Spis treści
EUROPA PÓŁNOCNA
Platan klonolistny, Platanus × acerifolia, Anglia 12
Cyprysowiec Leylanda, Cupressus × leylandii, Anglia 14
Chruścina jagodna, drzewo truskawkowe, Arbutus unedo, Irlandia 17
Jarząb pospolity, jarzębina, Sorbus aucuparia, Szkocja 18
Brzoza brodawkowata, Betula pendula, Finlandia 20
Wiąz, Ulmus spp., Holandia 24
Wierzba biała, Salix alba, Belgia 28
Bukszpan zwyczajny, Buxus sempervirens, Francja 33
Lipa holenderska, Tilia × europaea, Niemcy 34
Buk zwyczajny, Fagus sylvatica, Niemcy 37
Kasztanowiec pospolity, Aesculus hippocastanum, Ukraina 38
EUROPA POŁUDNIOWA I AFRYKA PÓŁNOCNA
Dąb korkowy, Quercus suber, Portugalia 40
Argania żelazna, drzewo arganowe, Argania spinosa, Maroko 45
Dąb ostrolistny, Quercus ilex, Hiszpania 48
Kasztan jadalny, Castanea sativa, Korsyka, Francja 50
Świerk pospolity, Picea abies, Włochy 55
Olcha czarna, Alnus glutinosa, Włochy 59
Pigwa pospolita, Cydonia oblonga, Kreta 62
Wawrzyn szlachetny, Laurus nobilis, Grecja 65
WSCHODNIE MORZE ŚRÓDZIEMNE
Figowiec pospolity, Ficus carica, Turcja 66
Cyprys wiecznie zielony, Cupressus sempervirens, Cypr 71
Daktylowiec właściwy, palma daktylowa, Phoenix dactylifera, Egipt 72
Cedr libański, Cedrus libani, Liban 75
Oliwka europejska, Olea europaea, Izrael 78
AFRYKA
Puchowiec pięciopręcikowy, drzewo kapokowe, Ceiba pentandra, Sierra Leone 80
Kola błyszcząca, Cola nitida, Ghana 85
Baobab afrykański, Adansonia digitata, Botswana 86
Mopane, Colophospermum mopane, Zimbabwe 89
Pielgrzan madagaskarski, Ravenala madagascariensis, Madagaskar 92
Gwiżdżąca akacja, Vachellia drepanolobium (synonim Acacia drepanolobium), Kenia 95
Kadzidla Cartera, Boswellia sacra, Somalia 98
Dracena smocza krew, Dracaena cinnabari, Sokotra, Jemen 103
Lodoicja seszelska, kokos morski, Lodoicea maldivica, Seszele 104
AZJA ŚRODKOWA I POŁUDNIOWA
Granat właściwy, Punica granatum, Iran 107
Jabłoń Sieversa, dzika jabłoń, Malus sieversii, Kazachstan 108
Modrzew dahurski, modrzew syberyjski, Larix gmelinii, Larix sibirica, Syberia 112
Nanercz zachodni, nerkowiec zachodni, Anacardium occidentale, Goa, Indie 114
Figowiec bengalski, banian, Ficus benghalensis, Indie 117
Areka katechu, palma betelowa, Areca catechu, Indie 118
Miodla indyjska, Azadirachta indica, Indie 120
Figowiec pagodowy, Ficus religiosa, Indie 122
AZJA WSCHODNIA
Pieprz syczuański, Zanthoxylum simulans, Chiny 127
Morwa biała, Morus alba, Chiny Wschodnie 128
Sumak lakowy, Toxicodendron vernicifluum, Japonia 131
AZJA POŁUDNIOWO-WSCHODNIA
Wiśnia jedońska, Prunus×yedoensis, Japonia 134
Kauczukowiec brazylijski, Hevea brasiliensis, Tajladnia 136
Durian, Durio zibethinus, Malezja 140
Upas, Antiaris toxicaria, Indonezja 142
Gutaperkowiec, Palaquium gutta, Borneo 144
