SPIS TREŚCI
Podziękowania .............................................................. IX
Przedmowa .................................................................... XI
Część I
HISTORIA I ZNACZENIE ZIELNIKÓW
Z ZASUSZONYMI ROŚLINAMI ................................... 1
1. Historia naturalna: od obrazu dominacji człowieka nad naturą do samodzielnej dyscypliny. Ewolucja opisu botanicznego .......... 5
2. Formy pośrednie między ilustracją botaniczną a klasyczną formą zielników ................................ 9
3. Zielniki z zasuszonymi roślinami 15
Najstarsze zachowane zielniki na świecie i w Polsce .................................................................. 16
Najstarsze wskazówki dotyczące tworzenia zielników ........................................................... 25
Określenia stosowane wobec zielników zawierających zasuszone okazy roślin ................ 27
Pierwsze wizerunki zielników 28
Zielniki jako zjawisko kolekcjonerskie i element zbiorów przyrodniczych ....................... 29
Zielniki jako narzędzia naukowe 39
Szczególne przykłady zielników: zielniki artystyczne i symboliczne 46
Zagadnienia etyczne i prawne związane ze zbiorami zielnikowymi ..................................... 47
Część II
5. Charakterystyka fizykochemiczna
DNA mitochondrialne (mtDNA) 116
DNA plastydowe (ptDNA, ze szczególnym uwzględnieniem DNA chloroplastowego, cpDNA) ............................................................. 116
Inne lokalizacje kwasów nukleinowych w komórce roślinnej 117
Podstawowe procesy związane z powstawaniem i funkcjonowaniem DNA 117
Replikacja DNA ............................................... 117
Ekspresja genomu ............................................ 118
III
Hydroliza kwasowa 125
Degradacja alkaliczna ............................................ 126
Utlenianie ................................................................ 127
Fotodegradacja 127
Degradacja termiczna ............................................ 128
Zanieczyszczenia środowiska, w którym przechowywane są zbiory 129
Degradacja fizyczna materiału roślinnego ......... 132
Obniżenie właściwości wytrzymałościowych ...................................... 132
Zniszczenia mechaniczne, deformacje, zniszczenia na skutek zabiegów konserwatorskich ............................................. 133
Zmiana barwy 139
Degradacja biologiczna (biodeterioracja) ........... 140
Zniszczenia spowodowane działalnością mikroorganizmów 140
Zniszczenia spowodowane działalnością owadów 140
Zniszczenia spowodowane stosowaniem środków biobójczych .............................................. 144
warunków przechowywania i historycznych metod ochrony
Część IV
7. Wybrane zagadnienia związane z prewencyjną i interwencyjną ochroną zbiorów zielnikowych ............................................
Zintegrowany system ochrony przed szkodnikami (IPM) dla zbiorów zielnikowych
warunki klimatyczne
Dekontaminacja zbiorów skażonych biocydami
Ochrona materiału genetycznego w zbiorach –
Część V
KONSERWACJA ZIELNIKÓW W PRAKTYCE – TRZY WIZJE ETYCZNEJ KONSERWACJI
8. Zielnik Izabeli Czartoryskiej, 1746, Muzeum Narodowe w Krakowie, Rkps 2782 .... 197 Technologia i stan zachowania 197
Założenia konserwacji ........................................... 205
Przebieg prac konserwatorskich z zastosowaniem bezpiecznej metodologii konserwatorskiej i wykorzystaniem wyników
badań ........................................................................ 205
Część
9. Zielnik Johanna Friedricha Zeidlera, tom I, 1732, Biblioteka Główna Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie, sygn. Zb. Specj. I Starodruki 14, D. 104.57.646 213
Technologia i stan zachowania ............................. 213
Założenia konserwacji 223
Przebieg prac konserwatorskich z zastosowaniem bezpiecznej metodologii konserwatorskiej i wykorzystaniem wyników badań ...................................................... 223
10. Zielnik Helwinga/Boretiusa, 1724–45, Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego (WA), sygn. WA-KH-13.2.2 ..... 231
Technologia i stan zachowania 231
Założenia konserwacji ........................................... 238
Zabiegi konserwatorskie z zastosowaniem bezpiecznej metodologii konserwatorskiej i wykorzystaniem wyników badań
Indeks cytowanych zielników według miejsc przechowania
5 i 6. Fragmenty (sąsiadujące strony) zielnika Feliksa Plattera (Platter F., [Platter Herbarium], Berno, Burgerbibliothek Bern, sygn. ES 70.2, 1552 r., (ryc. 5) wizerunek (k. 2), (ryc. 6) okaz Iris graminea (k. 3), (Burgerbibliothek Bern)
dzieła swoich poprzedników wykorzystywał Caspar Bauhin48.
