Spis treści
1 Wprowadzenie 1
Danuta Sobolewska
2. Przegląd substancji aktywnych w fitokosmetykach 5
Karolina Grabowska, Irma Podolak
2.1. Wstęp 5
2.2. Metabolity pierwotne 7
2.2.1. Cukrowce 7
2.2.2. Lipidy 13
2.3. Metabolity wyspecjalizowane 23
2.3.1. Terpenoidy 23
2.3.2. Związki fenolowe 30
2.3.3. Niebiałkowe związki azotowe 39
3. Olejki eteryczne 47
Danuta Sobolewska
3.1. Definicja. Właściwości fizykochemiczne 47
3.2. Zafałszowania olejków eterycznych 48
3.3. Kierunki aktywności i zastosowanie olejków eterycznych w produktach kosmetycznych 49
4. Substancje pochodzenia roślinnego wpływające na barierę hydrolipidową skóry 67
Joanna Nawrot, Justyna Gornowicz-Porowska
4.1. Budowa skóry a możliwości wspierania jej funkcji barierowej substancjami pochodzenia roślinnego 67
4.1.1. Podstawy budowy skóry 67
4.1.2. Przenikanie substancji a bariera naskórkowa 69
4.2. Substancje pochodzenia roślinnego a bariera naskórkowa
4.3. Składniki pochodzenia roślinnego korzystnie wpływające na barierę hydrolipidową skóry
4.3.1. Argania spinosa
4.3.2. Avena sativa
4.3.3. Cocos nucifera
4.3.4. Helianthus annuus
4.3.5. Olea europaea
4.3.6. Simmondsia chinensis
4.3.7. Elaeis guineensis
4.3.8. Theobroma cacao 100
4.3.9. Vitellaria paradoxa subsp. paradoxa 103
4.3.10. Aloe vera 106
4.3.11. Vitis vinifera 113
5. Substancje pochodzenia roślinnego w fitokosmetykach przeciwstarzeniowych
Danuta Sobolewska, Anna Partyka
5.1. Starzenie się skóry
5.1.1. Rodzaje starzenia się skóry
5.1.2. Kliniczne i histologiczne cechy starzenia się skóry
5.1.3. Molekularne mechanizmy starzenia się skóry
5.2. Substancje przeciwstarzeniowe
5.2.1. Substancje fotoprotekcyjne
5.2.2. Przeciwutleniacze
5.2.3. Retinoidy
5.2.4. Substancje korygujące i wypełniające zmarszczki na twarzy
5.2.5. Substancje przeciwstarzeniowe w badaniach
5.3. Substancje pochodzenia roślinnego w produktach kosmetycznych o działaniu przeciwstarzeniowym 150
5.3.1. Bakuchiol
5.3.2. Kwas elagowy
5.3.3. Kwas ferulowy
5.3.4. Trans-resweratrol 163
5.3.5. Acmella oleracea
5.3.6. Andrographis paniculata
5.3.7. Camellia sinensis 176
5.3.8. Centella asiatica 182
5.3.9. Panax ginseng 187
6. Zastosowanie substancji pochodzenia roślinnego w zaburzeniach hiperpigmentacyjnych skóry człowieka 205 Agnieszka Gunia-Krzyżak, Dorota Żelaszczyk, Danuta Sobolewska
6.1. Hiperpigmentacja 205
6.2. Synteza melanin w skórze człowieka 205
6.2.1. Tyrozynaza 209
6.3. Zaburzenia w syntezie melanin o charakterze hiperpigmentacji 210
6.4. Mechanizmy działania surowców kosmetycznych stosowanych we wspomaganiu terapii zaburzeń hiperpigmentacyjnych 212
6.4.1. Hamowanie aktywności tyrozynazy 212
6.4.2. Blokowanie aktywacji tyrozynazy 213
6.4.3. Hamowanie transferu melanosomów z melanocytów do keratynocytów 213
6.4.4. Modulacja transkrypcji genów 214
6.4.5. Aktywność antyoksydacyjna 214
6.4.6. Przyspieszenie złuszczania martwych komórek naskórka 215
6.4.7. Zaburzenie procesów komórkowych w melanocytach 216
6.4.8. Fotoprotekcja 216
7. Składniki pochodzenia roślinnego w produktach do pielęgnacji cery trądzikowej 221 Dagmara Wróbel-Biedrawa, Magdalena Jastrzębska-Więsek
7.1. Wprowadzenie – trądzik pospolity, patogeneza, zarys farmakoterapii 221
7.1.1. Kwas azelainowy 223
7.1.2. Nadtlenek benzoilu 224
7.1.3. Retinoidy 225
7.1.4. Antybiotyki 226
7.1.5. Środki hormonalne 226
7.2. Substancje roślinne stosowane w preparatach do pielęgnacji cery trądzikowej 227
7.2.1. Substancje o aktywności przeciwdrobnoustrojowej jako składniki produktów do pielęgnacji cery trądzikowej 229