OCEANIA
Jarrah, Eucalyptus marginata, Zachodnia Australia 148
Wolemia szlachetna, Wollemia nobilis, Australia 152
Mala wąskolistna, Elaeocarpus angustifolius, Australia 157
Sève Bleue, Pycnandra acuminata, Nowa Kaledonia 158
Agatis nowozelandzki, soplica kauri, Agathis australis, Nowa Zelandia 160
Morwa papierowa, Broussonetia papyrifera, Tonga 165
Koa, Acacia koa, Hawaje, USA 166
AMERYKA POŁUDNIOWA
Araukaria chilijska, Araucaria araucana, Chile 170
Jakaranda mimozolistna, Jacaranda mimosifolia, Argentyna 172
Chinowiec, Cinchona spp., Peru 174
Ogorzałka wełnista, balsa, Ochroma pyramidale, Ekwador 178
Orzesznica wyniosła, Bertholletia excelsa, Boliwia 181
Brezylka ciernista, Paubrasilia echinata, Brazylia 182
MEKSYK, AMERYKA ŚRODKOWA I KARAIBY
Smaczliwka wdzięczna, awokado, Persea americana, Meksyk 184
Pigwica właściwa, sapodilla, Manilkara zapota, Meksyk 189
Łoskotnica pękająca, Hura crepitans, Kostaryka 190
Chlebowiec właściwy, Artocarpus altilis, Jamajka 194
Gwajakowiec lekarski, Guaiacum officinale, Bahamy 199
AMERYKA PÓŁNOCNA
Sosna wydmowa, Pinus contorta var. latifolia, Kanada 200
Tanoak, Notholithocarpus densiflorus, USA 203
Choina zachodnia, Tsuga heterophylla, Kanada 204
Sekwoja wieczniezielona, Sequoia sempervirens, Kalifornia, USA 207
Simondsja kalifornijska, jojoba, Simmondsia chinensis, USA 208
Topola osikowa, Populus tremuloides, Utah, USA 211
Orzech czarny, Juglans nigra, Missouri, USA 212
Ostrokrzew wymiotny, yaupon, Ilex vomitoria, USA 215
Cypryśnik błotny, Taxodium distichum, USA 216
Korzeniara czerwona, Rhizophora mangle, Floryda, USA 218
Bożodrzew gruczołowaty, Ailanthus altissima, Brooklyn, USA 222
Sosna wejmutka, Pinus strobus, USA 224
Klon cukrowy, Acer saccharum, Kanada 227
Dokąd się udać w następnej kolejności? 229
Indeks 237
Kola błyszcząca
Cola nitida
Kola pochodzi z wilgotnej tropikalnej Afryki Zachodniej. Dwa podobne gatunki: C. acuminata, o spiczastych liściach, i C. nitida, o lśniących liściach, to średniej wielkości rośliny zimozielone, zwykle o wysokości poniżej 15 metrów i prostym, przysadzistym pniu. Jej jaskrawe, bladokremowe kwiaty to pięcioramienne gwiazdy, z których każda ma bordową obwódkę w środku. Owoce wyglądają mało obiecująco – guzowate zielone mieszki przypominające strąki o długości 15 centymetrów, które brązowieją i pękają, odsłaniając garść gładkich, czerwonych lub białych nasion wielkości kasztana. Ale te nasiona koli mają moc: zawierają dwa razy więcej kofeiny (naturalnego środka owadobójczego) niż kawa, wraz z garścią innych stymulantów i maleńką szczyptą strychniny. Są one żute nieustannie i zwyczajowo w całym regionie, a ich początkowy gorzki smak ustępuje miejsca słodyczy i podobno nadaje światu różowy blask.