Ilustracje przestały być wystarczającą pomocą naukową w drugiej połowie XVI wieku, ustępując zielnikom zawierającym wyłącznie zasuszone rośliny, mimo krytycznego nastawienia do nich ówczesnych botaników49. Ogromny i przyrastający wraz z rozwojem
48 Wśród ilustracji można znaleźć wizerunki wycięte z dzieł Fuchsa, Matthiolego, Dodoensa (1517–1585), de l’Obela (1538–1616) i Clusiusa [Saint-Lager 1885, s. 95 i n.].
49 Ilustracje wspomagały pamięć botaników, którzy w szybkim tempie musieli przyswajać odkrycia kolejnych gatunków roślin. Ogilvie przytacza twierdzenie, że człowiek może zapamiętać około 500 gatunków bez potrzeby klasyfikacji. Podkreśla również, że ten poziom wiedzy został ujęty w dziełach Fuchsa i Bocka i został przekroczony już ok. 1570 roku. Caspar Bauhin do 1620 roku opi-
botaniki zasób informacji nie był już możliwy do opisania na podstawie samych ilustracji50.
sał 6000 gatunków [Zemanek 1997; Ogilvie 2006, s. 208]. W 1823 roku, w zainicjowanej przez Augustina-Pyramusa de Candolle (1778–1841) 200 lat po Pinax Bauhina pracy Prodromus Systematis Naturalis Regni Vegetabilis, opisano 59 000 gatunków roślin, skupiając się jedynie na dwuliściennych. Praca została zamknięta po 50 latach przez następców de Candolle’a [Mägdefrau 2004, s. 83]. 50 Dla studentów kluczowe miało być poznawanie roślin podczas „botanizowania” lub „herboryzowania”, czyli wycieczek botanicznych, włączonych do programu studiów medycznych. Ostatnie prace Caspara Bauhina, Catalogus i Pinax Theatri Botanici (1623), publikowane były bez ilustracji. W XVII wieku panowało już przekonanie, że publikacja dla uczonych naturalistów nie musi zawierać materiału ikonograficznego, ponieważ docelowy odbiorca powinien mieć podstawową wiedzę na temat botaniki. Taka tendencja pozostała aktualna do dziś [Ford 2003].
RYCINY
3
Zielniki z zasuszonymi roślinami
Herbarium praestat omni iconae, necessarium omni Botanico
[Zielnik jest ważniejszy od każdej ilustracji, jest potrzebny każdemu botanikowi]
Choć sposób wykonania zielników zawierających zasuszone okazy roślinne tak naprawdę nie zmienił się od czasów renesansu, zmianom na przestrzeni wieków ulegały ich status i forma. Należne i oficjalne uznanie jako pełnoprawne narzędzie naukowe zielniki zawdzięczają Linneuszowi, choć już na początku XVII wieku Bauhin, pracując nad Pinax theatri botanici (1623), opierał się w głównej mierze na swoich obszernych zbiorach zasuszonych okazów. Mimo że zielniki były powszechnie używane w XVIII wieku, zwłaszcza w dokumentowaniu gatunków flory egzotycznej, a ponadto były kolekcjonowane, studiowane i podziwiane przez naukowców, ich historia zaczęła być przedmiotem studiów dopiero w drugiej połowie XIX wieku52 . Podstawą do badań historycznych, oprócz
51 To zdanie, pochodzące z Philosophia Botanica Linneusza [Linnaeus 1751, s. 7] stało się wielokrotnie powtarzaną sentencją, cytowaną nieraz w skrócie: Herbarium, omni botanico necessarium [Saint-Lager 1885, s. 2].
52 Pierwszą monografią historii zielników jest Histoire des herbiers
Jeana Saint-Lagera z 1885 roku. Sam autor w pierwszym zdaniu rozprawy pisze „Jak dotąd, historia zielników była zaniedbywana” [Saint-Lager 1885, s. 1]. W swoim opracowaniu opisuje zabytkowe zielniki nie tylko pod względem zawartości botanicznej, lecz także wyglądu oprawy i zastosowania środków biobójczych. Przed publikacją Saint-Lagera pojawiały się dzieła o charakterze bardziej ogólnym, zawierające rozdziały na temat zielników: Geschichte der Botanik Ernsta H.F. Meyera [Meyer 1857] lub monografie poszczególnych zielników: Das ältesse und erste Herbarium Deutschlands im Jahr 1592, von Caspar Ratzenberger angelegt gegenwärtig noch im Königlichen Museum zu Cassel [Kessler 1870].
