POZIOM TRUDNOŚCI: ŚREDNIE
CZAS TRWANIA: 30 MINUT
MATERIAŁY
[ Miseczka
[ 2 łyżki stołowe białej mąki
[ 2 łyżki stołowe ciepłej wody
[ Łyżka
[ 2 słoiki lub kubki
[ Jodyna (roztwór do dezynfekcji)
[ Kroplomierz
[ Probówka lub mały wąski słoik
[ Talerz
W doświadczeniu pt. „Testowanie smaków” (str. 38) sprawdzaliśmy wpływ śliny na wrażenia smakowe. W tym doświadczeniu poznamy inną jej funkcję, związaną ze wstępnym trawieniem pożywienia.
1. Rozmieszaj w miseczce mąkę z wodą.
2. Wlej 1 łyżeczkę mieszaniny do probówki lub wąskiego słoika. Używając kroplomierza, dodaj 1–2 krople roztworu jodyny. Wymieszaj zawartość probówki lub wstrząsaj nią, zatykając palcem, aż ciecz zrobi się niebieska.
3. Zbierz jak najwięcej śliny w jamie ustnej i ostrożnie wypluj ją na talerz.
4. Dodaj do śliny 1 łyżeczkę mieszaniny mąki z wodą z miseczki (bez dodatku jodyny) i dokładnie wymieszaj.
5. Dodaj do mieszaniny ze śliną 1–2 krople jodyny. Czy ciecz zabarwia się na niebiesko, czy zachowuje pierwotną barwę?
6. Co 2 godziny dodawaj 1–2 krople jodyny do mieszaniny z jodyną. Za każdym razem zabarwienie powinno być coraz mniej intensywne. Po jakim czasie dodawanie jodyny przestaje zabarwiać mieszaninę?
JAK I DLACZEGO: Ślina zawiera enzym zwany ptialiną, który już w jamie ustnej rozpoczyna proces trawienia pożywienia.
Rozkłada on skrobię na prostsze cukry o mniejszych cząsteczkach. Skrobia jest polimerem glukozy, co oznacza, że jej cząsteczka składa się z grup glukozowych.
Ptialina rozbija tę strukturę.
Powiązania z elementami STEAM: W tym doświadczeniu jodyna służyła za wskaźnik stopniowego trawienia
skrobi. W miarę działania śliny na skrobię mieszanina zabarwiała się w coraz mniejszym stopniu. Jodyna jest też popularnym środkiem do dezynfekcji; podawana na skórę lub inne tkanki zapobiega zakażeniom.
Próba dodatkowa! Ugryź kawałek chleba i oceń jego słodkość w skali od 1 do 10. Przeżuj chleb dokładnie 20 razy, mieszając ze śliną. Jaki ma teraz smak? Powinien być słodszy, ponieważ ślina rozłożyła skrobię na cukry proste, czyli glukozę mającą smak słodki.
POZIOM TRUDNOŚCI: ŚREDNIE
CZAS TRWANIA: 10 MINUT
MATERIAŁY
[ Druga osoba
[ Woreczek z ziarnami
lub miękka piłka
[ 2 opaski na oczy
Wzrok ma zdumiewające możliwości! Widzimy rozmaite kształty i kolory, z bliska i z daleka, przy różnym oświetleniu. Para oczu umożliwia nam też ocenę odległości obserwowanych przedmiotów. W tym doświadczeniu przekonamy się, że ta ostatnia zdolność wymaga dwojga oczu.
1. Stań w odległości około 2 metrów od drugiej osoby. Zacznijcie rzucać do siebie woreczek lub piłkę, tam i z powrotem.
2. Załóż opaskę na jedno oko i poproś, by druga osoba zrobiła to samo.
3. Powtórzcie poprzednią czynność. Co się zmieniło po zakryciu jednego oka? Czy łapanie woreczka i jego celne rzucanie jest równie łatwe?