Niektóre z historycznych skojarzeń z kolą są jednak niepokojące. Powszechnie uważano, że nasiona koli, nazywane orzechami kola, łagodzą apetyt i pragnienie, dlatego ładowano je na transatlantyckie statki niewolnicze, a sproszkowaną kolę dodawano do beczek z wodą, aby ich stagnująca zawartość była smaczniejsza. Do XVII wieku kola została zasadzona na Karaibach i w obu Amerykach, a orzechy były tam okazjonalnie spożywane przez zniewolonych ludzi, zarówno jako przypomnienie domu, jak i w celu stłumienia głodu i zmęczenia. Orzechy kola, będące przedmiotem handlu od tysięcy lat i uprawiane od stuleci, odegrały również rolę w handlu niewolnikami w Afryce. Nawet pod koniec XIX wieku nadal wymieniano je na niewolników przybywających w karawanach z wybrzeża Morza Śródziemnego i południowego Sudanu do miast targowych w dzisiejszej Ghanie i Mali. Mniej więcej w tym samym czasie kola zaczęła być reklamowana w Stanach Zjednoczonych ze względu na swoje właściwości lecznicze. W latach 80. XIX wieku stała się jednym z oryginalnych składników Coca-Coli, która kiedyś zawierała również inny naturalny środek pobudzający: kokainę. Dziś kola sprzedawana jest na niemal każdym zachodnioafrykańskim rynku. Orzechy kola są powszechnie dostępną używką łagodzącą obyczaje, którą częstuje się przy powitaniach i pożegnaniach, oraz którą używa się w rytuałach przejścia. Tu i ówdzie istnieje zwyczaj zakopywania pępowiny noworodka z nasionami kola; drzewo staje się następnie własnością dziecka. Ekstrakty z koli są nadal wykorzystywane do aromatyzowania niektórych „naturalnych napojów kola”. Można poważnie się zastanowić, czy smaczna „kawa sudańska”, wytwarzana z prażonych, zmielonych orzechów kola, może być dochodowym nowym dodatkiem do kawiarni i źródłem dochodu dla rolników, który na szczęście nie wymagałby wycinania lasów.
Wiąz
Ulmus spp.
Holenderska choroba wiązów ma niewiele wspólnego z Holandią poza faktem, że patogen, który prawdopodobnie pochodzi ze wschodniej Azji, został tam po raz pierwszy zidentyfikowany. Zbiegiem okoliczności najlepszymi miejscami na świecie do oglądania wiązów są obecnie holenderskie miasta: Haga, a zwłaszcza Amsterdam, gdzie ponad 75 000 okazów rośnie wzdłuż kanałów i ulic.
Gatunki wiązów występujące w Europie Zachodniej są piękne i podobne do siebie. Często wysokie nawet do 30 metrów, smukłe, okazałe i dumnie nieregularne, są gęsto rozgałęzione, z chmurami liści unoszącymi się z kilku dużych, skierowanych w górę konarów: charakterystyczny ulubieniec obrazów starych mistrzów. Wiązy są drzewami liściastymi o ząbkowanych liściach, które są wyraźnie asymetryczne: blaszka liściowa zaczyna się po jednej stronie ogonka liściowego wyżej niż po drugiej. Lubią dużo światła, kwitną raczej w otwartym krajobrazie i żywopłotach niż w gęstych drzewostanach. Są tolerancyjne na zanieczyszczenia miejskie i odporne na gnicie, a w średniowieczu ich drewno było powszechnie wykorzystywane do produkcji rur wodociągowych.
Upadek wiązu został przyspieszony przez zawirowania dziejów. Jeden konkretny gatunek, wiąz angielski (Ulmus procera), został przetransportowany do Europy Zachodniej przez Rzymian, którzy używali go do podpierania i rozciągania swoich winorośli. Pomimo wytwarzania skupisk małych koralowych kwiatów i masy nasion – z których każde znajduje się w płaskim, papierowym dysku, zwanym samarą, i jest w stanie złapać wiatr – wiąz ten był ogólnie niepłodny. Zamiast tego rozprzestrzeniano je z sadzonek lub przez odrosty korzeniowe (pędy wyrastające w pobliżu podstawy drzewa), w wyniku czego powstawały identyczne genetycznie klony – wszystkie podatne na te same szkodniki i choroby.
