1. Perspektywy myślenia o granicach w naukach o zarządzaniu i jakości
1.1. Granica w perspektywie obiektywistycznej
1.1.1. Granice zewnętrzne
1.1.2. Granice wewnętrzne
1.2. Granica w perspektywie symboliczno-interpretatywnej
1.3. Granica w perspektywie postmodernistycznej
2. Badanie granic organizacyjnych w perspektywie symboliczno-interpretatywnej
2.1. Ustalenia metodologiczne
2.2. Cel badań
2.3. Etapy postępowania badawczego
3. Sprawczość i wspólnotowość jako kategorie kształtujące granice organizacyjne
3.1. Kategorie sprawczości i wspólnotowości w psychologii 87
3.2. Ugruntowanie teoretyczne kategorii sprawczości i wspólnotowości w naukach o zarządzaniu i jakości
3.3. Badania dotyczące sprawczości i wspólnotowości w naukach o zarządzaniu i jakości
4. Narracyjne konstruowanie granic sprawczości i wspólnotowości w organizacjach sektora publicznego
4.1. Czynniki kształtujące granicę poczucia sprawczości
4.1.1. Zasoby jako element kształtujący poczucie sprawczości
4.1.2. Organizacja pracy jako element kształtujący poczucie sprawczości
4.1.3. Znaczenie człowieka jako członka organizacji na kształtowaniu poczucia sprawczości
4.2. Czynniki kształtujące granicę poczucia wspólnotowości
4.2.1. Relacje w grupie własnej jako element kształtowania poczucia wspólnotowości
4.2.2. Relacje między grupami jako element kształtujący poczucie wspólnotowości
92
101
115
115
117
136
153
168
168
173
5. Narracyjne konstruowanie granic sprawczości i wspólnotowości w organizacjach sektora prywatnego
5.1. Czynniki kształtujące granicę poczucia sprawczości
5.1.1. Zasoby jako element kształtujący poczucie sprawczości
5.1.2. Organizacja pracy jako element kształtujący poczucie sprawczości
193
193
193
203
5.1.3. Znaczenie człowieka jako członka organizacji na kształtowanie poczucia sprawczości 225
5.2. Czynniki kształtujące granicę poczucia wspólnotowości
5.2.1. Relacje w grupie własnej jako element kształtujący poczucie wspólnotowości
5.2.2. Relacje międzygrupowe jako element kształtujący poczucie wspólnotowości
237
237
241
6. Podobieństwa i różnice w kształtowaniu granic sprawczości i wspólnotowości w organizacjach sektora publicznego i prywatnego 259
6.1. Podobieństwa i różnice w kształtowaniu granicy sprawczości w kontekście organizacyjnym
6.2. Orientacje do kształtowania poczucia sprawczości
6.3. Orientacje do kształtowania poczucia wspólnotowości
7. Dyskusja na temat wyników z badań
7.1. Granica jako źródło informacji o ważnych tematach społeczno-organizacyjnych
7.2. Granica organizacyjna jako poszukiwanie tożsamości organizacyjnej
7.3. Dwuznaczność funkcji granicy organizacyjnej
ROZDZIA Ł
Sprawczość i wspólnotowość
jako kategorie kształtujące
granice organizacyjne
W tym rozdziale przedstawiono dwie kategorie, ujawnione w trakcie przeprowadzonych badań – sprawczość i wspólnotowość jako kluczowe aspekty ludzkiej egzystencji oraz ich znaczenie dla relacji społecznych i funkcjonowania jednostki w kontekście organizacyjnym. W pierwszej części rozdziału przybliżono istotę tych pojęć, co pozwoli na bardziej szczegółowe omówienie znaczeń przypisywanych dwóm istotnym granicom – poczucia sprawczości oraz poczucia wspólnotowości. W dalszej części rozdziału powiązano te dwie kategorie z koncepcjami teoretycznymi obecnymi w naukach o zarządzaniu i jakości.
Celem tego rozdziału jest więc ukazanie, w jaki sposób definiowana jest sprawczość i wspólnotowość i jakie mają one znaczenie dla funkcjonowania człowieka i organizacji. Zapoznanie się z tymi kategoriami pozwoli na lepsze zrozumienie granic organizacyjnych i czynników je kształtujących opisywanych w dalszych rozdziałach książki.
3.1. Kategorie sprawczości i wspólnotowości w psychologii
W psychologii sprawczość i wspólnotowość to podstawowe kategorie służące do opisu różnic między ludźmi283. Sprawczość to zdolność i efektywność realizowania celów oraz wybieranie celów, które są korzystne dla podmiotu. Wspólnotowość zaś dotyczy budowania i utrzymywania relacji społecznych
283 B. Wojciszke, Sprawczość i wspólnotowość. Podstawowe wymiary postrzegania społecznego, Gdańsk 2009, s. 66.
oraz wybierania celów, które są korzystne dla innych ludzi. Sprawczość powiązana jest z takimi cechami jak: ambicja, konsekwencja, inteligencja, silna wola, a wspólnotowość z życzliwością, wrażliwością na innych, przyjaznością, lojalnością, solidarnością284 .
Obie te kategorie uważane są za główne aspekty egzystencji ludzkiej, ponieważ człowiek jest nie tylko uczestnikiem różnych relacji społecznych, bez których nie mógłby żyć, lecz także realizatorem własnych, indywidualnych celów, czyli sprawcą285 .