JAK I DLACZEGO: Zwykle patrzysz obojgiem oczu, twój mózg otrzymuje więc informacje z każdego z nich. Takie widzenie nazywamy stereoskopowym albo obuocznym Analizator wzrokowy w mózgu, porównując dane z obu oczu, ocenia odległość obserwowanych przedmiotów. Po zakryciu jednego oka ocena ta jest znacznie trudniejsza.
Powiązania z elementami STEAM: Zdolność widzenia stereoskopowego i związana z nią ocena odległości ma ogromne znaczenie w sporcie.
Trudno sobie bez niej wyobrazić celne podania piłki lub karkołomne wyczyny kierowców rajdowych i wyścigowych.
Próba dodatkowa! Wyciągnij rękę do przodu i ustaw palec w jednej linii z odległym obiektem, takim jak drzewo lub słup. Zamknij teraz jedno oko. Co się dzieje z palcem i odległym przedmiotem? Nic się z nimi nie dzieje, ale nie są już widziane w jednej linii!
Powtórz to doświadczenie z drugim okiem.
POZIOM TRUDNOŚCI: ŚREDNIE
CZAS TRWANIA: 20 MINUT
MATERIAŁY
[ 1 arbuz bez nasion
[ Stary, nieużywany kask rowerowy lub hokejowy
Czaszka chroni nasz mózg. Bez niej uległby uszkodzeniu z każdego błahego powodu.
Mózg kontroluje funkcje ciała, czaszka odgrywa więc nadzwyczaj ważną rolę! Posłużymy się arbuzem, by pokazać, jak możemy dodatkowo chronić nasz mózg.
Ostrzeżenie: Przy tym doświadczeniu może być bałagan. Najlepiej wykonać je na dworze lub w miejscu łatwym do sprzątania. Kawałki owocu, które upadły na ziemię lub brudną podłogę, nie nadają się do jedzenia.
1. Zacznij od wypróbowania twardości skóry arbuza. Popukaj w nią mocno kostkami dłoni. Co się dzieje? Czy skóra pęka? Spróbuj ją przedziurawić.
Jak się zachowuje?
2. Załóż na owoc kask i mocno go przypnij.
Upuść arbuz w kasku na ziemię. Co się stało?
Czy skóra arbuza pękła?
3. Jeśli nie, to zdejmij kask i ponownie upuść arbuz na ziemię. Czy widzisz jakąś różnicę po upadku owocu w kasku i bez niego?
JAK I DLACZEGO: Tkanki naszych mózgów są miękkie, podobnie jak wnętrza arbuzów. Komórki mózgowe składają się głównie z wody i tłuszczów. Cały mózg otoczony jest przestrzenią wypełnioną płynem mózgowo-rdzeniowym, izolującą go od kości czaszki. Podobnie jest w kaskach ochronnych zawierających, pod twardą powłoką, warstwy amortyzujące.
Powiązania z elementami STEAM: Istnieją dwa typy kasków chroniących nasze głowy i mózgi przed siłami zewnętrznymi: proste, wykonane z twardego tworzywa piankowego, oraz złożone, w których używa się specjalnych technologii. Do drugiej grupy należą kaski narciarskie zwane MIPS (ang. multi-directional impact protection system – system wielokierunkowej ochrony przed uderzeniami).
Próba dodatkowa! Włóż dwa jednakowe
kawałki miąższu arbuza do dwóch słoików.
Jeden z nich napełnij wodą, zamknij szczelnie oba i każdym mocno potrząśnij. Jak wyglądają
kawałki arbuza w słoikach z wodą i bez wody?
Który jest bardziej zdeformowany?
POZIOM TRUDNOŚCI: ŚREDNIE
CZAS TRWANIA: 15 MINUT
MATERIAŁY
[ 3 długie rurki tekturowe po ręcznikach papierowych lub papierze opakowaniowym
[ 2 długie baloniki, np. w formie balonikowych zwierzątek
[ Odcinek sznurka długości co najmniej 120 cm
[ Nożyczki
[ 1 para rękawiczek (dowolnego typu)
[ Pisak niezmywalny
Wszystkie mięśnie szkieletowe są przyrośnięte do kości, którymi poruszają. W tym doświadczeniu sporządzimy model ramienia pokazujący, jak to się dzieje.