Pierwsza epidemia wiązu holenderskiego, w latach 20. XX wieku, wygasła, ale druga fala, w latach 70. XX wieku, spowodowana przez wysoce agresywnego grzyba Ophiostoma novo-ulmi, doprowadziła do katastrofy ekologicznej i zabiła setki milionów wiązów w całej Europie i Ameryce Północnej – 25 milionów w samej Wielkiej Brytanii. Wiele nazw ulic, a nawet miast zawierających w sobie określenie „wiąz” i „ulm”, przypomina o stratach dla krajobrazu oraz owadach i ptakach, które były zależne od tych drzew.
Choroba jest rozprzestrzeniana przez chrząszcze, które przebijając się przez korę, przenoszą zarodniki grzybów. Uszkodzenia są powodowane przez toksyny zawarte w grzybie, a także przez próbę zablokowania jego rozprzestrzeniania się
przez drzewo: poprzez uszczelnienie systemu transportującego wodę i składniki odżywcze. Wczesnym latem liście żółkną, a następnie brązowieją, więdną i usychają.
Duże drzewo może obumrzeć w ciągu miesiąca. Powierzchnia kory może wydawać się nieuszkodzona, ale pod spodem często widoczna jest przerażająca, ale zniewalająco piękna gwiaździsta plama promieniście rozchodzących się tuneli wydrążonych przez chrząszcze.
Chrząszcze wiązu lubią kolonizować tylko drzewa o znacznej średnicy. Siewki w żywopłotach nadal rozmnażają się przez odrosty korzeniowe i rozwijają się zdrowo, ale ulegają atakowi po kilku pierwszych latach. Skupiska dużych wiązów przetrwały tylko w kilku miejscach, takich jak południowo-wschodnie wybrzeże Anglii (gdzie są odizolowane przez dominujący wiatr i naturalną barierę bezdrzewnych wzgórz) oraz, dzięki katorżniczym wysiłkom mieszkańców, w Amsterdamie. Holendrzy najpierw wypróbowali syntetyczne fungicydy, ale były one tylko minimalnie skuteczne i zatruwały inne części ekosystemu. Znacznie bardziej skuteczne okazało się zapobiegawcze zaszczepianie każdej wiosny zdrowym drzewom innego, nieszkodliwego grzyba, który wydaje się stymulować własną obronę drzewa. Władze miasta łączą coroczne zastrzyki ze skrupulatnym monitorowaniem i higieną drzew. Uważni obywatele zgłaszają podejrzane okazy i przeprowadzane są obowiązkowe inspekcje drzew, nawet na terenach prywatnych. Zainfekowane drewno jest natychmiast wycinane i niszczone. Roczny wskaźnik infekcji spadł do zaledwie 1 na 1000 drzew. Wreszcie dziesięciolecia żmudnej hodowli zaowocowały co najmniej dziesięcioma odpornymi na grzyba odmianami wiązów, które są obecnie licznie sadzone w Amsterdamie i innych miejscach.
Grzyby i ich nosiciele przybywający z zagranicy mogą napotkać niewielką naturalną odporność i dlatego mogą siać spustoszenie. Biorąc pod uwagę, jak trudno jest kontrolować handel międzynarodowy i związane z nim przemieszczanie się szkodników i chorób, powinniśmy przynajmniej zachować jak największą różnorodność genetyczną naszych gatunków drzew, tak aby w najgorszym przypadku istniała pula genów nadających przydatne cechy, z których natura może rozmnażać się na nowo, być może z naszą pomocą.
Grzyby nie są złe. Choina zachodnia zależy od składników odżywczych uwalnianych przez grzyby z rozkładających się kłód (s. 204).
