101209983

Spis treści Wstęp

1

Część I: Powinno być i jest 1 Jak działa nauka 17 2 Kryzys replikacji 32 Część II: Błędy i defekty 3 Oszustwa 63 4 Stronniczość 114 5 Niedbalstwo 174 6 Szum medialny 207

15

61

Część III: Przyczyny i próby naprawy 253 7 Niegodziwe pobudki 255 8 Naprawić naukę 289 Epilog

348

Dodatek: Jak czytać artykuł naukowy Podziękowania

360

370

Indeks 373



IX

nieszlachetnych w złoto. Jednak wbrew powszechnemu przekonaniu alchemia nie była aż tak bezwartościowa, a granica między niektórymi działaniami alchemicznymi a pierwszymi śladami tego, co obecnie nazywamy chemią, jest co najmniej niejasna61. Ale Bega w swoim obrazie komentował daremność obsesji na punkcie złota. To trafna analogia do współczesnego naukowego systemu motywacyjnego. Pogoń za akademickim skarbem, jakim są publikacje i cytowania, pozostawia nas pośród gruzowiska, jakie pozostały po nieudanych i bezużytecznych badaniach naukowych62.

Niegodziwe pobudki działają niczym porywczy dżin, dając ci dokładnie to, o co prosiłeś, ale niekoniecznie to, czego chciałeś. Poproś o publikacje, a otrzymasz je, ale przygotuj się na to, że naukowcy będą mieli mniej czasu na sprawdzanie błędów, a „krojenie salami” stanie się normą. Poproś o publikacje w prestiżowych czasopismach, a dostaniesz to, ale bądź przygotowany na to, że, próbując się do nich dostać, naukowcy będą wykorzystywać p-hacking, stronniczość publikacji, a nawet posuwać się do oszustw. Poproś o pieniądze z dotacji, a je dostaniesz – ale bądź przygotowany na to, że naukowcy będą tworzyć szum medialny i w dużym stopniu przeinaczać swoje odkrycia, próbując przyciągnąć uwagę darczyńców. Na pozór obecny system finansowania nauki i publikacji jej osiągnięć może promować produktywność i innowacyjność, jednak zamiast tego często nagradza tych, którzy podążają jedynie za literą, a nie duchem przedsięwzięcia63.

61 Zob. A. Howes, Age of Invention: When Alchemy Works, „Age on Invention”, 6 października 2019, https://antonhowes.substack.com/p/age-of-invention-whenalchemy-works; R. Conniff, Alchemy May Not Have Been the Pseudoscience We All Thought It Was, „Smithsonian Magazine”, luty 2014, https://www.smithsonianmag. com/history/alchemy-may-not-been-pseudoscience-we-thought-it-was-180949430/.

62 Podstawowa różnica między alchemikami a współczesnymi naukowcami polega na tym, że dla współczesnych naukowców złoto jest prawdziwe. Jak widzieliśmy w rozdziale 6, naukowcy, którzy są skłonni nagłośnić i uprościć swoje odkrycia w formie bestsellerowych książek i prestiżowych wykładów, otrzymują za nie ogromne nagrody pieniężne.

63 M.A. Edwards, S. Roy, Academic Research in the 21st Century: Maintaining Scientific Integrity in a Climate of Perverse Incentives and Hypercompetition, „Environmental Engineering Science” 2017, 34, nr 1, s. 51–61, https://doi.org/10.1089/ ees.2016.0223.

286

CZĘŚĆ III

Cornelis Bega, Alchemik, 1663. Getty Museum Sama świadomość problemu motywacji, jakimi kierują się badacze, nie oznacza, że powinni być zwolnieni z odpowiedzialności, gdy dopuszczą się nadużyć. Wszyscy odczuwamy siłę tych pobudek, ale nadal powinniśmy zrobić wszystko, co w naszej mocy, aby w imię dobra nauki im się przeciwstawić64. Byłoby też niewątpliwie lepiej, gdybyśmy podczas dokonywania odkryć na temat świata nie musieli zmagać się z miażdżącym T. Yarkoni, No, It’s Not The Incentives – It’s You, 2 października 2018, https:// www.talyarkoni.org/blog/2018/10/02/no-its-not-the-incentives-its-you/.

