2. Kilka uwag o formie logicznej: próba naprawienia
3. Wykład o etyce: o przeżyciach nadających
5. Philosophische
6. Niebieski i brązowy zeszyt:
Lata
5. Usunięcie uwag o podstawach matematyki i zamknięcie
VI. DOCIEKANIA
1. Jak dzieci uczą się języka ....................................................................................
2. Gry językowe i sposoby życia
3. Słowa i zdania jako narzędzia używane w odpowiednich
4. Wzorce i podobieństwa
5. W jakim sensie logika jest czymś sublimowanym? ........................
6. O kierowaniu się regułami
7. Iluzja języka prywatnego
8. Mit myślenia jako procesu nadającego zdaniom
9. ‘Istota’ znajduje wyraz w gramatyce
10. Opętanie naszych umysłów zwane ‘filozofią’
12. Z czego Wittgenstein chce nas leczyć?
2. Epistemologiczne zapiski O pewności i inne
1. Iluzja istnienia wnętrza
2. Wnętrze jako maszyna, w którą wpisane jest wszelkie jej działanie
3. Kierowanie się regułą
4. Wiedza o wnętrzu
5. Nazywanie doznań – pojęcie bólu
6. Introspekcyjna znajomość własnych przeżyć
IX.
Z KART O PEWNOŚCI
1. Wspólnotowy charakter systemów przekonań
2. Obraz świata i jego czynna rola w poznaniu
3. System: normy opisu a zdania
4. Niewspółmierność obrazów świata
5. Bezpodstawność systemu
1.
2.
3. Pisma i stenografowane wypowiedzi z okresu
4. Pisma, stenografowane wypowiedzi i wykłady z lat 1937–1946
5. Pisma ostatnie 1947–1951 ..................................................................................
6. „Składanki”
7. Korespondencja .........................................................................................................
8.
WSTĘP
Wittgenstein to w ciągu ostatniego półwiecza trzeci – po Edmundzie Husserlu i Martinie Heideggerze – najczęściej komentowany filozof XX w. Olbrzymia większość opracowań przedstawia go jako twórcę dwóch filozofii: wczesnej (pierwszej), tej z kart ogłoszonego w 1922 r. Traktatu logiczno-filozoficznego, i późnej (drugiej), której zasadniczym wyrazem są wydane pośmiertnie w 1953 r. Dociekania filozoficzne. O późnej filozofii Wittgensteina pisze się zwykle jako o bezkompromisowej krytyce tej wczesnej.
Nasza przygoda z Wittgensteinem zaczęła się dawno temu. Najpierw jedno z nas uległo fascynacji uwagami O pewności i próbowało zastosować zawarte w nich idee w rekonstrukcji dziejów fizyki eteru. Przygotowało też poświęcony wczesnej i późnej filozofii Wittgensteina numer dwumiesięcznika „Colloquia Communia”, a po przerobieniu zamieszczonych tam tekstów wydało popularną opowieść o jego życiu i dziele1. Potem drugie z nas napisało książkę o metafizycznych – a może raczej mistycznych – partiach Traktatu, a także o filozofii psychologii z lat 1945–1951 jako o systemie do pewnego stopnia autonomicznym wobec terapeutycznej filozofii z kart Dociekań2. Dla pierwszego z nas ta książka o „ostatniej” filozofii Wittgensteina stanowiła wstrząs, a także pomogła mu uznać z kolei uwagi O pewności za dzieło w dużym stopniu niezależne od Dociekań filozoficznych.
1 W. Sady, O tym, co istnieje, „Studia Filozoficzne” 1982, nr 11–12, s. 3–20; „Colloquia Communia” 1984, nr 2; tenże, Wittgenstein: życie i dzieło, Lublin: Daimonion 1993.
2 K. Gurczyńska, Metafizyczne tezy „Traktatu logiczno-filozoficznego” Ludwiga Wittgensteina, Lublin: Wyd. UMCS 2000; taż, Podmiot jako byt otwarty. Problematyka pomiotowości w późnych pismach Wittgensteina, Lublin: Wyd. UMCS 2007.
W rezultacie otrzymaliśmy nie dwie, ale cztery filozofie Wittgensteina, które przedstawiamy w rozdziałach II, VI, VIII i IX, aczkolwiek trzy ostatnie są ze sobą mocno powiązane. Dodajemy rozdziały biograficzne, w których omawiamy m.in. ‘prywatne’ poglądy bohatera naszej książki na temat ludzi i życia, religii i sztuki, a także „pomroki naszych czasów” i jego wysiłki, by płynąć wbrew głównemu nurtowi cywilizacji Zachodu. Zawarliśmy tam też garść informacji o tekstach, które z różnych powodów pominęliśmy. To wymaga wyjaśnień.
Nie śledzimy zmian poglądów Wittgensteina z okresu sprzed napisania ostatecznej wersji Traktatu logiczno-filozoficznego; jest to temat na oddzielne, wysoce specjalistyczne opracowanie. Pomijamy liczne teksty Wittgensteina ‘środkowego’, tego z lat 1929–1936: znaleźć tam można ślady ewolucji jego przekonań, które jednak na żadnym etapie nie utworzyły konsekwentnego systemu3. Nie omawiamy też tekstów z zakresu filozofii matematyki: sam Wittgenstein w 1945 r. usunął je z Dociekań filozoficznych, a my uważamy, że postąpił słusznie, gdyż ostatecznie okazały się nieudane. Jako nieudane – w naszej opinii – pomijamy też Uwagi o kolorach. Takie są nasze oceny –z którymi nikt nie musi się zgadzać.