Do motywów sprawczych należy dążenie do kontroli nad biegiem wydarzeń, podwyższania osiągnięć, władzy, statusu i dominacji oraz pozyskania mistrzostwa i kompetencji pozwalaj ących na osiąganie celów. Wspólnotowość zaś powiązana jest z motywem afiliacji, przynależności społecznej, z przyjaźnią, opieką i miłością. Zdaniem psychologów, ludzie lubią i chcą czuć się sprawcami i autorami swojego postępowania, w konsekwencji pragną mieć kontrolę nad przebiegiem wydarzeń i to do tego stopnia, że widzą własną kontrolę nawet nad zdarzeniami, na które w istocie nie mają wpływu286
Pierwszą ramą teoretyczną dla kategorii sprawczości i wspólnotowości w psychologii jest model treści stereotypów287, który uwzględnia te dwie kategorie jako podstawowe wymiary poznania społecznego. Wyniki badań prowadzonych w naukach społecznych dowodzą, że postrzeganie i ocenianie jest podstawowym procesem, w jaki ludzie angażują się w kontaktach z innymi288. Twórcy modelu uważają, że jednostki i grupy postrzegają, oceniają siebie i angażują się w relacje społeczne, zwracając uwagę na sprawczość i wspólnotowość. Jednostki i grupy postrzegane są jako sprawcze, kiedy są kompetentne i zdolne do osiągania celów. Postrzeganie poprzez wspólnotowość oznacza wsparcie, współzależność i brak zagrożenia ze strony jednostki i/lub grupy. Ludzie oceniają innych ludzi i grupy na podstawie tego, jak bardzo są postrzegane jako wspólnotowe oraz w jakim stopniu są zdolne do osiągania celów (sprawczość).
Rezultaty procesu postrzegania i oceniania przez pryzmat sprawczości i wspólnotowości są istotne dlatego, że decydują o tym, jakie intencje, działania czy emocje będą wykazywane w stosunku do obiektów owej oceny. Może to być z jednej strony chęć nawiązania współpracy, gotowość do dzielenia
284 Ibidem, s. 51 54.
285 Ibidem, s. 51.
286 B. Wojciszke, Psychologia społeczna…, op. cit., s. 53.
287 A.J.C. Cuddy, S.T Fiske, P. Glick, The BIAS map: behaviors from intergroup affect and stereotypes, „Journal of Personality and Social Psychology”, 2007, 92(4), s. 631–648.
288 G.B. Moskowitz, Zrozumieć siebie i innych. Psychologia poznania społecznego, przeł A. Sawicka-Chrapkowicz, J. Suchecki, Gdańsk 2009.
3.1. Kategorie sprawczości i wspólnotowości w psychologii
się posiadanymi informacjami i udzielania pomocy czy szacunek, z drugiej natomiast skłonność do dystansowania się, odczuwanie obojętności, a nawet wrogości. Do oceny innych wykorzystywane są dwa konstrukty – sprawczość i wspólnotowość.
Te dwa konstrukty budują różnice w funkcjonowaniu człowieka. Na przykład zaobserwowano różnice w przetwarzaniu informacji i wartościowaniu zachowań. Wspólnotowość powiązana jest z moralnością, sprawczość zaś z kompetencjami, dlatego też dla wspólnotowości większe znaczenie mają negatywne zachowania, czyli niemoralność, a dla sprawczości pozytywne, to jest kompetencje. Brak kompetencji danej osoby nie stanowi zagrożenia, można bowiem zwrócić się o pomoc do innego źródła, natomiast jeśli źródło to nie postępuje moralnie, można wiele stracić289 .
Kategorie sprawczości i wspólnotowości wiążą się z przyjmowaniem naprzemiennie odmiennych perspektyw w interakcjach społecznych. Ze sprawczością powiązana jest perspektywa sprawcy, skoncentrowana na efektywności działania zmierzającego do realizacji celu. Z kolei ze wspólnotowością wiąże się perspektywa biorcy, która koncentruje się na zrozumieniu działań sprawcy i uniknięciu ewentualnych szkód bądź na pozyskaniu ewentualnych korzyści. Proces spostrzegania innego człowieka rozpoczyna się od aktywnego poszukiwania informacji o nim bądź od pasywnego selekcjonowania napływających informacji na jego temat. Jeśli kategorię sprawczości postrzegamy jako istotną, poszukujemy w partnerze interakcji informacji na temat tej właśnie kategorii290. W psychologii wyróżnia się orientacje – sprawczą i wspólnotową291. Orientacja sprawcza to koncentracja na własnym ja i na sobie jako realizatorze celów, zaś orientacja wspólnotowa to koncentracja na innych ludziach i relacjach z nimi292.
W psychologii sprawczość powiązana jest z poczuciem wpływu i kontroli, którego wzrost powoduje silniejszą wewnętrzną motywację do działania i zainteresowania się tym, co się robi, twórczością i plastycznością myślenia, zgodnością zachowania z wyznawanymi wartościami, wytrwałością w działaniu. Dodatkowo wysokie poczucie kontroli i wpływu kształtuje pozytywne emocje i samoocenę, wpływa na spadek poczucia bezradności i beznadziejności293.
289 B. Wojciszke, Psychologia…, op. cit., s. 57–61.
290 Ibidem, s. 69.
291 V.S. Helgenson, Relation of agency and communion to well-being: Evidence and potential explanations, „Psychological Bulletin” 1994 no. 116, s. 412–428; V.S. Helgenson, Gender related traits and health [w:] Social psychological foundations of health and illness, red. J.M., Suls, K.A. Walston, Oxford 2003, s. 367–394.
292 V.S. Helgenson, H. Fritz, The implications of unmitigated agency and unmitigated communion for domains of problem bahavior, „Journal of Personality”, 2000, vol. 68, s. 1032–1057.
293 B. Wojciszke, Psychologia…, op. cit., s. 54–55.