samych obiektów, są pojawiające się w XVI wieku przedstawienia ikonograficzne oraz źródła pisane, w postaci uwag poczynionych w tekście drukowanych traktatów botanicznych, jak i bogatej korespondencji między przyrodnikami. Dociekanie początków metody i kolekcjonowania zasuszonych roślin z tekstów źródłowych jest o tyle utrudnione, że nie zawsze jest jasne, czy tekst dotyczy suszonych roślin w postaci zielnika (w formie rozprostowanej), czy okazów roślin zasuszanych bez rozpłaszczania, tak jak to czynili na swój użytek aptekarze [Th ijsse 2016]. Ma to związek z różnorodnością terminologiczną i faktem, że dopiero 150 lat po tym, jak zielniki bezsprzecznie powstały, zyskały swoją oficjalną nazwę (herbarium)53. Obecnie, jak wspomniano na początku części I, za sprawą rozwoju badań genetycznych i wzmożonych analiz coraz bardziej zagrożonej bioróżnorodności, historyczne zielniki zostały na nowo „odkryte” i są przedmiotem współczesnych monografi i54.
53 Mimo używania terminu herbarium przez kolejne po dziele Tourneforta stulecie stosowano wciąż różne terminy oscylujące wokół pojęcia ogrodu jako tytułu zielników. O różnych określeniach stosowanych wobec zielników można przeczytać w rozdziale Określenia stosowane wobec zielników zawierających zasuszone okazy roślin, s. 27.
54 Tylko w ostatniej dekadzie powstało wiele takich opracowań w formie książek i artykułów [m.in.: Spalik 2014a; Graniszewska, Leśniewska i Galera 2016; Lienhard i Dauwalder 2016; Thijsse 2016 i 2018; Andel, van i Barth 2018; Costa et al. 2018; Graniszewska 2018;
Linneusz 51
RYCINA 14. Widoczny portret aptekarza Pierre’a Quthe (1562), namalowany przez François Cloueta. Fot © RMNGrand Palais (musée du Louvre)/Tony Querrec
RYCINA 15. Rycina przedstawiająca zbiory zielnikowe Paula Contanta, z Les œuvres de Jacques et Paul Contant (1628) (Médiathèque François Mitterrand)
Rzadkie naturalia były szczególnie cenne, bo łączyły w sobie aspekt naukowy z fascynacją tym, co wykracza poza codzienność i jest pokarmem dla będącej wtedy w rozkwicie curiosité [Egmond 2010, s. 42]110 . Niejednokrotnie właściciele stawali się przewodnikami oprowadzającymi po swoich kolekcjach. Konsekwentnie włączali do nich także specjalistyczne publikacje, które objaśniały zawartość kolekcji [Ogilvie 2006, s. 38–46].
Wielkie kolekcje naturaliów były celem wizyt i przedmiotem studiów naturalistów, przyczyniając się do rozwoju dziedziny naukowej. W gabinetach osobliwości zielniki plasowały się między obiektem natury samym w sobie a specjalistyczną pomocą naukową, ich rola nie ograniczała się zatem do ozdabiania ciekawej kolekcji. Niektóre herbaria należące do kunstkammer i „wędrowały” między gabinetami 111 .
s. 185]. O procesach związanych z tymi przemianami pisze wielu autorów, opracowujących również poszczególne kolekcje [m.in. Findlen 1994; Pomian 1996; Mencfel 2010; Mauriès 2015].
110 Ciekawości, która, jak pisze Pomian, „(…) rządziła podczas bezkrólewia między epoką teologii, a epoką nauki (…)” [Pomian 1996, s. 84].
111 Zielniki Rauwolfa oraz zielnik En Tibi, dziś przechowywane w Lejdzie, znajdowały się w zbiorach cesarza Rudolfa II (1552–1612) w Pradze. Zielniki te zostały wywiezione w czasie wojny trzydziestoletniej i trafiły do Monachium, do kunstkammery Maksymiliana I (1573–1651), elektora bawarskiego, stamtąd zaś, po zrabowaniu przez wojska szwedzkie w 1632 roku, trafiły do Szwecji i zostały włączone do zbiorów królowej Krystyny Wazówny (1626–1689) [Ogilvie 2006,
Wielu renesansowych naturalistów posiadało własne bogate kolekcje naturaliów, mniej lub bardziej nawiązujące do trendu gabinetów osobliwości, a wśród posiadanych w nich obiektów – zielniki. Jako najbardziej znanych (i uznanych) botaników – kolekcjonerów należy wymienić Lukę Ghiniego, Ulisse Aldrovandiego, Feliksa Plattera, Jacoba Zwingera i Caspara Bauhina. Niezwykłe zbiory posiadali w XVI wieku również inni przyrodnicy, którzy nigdy nie zostali uznanymi naukowcami, jak włoscy aptekarze Ferrante Imperato i Francesco Calzolari, czy lekarz papieski Michele Mercati (1541–1593) [Findlen 1994, s. 31; Egmond 2010]112 . Największą z kolekcji była ta w Neapolu, należąca do Imperato (cytowana już rycina z 1559 roku, ryc. 16), licząca według przekazów ponad 80 tomów zielników [Mauriès 2015; Jaussaud 2003; Egmond 2010, s. 38–46]. Przykładem zielnika, który został specjalnie wykonany jako element wyposażenia kunstkammery, był zielnik Hardera, w zbiorach biskupa Augsburga Johanna Egolfa van Knöringen (1537–1575) [Thijsse 2016].
