Spis treści
WSTĘP
Monika Polit, Autor i jego tekst VII
Ewa Geller, O języku jidysz Wspomnień ze świata, którego już nie ma Izraela Jehoszuy Singera – spojrzenie tłumaczki-lingwistki XXV
1. Wprowadzenie – o niebezpieczeństwach i pożytkach tłumaczenia dosłownego XXV
2. O języku Izraela Jehoszuy Singera we Wspomnieniach ze świata, którego już nie ma XXVIII
2.1. Kalki językowe XXIX
2.2. Cechy stylistyczne XXX
2.3. Cechy gramatyczne XXXI
2.4. Zapożyczenia leksykalne XXXII
3. Kontekst społeczny funkcjonowania i współistnienia języków XXXIII
Nota edytorska (Ewa Geller, Monika Polit) XXXVIII Bibliografia XXXIX
Wspomnienia ze świata, którego już nie ma 1
1. W miasteczku zapanowała radość z okazji koronacji Mikołaja II na cara Rosji 3
2. Gdy mam trzy lata nakładają mi tałes i zaprzęgają do nauki Tory 13
3. Domowa tragedia z powodu pomyłki niebios 21
4. Wojna między Izraelem a Amalekiem w szabas po południu 29
5. Jak pewien szwab rzuca oskarżenie o mord rytualny i zostaje wychłostany przed łaźnią na oczach całej gminy 38
6. Jak jednemu mełamedowi zachciało się zostać aniołem purimowym, co przypłacił utratą oka 43
7. Jak pierwszy raz jechałem koleją i co mnie wtedy spotkało 56
8. O moim despotycznym dziadku i rebelianckiej babce 66
9. O nauczycielu dla dziewcząt reb Jechielu oraz o izbie rabinackiej mojego dziadka 73
10. Królestwo kobiet w babcinej kuchni 82
11. Moi dwaj wujkowie i ciotki 89
12. Bogobojna kotka, który zamiast łowić myszy wolała przysłuchiwać się Torze 94
13. Fradl, czarna owca w rodzinie 102
14. O tym, jak pewien człowiek przez wzgląd na honor swego ojca wybija nam szyby, a następnie, w samych skarpetkach, pokornie prosi o wybaczenie 115
15. Zakochuję się w kobiecie dwa razy starszej ode mnie 128
16. Jak odmawiano modły za „chorą” dziewicę, która powiła nieślubka… 145
17. O różnych postaciach i typach z naszego dawnego miasteczka 155
18. O strachu przed griner donersztik, gdy na czele procesji katolickiej szedł przechrzta z krzyżem 167
19. Chasydzi cieszą się na wieść o śmierci dr. Herzla 183
20. Żydzi przestali naprawiać dachy, spodziewając się, że lada dzień nadejdzie Mesjasz 194
21. Zmarnowane święto Roszeszone z powodu nienadejścia Mesjasza 202
22. Leoncin staje się dla nas zbyt ciasny 215
WSTĘP
Monika Polit
Autor i jego tekst
Urodziłem się 30 listopada 1893 roku w Biłgoraju, w guberni lubelskiej. Kiedy miałem trzy lata, mego ojca przyjęto na stanowisko rabina w miasteczku Leoncin, w którym przepędziliśmy jakiś czas, a potem przenieśliśmy się do Warszawy, gdzie ojciec dostał posadę mojre-hojroe1 . Do siedemnastego roku życia uczyłem się w jesziwach i besmedreszach Gemory z Toseftą2, Jojre deje3 i midraszy, a jednocześnie czytałem hebrajskie i żydowskie świeckie książki. Jako siedemnastolatek zacząłem odchodzić od tamtego świata. Imałem się rysowania, pracowałem jako szwacz, nająłem się do biura, wszystko na czarno. W 1915 roku napisałem kilka chasydzkich powiastek, ale zarzuciłem ten gatunek i wziąłem się do tworzenia opowiadań. W tamtym czasie opublikowałem też humoreskę w „Warszewer Tageblat”4. Pracowałem wówczas jako korektor i tłumacz oraz pokątnie podejmowałem się innych prac. Po wybuchu rewolucji pojechałem do Kijowa i drukowałem tam w „Naje Cajt”5, „Baginen”6, „Ojfgang”7, byłem też prasowym pracownikiem technicznym. W 1920 roku przeniosłem się do Moskwy, a pod koniec 1921 wróciłem do Warszawy. W 1922 roku w warszawskim wydawnictwie Kultur Lige8 ukazała się Erd-wej [Ból ziemi] i zbiór opowiadań Perl [Perły]9.
1 Mojre-hojroe (jid., z hebr. more horaa) – rabin rozstrzygający wątpliwości dotyczące przepisów religijnych.
2 Zob. Wspomnienia ze świata, którego już nie ma, przyp. 11, 18, 76, 349.
3 Jojre deje (Jore Dea, hebr. ‘Nauczyciel mądrości’) – kodeks halachiczny wydany w 1555 r., zawierający przepisy i przykazania związane m.in. z pokarmami, pracą oraz żałobą.
4 „Warszewer Tageblat” (jid., Warszawska Gazeta Codzienna) – dziennik o charakterze narodowo-religijnym, wychodzący od października 1915 do stycznia 1917 r., a następnie – po zamknięciu przez władze – wznowiony pt. „Dos Jidisze Wort” (jid., Żydowskie Słowo), wydawany do lutego 1919 r.
5 Naje Cajt (jid., Nowy Czas) – prasowy organ Żydowskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej „Zjednoczeni”, ukazywał się od 1917 do 1919 r.