7.2.2. Substancje o aktywności sebostatycznej jako składniki produktów do pielęgnacji cery trądzikowej 239
7.2.3. Substancje o aktywności przeciwzapalnej jako składniki produktów do pielęgnacji cery trądzikowej 242
7.2.4. Substancje o aktywności keratolitycznej jako składniki produktów do pielęgnacji cery trądzikowej 246
7.2.5. Inne substancje normalizujące jako składniki produktów do pielęgnacji cery trądzikowej 248
8. Substancje pochodzenia roślinnego jako składniki preparatów do cery naczyniowej 257
Dagmara Wróbel-Biedrawa, Jadwiga Kalicińska
8.1. Wprowadzenie 257
8.2. Substancje pochodzenia roślinnego o działaniu wzmacniającym i uszczelniającym naczynia krwionośne 258
8.2.1. Aesculus hippocastanum 259
8.2.2. Ruscus aculeatus 262
8.2.3. Ginkgo biloba 264
8.2.4. Arnica montana 266
8.2.5. Hamamelis virginiana 267
8.3. Inne składniki pochodzenia roślinnego stosowane w pielęgnacji cery naczyniowej 268
9. Substancje pochodzenia roślinnego w profilaktyce i redukcji cellulitu 273
Danuta Sobolewska, Jadwiga Kalicińska
9.1. Wstęp 273
9.2. Ocena i klasyfikacja cellulitu 274
9.3. Etapy powstawania cellulitu 274
9.4. Rodzaje cellulitu 276
9.5. Zabiegi antycellulitowe 277
9.6. Substancje pochodzenia roślinnego w profilaktyce i redukcji cellulitu 277
10. Substancje pochodzenia roślinnego w produktach
myjąco-pielęgnujących do włosów 289
Dagmara Wróbel-Biedrawa
10.1. Budowa włosa 289
10.2. Szampony 291
10.2.1. Substancje roślinne oczyszczająco-myjące
10.2.2. Substancje roślinne wzmacniające włosy i stymulujące wzrost/hamujące wypadanie
10.2.3. Substancje roślinne o działaniu sebostatycznym
10.2.4. Substancje roślinne przeciwłupieżowe
293
297
307
309
10.2.5. Substancje roślinne o działaniu przeciwwszawiczym 311
11. Substancje pochodzenia roślinnego w kosmetykach kolorowych 315
Katarzyna Rubinowska
11.1. Historia stosowania surowców roślinnych w kosmetykach kolorowych 315
11.2. Współczesne trendy w fitokosmetykach kolorowych 319
11.3. Barwniki pochodzenia roślinnego w fitokosmetykach
320
11.4. Oleje, masła i woski roślinne stosowane w recepturach kosmetyków kolorowych 322
11.5. Składniki pochodzenia roślinnego w pomadkach do ust 326
11.6. Składniki pochodzenia roślinnego w tuszach do rzęs 327
12. Biodostępność substancji aktywnych w fitokosmetykach 331
Anna Górska, Aleksander Mendyk
12.1. Wstęp
12.2. Działanie fitokosmetyków na skórę
12.2.1. Substancje adsorbowane na powierzchni skóry
12.2.2. Substancje absorbowane w warstwie rogowej naskórka
12.2.3. Substancje penetrujące do żywych warstw naskórka i skóry właściwej 334
12.3. Drogi i mechanizmy przenikania substancji aktywnych przez skórę 338
12.3.1. Drogi przenikania substancji aktywnych przez skórę
12.4. Liposomy
12.5. Transferosomy i etosomy
12.5.1. Transferosomy
12.5.2. Etosomy
12.6. Nanocząstki lipidowe
12.6.1. Generacje nanocząstek lipidowych
12.7. Mikroemulsje i nanoemulsje
12.7.1. Mikroemulsje
12.7.2. Nanoemulsje
13. Charakterystyka form fitokosmetyków, przykłady formulacji
Aldona Maciejewska, Krzysztof Niwiński
13.1. Wprowadzenie
13.2. Wytrawianie surowców roślinnych
13.2.1. Przetwory roślinne
13.3. Preparaty płynne fitokosmetyczne
13.3.1. Toniki
13.3.2. Płyny micelarne
13.3.3. Płyny do płukania jamy ustnej
13.3.4. Płyny przeciwdziałające nadmiernemu poceniu 379
13.3.5. Płyny do kąpieli, pod prysznic 382
13.3.6. Szampony płynne 385
13.3.7. Płynne emulsje kosmetyczne – mleczka, śmietanki, balsamy, odżywki 386
13.3.8. Lakiery 391
13.4. Preparaty o konsystencji półstałej 393
13.4.1. Kremy 394