112 Wiele z tych zbiorów miało charakter prestiżowy i miało zapewnić sławę oraz pozycję ich założycielom.
RYCINA 16. Ferrante Imperato, Dell’historia Naturale, 1599, frontispis (Smithsonian Libraries via Biodiversity Library)
s. 99]113. Jego muzeum było jednocześnie „biblioteką” naturaliów i laboratorium badawczym [Egmond 2010, s. 98]. Zarówno zbiory o charakterze publicznym, jak i prywatnym były udostępniane i wykorzystywane w celach dydaktycznych114. Bauhin używał swojego zielnika przede wszystkim jako narzędzia naukowego, niemniej w swoim Pinax theatri botanici ogłaszał, że jest on otwarty dla zwiedzających115. Także Linneusz zorganizował prywatne muzeum historii naturalnej w Hammarby w roku 1769 [Frey 2010, s. 51]. Naturali-
113 Imperato uchodził ponadto za eksperta w kwestii suszenia okazów zielnikowych. Sześćdziesiąt lat po utworzeniu herbarium okazy były w świetnym stanie zachowania. W Biblioteca Nazionale di Napoli zachował się jeden tom, zawierający 442 okazy [Thijsse 2016]. Thijsse oszacował, że kolekcja Imperato mogła liczyć nawet 35 000 okazów i najprawdopodobniej w swoim czasie była największą tego typu kolekcją w Europie.
114 Np. przez Cluyta, Bauhina i Plattera.
115 Clusius reprezentował inny typ postawy, koncentrując się na posiadaniu wiedzy, nie przedmiotów. Nie oznaczało to jednak, że nie zbierał suszonych roślin czy zeń nie korzystał – prowadził bowiem ożywione kontakty z wieloma botanikami, oparte na wymianie okazów. Jednakże dał się zapamiętać jako krytyk techniki zielnikowej [Ogilvie 2006, s. 38–46].
RYCINA 47. Zielnik Caspara Georga Carla Reinwardta, Reinwardt C.G.C., bez tytułu, Lejda, Naturalis Biodiversity Center (L), L.2077648-L.2077650, 1773–1854 r. Widoczne burty na krawędziach kart chroniące okazy przed zniszczeniem mechanicznym i dostępem owadów. Fot. M. Grenda-Kurmanow
RYCINA 48. N.n., Herbarium Vivum…, [Zielnik Izabeli Czartoryskiej], Kraków, Muzeum Narodowe w Krakowie, Biblioteka Książąt Czartoryskich, sygn. Rkps 2782, 1746 r. Zielnik ma prostą okładkę okalającą blok, doklejoną do grzbietu. Fot. T. Rizov-Ciechański
Wśród najstarszych zielników spotykana jest oprawa pergaminowa, gdzie pergamin zaciągnięty jest zazwyczaj na okładki z tektury (ryc. 50–52). Oprawy te najczęściej nie są zdobione. Wyjątek stanowi zielnik
RYCINA 49. Zielnik Michała Fedorowskiego [Fedorowski M., Zielnik Litewski, Warszawa, Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego (WA), sygn. WA-KH-3, ok. 1880 r.]. Zielnik ma formę zeszytu, z prostą okładką okalającą blok, zszytą z jego grzbietem. Fot. M. Grenda-Kurmanow
RYCINA 50. Oprawa pergaminowa na tekturowych okładkach zielnika Paolo Silvio Boccone: Boccone P.S., [Zielnik Paolo Silvio Boccone], Wrocław, Zielnik Muzeum Przyrodniczego we Wrocławiu (WRSL), bez sygnatury, 1674–1695 r. Fot. M. Grenda-Kurmanow
RYCINA 51. Okładka II tomu zielnika Georga Andreasa Helwinga, Helwing, J.A., Florae Napeisque…, Warszawa, Biblioteka Narodowa, sygn. Rps akc. 200/2, ok. 1695–1705 r., (Polona)
Jerzego Andrzeja Helwinga z Biblioteki Narodowej, który jest kodeksem oprawnym w pergamin w sposób niezwykle dekoracyjny, z okładkami malowanymi we wzory botaniczno-mitologiczne (ryc. 51).