Ostrzeżenie: Ostrych nożyczek można używać tylko pod nadzorem osoby dorosłej.
1. W twoim modelu rurki tekturowe będą reprezentowały kości. W ramieniu (tj. w ręce bez nadgarstka i dłoni) masz trzy kości: łokciową, promieniową i ramienną. Opisz trzy rurki tymi nazwami.
2. Przy końcu każdej rurki zrób końcem nożyczek mały otworek. W rurce z napisem ‘kość ramienna’ zrób drugi otworek naprzeciw pierwszego, w przeciwległej ściance rurki.
3. Przewlecz sznurek przez otworki (jak na rys. 3), łącząc ‘kość ramienną’ z ‘kością łokciową’ i ‘kością promieniową’. W ten sposób zbudowałeś model połączenia łokciowego.
4. Kości łokciowa i promieniowa znajdują się w przedramieniu, tworzą więc część ramienia łączącą łokieć z nadgarstkiem. Kość ramienna łączy łokieć z barkiem. Ułóż połączone rurki tak, by imitowały ramię – z kością ramienną zwróconą w jedną stronę i kośćmi przedramienia w drugą.
5. Nadmuchaj baloniki do ⅓ maksymalnej objętości i zwiąż ich otwory. Przepchnij w każdym z nich powietrze do części środkowej.
6. Ułóż rurki jak na rys. 8, z ‘kością ramienną’ pod kątem prostym do kości przedramienia. Przywiąż końce baloników do wolnego końca ‘kości ramiennej’. Na jednym z nich napisz ‘mięsień dwugłowy’ i przywiąż jego drugi koniec do końców kości przedramienia nieznacznie oddalonych od ‘kości ramiennej’, związując je razem.
7. Na drugim baloniku napisz ‘mięsień trójgłowy’ i przywiąż jego drugi koniec do końców kości przedramienia połączonych z ‘kością ramienną’.
Dobrze byłoby wbić w te dwie rurki cokolwiek wystającego (kołeczki, gwoździki, pinezki itp.) i zahaczyć o nie to dowiązanie1
8. Dołącz rękawiczkę do przednich związanych zakończeń kości przedramienia.
Będzie to reprezentacja dłoni.
9. Uruchom swój model ramienia. Co dzieje się z balonikami podczas zginania przedramienia w łokciu i podczas jego prostowania? Warto wiedzieć, że mięsień dwugłowy nazywany jest też bicepsem, a mięsień trójgłowy – tricepsem.
1 Rysunek jest nieco uproszczony. Pokazuje, że mięsień trójgłowy jest za kością ramienną, ale nie uwzględnia połączenia z kośćmi przedramienia za łokciem. Żeby model działał, należy wykonać czynność 7 dokładnie zgodnie z instrukcją [przyp. tłum.].
CIĄG DALSZY >
JAK I DLACZEGO: Mięśnie poruszają kośćmi, kurcząc się. Podczas prostowania ramienia mięsień dwugłowy się rozciąga, a mięsień trójgłowy kurczy – i to on powoduje ten ruch. Podczas zginania ramienia w łokciu mięsień dwugłowy się kurczy, a mięsień trójgłowy rozciąga. W tym wypadku ruch wynika ze skurczu mięśnia dwugłowego.
Powiązania z elementami STEAM: We wszystkich tkankach mięśniowych znajdują się białka zwane aktynami i miozynami, aktywnie współdziałające w procesie kurczenia się mięśni.
Próba dodatkowa! Wzorując się na tym doświadczeniu, możesz zbudować model nogi. Funkcję mięśnia trójgłowego (tricepsa) będzie pełnił mięsień czworogłowy (łac. quadriceps), położony w przedniej części uda, a funkcję kości ramiennej – kość udowa. Dwie kości podudzia to piszczel i kość strzałkowa.