13.4.2. Maski kosmetyczne 396
13.4.3. Pasty do zębów 397
13.4.4. Błyszczyki do pielęgnacji ust 399
13.5. Preparaty o konsystencji stałej 400
13.5.1. Proszki do pielęgnacji jamy ustnej 400
13.5.2. Pomadki do ust 401
13.5.3. Pudry 401
13.5.4. Tabletki, kule do kąpieli 402
14. Substancje pochodzenia roślinnego stosowane doustnie w celu poprawy wyglądu skóry, włosów i paznokci 405
Dagmara Wróbel-Biedrawa
14.1. Składniki pochodzenia roślinnego stymulujące syntezę kolagenu 406
14.2. Składniki pochodzenia roślinnego uszczelniające naczynia krwionośne 408
14.3. Składniki pochodzenia roślinnego o działaniu poprawiającym poziom nawilżenia 411
14.4. Składniki pochodzenia roślinnego o działaniu antyoksydacyjnym/ochronnym 412
14.5. Składniki pochodzenia roślinnego łagodzące objawy trądziku 413
14.6. Składniki pochodzenia roślinnego o właściwościach detoksykujących i immunomodulujących 414
Skorowidz
419
Autorzy
Prof dr hab Justyna Gornowicz-Porowska
Katedra i Zakład Kosmetologii Praktycznej i Profilaktyki Chorób Skóry, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu
dr Anna Górska
Katedra Technologii Postaci Leku i Biofarmacji, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
dr Karolina Grabowska
Katedra Farmakognozji, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
dr hab Agnieszka Gunia-Krzyżak
Katedra Chemii Organicznej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
dr hab. Magdalena Jastrzębska-Więsek
Zakład Farmacji Klinicznej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
dr Jadwiga Kalicińska
Zakład Dermatologii Doświadczalnej i Kosmetologii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
dr Aldona Maciejewska
Katedra Technologii Postaci Leku i Biofarmacji, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
Prof dr hab Aleksander Mendyk
Katedra Technologii Postaci Leku i Biofarmacji, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
dr hab Joanna Nawrot
Katedra i Zakład Kosmetologii Praktycznej i Profilaktyki Chorób Skóry, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu
dr Krzysztof Niwiński
Katedra Technologii Postaci Leku i Biofarmacji.
Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
dr hab Anna Partyka
Zakład Farmacji Klinicznej,
Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
Prof dr hab Irma Podolak
Katedra Farmakognozji,
Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
Dr inż. Katarzyna Rubinowska
Katedra Botaniki i Fizjologii Roślin, Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie
dr Danuta Sobolewska
Katedra Farmakognozji,
Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
dr Dagmara Wróbel-Biedrawa
Katedra Farmakognozji,
Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
dr Dorota Żelaszczyk
Katedra Chemii Organicznej,
Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum
ROZDZIAŁ 1
Wprowadzenie
Danuta Sobolewska
Fitokosmetykiem (gr. φυτό, phytó – roślina) określa się umownie produkt kosmetyczny, w skład którego wchodzą naturalne substancje pochodzenia roślinnego. Kwestie prawne odnoszące się do produktów kosmetycznych reguluje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 1223/2009 z 30 listopada 2009 roku (Dz.Urz. UE L Nr 342) oraz ustawa z 4 października 2018 roku (Dz.U. z 2018, poz. 2227). Informacje o obowiązujących aktach zasadniczych oraz nowych rozporządzeniach można odszukać na stronie Głównego Inspektoratu Sanitarnego (GIS). Powyższe wprowadziły m.in. odpowiednie definicje oraz doprecyzowały wymogi odnoszące się do bezpieczeństwa stosowania.