64

NIEGODZIWE POBUDKI

287

4 Stronniczość

Hipoteza przyjęta daje nam wilcze oczy, gdy idzie o wszystko, co ją potwierdza, a czyni ślepymi na wszystko, co jej przeczy.

Arthur Schopenhauer (1818)

Nauka [...], przyjmując jakieś credo, popełnia samobójstwo.

T.H. Huxley (1885)150

W latach 30. i 40. XIX wieku Samuel Morton, znany amerykański lekarz i naukowiec, opublikował serię bogato ilustrowanych książek, w których opisał pomiary setek ludzkich czaszek z całego świata151. Jego metoda polegała na wypełnieniu czaszki nasionami gorczycy (a później ołowianym śrutem), a następnie na podstawie liczby nasion lub śrutu wnioskowaniu, jak duży musiał być mózg znajdujący się w czaszce, aby się w niej zmieścił152. Dzięki swojej kolekcji doszedł do wniosku, że czaszki Europejczyków są bardziej pojemne niż Azjatów, rdzennych Amerykanów i mieszkańców Afryki. Dowodził, że różnice te

150 A. Schopenhauer, Świat jako wola i przedstawienie, t. 2, tłum. J. Garewicz, PWN, Warszawa 2009, oraz T.H. Huxley, The Darwin Memorial (1885).

151 Zob. np. S.G. Morton, Crania Americana, Simkin, Marshall & Co., London 1839), https://archive.org/ details/Craniaamericana00Mort.

152 Albo też ziaren pieprzu – zob. P.W. Mitchell, The Fault in His Seeds: Lost Notes to the Case of Bias in Samuel George Morton’s Cranial Race Science, „PLOS Biology” 2018, 16, nr 10, e2007008, https://doi.org/10.1371/ journal.pbio.2007008.

114

CZĘŚĆ II

wskazują na różne „zdolności umysłowe i moralne” tych grup153.

Książki Mortona, w których omawiał także swoje daleko idące teorie na temat całkowicie odrębnego pochodzenia różnych ras ludzkich, stały się międzynarodową sensacją. Odegrały także kluczową rolę w powstaniu rasizmu naukowego, ruchu, który próbował podzielić ludzi hierarchicznie na grupy wyższe i niższe oraz przyczynił się do podsycenia niektórych z najgorszych okropieństw, jakie miały miejsce w wiekach XIX i XX. Oprócz różnic między grupami ludzkimi Morton zaprezentował również obszerne dane dotyczące pomiarów większości czaszek. Jak na tamte czasy ten stopień przejrzystości badań był niezwykły i pozwolił przyszłym naukowcom jeszcze raz przyjrzeć się jego danym. W 1978 roku, kiedy Morton i jego teorie zostały już w dużej mierze zapomniane, dokonał tego paleontolog Stephen Jay Gould.

Analiza czaszek dokonana przez Mortona, jak odnotował Gould, wykazywała wiele niespójności. Okazało się, że badacz podzielił je na grupy bardzo arbitralnie, na przykład podał wyniki dla niektórych podgrup czaszek rasy białej, z których wszystkie miały wysokie średnie, ale nie zrobił tego samego w przypadku niektórych podgrup rdzennych Amerykanów, również mających duże czaszki. Do pewnych grup bezpodstawnie włączył więcej mężczyzn, o których wiemy, że mają większe głowy, co wynika z prostego faktu, że na ogół mają większe ciała; to też bezzasadnie powiększyło ich średnią wielkość.

W przypadku niektórych grup dwukrotnie sprawdził błędy w obliczeniach, ale dla innych już tego nie uczynił. Wykryto również rozbieżność między pomiarami wykonanymi za pomocą nasion a pomiarami wykonanymi bardziej wiarygodnym ołowianym śrutem – rozbieżność w przypadku śrutu była większa dla czaszek osób czarnoskórych i rdzennych Amerykanów niż czaszek ludzi białych, co sugeruje, że nieprawidłowy pomiar za pomocą nasion nastąpił selektywnie. Później Gould zasugerował „wiarygodny scenariusz” tego, jak do tego doszło: S.G. Morton, Aug. 8th, 1848, Vice President Morton in the Chair, „Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia” 1848, 4, s. 75–76.