6 Baginen (jid., Świt) – awangardowe pismo, którego pierwszy i jedyny numer ukazał się w Kijowie w 1919 r.
7 Ojfgang (jid., Wzwyż) – almanach literacki, którego pierwszy i jedyny numer ukazał się w Kijowie w 1919 r.
8 Kultur-Lige (jid. ‘Liga Kultury’), właśc. Liga Kultury Proletariackiej – organizacja kulturalno-oświatowa, przede wszystkim o charakterze jidyszystycznym, założona w Kijowie w 1917 r. Prowadziła aktywną działalność, w tym wydawniczą, a w okresie międzywojennym stała się jedną z ważniejszych oficyn wydawniczych publikujących książki w języku jidysz.
9 W polskim tłumaczeniu zob. I.J. Singer, Perły, tłum. K. Modelski, Warszawa 2021.
Monika Polit | Autor i jego tekst
Teraz wychodzi u Kleckina10 drugi tom moich opowiadań Ojf fremder erd [Na obcej ziemi]11, prawie osiemnaście arkuszy. Poza literaturą zajmuję się żurnalistyką12.
Tę autobiograficzną notkę Izrael Jehoszua Singer przesłał w odpowiedzi na wystosowany przez Zalmena Rejzena apel do przedstawicieli żydowskich środowisk twórczych o stworzenie kompendium ówczesnej literackiej kultury jidysz. Na podstawie otrzymanych materiałów13 Rejzen, wybitny filolog i historyk, współtwórca JIWO (Jidiszer Wisnszaftlecher Institut), stworzył Leksikon fun der jidiszer literatur, prese un filologie [Leksykon żydowskiej literatury, prasy i filologii]14, który mimo upływu dziesiątków lat pozostaje podstawowym źródłem informacji dla badaczy historii kultury jidysz15. Hasło poświęcone Singerowi zn alazło się w drugim tomie wydrukowanym w 1926 roku16. Z treści biogramu wynika, że redaktor, znany zresztą z akrybii, nie poprzestał na lakonicznym świadectwie autora i poszerzył je o kilka ważnych wątków. Jednym z nich była informacja o dołączeniu Singera, choć osobiście stroniącego od radykalnego literackiego eksperymentu i niechętnego nowoczesnej twórczości zwanej przez niego „terytorium grafomanów”17, do awangardowej warszawskiej grupy „Chaliastre” i objęciu, wespół z przyjacielem z rosyjskich czasów Perecem Markiszem, kierownictwa literackiego almanachu grupy18. W pierwszym numerze tego pisma ukazało się opowiadanie Singera pt. In der fincter [W ciemności], utrzymane, jakby na przekór buńczucznemu witalizmowi „Chaliastre”, w mroczno-pesymistycznej poetyce. Jednak to nie druk na łamach tego słynnego
10 Borys Kleckin (1875–1937) – jeden z najbardziej znanych wydawców prasy i literatury jidysz, działacz socjalistyczny i propagator uznania jidysz za pełnoprawny narodowy język Żydów. Pierwsze wydawnictwo założył w Wilnie w 1910 r., po wojnie wznowił tam działalność wydawniczą, a w 1925 r. przeniósł centralę wydawnictwa do Warszawy. Publikował zarówno dzieła w jidysz, jak i przekłady z literatury światowej, a także prace naukowe i popularnonaukowe oraz tytuły prasowe.
11 I.J. Singer, Ojf fremder erd, Warsze 1925; w polskim tłumaczeniu zob. Na obcej ziemi, tłum. K. Modelski, Warszawa 2020.
12 YIVO Institute for Jewish Research (dalej: YIVO), RG 3, folder 2173, brak daty.
13 Oryginał i tłumaczenie tekstu ankiety rozsyłanej przez Rejzena zamieszczono w: Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 31: Pisma Pereca Opoczyńskiego, oprac. M. Polit, tłum. z jid. M. Polit, tłum. z hebr. D. Boniecka-Stępień, A. Jawor-Polak, M. Koktysz, J. Sawicki, Warszawa 2017, s. 9–10.
14 Leksikon fun der jidiszer literatur, prese, un filologie, t. 1–4, Wilne 1926–1929. Piąty, przygotowywany tom Leksykonu nigdy się nie ukazał. Zebrany przez Rejzena materiał do niego znajduje się w zbiorach YIVO; zob. YIVO, RG 3.
15 Po drugiej wojnie światowej jako jego kontynuacja i uzupełnienie ukazał się Leksikon fun der najer jidiszer literatur [Leksykon nowej literatury żydowskiej], t. 1–8, red. S. Niger i in., New York 1956–1981, zob. tam hasło: I.J. Singer, t. 2, s. 640–646.
16 Leksikon fun der jidiszer literatur, prese, un filologie, t. 2, s. 1084–1087.
17 YIVO, RG 1139, List I.J. Singera do A. Cahana, 5 kwietnia 1925 r. (jeśli nie zaznaczono inaczej, tłumaczenia cytatów M. Polit).
18 Ukształtowaną ok. 1922 r. żydowską grupę literacko-artystyczną „Chaliastre” (pol. ‘Hałastra’) tworzyli, obok wspomnianego pisarza i poety jidyszowego Pereca Markisza, m.in.: poeta jidyszowo-hebrajski Uri Cwi Grinberg, poeta jidyszowy Mejlech Rawicz, poeta jidyszowy i malarz Mojsze Broderson, publicysta Menachem Kipnis. Almanach grupy ukazał się w 1922 r.
VIII WSTĘP