrzej i komunikować się prościej i lepiej, sięgnij po „Lekarza idealnego” i trzymaj go pod ręką – w gabinecie, na dyżurze, w torbie.
prof. dr hab. n. med. Krzysztof Narkiewicz
Spis treści
Wstęp
Myśli platynowe
Medycyna
1
Pacjent .............................................. 19
Lekarz a pacjent
41
Lekarz wobec siebie i innych lekarzy ....................... 183
WSTĘP
Droga Czytelniczko,
Drogi Czytelniku,
Książka, którą masz przed sobą jest wydawnictwem szczególnym. Do jego przygotowania zainspirowało nas dzieło amerykańskiego lekarza Cliftona K. Meadora, który zebrał różne rady i sentencje –od czasów Hipokratesa do tych usłyszanych od kolegów po fachu i studentów – w książeczkę wydaną w Polsce w 1995 r. pod tytułem „Lekarz doskonały. 425 zasad postępowania” (red. dr Teresa Korta, SanMedica). W publikacji tej znajdują się rady bardzo poważne – np. „Fałszywa gorączka nie przyspiesza pracy serca” – jak i te trochę mniej poważne, ale niemniej istotne, jak np. „Uważaj na szpitalne pacjentki w srebrnych kapciach. Jeszcze bardziej uważaj na te w złotych kapciach”. Pozycja ta była dla jednego z nas (LC) bardzo cenna w procesie rozwoju jako lekarza. Niestety, obecnie jest już ona praktycznie niedostępna. Postanowiliśmy zatem przygotować jej rodzimą wersję. Ukazuje się ona 30 lat po amerykańskim pierwowzorze i na pewno pomoże stać się wielu naszym kolegom, nie tylko tym najmłodszym, jeszcze bardziej profesjonalnymi lekarzami, a może nawet idealnymi?
Na stronach redakcyjnych wymieniamy imiona i nazwiska wszystkich osób, które przyczyniły się do powstania „Lekarza idealnego”. Z tego powodu nasza książka ma aż 159 Autorów. To lekarze (od stażystów po profesorów), dietetyczka i psycholog, którzy odpowiedzieli na nasze zaproszenie umieszczone na stronie www wydawnictwa PWN PZWL wiosną bieżącego roku i nadesłali swoje rady, sentencje, złote myśli i refleksje na temat medycyny, pacjentów, lekarzy, natury naszego zawodu i wyzwań,
jakie przed nami pojawiają się każdego dnia. Naszą rolą jako redaktorów było ułożenie z nadesłanych przemyśleń i zdań druku zwartego, który pozwoliłby pomóc nam wszystkim być zarówno lepszymi lekarzami, jak i lepszymi ludźmi. Myśli, które powtarzały się najczęściej opatrzyliśmy tytułem „Myśli platynowe”, pozostałe ułożyliśmy w cztery grupy: myśli o medycynie, o pacjentach i o nas samych w relacji z pacjentami oraz z naszymi kolegami. Skończywszy pracę, zwróciliśmy się do dwojga doświadczonych lekarzy: prof. Agnieszki Mastalerz-Migas, lekarza rodzinnego i prof. Krzysztofa Narkiewicza, internisty i hipertensjologa, o opinie i recenzje. Ich wrażenia z lektury znalazły się na poprzednich stronach – Agnieszko, Krzysztofie – bardzo dziękujemy za Wasze życzliwe oceny. Dziękujemy także bardzo pani redaktor Agnieszce Szlancie za namówienie nas do stworzenia tego zbioru – bez jej zachęty i pomysłowości nie zrealizowalibyśmy tego zadania.
Mamy nadzieję, że każda z Czytelniczek i każdy z Czytelników po przeczytaniu całości podzieli zdanie obydwojga Recenzentów i będzie miał 469 powodów – tyle jest wszystkich sentencji – by sięgać po „Lekarza idealnego” raz po raz, po sam kres aktywności zawodowej. I będzie to postępowanie zgodne z radą nr 469, ostatnią i być może najważniejszą: „Ucz się przez całe życie.”
367.
I m bardziej nie lubisz pacjenta, tym bardziej
bądź dla niego miły. Dla tych, których nienawidzisz bądź czarujący albo odeślij ich do innego lekarza.
368.
G dy zapytasz pacjenta o mikcję, zdecydowana większość
odpowie, że nigdy nie miała takiej choroby.
369.
R odzina śmiertelnie chorego pacjenta zazwyczaj
również czuje się winna i zadaje sobie pytanie, czy może zrobić coś więcej. Samo poświęcenie niewielkiej ilości twojego czasu na rozmowę da pacjentowi i rodzinie poczucie spokoju i pewności, że opieka nad chorym jest na najwyższym poziomie.
370.
Prawdziwa rozmowa zaczyna się dopiero na drugiej wizycie lub drugim obchodzie.