153

STRONNICZOŚĆ

115

Stronniczość publikacji

Efekt dodatni

Zmiana wyników

Spin

Stronniczość cytowania

Efekt ujemny

Spin

Niewielki spin

Więcej cytowań

Ilustracja 4. Cykl uprzedzeń i spinów, który ukrywa wyniki ujemne. Każda kropka oznacza próbę leków przeciwdepresyjnych – czarne kropki to badania z wynikiem ujemnym. Można zauważyć, że gdy przesuwamy się od lewej do prawej, negatywne badania znikają, a badania z wynikiem ujemnym: są publikowane znacznie rzadziej niż badania pozytywne, zostają zmienione w badania pozytywne przez zamianę wyników, zamieniają się w takie, które wyglądają na pozytywne, w stopniu łagodnym lub znacznym, i są znacznie rzadziej cytowane niż te z wynikiem dodatnim. Na końcu widać niemal same wyniki pozytywne. Za de Vries i in.

(2018), „Psychological Medicine”.

292

CZĘŚĆ III

Jak widzieliśmy w rozdziale 3, same uniwersytety często chronią oszustów naukowych przed konsekwencjami ich działań.

W analizowanych tutaj słynnych przypadkach tama tajemnicy w końcu pękła i nazwiska oszustów – Diederika Stapela, Paolo Macchiariniego, Hwanga Woo-Suk, Jana Hendrika Schöna i wielu innych – ujrzały światło dzienne. Jednak w wielu przypadkach niewłaściwego postępowania badawczego na niższym szczeblu tożsamość winowajców nigdy nie jest upubliczniana70. Trudno jednak się dziwić, że tak wielu oszustów naukowych działa bezkarnie, jeśli istnieje niewielka szansa, że zostaną zauważeni, a jeszcze mniejsza, że nawet jeśli zostaną złapani, dowie się o tym większa liczba osób. Pierwszą zmianą mogłoby być po prostu to, że powinna być wymieniana z imienia i zawstydzana większa liczba osób, które dopuściły się niewłaściwego postępowania naukowego71.

Zachęty dla uniwersytetów, aby to robiły, nie są oczywiście szczególnie silne, dlatego innym pomysłem jest powstrzymanie ich od oceniania pracy ludzi z własnego podwórka. Na tym froncie widać już pewne postępy. Na przykład widząc, jak bardzo Instytut Karolinska skompromitował się sprawą przeszczepu tchawicy Macchiariniego, w 2019 roku szwedzki rząd przyjął ustawę, która uniemożliwiała uniwersytetom samodzielne badanie przypadków niewłaściwego postępowania badawczego, przekazując odpowiedzialność nowej, niezależnej agencji rządowej72.

W niektórych krajach wynika to częściowo z przepisów dotyczących prywatności.

Ch. Seife, Research Misconduct Identified by the US Food and Drug Administration: Out of Sight, Out of Mind, Out of the Peer-Reviewed Literature, „JAMA Internal Medicine” 2015, 175, nr 4, s. 567–577, https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2014.7774.

Zob. także M. Robinson, Canadian Researchers Who Commit Scientific Fraud Are Protected by Privacy Laws, „The Star”, 12 lipca 2016, https://www.thestar.com/news/ canada/2016/07/12/canadian-researchers-who-commit-scientific-fraud-are-protectedby-privacy-laws.html.

71 I. Oransky, A. Marcus, Governments Routinely Cover up Scientific Misdeeds. Let’s End That, „STAT News”, 15 grudnia 2015, https://www.statnews.com/2015/12/15/ governments-scientific-misdeeds/.

72 C.Y. Hou, Sweden Passes Law For National Research Misconduct Agency, „Scientist”, 10 lipca 2019, https://www.the-scientist.com/news-opinion/sweden-passes-lawfor-national-research-misconduct-agency-66129.

70

NAPRAWIĆ NAUKĘ

293