Omówienie Dociekań filozoficznych ograniczamy do tekstu, który do 2009 r. publikowano jako ich Część I, a koncentrujemy się – z powodów, które zostaną dalej wyjaśnione – na uwagach od 1 do 421. Jeśli – choć budzi to uzasadnione zarzuty – uznamy te uwagi za wyraz filozofii języka potocznego, to większość z tego, co Wittgenstein napisał z kolei w latach 1945–1951, on sam zaliczał do filozofii psychologii (bardzo swoiście ją rozumiejąc). A wreszcie zapiski O pewności, z których przeważająca część powstała w ciągu ostatnich trzech miesięcy życia filozofa, dotyczą przede wszystkim natury wiedzy ludzkiej.
3 Zob. np. Wittgenstein in the 1930s: Between the Tractatus and the Investigations, red. D.G. Ster, Cambridge: Cambridge University Press 2018. Po polsku prace z tego okresu krytycznie omówili Piotr Dehnel, Ludwig Wittgenstein: teoria a terapia, Warszawa: WN PWN 2014 i Jakub Gomułka, Rachunek: filozofia nauk formalnych i jej związek z koncepcją podmiotu we wczesnym i średnim okresie twórczości Ludwiga Wittgensteina, Kraków: Wyd. UPJPII 2016.
Gdy dziś próbuje się napisać cokolwiek o filozofiach Wittgensteina, staje się przed górą literatury wtórnej, oferującej ich najróżniejsze interpretacje4. Zwolennicy ‘nowego Wittgensteina’ zamazują różnice między jego pracami z różnych okresów5, podczas gdy inni znajdują na kartach jego pism z filozofii psychologii, a także w uwagach O pewności filozofię trzecią, odmienną od tej z Dociekań filozoficznych6. Przez lata czytaliśmy sporo komentarzy do Wittgensteina, bez czego nie zrozumielibyśmy jego pism tak, jak je rozumiemy7, ale nie będziemy się do nich odwoływać. Różnice między komentatorami dotyczą niemal wszystkich centralnych pojęć i tez z jego pism i gdybyśmy mieli się do nich odnosić, napisalibyśmy zupełnie inną książkę, o objętości wielokrotnie większej niż obecna. Sam Wittgenstein znalazłby się w niej na dalekim tle.
Zaczęliśmy ten wstęp od uwagi o olbrzymiej liczby książek i artykułów, których autorki i autorzy komentują filozofie Wittgensteina. Stoi to w uderzającej dysproporcji do liczby tekstów, w których stosowano by jego idee do rozwiązywania takich czy innych problemów filozoficznych (cokolwiek byśmy przez ‘problemy filozoficzne’ rozumieli). Tak jakby próby objaśnienia tego, co Wittgenstein chciał powiedzieć, wyczerpywały całą energię, którą można by czerpać z jego myśli8. Naszym zdaniem
4 Już prawie czterdzieści lat temu ukazało się zbiorowe, piętnastotomowe wprowadzenie do Wittgensteina: The Philosophy of Wittgenstein, t. 1–15, red. J.V. Canfield, New York: Garland Publishers 1986. Tematy kolejnych tomów: 1. Wczesna filozofia – język jako obraz; 2. Logika i ontologia; 3. „Mój świat i jego wartość”; 4. Późna filozofia – poglądy i przeglądy; 5. Metoda i istota; 6. Znaczenie; 7. Kryteria; 8. Wiedza, nazywanie, pewność i idealizm; 9. Argument języka prywatnego; 10. Konieczność logiczna i reguły; 11. Filozofia matematyki; 12. Osoby; 13. Psychologia i względność pojęciowa; 14. Estetyka, etyka i religia; 15. Wybrane powinowactwa.
5 The New Wittgenstein, red. A. Crary, R. Read, London: Routledge 2000; wyd. pol. Wittgenstein – nowe spojrzenie, tłum. P. Dehnel i in., Wrocław: WN DSW 2009.
6 Zob. zwłaszcza The Third Wittgenstein: The Post-Investigations Works, red. D. Moyal-Sharrock, London: Ashgate 2004. Wiele informacji na temat toczonych od dziesięcioleci sporów znaleźć można w Wittgenstein and His Interpreters, red. G. Kahane, E. Kanterian, O. Kuusela, Oxford: Blackwell 2007. Warto zajrzeć do D.G. Stern, How many Wittgensteins?, w: Wittgenstein: The Philosopher and His Works, red. A. Pichler, S. Säätelä, Frankfurt a.M.: De Gruyter 2006, s. 205–229.
7 Z ogólnych wprowadzeń szczególnie cenne były dla nas: D. Pears, Wittgenstein, tłum. K. Gurczyńska, J. Gurczyński, Warszawa: Prószyński i S-ka 1999; A. Kenny, Wittgenstein, Cambridge, MA: Harvard University Press 1973; R.J. Fogelin, Wittgenstein, London: Routledge & Kegan Paul 1976; P.M.S. Hacker, Insight and Illusion: Themes in the Philosophy of Wittgenstein, Oxford: Clarendon Press 1972, wyd. popr. 1986. Z nowszych opracowań cenione jest A Companion to Wittgenstein, red. H.J. Glock, J. Hyman, Oxford: Wiley-Blackwell 2017.
8 Zob. uwagi na ten temat w A.C. Grayling, Wittgenstein, tłum. J. Bednarek, Warszawa: WN PWN 2022, rozdz. 4.
wartość tekstów austriackiego filozofa polega na tym, że pozwalają na prowadzenie rozważań filozoficznych niezależnie od znajomości historii tej dyscypliny. Być może – do czego jeszcze wrócimy – to właśnie chciał wyrazić, gdy pisał o możliwości oświecenia naszych umysłów w pomroce tego czasu.