Produktem kosmetycznym można nazwać zatem „każdą substancję lub mieszaninę przeznaczoną do kontaktu z zewnętrznymi częściami ciała ludzkiego (naskórkiem, owłosieniem, paznokciami, wargami oraz zewnętrznymi narządami płciowymi) lub z zębami oraz błonami śluzowymi jamy ustnej, którego wyłącznym lub głównym celem jest utrzymywanie ich w czystości, perfumowanie, zmiana ich wyglądu, ochrona, utrzymywanie w dobrej kondycji lub korygowanie zapachu ciała”. Ustawa definiuje substancję jako „pierwiastek chemiczny i jego związki w stanie, w jakim występują w przyrodzie lub zostają uzyskane za pomocą procesu
produkcyjnego, z wszelkimi dodatkami wymaganymi do zachowania ich trwałości oraz wszelkim zanieczyszczeniami powstałymi w wyniku zastosowanego procesu, wyłączając rozpuszczalniki, które można oddzielić bez wpływu na stabilność lub zmiany jej składu”, natomiast mieszaniną jest „mieszanina lub roztwór składający się z dwóch lub więcej substancji”. Składniki produktu kosmetycznego należy określać za pomocą nazw wymienionych w słowniku wspólnych nazw składników do stosowania na etykietach produktów kosmetycznych, który to uwzględnia uznane Międzynarodowe Nazewnictwo Składników Kosmetycznych (International Nomenclature of Cosmetic Ingredients; INCI).
Fitokosmetyki podlegają wszystkim wymogom określonym w wyżej wymienionych aktach prawnych. Jak wspomniano wcześniej, jedynym wyznacznikiem klasyfikującym je do tej umownie wydzielonej grupy produktów kosmetycznych jest skład. Zatem składnikami takiego produktu mogą być izolowane związki roślinne (np. bakuchiol, INCI: Bakuchiol), frakcje związków (np. katechiny z liści herbaty chińskiej, INCI: Camellia Sinensis Catechins), wyciągi roślinne (np. wyciąg z korzeni lukrecji gładkiej, INCI: Glycyrrhiza Glabra Root Extract), olejki eteryczne (np. olejek eteryczny lawendowy, INCI: Lavandula Angustifolia Flower Oil), oleje roślinne (np. olej oliwkowy, INCI: Olea Europaea Fruit Oil) czy woski (np. wosk Candelilla, INCI: Euphorbia Cerifera Wax). W produkcie kosmetycznym składniki pochodzenia roślinnego mogą pełnić funkcję substancji czynnych (w przypadku fitokosmetyków głównie chodzi o ten aspekt), bazowych lub pomocniczych. Składniki pochodzenia roślinnego mogą wykazywać działania: regenerujące, nawilżające, oczyszczające, odżywcze, antyoksydacyjne, ochronne, zapachowe, antyperspiracyjne, upiększające i inne. Opracowanie fitokosmetyków wymaga znajomości zagadnień m.in. z zakresu botaniki, farmakognozji, chemii fizycznej, analitycznej, biochemii, chemii polimerów, a także fizjologii. Ze względu na preferencje i wymagania użytkowników brane są również pod uwagę zagadnienia z zakresu estetyki, ergonomii i psychologii. Z kolei opracowanie projektów opakowań i etykiet, prowadzenie komunikacji marketingowej i przygotowanie reklam handlowych, wymaga m.in. analizy rynku, preferencji konsumenckich oraz zaangażowania narzędzi statystycznych, informatycznych i prawnych.
1. https://www.gov.pl/web//gis/obowiazujace-akty-prawne (dostęp: 25.07.2025).
2. Lourith N., Tsim K.W.K. (red.): Phytocosmetics and cosmetic science. Taylor & Francis Group, CRC Press, Boca Raton 2021.
3. Urbaniak M.: Ustawa o produktach kosmetycznych. Komentarz. Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2020.